ჯავახეთი - რედაქტირების ისტორია

Tkenchoshvili 19:17, 21 მაისი 2024-ზე

2024-05-21T19:17:22Z

ცვლილებების ჩვენება

Tkenchoshvili: /* ისტორია */

2022-10-11T11:14:18Z

‎ისტორია

Tkenchoshvili: /* კულტურა */

2022-07-08T09:38:37Z

‎კულტურა

Tkenchoshvili: /* კულტურა */

2022-06-01T09:16:38Z

‎კულტურა

Tkenchoshvili 08:48, 9 ივლისი 2021-ზე

2021-07-09T08:48:42Z

Tkenchoshvili: ახალი გვერდი: '''ჯავახეთი''' — ისტორიულ-გეოგრაფიული რეგიონი სამხრეთ [[საქართ...

2021-07-08T11:58:17Z

ახალი გვერდი: '''ჯავახეთი''' — ისტორიულ-გეოგრაფიული რეგიონი სამხრეთ [[საქართ...

ახალი გვერდი

'''ჯავახეთი''' — ისტორიულ-გეოგრაფიული რეგიონი სამხრეთ [[საქართველო]]ში. დღევანდელი ადმინისტაციული დაყოფით ჯავახეთი მოიცავს ნინოწმინდის, ახალქალაქის და ნაწილობრივ ასპინძის რაიონებს. ჯავახეთს ჩრდილო-დასავლეთიდან [[სამცხე]] ესაზღვრება, აღმოსავლეთიდან ქვემო [[ქართლი]], ჩრდილეთიდან - [[თორი]] და შიდა ქართლი, ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან − [[თრიალეთი]]. სამხრეთით დღეს ჯავახეთს უშუალოდ ესაზღვრება [[თურქეთი]] და [[სომხეთი]]. ამრიგად, ჯავახეთი მნიშვნელოვანი საკომუნიკაციო-გეოგრეფიული მხარე იყო. ნ. ბერძენიშვილი (1964, გვ. 53) აღნიშნავდა, რომ „გამტარგზების სიმრავლით და ცენტრალური მდებარეობით მხოლოდ თრიალეთი თუ შეედრება ჯავახეთს”.

===ისტორია===
წყაროებში ჯავახეთი, „ზაბახას“ სახელწოდებით, პირველად ძვ.წ. 785 წ. იხსენიება ურარტუს მეფის - არგიშტ I-ის წარწერაში. უძველეს ხანაში
ჯავახეთი ქართლის სამეფოს ერთ-ერთი საერისთავო იყო. საქართველოს [[სახელმწიფო]]ს ძლიერების ხანაში (XI-XIII სს.) ჯავახეთში აშენდა [[ქარვასლა|ქარვასლები]], ხიდები, ეკლესია-მონასტრები, სამეფო რეზიდენციები. XIII ს-დან ჯავახეთის ადმინისტრაციულ საზღვრებში შედიოდა პალაკაციო და სამცხის ნაწილი (დ. ბერძენიშვილი, 1985). XVI ს. სამხრეთ საქართველოს სხვა ტერიტორიულ ერთეულებთან ერთად, ჯავახეთი [[ოსმალეთის იმპერია|ოსმალეთმა]] მიიტაცა. ჯავახეთის მოსახლეობის მნიშვნელოვანი ნაწილი აღმოსავლეთ საქართველოში გადასახლდა (თოფჩიშვილი, 2000). ადგილზე დარჩენილები აიძულეს [[ისლამი]] მიეღოთ. მაჰმადიანმა ქართველებმაც მასობრივად მიატოვეს ჯავახეთი მას შემდეგ, რაც ეს მხარე რუსეთმა შეიერთა. ისინი თურქეთის შიდა
პროვინციებში გადასახლდნენ. [[ქართველები|ქართველთა]] ნასოფლარებზე ცარიზმმა თურქეთიდან სომხური მოსახლეობა ჩამოასახლა 1829-1832 წლებში. აქვე
დაასხლეს [[რუსეთი]]ს შიდა გუბერნიებიდან მიგრირებული სექტანტი [[დუხობორები]]. ჯავახეთში ადგილობრივი ქართული მოსახლეობა დღეს მხოლოდ რამდენიმე სოფელში ცხოვრობს და მთელი XX ს-ის მანძილზე მათ მიგრაციისადმი მიდრეკილება ახასიათებდათ.

