https://www.nplg.gov.ge/wikidict/index.php?feed=atom&target=%E1%83%90%E1%83%96%E1%83%98%E1%83%90&title=%E1%83%A1%E1%83%9E%E1%83%94%E1%83%AA%E1%83%98%E1%83%90%E1%83%9A%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%98%3ARecentChangesLinkedNPLG Wiki Dictionaries - „აზია“-თან დაკავშირებული ცვლილებები [ka]2026-04-28T04:36:44Zდაკავშირებული ცვლილებებიMediaWiki 1.19.24https://www.nplg.gov.ge/wikidict/index.php?title=%E1%83%9E%E1%83%90%E1%83%9B%E1%83%98%E1%83%A0%E1%83%98&diff=270838&oldid=270834პამირი2026-04-24T19:09:47Z<p></p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<col class='diff-marker' />
<col class='diff-content' />
<col class='diff-marker' />
<col class='diff-content' />
<tr valign='top'>
<td colspan='2' style="background-color: white; color:black;">←წინა ვერსია</td>
<td colspan='2' style="background-color: white; color:black;">19:09, 24 აპრილი 2026-ის ვერსია</td>
</tr><tr><td colspan='4' align='center' class='diff-multi'>(ერთი მომხმარებლის 3 შუალედური ვერსიები არ არის ნაჩვენები.)</td></tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno">ხაზი 3:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">ხაზი 3:</td></tr>
<tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>ალპური ოროგენეზისის ეპოქაში დასრულდა პამირის ტექტონიკური სტრუქტურების ჩამოყალიბება, რომელშიც გამოიყოფა ოთხი განედური მორფოლოგიური ზონა: ჩრდილო პერიფერიაზე მდებარეობს მთისწინა ღრმული – ალაის ხეობა, მისგან სამხრეთით წარმოქმნილია ანტიკლინორიუმი, რომელიც ჩრდილოეთიდან და სამხრეთიდან შემოფარგლულია დიდი სიღრმის რღვევებით. აგებულია ძველი კრისტალური ქანებით და პალეოზოური დანალექი წყებებით. მოიცაეს პეტრე პირველის ქედის აღმოსავლეთ ნაწილს, დარვაზის ქედს და ტბა ყარაყულის ქვაბულს. მესამე ზონას ქმნის ცენტრალური პამირი, რომელიც ტექტონიკურად შეესატყვისება სინკლინორიუმს, რაც ავსებულია პალეოზოური და მეზოზოური წყებებით. მეოთხე ზონა წარმოადგენს სამხრეთი პამირის რთული გეოლოგიური აგებულების ანტიციკლინორიუმს, რომელიც აგებულია არქეული და პროტეროზოული [[ქანები|ქანებით]]. ბოლო სამმა ზონამ ნეოტექტონიკურ ეტაპზე განიცადა 6000-7000 მ მეტი ამპლიტუდის თაღური აზევება. ხოლო მთისწინა ღრმულებმა – დასავლეთ ნაწილში დაძირვა, აღმოსავლეთში (ალაის ხეობა) 2000-3000 მ ამპლიტუდის აზევება.</div></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>ალპური ოროგენეზისის ეპოქაში დასრულდა პამირის ტექტონიკური სტრუქტურების ჩამოყალიბება, რომელშიც გამოიყოფა ოთხი განედური მორფოლოგიური ზონა: ჩრდილო პერიფერიაზე მდებარეობს მთისწინა ღრმული – ალაის ხეობა, მისგან სამხრეთით წარმოქმნილია ანტიკლინორიუმი, რომელიც ჩრდილოეთიდან და სამხრეთიდან შემოფარგლულია დიდი სიღრმის რღვევებით. აგებულია ძველი კრისტალური ქანებით და პალეოზოური დანალექი წყებებით. მოიცაეს პეტრე პირველის ქედის აღმოსავლეთ ნაწილს, დარვაზის ქედს და ტბა ყარაყულის ქვაბულს. მესამე ზონას ქმნის ცენტრალური პამირი, რომელიც ტექტონიკურად შეესატყვისება სინკლინორიუმს, რაც ავსებულია პალეოზოური და მეზოზოური წყებებით. მეოთხე ზონა წარმოადგენს სამხრეთი პამირის რთული გეოლოგიური აგებულების ანტიციკლინორიუმს, რომელიც აგებულია არქეული და პროტეროზოული [[ქანები|ქანებით]]. ბოლო სამმა ზონამ ნეოტექტონიკურ ეტაპზე განიცადა 6000-7000 მ მეტი ამპლიტუდის თაღური აზევება. ხოლო მთისწინა ღრმულებმა – დასავლეთ ნაწილში დაძირვა, აღმოსავლეთში (ალაის ხეობა) 2000-3000 მ ამპლიტუდის აზევება.</div></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="background: #ffa; color:black; font-size: smaller;"><div>ლანდშაფტის ცალკეული კომპონენტების ხასიათით პამირის ფარგლებში მკაფიოდ გამოიყოფა აღმოსავლეთ პამირის მთიანეთი და დასავლეთი პამირი (მთიანი <del class="diffchange diffchange-inline">ბადახმანი</del>).</div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div>ლანდშაფტის ცალკეული კომპონენტების ხასიათით პამირის ფარგლებში მკაფიოდ გამოიყოფა აღმოსავლეთ პამირის მთიანეთი და დასავლეთი პამირი (მთიანი <ins class="diffchange diffchange-inline">ბადახშანი</ins>).</div></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>==== აღმოსავლეთ პამირის მთიანეთი ====</div></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>==== აღმოსავლეთ პამირის მთიანეთი ====</div></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="background: #ffa; color:black; font-size: smaller;"><div>აღმოსავლეთ პამირის მთიანეთის უმეტესი ნაწილი უკავია 3500-4500 მ-მდე აზევებულ ბრტყელფსკერიან ფართო ხეობებსა და ქვაბულებს, რომლებიდანაც აღმართულია მოგლუვებული, დამრეცკალთებიანი ქედები 6000 მ-მდე სიმალლის ბრტყელთხემიანი მწვერვალებით. მთიანეთის ზედაპირი ღრმად არის დანაწევრებული მდინარეთა ეროზიული და ტექტონიკურ- ეროზიული ხეობებით.