https://www.nplg.gov.ge/wikidict/index.php?action=history&feed=atom&title=%E1%83%AE%E1%83%9B%E1%83%9D%E1%83%95%E1%83%9C%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98 2026-04-27T02:18:22Z ამ გვერდის შესწორებათა ისტორია ვიკიში MediaWiki 1.19.24 https://www.nplg.gov.ge/wikidict/index.php?title=%E1%83%AE%E1%83%9B%E1%83%9D%E1%83%95%E1%83%9C%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98&diff=221291&oldid=prev 2024-03-25T21:24:02Z

<p></p> <a href="https://www.nplg.gov.ge/wikidict/index.php?title=%E1%83%AE%E1%83%9B%E1%83%9D%E1%83%95%E1%83%9C%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98&amp;diff=221291&amp;oldid=221290">ცვლილებების ჩვენება</a>

Tkenchoshvili https://www.nplg.gov.ge/wikidict/index.php?title=%E1%83%AE%E1%83%9B%E1%83%9D%E1%83%95%E1%83%9C%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98&diff=221290&oldid=prev 2024-03-25T21:18:29Z

<p></p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <col class='diff-marker' /> <col class='diff-content' /> <col class='diff-marker' /> <col class='diff-content' /> <tr valign='top'> <td colspan='2' style="background-color: white; color:black;">←წინა ვერსია</td> <td colspan='2' style="background-color: white; color:black;">21:18, 25 მარტი 2024-ის ვერსია</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno">ხაზი 29:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">ხაზი 29:</td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>ხმოვნების სიგრძე-სიმოკლე, ერთ-ერთი განმასხვავებელი (დიფერენციული) ნიშანია, რომლითაც შეიძლება ერთმანეთს უპირისპირდებოდნენ ხმოვნები და მათი მეშვეობით სიტყვათა ფორმები. შდრ. მაგ. სვანური გრძელი და მოკლე ხმონებიანი მარე „კაცი“ და მარე „მაგრამ“. ბალსზემოურ დიალექტში ცხრა ასეთი წყვილია: ა-ა, ე-ე, ი-ი, ო-ო. უ-უ. ჷ-ჷ [[ფაილი:Aou2.PNG|80პქ||]] სიგრძე-სიმოკლით დაპირისპირება შესაძლებელია როგორც ხმოვნებში, ისე თანხმოვნებში. ქართულისათვის არც ერთია დამახასიათებელი. და არც მეორე: არც ერთი ხმოვნის (ან თანხმოვნის) დაგრძელება-შემოკლებით სხვა [[ფონემა]] არ მიიღება. განსხვავებულია მახვილიანი და უმახვილო ხმოვნები. ამ უკანასკნელს უკავშირდება რედუცირებული ხმოვნების წარმოქმნა, ე. ი. ხმოვნებისა, რომლებიც წარმოთქმულია მათ მახასიათებელთა (სიგრძის, ინტენსივობის, მკაფიოობის) ჩვეულებრივზე ნაკლები გამოხატვით. ხმოვანთა რედუცირებული, შესუსტებული სახით წარმოთქმა უმეტეს შემთხვევაში უკავშირდება მათ უმახვილობას. რედუცირებული ხმოვანი შეიძლება ისე ძლიერ შეიცვალოს, რომ სხვა ბგერად გადაიქცეს. ასეთი თვისებრივი ცვლილება ახასიათებს სალიტერატურო [[რუსული ენა|რუსული ენის]] უმახვილო ხმოვნებს (შეადარეთ, მაგ., მახვილიანი და უმახეილო ხმოვნები [[სიტყვა]]ში хорошо, სადაც პირველი და მეორე ხმოვანი ბაგისმიერი 0-ს სახე კარგავს და ჩვეულებრიე а-ს უახლოვდება.</div></td><td class='diff-marker'>&#160;</td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>ხმოვნების სიგრძე-სიმოკლე, ერთ-ერთი განმასხვავებელი (დიფერენციული) ნიშანია, რომლითაც შეიძლება ერთმანეთს უპირისპირდებოდნენ ხმოვნები და მათი მეშვეობით სიტყვათა ფორმები. შდრ. მაგ. სვანური გრძელი და მოკლე ხმონებიანი მარე „კაცი“ და მარე „მაგრამ“. ბალსზემოურ დიალექტში ცხრა ასეთი წყვილია: ა-ა, ე-ე, ი-ი, ო-ო. უ-უ. ჷ-ჷ [[ფაილი:Aou2.PNG|80პქ||]] სიგრძე-სიმოკლით დაპირისპირება შესაძლებელია როგორც ხმოვნებში, ისე