საყურადღებოა, რომ ჯავახეთის სოფელ მურჯახეთში XVIIIს-შიც კი გადაუკეთებიათ ძველი ეკლესია. ამ ეკლესიის [[საკურთხეველი|საკურთხეველზე]] XVIII ს-ის ასეთი მხედრული წარწერა ყოფილა: „ქ. ღმერთმან შეიწყალე საბა ჭანტურიძე მღვდელი...“ (ბერძენიშვილი, 1964, გვ. 58).

===მეურნეობა===
ჯავახეთი ძირითადად მთიანი „ქვეყანაა“ და მეურნეობაც მთისათვის დამახასიათებელი იყო. ვახუშტის სიტყვით, ჯავახეთი უვენახო და უტყეო მხარეს წარმოადგენდა. მაგრამ ისტორიულად ასე არ ყოფილა, რაზედაც მოუთითებს სამსარის გამოქვაბულის X ს-ის ერთ-ერთი წარწერა. ეკლესიის
მშენებლობის დაწყებისას ეს ადგილი ტყით ყოფილა დაფარული (დ. ბერძენიშვილი, 2000, გვ. 6), „გურჯისტანის ველაიეთის დავთრით“ კი ფარვანის ტყის ჩრდილოეთ ნაწილის ტერიტორია „ტყე-ჯავახეთის რაიონადაა“ სახელდებული (იქვე). მეურნეობის წამყვანი დარგები მესაქონლეობა და მემინდვრეობა იყო. სახნავ-სათესი ფართობების დიდი რაოდენობა, ჯავახეთში მემინდვრეობის ფართოდ განვითარების საშუალებას იძლეოდა. ჯავახეთს საქართველოს [[ბეღელი|ბეღელსაც]] უწოდებდნენ, რასაც ერთი ქართული ხალხური ლექსიც ადასტურებს: <br />
„მე ჯავახეთს რა მიშავდა, მთვარე იყო მზესავითა.<br />
[[კალმახი]] და [[ქერი]]ს [[პური]] წინ მეყარა ბზესავითა“.<br />

ჯავახებს სხვა საქონელთან ერთად დიდი რაოდენობით ჰყავდათ ცხვარი. ტექნიკური კულტურებიდან მოყავდათ [[სელი (მცენარე)|სელი]], რომლისაგანაც ზეთს ხდიდნენ. [[ზეთსახდელი]] გელაზები გვიანობამდე შემორჩა საქართველოს ამ ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ პროვინციას. ზეთსახდელების (ბაზირხანების) სიმრავლის შესახებ მიუთითებდა ნ. ბერძენიშვილი (1964, გვ. 97-98): „ადგილობრივმა სომეხმა... ეკლესიის მახლობლად ერთი ფრიად განიერი და ღრმა ორმო გვიჩვენა და დაურთო: „აი, აქ ძველად ქართველებს ბაზირხანა ჰქონიათ. საწნეხი დიდრონი ქვები მეც მახსოვს ეყარა... დიდი ბაზირხანა ყოფილა. ძველად კი როგორც ასეთი ხარაბებიდან ჩანს, თითქმის ყოველ სოფელში ჰქონიათ ბაზირხანა. ეტყობა სელი ბევრი უთესიათ და ზეთიც ბლომად უხდიათ”.

ჯავახეთში მრავლადაა ტბები. ტბები კი მდიდარი იყო თევზით, რაც აქ მეთევზეობის განვითარების შესაძლებლობას ქმნიდა. XVI ს-ში ჯავახეთის ყველა ტბა თევზის გადასახადით იყო დაბეგრილი (ტბების დიდი რაოდენობით არსებობამ ჯავახეთის ისტორიულ-გეოგრაფიულ განვითარებაზეც მნიშვნელოვნად იმოქმედა. როგორც აღნიშნავენ „გეომორფოლოგიური თავისებურებების გამო, ზემო ჯავახეთის ცალკეული მდინარეები არ ქმნიდნენ ადმინისტრაციულ-ტერიტორიულ ერთეულებს — „ხევებს“. აქ დიდი და მცირე ტბები ქმნიან პატარა მდინარეთა შემკრებ აუზებს, მთა-გორებით გამოყოფილი სხვა ასეთივე ან მშრალი ქვაბურებისაგან. სწორედ ამ ტბების ირგვლივ არსებული სოფლები შეადგენენ აქაურ მიკროქვეყნებს“ — (დ. ბერძენიშვილი, 2000, გვ. 9). ჯავახეთი რომ მეურნეობრივი თვალსაზრისით მრავალფეროვანი მხარე იყო, ამას ადასტურებს 1595 წლის „გურჯისტანის ვილაიეთის დიდი დავთარი“, რომლის მიხედვით ადგილობრივ მცხოვრებლებს შეწერილი ჰქონდათ გადასახადი ქერზე, [[ხორბალი|ხორბალზე]], [[ჭვავი|ჭვავზე]], სელის თესლზე, [[ოსპი|ოსპზე]], [[მუხუდო]]ზე, [[კაკალი|კაკალზე]], იონჯასა და თივაზე, [[იალაღი|იალაღზე]], ცხვარზე, ღორზე, ფუტკარზე. მხოლოდ ჯავახეთის რვა სოფელშია აღნიშნული [[ვენახი]]ს არსებობა. ნ. ბერძენიშვილიც (გვ. 104) წერდა: „მსხვილი და წვრილფეხა საქონელი (მუშა-საქონელი, ხორცი, მატყლი, ტყავი, რძის ნაწარმი), სელი (ზეთი), [[თაფლი]] (- თაფლი, სანთელი), შინაური ფრინველი და თევზი, [[ქერი]] იყო ჯავახეთის მოსახლეობის დოვლათი, რაის გარდანამეტსაც ის სააღებმიცემო საქმედ აქცევდა საქართველოს სხვადასხვა კუთხეებთან“.