</div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div>აღმოსავლეთ პამირის მთიანეთის უმეტესი ნაწილი უკავია 3500-4500 მ-მდე აზევებულ ბრტყელფსკერიან ფართო ხეობებსა და ქვაბულებს, რომლებიდანაც აღმართულია მოგლუვებული, დამრეცკალთებიანი ქედები 6000 მ-მდე სიმალლის ბრტყელთხემიანი მწვერვალებით. მთიანეთის ზედაპირი ღრმად არის დანაწევრებული მდინარეთა ეროზიული და ტექტონიკურ-ეროზიული ხეობებით.</div></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="background: #ffa; color:black; font-size: smaller;"><div>აღმოსავლეთ პამირის ჰავა ძლიერ მკაცრი და მშრალია, ხანგრძლივი მცირეთოვლიანი ყინვიანი ზამთრით და ხანმოკლე გრილი და ცივი ზაფხულით. <del class="diffchange diffchange-inline">იანერის </del>საშუალო ტემპერატურა 3600 მ-ზე შეადგენს მინუს 17- 18°, აბსოლუტური მინიმუმი თითქმის 50°-ის ტოლია. ივლისის საშუალო ტემპერატურა პლუს 13-ს არ აღემატება, ნიადაგის ტემპერატურის დღეღამური რყევა ხშირად 60° აღწევს.</div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div>აღმოსავლეთ პამირის ჰავა ძლიერ მკაცრი და მშრალია, ხანგრძლივი მცირეთოვლიანი ყინვიანი ზამთრით და ხანმოკლე გრილი და ცივი ზაფხულით. <ins class="diffchange diffchange-inline">იანვრის </ins>საშუალო ტემპერატურა 3600 მ-ზე შეადგენს მინუს 17- 18°, აბსოლუტური მინიმუმი თითქმის 50°-ის ტოლია. ივლისის საშუალო ტემპერატურა პლუს 13-ს არ აღემატება, ნიადაგის ტემპერატურის დღეღამური რყევა ხშირად 60° აღწევს.</div></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>ნალექების რაოდენობა მეტი წილი ხეობების და ქვაბულების ფსკერზე 100 მმ არ აღემატება.</div></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>ნალექების რაოდენობა მეტი წილი ხეობების და ქვაბულების ფსკერზე 100 მმ არ აღემატება.</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno">ხაზი 23:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">ხაზი 23:</td></tr>
<tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>თითქმის განედური მიმართულების ციცაბოკალთებიანი, მაღალმთიანი კლდოვანი ქედები ერთმანეთისაგან გამოყოფილია ღრმა ხეობებით (ალაგ-ალაგ 2000-3000 მ-მდე სიღრმის). რეგიონი მაქსიმალურ სიმაღლეს აღწევს ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში, სადაც დარვაზის და ვანჩის განედური ქედების და პეტრე პირველის მერიდიანული ქედის შესაყარზე წარმოქმნილია მაღალმთიანი კვანძი თანამედროვე გამყინვარების მძლავრი ცენტრით. აქ აღიმართება უმაღლესი ისმაილ სამანის პიკი (7495 მ). ქედები და ცალკეული მწვერვალები ხასიათდებიან ალპური რელიეფით.</div></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>თითქმის განედური მიმართულების ციცაბოკალთებიანი, მაღალმთიანი კლდოვანი ქედები ერთმანეთისაგან გამოყოფილია ღრმა ხეობებით (ალაგ-ალაგ 2000-3000 მ-მდე სიღრმის). რეგიონი მაქსიმალურ სიმაღლეს აღწევს ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში, სადაც დარვაზის და ვანჩის განედური ქედების და პეტრე პირველის მერიდიანული ქედის შესაყარზე წარმოქმნილია მაღალმთიანი კვანძი თანამედროვე გამყინვარების მძლავრი ცენტრით. აქ აღიმართება უმაღლესი ისმაილ სამანის პიკი (7495 მ). ქედები და ცალკეული მწვერვალები ხასიათდებიან ალპური რელიეფით.</div></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="background: #ffa; color:black; font-size: smaller;"><div>ჰაერის ტემპერატურა სიმაღლის მიხედვით იცვლება იანვარში მინუს 7°-დან მინუს 20°-მდე, ივლისში – პლუს 22°-დან პლუს 3°-მდე. საშუალო წლიური ტემპერატურა მაღალმთიან ზონაში თითქმის ნულ გრადუსამდე ეცემა, ხეობებში კი პლუს 15° შეადგენს. ტემპერატურის მაქსიმუმი 40° აღემატება. ნალექების წლიური რაოდენობა შიდა ქვაბულებში და ქარზურგა კალთებზე 260 მმ არ აღემატება, ქ. ხოროგის (მთიანი ბადაღშანის ცენტრი) მიდამოებში წლიურად მოდის მხოლოღ I83 მმ, ხოლო ქედების (დარვაზის, პეტრე პირველის, მეცნიერებათა აკადემიის და სხვ.) სამხრეთ და დასავლეთ კალთებზე ნალექების <del class="diffchange diffchange-inline">რაოლღენობა </del>2000 მმ-მდე მატულობს.