თანხმოვნებში. ქართულისათვის არც ერთია დამახასიათებელი. და არც მეორე: არც ერთი ხმოვნის (ან თანხმოვნის) დაგრძელება-შემოკლებით სხვა [[ფონემა]] არ მიიღება. განსხვავებულია მახვილიანი და უმახვილო ხმოვნები. ამ უკანასკნელს უკავშირდება რედუცირებული ხმოვნების წარმოქმნა, ე. ი. ხმოვნებისა, რომლებიც წარმოთქმულია მათ მახასიათებელთა (სიგრძის, ინტენსივობის, მკაფიოობის) ჩვეულებრივზე ნაკლები გამოხატვით. ხმოვანთა რედუცირებული, შესუსტებული სახით წარმოთქმა უმეტეს შემთხვევაში უკავშირდება მათ უმახვილობას. რედუცირებული ხმოვანი შეიძლება ისე ძლიერ შეიცვალოს, რომ სხვა ბგერად გადაიქცეს. ასეთი თვისებრივი ცვლილება ახასიათებს სალიტერატურო [[რუსული ენა|რუსული ენის]] უმახვილო ხმოვნებს (შეადარეთ, მაგ., მახვილიანი და უმახეილო ხმოვნები [[სიტყვა]]ში хорошо, სადაც პირველი და მეორე ხმოვანი ბაგისმიერი 0-ს სახე კარგავს და ჩვეულებრიე а-ს უახლოვდება.</div></td></tr> <tr><td colspan="2">&#160;</td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div><ins style="color: red; font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2">&#160;</td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div><ins style="color: red; font-weight: bold; text-decoration: none;">ქართულში რედუცირებული ხმოვანი არარედუცირებულზე მოკლე და სუსტია, მაგრამ თვისებრივად მისგან არ განსხვავდღება – სხვა ხმოვნად არ იქცევა. </ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2">&#160;</td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div><ins style="color: red; font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2">&#160;</td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div><ins style="color: red; font-weight: bold; text-decoration: none;">შემართვა-დამართვის ხასიათის მიხედვით განსხვავებულია: მაგარშემართვიანი, ძლიერშემართვიანი, მკვეთრშემართვიანი, მაგარდამართვიანი, ძლიერ დამართვიანი, მკვეთრ დამართვიანი ხმოვნები.</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2">&#160;</td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div><ins style="color: red; font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2">&#160;</td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div><ins style="color: red; font-weight: bold; text-decoration: none;">''ზ. ჯაფარიძე''</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2">&#160;</td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div><ins style="color: red; font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2">&#160;</td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div><ins style="color: red; font-weight: bold; text-decoration: none;">==წყარო==</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2">&#160;</td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div><ins style="color: red; font-weight: bold; text-decoration: none;">[[ქართული ენა: ენციკლოპედია]]</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2">&#160;</td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div><ins style="color: red; font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2">&#160;</td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div><ins style="color: red; font-weight: bold; text-decoration: none;">[[კატეგორია:ფონეტიკა]]</ins></div></td></tr> </table>