ჯავახეთი ძირითადად უტყეო მხარე იყო და მისი მკვიდრნი წივას სწვავდნენ. XX ს-ში ჯავახეთის სოფლის მეურნეობაში კარტოფილის მოყვანა
დაწინაურდა.

===კულტურა===
სამცხის მსგავსად, დარანები ჯავახეთშიც უკეთებიათ. ასეთი დარანი ნ. ბერძენიშვილს (1964, გვ. 59) სოფ. მურჯახეთში უნახავს. მას ის უწოდებს
„მღვიმე ფრიად მაგარი და განიერი“. დარანი ორი ნაწილისაგან შედგებოდა და ერთმანეთთან ვიწრო ხვრელებით ყოფილა დაკავშირებული.

ჯავახეთში ქართული საეკლესიო არქიტექტურის არაერთი შესანიშნავი ძეგლია, რომელთაგანაც შეიძლება დავასახელოთ კუმურდოსი და წყაროსთავის ტაძრები. პირველი მათგანი X ს-ის ძეგლია. მისი ამშენებელი ყოფილა ქართველი ხუროთმოძღვარი საკოცარი. კუმურდო თავიდანვე ჯავახეთის საეკლესიო ცენტრი ყოფილა. წყაროებში კუმურდოს მღვდელმთავარი პირველად VI ს-ში იხსენიება. რაც შეეხება წყაროსთავს, ის ახლანდელი თურქეთის ტერიტორიაზეა, [[კარწახის ტბა|კარწახის ტბის]] მახლობლად. ჯუანშერის ცნობით, ტაძარი ააგო მეფე [[ვახტანგ გორგასალი]]ს ძემ - მირდატმა. წყაროსთავი, რომელიც ახლა დანგრეულია, თავდაპირველად [[ბაზილიკა]]ს წარმოადგენდა, რომელიც X ს-ში გუმბათოვან ტაძრად გადაკეთდა.

ჯავახეთში ძველ ქართულ სასაფლაოებზე დიდი რაოდენობით იყო შემორჩენილი ცხვარ-ვერძებისა და ცხენის ქანდაკებები. ქვისაგან გამოქანდაკებული ეს ზოომორფული ქანდაკებები საფლავის ძეგლებს წარმოადგენდა და „ხასიათდებიან ქართული ტრადიციული ხელოვნებისა და ხელოსნობის ნიშნებით, მათში გამოკვეთილად ჩანს, [[ქრისტიანობა|ქრისტიანული]] აზროვნების ბევრი მნიშვნელოვანი მომენტი... და მათში ძალზე რელიეფურადაა გამოკვეთილი ქართული სინამდვილისათვის დამახასიათებელი ელემენტები“ (ნადირაძე, 2001, გვ. 290).

==წყარო==
[[საქართველოს ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მხარეები ]]

[[კატეგორია:საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარეები]]