</div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div>ჰაერის ტემპერატურა სიმაღლის მიხედვით იცვლება იანვარში მინუს 7°-დან მინუს 20°-მდე, ივლისში – პლუს 22°-დან პლუს 3°-მდე. საშუალო წლიური ტემპერატურა მაღალმთიან ზონაში თითქმის ნულ გრადუსამდე ეცემა, ხეობებში კი პლუს 15° შეადგენს. ტემპერატურის მაქსიმუმი 40° აღემატება. ნალექების წლიური რაოდენობა შიდა ქვაბულებში და ქარზურგა კალთებზე 260 მმ არ აღემატება, ქ. ხოროგის (მთიანი ბადაღშანის ცენტრი) მიდამოებში წლიურად მოდის მხოლოღ I83 მმ, ხოლო ქედების (დარვაზის, პეტრე პირველის, მეცნიერებათა აკადემიის და სხვ.) სამხრეთ და დასავლეთ კალთებზე ნალექების <ins class="diffchange diffchange-inline">რაოდენობა </ins>2000 მმ-მდე მატულობს.</div></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>ნალექების რაოდენობასთან დაკავშირებით ზედაპირული ჩამონადენის წარმოქმნაში პირობები ტერიტორიულად მნიშვნელოვან ფარგლებში იცვლება. მდინარეები განეკუთენება ამუდარიის აუზს. მძლავრი მყინვარებიდან გამოედინებიან მრავალრიცხოვანი, უხვწყლიანი მთის ბობოქარი მდინარეები, რომელთაგან ყველაზე დიდია პიანჯი და ვახში მრავალი შენაკადით. საზრდოობის მთავარი წყარო ნადნობი წყალია, რის გამოც მაქსიმალური ჩამონადენი ზაფხულშია, მინიმალური – ზამთარში. ხშირია მცირე სიდიდის მყინვარული წარმოშობის ტბები.</div></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>ნალექების რაოდენობასთან დაკავშირებით ზედაპირული ჩამონადენის წარმოქმნაში პირობები ტერიტორიულად მნიშვნელოვან ფარგლებში იცვლება. მდინარეები განეკუთენება ამუდარიის აუზს. მძლავრი მყინვარებიდან გამოედინებიან მრავალრიცხოვანი, უხვწყლიანი მთის ბობოქარი მდინარეები, რომელთაგან ყველაზე დიდია პიანჯი და ვახში მრავალი შენაკადით. საზრდოობის მთავარი წყარო ნადნობი წყალია, რის გამოც მაქსიმალური ჩამონადენი ზაფხულშია, მინიმალური – ზამთარში. ხშირია მცირე სიდიდის მყინვარული წარმოშობის ტბები.</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno">ხაზი 31:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">ხაზი 31:</td></tr>
<tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>ნალექების უთანაბრო განაწილება განსაზღვრავს ნიადაგ- მცენარეული საფარის და მთლიანად ბუნებრივი ლანდშაფტების ნაირგვარობას, სიმაღლითი ზონების სხვადასხვა ტიპის სპექტრით. შიდა ქარზურგა კალთებზე სპექტრი არიდული ხასიათისაა, 3000- 3700 მ-მდე გავრცელებულია უდაბნოს ლანდშაფტი, შემდგომ (4000-მდე) – მთის სტეპები, რომელსაც ცვლის ალპური მდელოები.</div></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>ნალექების უთანაბრო განაწილება განსაზღვრავს ნიადაგ- მცენარეული საფარის და მთლიანად ბუნებრივი ლანდშაფტების ნაირგვარობას, სიმაღლითი ზონების სხვადასხვა ტიპის სპექტრით. შიდა ქარზურგა კალთებზე სპექტრი არიდული ხასიათისაა, 3000- 3700 მ-მდე გავრცელებულია უდაბნოს ლანდშაფტი, შემდგომ (4000-მდე) – მთის სტეპები, რომელსაც ცვლის ალპური მდელოები.</div></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="background: #ffa; color:black; font-size: smaller;"><div>უფრო ტენიან ქარპირა კალთებზე საშუალო მთიანი სარტყელი უკაევია ტყე-ბუჩქნარების ზონას, სადაც მთავარი ტყე- შემქმნელი ჯიშებია [[ნეკერჩხალი]] და ჩვეულებრივი კაკალი (2800 მ- მდე), მას ცვლის <del class="diffchange diffchange-inline">საბალჰური </del>მაღალტანიანი მდელოები (3500 მ- მდე) და ალპური მდელოები.</div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div>უფრო ტენიან ქარპირა კალთებზე საშუალო მთიანი სარტყელი უკაევია ტყე-ბუჩქნარების ზონას, სადაც მთავარი ტყე- შემქმნელი ჯიშებია [[ნეკერჩხალი]] და ჩვეულებრივი კაკალი (2800 მ- მდე), მას ცვლის <ins class="diffchange diffchange-inline">სუბალპური </ins>მაღალტანიანი მდელოები (3500 მ- მდე) და ალპური მდელოები.</div></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>დასავლეთ პამირის ცსოველთა სამყარო აღმოსავლეთ პამირისაგან განსხვავებულია. მხოლოდ მის ფარგლებში ბინადრობენ გარეული ღორი, ტყის ძილგუდა, ტყის თაგვი, ჩლიქოსნებიდან – გარეული თხა, მტაცებლებიდან – [[მურა დათვი]], [[მგელი]], მელა, ფრინველებიდან – [[გუგული]], [[გვრიტი]], [[თავწითელა მთიულა]] და სხვა.</div></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background: #eee; color:black; font-size: smaller;"><div>დასავლეთ პამირის ცსოველთა სამყარო აღმოსავლეთ პამირისაგან განსხვავებულია. მხოლოდ მის ფარგლებში ბინადრობენ გარეული ღორი, ტყის ძილგუდა, ტყის თაგვი, ჩლიქოსნებიდან – გარეული თხა, მტაცებლებიდან – [[მურა დათვი]], [[მგელი]], მელა, ფრინველებიდან – [[გუგული]], [[გვრიტი]], [[თავწითელა მთიულა]] და სხვა.