Tkenchoshvili https://www.nplg.gov.ge/wikidict/index.php?title=%E1%83%AE%E1%83%9B%E1%83%9D%E1%83%95%E1%83%9C%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98&diff=221289&oldid=prev 2024-03-25T21:15:55Z

<p>ახალი გვერდი: &#039;&#039;&#039;ხმოვნები&#039;&#039;&#039; – ერთ-ერთი ძირითადი კატეგორია სამეტყველო [[ბგერა...</p> <p><b>ახალი გვერდი</b></p><div>'''ხმოვნები''' – ერთ-ერთი ძირითადი კატეგორია სამეტყველო [[ბგერა|ბგერები]]-სა, რომელთა ფიზიკური (აკუსტიკური) მახასიათებელია [[ტონი (ლინგვისტიკა)|ტონი]] უმნიშვნელო [[ჩქამი]]თ. <br /> <br /> ფიზიოლოგიურად ხმოვნები ხასიათდებიან სახმო სიმების ჰარმონიული რხევით და სამეტყველო აპარატში ჰაერნაკადის თავისუფალი დინებით დაბრკოლების გარეშე. ამ არტიკულაციურ მახასიათებელს ემყარება ხმოვნებისა და [[თანხმოვნები]]ს გამიჯენა. ხმოვანი არის მჟღერობისა და აქცენტურ-ტონალური ფუნქციე-ბის ძირითადი მატარებელი. ხმოვნებს სხვა ბგერებთან მეზობლობაში უპირატესობა აქვთ [[მარცვალი (გრამატიკა)|მაცვალთა]] წარმოქმნის თვალსაზრისით. შემოთავაზებულია [[ტერმინი|ტერმინები]] ხმოვანთა ფიზიოლოგიური და ფუნქციური <br /> ასპექტების განსასხვავებლად: ეოკოიდი – ხმოვანი, როგორც წარმოთქმის ელემენტი, ფისიოლოგიურად, განსაზღვრული და ეოკალი – ხმოვანი, როგორც მარცვლის ცენტრალური ელემენტი (''ლ. იელმსლევი'') <br /> <br /> ხმოვნები, თანხმოვნისაგან განსხვავებით იწარმოებიან სამეტყველო ორგანოთა შესაბამის მდგომარეობაში შეჩერებისას. იმის მიხედეით, თუ ენის რომელი ნაწილია აწეული სასის ამა თუ იმ უბნისკენ და პირის რეზონატორის რომელი ნაწილის მოცულობა მცირდება ამის შედეგად, გამოიყოფა ხმოვანთა სამი ძირითადი რიგი – <br /> წინა, შუა დაუკანა. <br /> <br /> სალიტერატურო ქართული ენის ხმოვნებიდან [[ი]] და [[ე]] წინა რიგისანი არიან. მათი წარმოთქმისას წინაენა სასის წინა ნაწილისკენ (მაგარი სასისკენ) არის აწეული (ი-ს წარმოთქმისას – მეტად, ე-ს წარმოთქმისას <br /> – ნაკლებად). შუა რიგის ხმოვნად მიიჩნევა [[ა]], რომელიც უმეტესად ენის შუა ნაწილის სუსტი აწევით წარმოითქმის. [[უ]] და [[ო]] უკანა რიგის ხმოვნებია. მათი წარმოთქმისას ენა სასის უკანა ნაწილისკენ (რბილი სასისკენ) იწევს (უ-სთვის – მეტად, ო-სთვის – ნაკლებად). აღწერილი ნიშნებით ხმოვანთა რიგების განსასღვრას დიდი ტრადიცია აქვს. ბოლოდროინდელ ნაშრომებში ყურადღება გამავილებულია სხვა ნიშანზედაც, კერძოდ კი ენის ზურგის დაშორებაზე ხახის უკანა კედლიდან, არსებითად – [[ხახა|ხახის]] რეზონატორის სიდიდეზე. წინა რიგის ხმოვნების წარმოთქმისას ენის წინა ნაწილის მაგარი სასისკენ აწევას თან სდევს მთლიანად ენის წინ გადაწევა და ხახის უკანა კედ–ლიდან დაშორების, უკანა რესონატორის მოცულობის ზრდა. საპირისპირო სურათია უკანა რიგის ხმოვანთა წარმოთქმისას. რაც შეეხება ა-ს ტიპის ხმოვნებს, მათი წარმოთქმისას ენის ხახის უკანა <br /> კედლიდან დაშორება შეიძლება ისევე მცირე იყოს, როგოთც ეს ო-სა და უ-ს ტიპის ხმოვნებისას შეინიშნება. ასე წარმოთქმული ა უკანა რიგის ხმოვნად შეიძლება მივიჩნიოთ. <br /> <br /> ა-ს უკანა რიგის ხმოვნებთან სიახლოვეზე ისიც მიუთითებს, რომ მისი „უკან დაწეული“ ვარიანტის გაგრძელებისას იგი ბაგეთა წინ წაწევითა და მომრგვალებით (ენის მდგომარეობის შეუცვლელად) შეიძლება ო-დ ვაქციოთ და პირუკუ, ო – ა-დ. <br /> <br /> ჰაერნაკადის გასასვლელი სიდიდის მიხედღვით განსხვავებულია ფართო, საშუალო და ვიწრო ღიაობის ხმოვნები. რაც უფრო დაბლაა დაშვებული ენა და ქვედა ყბა, მით უფრო დიდია გასასვლელი და მით უფრო ღიაა ხმოვანი. <br /> ამ ნიშნით ქართულში ხმოვნები ასე ნაწილდებიან: ფართო