←წინა ვერსია		08:48, 9 ივლისი 2021-ის ვერსია
ხაზი 1:		ხაზი 1:
−	'''ჯავახეთი''' — ისტორიულ-გეოგრაფიული რეგიონი სამხრეთ [[საქართველო]]ში. დღევანდელი ადმინისტაციული დაყოფით ჯავახეთი მოიცავს ნინოწმინდის, ახალქალაქის და ნაწილობრივ ასპინძის რაიონებს. ჯავახეთს ჩრდილო-დასავლეთიდან [[სამცხე]] ესაზღვრება, აღმოსავლეთიდან ქვემო [[ქართლი]], ჩრდილეთიდან - [[თორი]] და შიდა ქართლი, ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან − [[თრიალეთი]]. სამხრეთით დღეს ჯავახეთს უშუალოდ ესაზღვრება [[თურქეთი]] და [[სომხეთი]]. ამრიგად, ჯავახეთი მნიშვნელოვანი საკომუნიკაციო-გეოგრეფიული მხარე იყო. ნ. ბერძენიშვილი (1964, გვ. 53) აღნიშნავდა, რომ „გამტარგზების სიმრავლით და ცენტრალური მდებარეობით მხოლოდ თრიალეთი თუ შეედრება ჯავახეთს”.	+	'''ჯავახეთი''' — ისტორიულ-გეოგრაფიული რეგიონი სამხრეთ [[საქართველო]]ში. დღევანდელი ადმინისტაციული დაყოფით ჯავახეთი მოიცავს ნინოწმინდის, ახალქალაქის და ნაწილობრივ ასპინძის რაიონებს. ჯავახეთს ჩრდილო-დასავლეთიდან [[სამცხე]] ესაზღვრება, აღმოსავლეთიდან ქვემო [[ქართლი]], ჩრდილეთიდან - [[თორი (საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარე)\|თორი]] და შიდა ქართლი, ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან − [[თრიალეთი]]. სამხრეთით დღეს ჯავახეთს უშუალოდ ესაზღვრება [[თურქეთი]] და [[სომხეთი]]. ამრიგად, ჯავახეთი მნიშვნელოვანი საკომუნიკაციო-გეოგრეფიული მხარე იყო. ნ. ბერძენიშვილი (1964, გვ. 53) აღნიშნავდა, რომ „გამტარგზების სიმრავლით და ცენტრალური მდებარეობით მხოლოდ თრიალეთი თუ შეედრება ჯავახეთს”.

	===ისტორია===		===ისტორია===

@@ ხაზი 7: / ხაზი 7: @@
 დაასხლეს [[რუსეთი]]ს შიდა გუბერნიებიდან მიგრირებული სექტანტი [[დუხობორები]]. ჯავახეთში ადგილობრივი ქართული მოსახლეობა დღეს მხოლოდ რამდენიმე სოფელში ცხოვრობს და მთელი XX ს-ის მანძილზე მათ მიგრაციისადმი მიდრეკილება ახასიათებდათ.
 საყურადღებოა, რომ ჯავახეთის სოფელ მურჯახეთში XVIIIს-შიც კი გადაუკეთებიათ ძველი ეკლესია. ამ ეკლესიის [[საკურთხეველი|საკურთხეველზე]] XVIII ს-ის ასეთი მხედრული წარწერა ყოფილა: „ქ. ღმერთმან შეიწყალე საბა ჭანტურიძე მღვდელი...“ (ბერძენიშვილი, 1964, გვ. 58).
 ===მეურნეობა===