</div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div><ins style="color: red; font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div><ins style="color: red; font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div><ins style="color: red; font-weight: bold; text-decoration: none;">== წყარო==</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div><ins style="color: red; font-weight: bold; text-decoration: none;">[[აზიის ფიზიკური გეოგრაფია]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div><ins style="color: red; font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div><ins style="color: red; font-weight: bold; text-decoration: none;">[[კატეგორია:მთათა სისტემა აზიაში]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div><ins style="color: red; font-weight: bold; text-decoration: none;">[[კატეგორია:მთათა სისტემა ტაჯიკეთში]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div><ins style="color: red; font-weight: bold; text-decoration: none;">[[კატეგორია:მთათა სისტემა ავღანეთში]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="background: #cfc; color:black; font-size: smaller;"><div><ins style="color: red; font-weight: bold; text-decoration: none;">[[კატეგორია:მთათა სისტემა ჩინეთში]]</ins></div></td></tr>
</table>Tkenchoshvilihttps://www.nplg.gov.ge/wikidict/index.php?title=%E1%83%9E%E1%83%90%E1%83%9B%E1%83%98%E1%83%A0%E1%83%98&diff=270834&oldid=0პამირი2026-04-24T18:58:53Z<p>ახალი გვერდი: '''პამირი''' – <a href="/wikidict/index.php/%E1%83%90%E1%83%96%E1%83%98%E1%83%90" title="აზია">აზიის</a> და მთლიანაღ პლანეტის ერთ-ერთი უმაღლ...</p>
<p><b>ახალი გვერდი</b></p><div>'''პამირი''' – [[აზია|აზიის]] და მთლიანაღ პლანეტის ერთ-ერთი უმაღლესი მთიანი სისტემაა, (უმაღლესი მწვერვალია კონგური 7720), რისთვისაც მას „მსოფლიოს სახურავს“ უწოდებენ. უკავია შუა აზიის მთიანი ქვეყნის სამხრეთ-აღმოსავლეთი ნაწილი, [[ტიან-შანი]]ს მთიანი რეგიონისაგან გამოყოფილია ალაის ხეობით. პამირის უმეტესი ნაწილი [[ტაჯიკეთი]]ს ფარგლებშია, სამხრეთი და აღმოსავლეთი ნაწილი [[ავღანეთი|ავღანეთს]] და [[ჩინეთი|ჩინეთს]] ეკუთენის. მდებარეობს სუბტროპიკულ სარტყელში. <br />
<br />
ალპური ოროგენეზისის ეპოქაში დასრულდა პამირის ტექტონიკური სტრუქტურების ჩამოყალიბება, რომელშიც გამოიყოფა ოთხი განედური მორფოლოგიური ზონა: ჩრდილო პერიფერიაზე მდებარეობს მთისწინა ღრმული – ალაის ხეობა, მისგან სამხრეთით წარმოქმნილია ანტიკლინორიუმი, რომელიც ჩრდილოეთიდან და სამხრეთიდან შემოფარგლულია დიდი სიღრმის რღვევებით. აგებულია ძველი კრისტალური ქანებით და პალეოზოური დანალექი წყებებით. მოიცაეს პეტრე პირველის ქედის აღმოსავლეთ ნაწილს, დარვაზის ქედს და ტბა ყარაყულის ქვაბულს. მესამე ზონას ქმნის ცენტრალური პამირი, რომელიც ტექტონიკურად შეესატყვისება სინკლინორიუმს, რაც ავსებულია პალეოზოური და მეზოზოური წყებებით. მეოთხე ზონა წარმოადგენს სამხრეთი პამირის რთული გეოლოგიური აგებულების ანტიციკლინორიუმს, რომელიც აგებულია არქეული და პროტეროზოული [[ქანები|ქანებით]]. ბოლო სამმა ზონამ ნეოტექტონიკურ ეტაპზე განიცადა 6000-7000 მ მეტი ამპლიტუდის თაღური აზევება. ხოლო მთისწინა ღრმულებმა – დასავლეთ ნაწილში დაძირვა, აღმოსავლეთში (ალაის ხეობა) 2000-3000 მ ამპლიტუდის აზევება.<br />
<br />
ლანდშაფტის ცალკეული კომპონენტების ხასიათით პამირის ფარგლებში მკაფიოდ გამოიყოფა აღმოსავლეთ პამირის მთიანეთი და დასავლეთი პამირი (მთიანი ბადახმანი).<br />
<br />
==== აღმოსავლეთ პამირის მთიანეთი ====<br />
აღმოსავლეთ პამირის მთიანეთის უმეტესი ნაწილი უკავია 3500-4500 მ-მდე აზევებულ ბრტყელფსკერიან ფართო ხეობებსა და ქვაბულებს, რომლებიდანაც აღმართულია მოგლუვებული, დამრეცკალთებიანი ქედები 6000 მ-მდე სიმალლის ბრტყელთხემიანი მწვერვალებით. მთიანეთის ზედაპირი ღრმად არის დანაწევრებული მდინარეთა ეროზიული და ტექტონიკურ- ეროზიული ხეობებით.<br />
<br />
აღმოსავლეთ პამირის ჰავა ძლიერ მკაცრი და მშრალია, ხანგრძლივი მცირეთოვლიანი ყინვიანი ზამთრით და ხანმოკლე გრილი და ცივი ზაფხულით. იანერის საშუალო ტემპერატურა 3600 მ-ზე შეადგენს მინუს 17- 18°, აბსოლუტური მინიმუმი თითქმის 50°-ის ტოლია. ივლისის საშუალო ტემპერატურა პლუს 13-ს არ აღემატება, ნიადაგის ტემპერატურის დღეღამური რყევა ხშირად 60° აღწევს.<br />
<br />
ნალექების რაოდენობა მეტი წილი ხეობების და ქვაბულების ფსკერზე 100 მმ არ აღემატება.<br />
<br />
მდინარეთა ქსელი მეჩხერი და მცირეწყლიანია. უმეტესი ნაწილი განეკუთვნება ამუდარიის აუზს, მცირე ნაწილი – ტარიმის ღრმულს.<br />
<br />
ნივალურ სარტყელში თანამედროვე გამყინვარების მნიშენელოვანი ფართობი (თუმცა გაცილებით ნაკლები მასშტაბის, ვიდრე დასავლეთ პამირში) მეტყველებს სიმაღლით ნალექების მომატებაზე.<br />
<br />