ღიაობის – ა, საშუალო ღიაობის – ე, ო, ვიწრო ღიაობის – ი, უ. წარმოების რიგისა და ჰაერის გასასვლელის სიდიდის (ღიაობის) მიხედეით ხმოვანთა ურთიერთმიმართების სქემატური ხატვა შესაძლებელია ხმოვანთა სამკუთხედით. <br /> <br /> სალიტერატურო ქართულისათვის ხმოვანთა [[სამკუთხედი]] ამგვარია:<br /> <br /> ::[[ფაილი:XmovanTa samkuTxedi.PNG||300პქ|]]<br /> <br /> სამკუთხედის წვერში მოქცეულია შუა რიგის ღია (ფართო, დაბალი აწეულობის) ხმოვანი ა. სამკუთხედის მარცხენა ფერდზე მოთავსებულია წინა რიგის ხმოვნები: საშუალო ღიაობის (აწეულობის) ე და დახურული (ვიწრო, მაღალი აწეულობის) ი. სამკუთხედის მარჯვენა ფერდზე მოცემულია უკანა რიგის ხმოვნები, რომელთაგან ო საშუალო ღიაობისაა (აწეულობისაა), ხოლო უ – დახურულია (მაღალი აწეულობის).<br /> <br /> სამკუთხედი ასახავს ქართული ხმოვანთა სისტემის ერთ არსებით მხარესაც: ერთ ფერდზეა მოქცეული ქართულის ორივე ბაგისმიერი ხმოვანი (ო და უ), რომლებიც მხოლოდ უკანა რიგში მოგვეპოვება. <br /> <br /> ხანგრძლივობა, ხმოვანთა წარმოთქმა ხასიათდება რიგი თავისებურებებით, რომელთაც ცნებაში შეიძლება ჰქონდეთ ან არ ჰქონდეთ ფონოლოგიური ღირებულება. მაგ., ასეთია ხმოვნების ხანგრძლიეობა. ეს არის ხმოვანთა გრძლივობის რაოდენობრივი მახასიათებელი, რომელიც ტრადიციულ [[ფონეტიკა]]ში წარმოიდგინება ნორმალური გრძლივობიდან გადახვევის ხუთი საფეხურით. ამ საფეხურების შესაბამისად გამოიყოფოდა უმოკლესი (სხვაგვარად – ირაციონალური), მოკლე, ნახევრადგრძელი, გრძელი და ზეგრძელი ხმოვნები. ამ ხმოვანთა საშუალო ხანგრძლივობა მიიჩნეოდა უმოკლესისა – დაახლოებით 50 მილისეკუნდი, მოკლესი – 80, ნახევრადგრძელისა – 120, გრძელისა – 200. მეტი გრძლივობის მქონე ხმოვნებს ზეგრძელებს უწოდებენ.<br /> <br /> ხმოვანთა ხანგრძლიეობა, ძირითადად, [[მეტყველება|მეტყველების]] ტემპზე დამოკიდებული მახასიათებელია. მისი ცვლა არ აქცევს სხვა ხმოვნად და არც სიტყვის მნიშვნელობის შეცვლას გამოიწეევს. ამით ის პრინციპულად უპირისპირდება ფორმათგანმასხვავებელი (და ამით – შინაარსი განმახვილებული, აზრის განმასხვავებელი) ფუნქციის მქონე სიგრძე-სიმოკლის დაპირისპირებას. <br /> <br /> ხმოვნების სიგრძე-სიმოკლე, ერთ-ერთი განმასხვავებელი (დიფერენციული) ნიშანია, რომლითაც შეიძლება ერთმანეთს უპირისპირდებოდნენ ხმოვნები და მათი მეშვეობით სიტყვათა ფორმები. შდრ. მაგ. სვანური გრძელი და მოკლე ხმონებიანი მარე „კაცი“ და მარე „მაგრამ“. ბალსზემოურ დიალექტში ცხრა ასეთი წყვილია: ა-ა, ე-ე, ი-ი, ო-ო. უ-უ. ჷ-ჷ [[ფაილი:Aou2.PNG|80პქ||]] სიგრძე-სიმოკლით დაპირისპირება შესაძლებელია როგორც ხმოვნებში, ისე თანხმოვნებში. ქართულისათვის არც ერთია დამახასიათებელი. და არც მეორე: არც ერთი ხმოვნის (ან თანხმოვნის) დაგრძელება-შემოკლებით სხვა [[ფონემა]] არ მიიღება. განსხვავებულია მახვილიანი და უმახვილო ხმოვნები. ამ უკანასკნელს უკავშირდება რედუცირებული ხმოვნების წარმოქმნა, ე. ი. ხმოვნებისა, რომლებიც წარმოთქმულია მათ მახასიათებელთა (სიგრძის, ინტენსივობის, მკაფიოობის) ჩვეულებრივზე ნაკლები გამოხატვით. ხმოვანთა რედუცირებული, შესუსტებული სახით წარმოთქმა უმეტეს შემთხვევაში უკავშირდება მათ უმახვილობას. რედუცირებული ხმოვანი შეიძლება ისე ძლიერ შეიცვალოს, რომ სხვა ბგერად გადაიქცეს. ასეთი თვისებრივი ცვლილება ახასიათებს სალიტერატურო [[რუსული ენა|რუსული ენის]] უმახვილო ხმოვნებს (შეადარეთ, მაგ., მახვილიანი და უმახეილო ხმოვნები [[სიტყვა]]ში хорошо, სადაც პირველი და მეორე ხმოვანი ბაგისმიერი 0-ს სახე კარგავს და ჩვეულებრიე а-ს უახლოვდება.</div>

Tkenchoshvili