@@ ხაზი 27: / ხაზი 27: @@
 „მღვიმე ფრიად მაგარი და განიერი“. დარანი ორი ნაწილისაგან შედგებოდა და ერთმანეთთან ვიწრო ხვრელებით ყოფილა დაკავშირებული.
-ჯავახეთში ქართული საეკლესიო არქიტექტურის არაერთი შესანიშნავი ძეგლია, რომელთაგანაც შეიძლება დავასახელოთ კუმურდოსი და წყაროსთავის ტაძრები. პირველი მათგანი X ს-ის ძეგლია. მისი ამშენებელი ყოფილა ქართველი ხუროთმოძღვარი საკოცარი. კუმურდო თავიდანვე ჯავახეთის საეკლესიო ცენტრი ყოფილა. წყაროებში კუმურდოს მღვდელმთავარი პირველად VI ს-ში იხსენიება. რაც შეეხება წყაროსთავს, ის ახლანდელი თურქეთის ტერიტორიაზეა, [[კარწახის ტბა|კარწახის ტბის]] მახლობლად. ჯუანშერის ცნობით, ტაძარი ააგო მეფე [[ვახტანგ გორგასალი]]ს ძემ - მირდატმა. წყაროსთავი, რომელიც ახლა დანგრეულია, თავდაპირველად [[ბაზილიკა]]ს წარმოადგენდა, რომელიც X ს-ში გუმბათოვან ტაძრად გადაკეთდა.
+ჯავახეთში ქართული საეკლესიო არქიტექტურის არაერთი შესანიშნავი ძეგლია, რომელთაგანაც შეიძლება დავასახელოთ [[კუმურდოს ტაძარი|კუმურდოსი]] და წყაროსთავის ტაძრები. პირველი მათგანი X ს-ის ძეგლია. მისი ამშენებელი ყოფილა ქართველი ხუროთმოძღვარი საკოცარი. კუმურდო თავიდანვე ჯავახეთის საეკლესიო ცენტრი ყოფილა. წყაროებში კუმურდოს მღვდელმთავარი პირველად VI ს-ში იხსენიება. რაც შეეხება წყაროსთავს, ის ახლანდელი თურქეთის ტერიტორიაზეა, [[კარწახის ტბა|კარწახის ტბის]] მახლობლად. ჯუანშერის ცნობით, ტაძარი ააგო მეფე [[ვახტანგ გორგასალი]]ს ძემ - მირდატმა. წყაროსთავი, რომელიც ახლა დანგრეულია, თავდაპირველად [[ბაზილიკა]]ს წარმოადგენდა, რომელიც X ს-ში გუმბათოვან ტაძრად გადაკეთდა.
 ჯავახეთში ძველ ქართულ სასაფლაოებზე დიდი რაოდენობით იყო შემორჩენილი ცხვარ-ვერძებისა და ცხენის ქანდაკებები. ქვისაგან გამოქანდაკებული ეს ზოომორფული ქანდაკებები საფლავის ძეგლებს წარმოადგენდა და „ხასიათდებიან ქართული ტრადიციული ხელოვნებისა და ხელოსნობის ნიშნებით, მათში გამოკვეთილად ჩანს, [[ქრისტიანობა|ქრისტიანული]] აზროვნების ბევრი მნიშვნელოვანი მომენტი... და მათში ძალზე რელიეფურადაა გამოკვეთილი ქართული სინამდვილისათვის დამახასიათებელი ელემენტები“ (ნადირაძე, 2001, გვ. 290).

@@ ხაზი 24: / ხაზი 24: @@
 ===კულტურა===
-სამცხის მსგავსად, დარანები ჯავახეთშიც უკეთებიათ. ასეთი დარანი ნ. ბერძენიშვილს (1964, გვ. 59) სოფ. მურჯახეთში უნახავს. მას ის უწოდებს
+სამცხის მსგავსად, დარანები ჯავახეთშიც უკეთებიათ. ასეთი [[დარანი]] ნ. ბერძენიშვილს (1964, გვ. 59) სოფ. მურჯახეთში უნახავს. მას ის უწოდებს
 „მღვიმე ფრიად მაგარი და განიერი“. დარანი ორი ნაწილისაგან შედგებოდა და ერთმანეთთან ვიწრო ხვრელებით ყოფილა დაკავშირებული.
 ჯავახეთში ქართული საეკლესიო არქიტექტურის არაერთი შესანიშნავი ძეგლია, რომელთაგანაც შეიძლება დავასახელოთ კუმურდოსი და წყაროსთავის ტაძრები. პირველი მათგანი X ს-ის ძეგლია. მისი ამშენებელი ყოფილა ქართველი ხუროთმოძღვარი საკოცარი. კუმურდო თავიდანვე ჯავახეთის საეკლესიო ცენტრი ყოფილა. წყაროებში კუმურდოს მღვდელმთავარი პირველად VI ს-ში იხსენიება. რაც შეეხება წყაროსთავს, ის ახლანდელი თურქეთის ტერიტორიაზეა, [[კარწახის ტბა|კარწახის ტბის]] მახლობლად. ჯუანშერის ცნობით, ტაძარი ააგო მეფე [[ვახტანგ გორგასალი]]ს ძემ - მირდატმა. წყაროსთავი, რომელიც ახლა დანგრეულია, თავდაპირველად [[ბაზილიკა]]ს წარმოადგენდა, რომელიც X ს-ში გუმბათოვან ტაძრად გადაკეთდა.
 ჯავახეთში ძველ ქართულ სასაფლაოებზე დიდი რაოდენობით იყო შემორჩენილი ცხვარ-ვერძებისა და ცხენის ქანდაკებები. ქვისაგან გამოქანდაკებული ეს ზოომორფული ქანდაკებები საფლავის ძეგლებს წარმოადგენდა და „ხასიათდებიან ქართული ტრადიციული ხელოვნებისა და ხელოსნობის ნიშნებით, მათში გამოკვეთილად ჩანს, [[ქრისტიანობა|ქრისტიანული]] აზროვნების ბევრი მნიშვნელოვანი მომენტი... და მათში ძალზე რელიეფურადაა გამოკვეთილი ქართული სინამდვილისათვის დამახასიათებელი ელემენტები“ (ნადირაძე, 2001, გვ. 290).
-−
-−
 ==წყარო==