აღმოსავლეთ პამირზე გაბატონებულია მაღალმთიანი უდაბნოს ლანდშაფტი, ორგანული სამყაროს ცენტრალურ-აზიური (ტიბეტური) ელემენტებით. ცხოველებიდან განსაკუთრებით გამოიყენება იაკი, რომელიც ყველაზე მეტად იტანს პამირის ძლიერ მკაცრ ბუნებას.<br />
<br />
==== დასავლეთი პამირი ====<br />
დასავლეთი პამირი (მთიანი ბაღახშანი) გამოირჩევა ძლიერ დანაწევრებული მაღალმთიანი რელიეფით, შედარებით თბილი და რბილი ჰავით (ხეობებში), ნალექების მეტი რაოდენობით და ამასთან მეტი ტყიანობით.<br />
<br />
თითქმის განედური მიმართულების ციცაბოკალთებიანი, მაღალმთიანი კლდოვანი ქედები ერთმანეთისაგან გამოყოფილია ღრმა ხეობებით (ალაგ-ალაგ 2000-3000 მ-მდე სიღრმის). რეგიონი მაქსიმალურ სიმაღლეს აღწევს ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში, სადაც დარვაზის და ვანჩის განედური ქედების და პეტრე პირველის მერიდიანული ქედის შესაყარზე წარმოქმნილია მაღალმთიანი კვანძი თანამედროვე გამყინვარების მძლავრი ცენტრით. აქ აღიმართება უმაღლესი ისმაილ სამანის პიკი (7495 მ). ქედები და ცალკეული მწვერვალები ხასიათდებიან ალპური რელიეფით.<br />
<br />
ჰაერის ტემპერატურა სიმაღლის მიხედვით იცვლება იანვარში მინუს 7°-დან მინუს 20°-მდე, ივლისში – პლუს 22°-დან პლუს 3°-მდე. საშუალო წლიური ტემპერატურა მაღალმთიან ზონაში თითქმის ნულ გრადუსამდე ეცემა, ხეობებში კი პლუს 15° შეადგენს. ტემპერატურის მაქსიმუმი 40° აღემატება. ნალექების წლიური რაოდენობა შიდა ქვაბულებში და ქარზურგა კალთებზე 260 მმ არ აღემატება, ქ. ხოროგის (მთიანი ბადაღშანის ცენტრი) მიდამოებში წლიურად მოდის მხოლოღ I83 მმ, ხოლო ქედების (დარვაზის, პეტრე პირველის, მეცნიერებათა აკადემიის და სხვ.) სამხრეთ და დასავლეთ კალთებზე ნალექების რაოლღენობა 2000 მმ-მდე მატულობს.<br />
<br />
ნალექების რაოდენობასთან დაკავშირებით ზედაპირული ჩამონადენის წარმოქმნაში პირობები ტერიტორიულად მნიშვნელოვან ფარგლებში იცვლება. მდინარეები განეკუთენება ამუდარიის აუზს. მძლავრი მყინვარებიდან გამოედინებიან მრავალრიცხოვანი, უხვწყლიანი მთის ბობოქარი მდინარეები, რომელთაგან ყველაზე დიდია პიანჯი და ვახში მრავალი შენაკადით. საზრდოობის მთავარი წყარო ნადნობი წყალია, რის გამოც მაქსიმალური ჩამონადენი ზაფხულშია, მინიმალური – ზამთარში. ხშირია მცირე სიდიდის მყინვარული წარმოშობის ტბები.<br />
<br />
დასავლეთი პამირი თანამედროვე გამყინვარების მძლავრი ცენტრია. უდიდესია მყინვარი ფედჩენკო (სიგრძე 71 კმ-ზე მეტი), რომლის სისტემაში 127-მდე მყინვარია.<br />
<br />
ნალექების უთანაბრო განაწილება განსაზღვრავს ნიადაგ- მცენარეული საფარის და მთლიანად ბუნებრივი ლანდშაფტების ნაირგვარობას, სიმაღლითი ზონების სხვადასხვა ტიპის სპექტრით. შიდა ქარზურგა კალთებზე სპექტრი არიდული ხასიათისაა, 3000- 3700 მ-მდე გავრცელებულია უდაბნოს ლანდშაფტი, შემდგომ (4000-მდე) – მთის სტეპები, რომელსაც ცვლის ალპური მდელოები.<br />
<br />
უფრო ტენიან ქარპირა კალთებზე საშუალო მთიანი სარტყელი უკაევია ტყე-ბუჩქნარების ზონას, სადაც მთავარი ტყე- შემქმნელი ჯიშებია [[ნეკერჩხალი]] და ჩვეულებრივი კაკალი (2800 მ- მდე), მას ცვლის საბალჰური მაღალტანიანი მდელოები (3500 მ- მდე) და ალპური მდელოები.<br />
<br />
დასავლეთ პამირის ცსოველთა სამყარო აღმოსავლეთ პამირისაგან განსხვავებულია. მხოლოდ მის ფარგლებში ბინადრობენ გარეული ღორი, ტყის ძილგუდა, ტყის თაგვი, ჩლიქოსნებიდან – გარეული თხა, მტაცებლებიდან – [[მურა დათვი]], [[მგელი]], მელა, ფრინველებიდან – [[გუგული]], [[გვრიტი]], [[თავწითელა მთიულა]] და სხვა.</div>Tkenchoshvilihttps://www.nplg.gov.ge/wikidict/index.php?title=%E1%83%A2%E1%83%98%E1%83%90%E1%83%9C-%E1%83%A8%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%98&diff=270821&oldid=270780ტიან-შანი2026-04-24T13:54:08Z<p><span dir="auto"><span class="autocomment">ცენტრალური ტიან-შანი: </span> </span></p>
<a href="https://www.nplg.gov.ge/wikidict/index.php?title=%E1%83%A2%E1%83%98%E1%83%90%E1%83%9C-%E1%83%A8%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%98&diff=270821&oldid=270780">ცვლილებების ჩვენება</a>Tkenchoshvilihttps://www.nplg.gov.ge/wikidict/index.php?title=%E1%83%A2%E1%83%98%E1%83%90%E1%83%9C-%E1%83%A8%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%98&diff=270780&oldid=0ტიან-შანი2026-04-24T12:38:03Z<p>ახალი გვერდი: '''ტიან-შანი''' – ტიან-შანი <a href="/wikidict/index.php/%E1%83%90%E1%83%96%E1%83%98%E1%83%90" title="აზია">აზიის</a> ერთ-ერთი უდიდესი მთიანი ...</p>
<p><b>ახალი გვერდი</b></p><div>'''ტიან-შანი''' – ტიან-შანი [[აზია|აზიის]] ერთ-ერთი უდიდესი მთიანი სისტემაა, რომლის დიდი და განიერი ნაწილი (დასავლეთი ტიან-შანი) შუა აზიას ([[ყირგიზეთი]]ს, [[უზბეკეთი]]ს, [[ტაჯიკეთი]]ს და [[ყაზახეთი]]ს რესპუბლიკებს) ეკუთენის, ხოლო აღმოსავლეთი ნაწილი [[ჩინეთი]]ს ფარგლებშია. ჩვეულებრივ ტიან-შანის მთიანი სისტემის ფარგლებში განიხილავენ ოროგრაფიულად მასთან დაკავშირებულ ჯუნგარიის ალათაუს და თარბაგატაის ქედებს ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში.<br />
<br />
რეგიონის ტერიტორია აგებულია პალეოზოური ნაოჭა სტრუქტურებით, რომელთა ხანგრძლივი დენუდაციით წარმოქმნილ მოსწორებულ ზედაპირზე ნეოტექტონიკური ვერტიკალურ-დიფერენციალური მოძრაობის შედეგაღ წარმოიქმნა გაახალგაზრდავებული, ანუ აღორძინებული ლოდა-ნაოჭა მთები.<br />
<br />
ტერიტორიის ტექტონიკურ აქტივობაზე თანამედროვე ეპოქაში მეტყველებს ხშირი და ძლიერი მიწისძერები: 1885 წელს ყირგიზეთის ქედზე (I0 ბალი) ოთხი წლის შემდეგ ტბა ისიქ-ქოლის რაიონში (II ბალი), 1932 და I933 წლებში ქ. ფრუნზბეში, 1946 წ. ფერგანაში და სხვა.<br />
<br />
მთიანი სისტემა შედგება განედური მიმართულების, უმეტესად მოსწორებულ თხემიანი მთაგრეხილებისაგან და მათ შორის მდებარე მაღალი ქვაბულებისაგან. დასავლეთისაკენ მთაგრეხილები მარაოსებურად იშლებიან და მათ შორის წარმოქმნილია ვრცელი ღრმულები (ფერგანის, ხარინის, ისიქ-ქოლის და სხვა). მაქსიმალურ სიმაღლეს მთიანი სისტემა აღწევს ყირგიზეთ- ჩინეთის საზღვართან აღმართულ გამარჯეების პიკის (7439 მ) და სან-ტეგრის (6995 მ) მწვერვალებზე. ბევრი მთათაშუა ქვაბული 3000 მ-მგე მაღლა მდებარეობს.<br />
<br />
ტიან-შანის მთიანი სისტემის ფარგლებში ბუნების რეგიონული კონტრასტები ყველაზე ნათლად გამოხატულია ჩრდილო, ცენტრალური, დასავლეთი, სამხრეთი ტიან-შანის და მთათაშორისი ქვაბულების მიხედეით, რომლებიც ფიზიკურ-გეოგრაფიულ ქვეოლქებად განიხილება.<br />
<br />
==== ჩრდილოეთი ტიან-შანი ====<br />
ჩრდილოეთი ტიან-შანი მდებარეობს დახშული მთათაშუა ქვაბულებიდან (მათგან ყველაზე დიდია ისიქ-ქოლი) ჩრდილოეთით. გეოლოგიურად ეს ნაწილი ყველაზე ძველია. ჩრდილოეთი ტიან-შანი აერთიანეს შემდეგ ძირითად ოროგრაფიულ ერთეულებს. თარბაგატაის, ჯუნგარიის ალათაუს, კუნგეი- ალათაუს, თალასის-ალათაუს, ყირგიზეთის და სხვა ქედებს. თარბაგატაის ქედი ჯუნგარიის ალათაუსაგან (4464 მ) გამოყოფილია ქვაბულით, რომლის ძირიც უკავია ალაქოლის და სასიქოლის ტბებს. მდინარე ილის ხეობით, რომელსაც უჭირავს ფართო მთათაშორისი დეპრესია, ჯუნგარიის ალათაუ გამოყოფილია მისგან სამხრეთით მდებარე ზაილიის ალათაუს ქედთა სისტემისაგან (4951 მ),) რომლის ჩრდილო მთისძირში მდებარეობს ყაზასეთის ყოფილი დედაქალაქი ალმათი. უფრო სამსრეთით, ისიქ-ქოლის ტბის ჩრდილო სანაპიროს გაყოლებით აღმართულია კუნგეი ალათაუს ქედი (4771 მ), რომლის დასავლეთ გაგრძელებას წარმოადგენს ყირგიზეთის ქედი. მათი გამყოფია ვრცელი ტექტონიკური ქვაბული, რომელიც უკავია ჩუს ხეობას.<br />
<br />
ჩრდილოეთ ტიან-შანის თანამედროვე რელიეფში შერწყმულია სხვადასხვა სიმაღლეზე (3000მ-დან 4000მ-მდე) განლაგებული ძველი მოსწორებული ზედაპირები და ახალგაზრდა ფორმები – ეროზიული ხეობები და წყალგამყოფები და მყინეარული რელიეფი.<br />
<br />
ჰავა მკვეთრად კონტინენტურია, რაც მნიშვნელოვანწილად განსაზღვრულია ზომიერი სარტყლის კონტინენტურ სექტორში მდებარეობითა და ციმბირის ანტიციკლონის გავლენით. ზაფხული მთისწინეთებში და ქვაბულებში თბილი და ცხელია (პლუს 20-25°, აბსოლუტური მაქსიმუმი 30-35°) მთების კალთებზე სიმაღლით, ტემპერატურა ეცემა პლუს 5°-მდე. ზამთარი ყინვიანია, მთიან ზონაში იანვრის საშუალო ტემპერატურა ეცემა მინუს 20°-მდე, აბსოლუტური მინიმუმი აღწევს მინუს 50°.<br />
<br />
ატმოსფერული ნალექების ძირითაღი მასა მოაქვს დასავლეთ და ჩრდილო-დასავლეთ ქარებს, რის გამოც აღმოსავლეთისაკენ მისი რაოდენობა კლებულობს. მნიშვნელოვანი ფაქტორია ფერდობების ექსპოზიცია. საშუალოდ წლიურად მოდის 700-800 მმ, მაღალმთიან ზონაში – 900-1300 მმ. ნალექების მაქსიმუმი მთიან ზონაში გაფხულზე მოდის, თუმცა დასავლეთ ექსპოზიციის კალთებზე ზამთარიც საკმაოდ ნალექიანია, რაც დაკავშირებულია ციკლონურ პროცესებთან.<br />
<br />
ჩრდილოეთ ტიან-შანის მდინარეები უმეტესად ილის და ჩუს მდინარეთა აუზებს ეკუთვნის, მდინარეთა საზრდოობა შერეულია, მთავარი წყარო ნადნობი წყალია, რის გამოც წყალდიდობა გაზაფსულზე და ზაფხულშია. მდინარეები გამოიყენება სარწყავად და ჰიდროენერგეტიკაში (ცხადია, პირველი მომხმარებელი კომუნალური მეურნეობაა).<br />
<br />
თანამედროვე გამყინვარება განვითარებულია ჩრდილო ტიან-შანის თითქმის ყველა ქედზე. მუდმივი თოვლის სიმაღლითი საზღვარი ჰავის კონტინენტურობასთან დაკავშირებით მნიშვნელოვან ფარგლებში (3300-დან 4200მ-მდე) იცვლება.<br />
<br />
ნიადაგ-მცენარეული საფარის და მთლიანად ბუნებრივი ლანდშაფტების ნაირგვარობა ყველაბე ნათლად გამოხატულია სიმაღლითი ზონების მიხედვით. განსსვავებულ გეოგრაფიულ მდებარეობასთან და სიმაღლით განვითარებასთან დაკავშირებით მთებში გამოხატულია სიმაღლითი ზონალურობის სხვადასხვა ტიპი. ჩუ-ილის დაბალ მთებში ჭარბობს ნახევარუდაბნოს (1200მ- მდე) და სტეპური (1200 მ-ზე მაღლა) ლანდშაფტები.<br />
<br />
მაღალმთიანი ზაილიის ალათაუ გამოირჩევა სიმაღლითი ლანდშაფტური ზონების გაცილებით ნაირგვარი სპექტრით. იგი ასე გამოიყურება: 1) მთისწინები უკავია ნახევარუდაბნოს ლანდშაფტს ავშნიან-ეფემერული მცენარეულობით, რუხ ნიადაგებზე (1200 მ-მდე), 2) მშრალი სტეპების ზონა ავშნიან-მარცვლოვანი და ვაციწვერიანი მცენარეულობით ღია წაბლა ნიადაგებზე (1800 მ- მდე), 3) 2500მ-მდე გავრცელებულია მთის სტეპი მუქ წაბლა ნიადაგებზე, 4) სუბალპური ზონა, მდელო-სტეპური მცენარეულობით და მთა-მდელოს ნიადაგებით, 5) ალპური მდელოების ზონა (3300 მ-მდე) და 6) ნივალური ზონა 3300-3500 მ-ზე მაღლა.<br />
<br />
ცენტრალურ ნაწილში (ზაილიის ალათაუს) სიმაღლითი ზონების სპექტრი რამდენადმე განსხვავებულია. 1) მთისწინების ზონა (1300 მ-მდე) უკავია ნაირბალახოვან სტეპებს შავმიწებით, 2) საშუალო მთიანი ზონა ტყიან-მდელოიან-სტეპიანი, ქვედა ზონაში გარეული ვაშლის და ჭერმის ტყე-ბუჩქნარით, ზედა ზონაში ნაძვნარით, 3) სუბალპურ მდელოთა და მდელო-სტეპური ზონა (3000 მ- მდეა), 4) ალპურ მდელოთა ზონა (3400 მ-მდე); 5) ნივალური ზონა, 3400 მ-ზე მაღლა.<br />
<br />
ზაილის– ალათაუს მთისწინა ვაკეების მნიშვნელოვანი ნაწილი ათვისებულია სოფლის მეურნეობის სხვადასხვა კულტურების ქვეშ (მარცვლოვანი კულტურები, შაქრის ჭარხალი, ხეხილი, ბოსტნეული). საშუალო და მაღალმთიანი ზონები გამოყენებულია საძოვრად.<br />
<br />
==== ცენტრალური ტიან-შანი ==== <br />
ცენტრალური (შიდა) ტიან-შანი მდებარეობს ისიქ-ქოლის მთათაშუა ქვაბულიდას სამხრეთით. აგებულია კალედონური და ჰერცინული ნაოჭა სტრუქტურებით. რელიეფის ხასიათით წარმოადგენს მთიანეთს, რომლის პერიფერიაზე აღმართულია მაღალმთიანი ქედები, ჩრდილოეთ მხარეზე – თერსქეი-ალათაუს, დასავლეთში – ფერგანის ქედი, სამხრეთ-აღმოსავლეთ მხარეზე – ქოქშა-ალათაუ. თერსქეი-ალათაუ რეგიონის და მთლიანად ტიან-შანისს ყველაზე მაღალი ქედია, რომლის აღმოსავლეთ ნაწილში, ხან-ტეგრის მასიეზე აღმართულია უმაღლესი მწვერვალები - გამარჯვების ჰიკი (7439 მ) და ხან-ტეგრი (6995 მ). ქედის ჩრდილო კალთა გიგანტური, ძლიერ დანაწეერებული საფეხურით ეშვება ისიქ-ქოლის ქვაბულისაკენ.<br />
<br />
შიდა ტიან-შანის მნიშვნელოვანი ნაწილი უკავია ვრცელ-ტალღოვან, შედარებით სუსტად დანაწევრებულ დენუდაციურ ვაკეებს, რომლებიც ახალგაზრდა ტექტონიკური მოძრაობის მიერ აზიდულია 3000-4000 მ სიმალლეზე. მათ ადგილობრივ სირტებს უწოდებენ.<br />
<br />
ჰავა ცენტრალური ტიან-შანის ტერიტორიაზე შედარებით უფრო მკაცრი (მაღალმთის) მშრალი და კონტინენტურია, ყველაზე მეტი ნალექი (900 მმ-მდე) მოდის ჩრდილო-დასავლეთ და დასავლეთ კალთებზე. აღმოსავლეთ კალთებზე ნალექები 200 მმ არ აღემატება.<br />
<br />
ცენტრალური ტიან-შანის ტერიტორია ნარინის, ჩუს, ტარიმის მდინარეთა და ტბა ისიქ-ქოლის აუზებს ეკუთვნის. რეგიონი თანამედროვე გამყინვარების მძლავრი ცენტრია. 50 მყინვარიდან უდიდესია სამხრეთი ილინჩეკი (60კმ).<br />
<br />
ტერიტორიის უმეტესი ნაწილი (განსაკუთრებით სირტები) უკავია მდელო-სტეპურ ლანდშაფტებს. თერსქეი-ალათაუს ქედის ჩრდილო კალთებზე ფართო ზოლს (2000 მ-დან 3000 მ-მდე) ქმნის ნაძვნარი ტყის ზონა. მშრალ შიდა ქვაბულებში, 1500-2000 მ სიმაღლეზე გავრცელებულია ქვიანი უდაბნოები, ნახევარუდაბნოები და მშრალი სტეპები. მნიშვნელოვანი ფართობი უკავია მაღალმთის სტეპებს (2600-3200მ სიმალლეზე) ყეელაზე მაღალმთიანი (3500-4000მ) სირტები უკავია ცივ უდაბნოებს. შედარებით ტენიან კალთებზე 2600 მ-დან 3000მ-მდე გავრცელებულია სუბალპური მდელო-სტეპური, ხოლო 3300-3500 მ-მდე ალპური მდელო-სტეპური ლანდშაფტი. 3300, 3500მ-დან ვრცელღება ნივალური ზონა.<br />
<br />
==== დასავლეთი ტიან-შანი ==== <br />
დასავლეთი ტიან-შანი შედგება მთელი რიგი ქედებისაგან, რომელთაგან ყველაზე მაღალმთიანია (4503 მ) ჩათ-კალი. სამხრეთი ტიან-შანისაგან ეს რეგიონი გამოყოფილია ფერგანის ქვაბულით, რომელიც განედურად გადაჭიმულია 300კმ-ზე. მისი ფსკერის სიმაღლე აღმოსავლეთიდან დასავლეთისაკენ კლებულობს 1000მ-დან (ქ. ოში) 320მ-მდე (ქ. ხოჯენტი, ყოფილი ლენინაბალი).<br />
<br />
დასავლეთი ტიან-შანი ხასიათდება ეროზიის მიერ ძლიერ დანაწევრებული რელიეფით.<br />
<br />
ჰავა ბომიერად კონტინენტურია, ტიან-შანის ფარგლებში ყველაზე უფრო ტენიანი. ივლისის საშუალო ტემპერატურა პლუს 19-20°-ია. აბსოლუტური მაქსიმუმი 30-40°, ზამთარი ყინვიანია, იანვრის ტემპერატურა სიმაღლით მინუს 3°-დან მინუს 20°-მდე კლებულობს. აბსოლუტური მინიმუმი ეცემა მინუს 40°-მდე. ნალექების რაოდენობა ქარპირა კალთებზე I000 მმ აღწეეს. <br />
<br />
დასავლეთ ტიან-შანზე, განსაკუთრებით ქარპირა კალთებზე, ნათლად არის გამოხატული ლანდშაფტების სიმაღლებრივი ზონალურობა. მთისწინა ვაკეებზე განვითარებულია ნახევარუდაბნოს და უდაბნოს ლანდშაფტები, რომელიც სიმაღლით გადადის მთის სტეპებში, 1200-1500-დან 2300-2400მ-მდე გავრცელებულია რელიქტური ფართოფოთლოვან ტყეები (ჩვეულებრივი კაკლის ხე, [[ნეკერჩხალი]], მაჟალო, ბუჩქებიდან – [[ასკილი]], [[ნუში]] და სხე), რომელსაც სიმაღლით ცელის წიწვოვანი ტყეების ზონა, უმეტესად [[ნაძვი]]საგან. მას ზოგან ერევა [[სოჭი]], სუბალპური მდელო-სტეპური ზონა ვრცელდება დაახლოებით 2900- 3000მ-მდე. მას ცვლის ალპურ მდელოთა ლანდშაფტი, რომელიც წარმოდგენილია ნაირბალახოვან-მარცვლოვანი კომპლექსით. 3400-3500 მ ზემოთ ვრცელდება ნივალური ზონა.<br />
<br />
==== სამხრეთ ტიან-მანი ====<br />
სამხრეთ ტიან-მანი შედგება სუბგანედური მიმართულების ასიმეტრიული (დამრეცი ჩრდილო და ციცაბო სამხრეთი კალთებით) ქედებისაგან (ალაის, თურქესტანის, ზერაეშანის), რომელთაგან ყველაზე მაღალი (4000მ-ზე მეტი) ალაი და თურქისტანი სამხრეთიდან შემოფარგლავენ ფერგანისს ქვაბულს ალაის (ჩრდილოეთით)და ზაალაის (სამხრეთით) ქედებს შორის მდებარეობს საშუალოდ 3000 მ-მდე სიმაღლის ყირგიზეთის მნიშენელოეანი სასოფლო-სამეურნეო რაიონი ალაის ფართო ხეობა.<br />
<br />
სამხრეთ ტიან-შანის რეგიონი აგებულია პერცინული ნაოჭა სტრუქტურებით.<br />
<br />
ჰავის ძირითად ნიშნებს (ტიან-შანის ფონზე) განსაზღვრავს სუბტროპიკულ განედებში მდებარეობა. ნათლად არის გამოხატული სუბტროპიკული არიდული ჰავის სიმაღლითი ტიპები (სარტყლები). 350-450 მ-მდე უდაბნოს ჰავაა, სიმაღლით (1500მ-მდე) მას ცვლის სტეპის ჰავა, სადაც ზაფხული თბილი და ცხელია (პლუს 20-25°, აბსოლუტური მაქსიმუმი 35-40°), ზამთარი ყინვიანია (საშუალო ტემპერატურა მინუს 5-7, აბსოლუტური მინიმუმი – 25-30°). სიმაღლით სითბო კლებულობს, სოლო 3500 მ-მდე უმეტეს ნაწილზე ნალექები მატულობს. ნალექების წლიური რაოდენობა დასავლეთ ქარპირა კალთებზე 1000 მმ-ს აღწევს, აღმოსავლეთისაკენ მისი რაოღენობა კლებულობს 700-350 მმ-მდე.<br />
<br />
სამსრეთ ტიან-შანის მდინარეები განეკუთვნება სირდარიის, ამუდარიისა და ზერავშანის აუბებს და სასიათდებიან ბობოქარი დინებით და სუსტად გამომუშავებული გასწვრივი პროფილებით. მაქსიმალური ჩამონადენი ზაფხულის მეორე ნახევარშია, რაც დაკავშირებულია მაღალმთიან ზონაში თოელისა და ყინულების ღნობასთან. ტბებიღან აღსანიშნავია ისკანდერკული, რომელიც მღებარეობს გისარის ქედის ჩრდილო კალთაზე 2!786მ სი- მაღლეზე და ითვლება მსოფლიოს ერთ-ერთ თეალწარმტაც ტბად. იგი მყინვარულ-მეწყრული წარმოშობისაა.<br />
<br />
მნიშვნელოვანი ფართობი უკავია თანამედროვე გამყინვარებას, რომლის მთავარი ცენტრია ალაის ქედი (ჩრდილო კალთა), ყველაზე დიდია ზერავშანის მყინვარი (25 კმ).<br />
<br />
ლანდშაფტების მნიშვნელოვანი ნაირგვარობა იქმნება ცალკეული ქედების და განსაკუთრებით ფერდობების ექსპოზიციის მიხედვეით. ყველაზე მეტი არიდულობით გამოირჩევა აღმოსავლეთი ნაწილი და ქედების ჩრდილო და აღმოსავლეთ ექსპოზიციის კალთები, სადაც სიმაღლით ლანდშაფტის ცვლა ასეთ სურათს იძლევა: I) მთისწინა ვაკეების და დაბალმთიანი ზონა ეფემერულ-ავშნიანი უდაბნოებით და ნახევარუდაბნოებით, 2) ღვიიანი, მეჩხერი ტყის ზონა, 3) სუბალპური ზონა სტეპური ლანდშაფტით, 4) ალპური მდღელო-სტეპური ზონა, 5) ნივალური ზონა (3500-3700 მ ზემოთ).<br />
<br />
გისარის ქედის (ზერაეშანის ქედის სამხრეთ-ღასავლეთი შტო- ქედი) კალთებზე შედარებით ტენიანი ჰავის პირობებში საშუალო და მაღალმთიანი ზონის ქვედა ნაწილში (1100-დან 2400-2800მ-მდე) განვითარებულია ფართოფოთლოვანი ტყეებისა და მეზოფილური ბუჩქების ლანდშაუტი, ტყის ყომრალი ნიადაგებით.<br />
<br />
ლანდშაფტურალ არსებითად განსხვავებულია ალაის მაღალმთიანი (3000 მ) ხეობა, რომლის აღმოსავლეთ ნაწილში გავრცელებულია წივანიან-ვაციწვერიანი სტეპი, მუქ-წაბლა ნიადაგებზე. ალპური ნაირბალახების მონაწილეობით, ხოლო შედარებით მშრალ დასავლეთ ნაწილში, მშრალი სტეპი. ხეობის შემომფარგვლელ კალთებზე მთა-მდელოს ლანდშაფტი, მაღალმთის შავმიწისმაგვარი ნიადაგებით.<br />
<br />
სამხრეთ ტიან-შანის ტერიტორიაზე ყველაზე ფართო არეალი გააჩნია ღვიას და მთის ქსეროფიტებს.<br />
<br />
== წყარო==<br />
[[აზიის ფიზიკური გეოგრაფია]]<br />
<br />
[[კატეგორია:მთათა სისტემა აზიაში]]<br />
[[კატეგორია:მთათა სისტემა ყირგიზეთში]]<br />
[[კატეგორია:მთათა სისტემა ყაზახეთში]]<br />
[[კატეგორია:მთათა სისტემა ტაჯიკეთში]]<br />
[[კატეგორია:მთათა სისტემა ჩინეთში]]<br />
[[კატეგორია:მთათა სისტემა უზბეკეთში]]</div>Tkenchoshvili