ქართული მუხა
ქართული მუხა - (Quercus iberica Steven ex M. Bieb. = Quercus petraea subsp. Iberica [Steven ex M. Bieb.] Krassiln.);
მეგრულად – ჭყონი.
ოჯახი: წიფლისებრნი (Fagaceae). საშუალო სიმაღლის ხემცენარეა, მოწითალო-მურა ან მუქი რუხი ფერის ერთწლიანი ტოტებით, რომელიც ნორჩობაში შებუსულია, შემდეგ – შიშველი. ფოთლები ტყავისებურია, მოყვანილობით უკუკვერცხისებურია, ზემოდან – პრიალა მწვანე, ქვედა მხარეს – მკრთალი მწვანე ფერის, თხლად და ნაცრისფრად შებუსული და შიშველი; ფოთლის კიდეები მოკლენაკვთებიანია ან თითქმის მსხვილკბილა, 8-10 წყვილი თითოეულ მხარეს; ნაკვთები ბლაგვია ან წვერში შევიწროებული; ძარღვები ფოთლის ქვედა მხარეს კარგადაა გამოსახული. ყვ. ნაყ. IV-V. იზრდება მთის ქვედა და შუა სარტყლებში. კახეთში ქმნის მუხნარი ტყის სარტყელს. გავრცელებულია მთელ საქართველოში.
10-12 მ-მდე სიმაღლის ხეა. ერთწლიანი ტოტები შიშველია ან მხოლოდ მცირეოდენ შებუსული. ფოთლები მორიგეობითაა განლაგებული, ხეშეშია, სიფრიფანა, უკუკვერცხისებრი, მეტწილად დანაკვთული, ქვემოდან უფრო მკრთალი, შიშველი ან ძარღვების გაყოლებაზე ბეწვით მოფენილი. ყვავილები ერთსქესიანია და ერთსახლიანი. მდედრობითი ყვავილები თითო ან რამდენიმე ერთად, მოკლე ყვავილედებადაა შეკრებილი, გრძელყუნწიანებია, რაც ბევრად აღემატება ფოთლის ყუნწის სიგრძეს. მამრობითი ყვავილები შეკრებილია თავდაკიდებულ, გრძელ და ვიწრო მჭადებად, რომლებიც თითო-თითოდ ან 2-4 ერთად ერთწლიან ყლორტებზე ვითარდება. ნაყოფი (რკო) ერთბუდიანი და ერთთესლიანი კაკალია, ბუდეში ჩამჯდარი და ზემოდან ღია; ბუდე მოფენილია ქერქლებით, რომლებიც მჭიდროდაა მიწოლილი და ბუსუსებით მოფენილი. ყვ. IV-V; ნაყ. IX-X.
იზრდება მთის ქვედა და შუა სარტყელში ფართოფოთლოვან ხეებთან ერთად.
უძველესი დროიდან მუხა ცნობილი იყო სამკურნალო თვისებებით. სამკურნალოდ იყენებენ ქერქს, ფოთლებს და ნაყოფებს. მუხის ქერქის ძირითად კომპონენტს მთრიმლავი ნივთიერებები წარმოადგენს, რომლებიც წარმოებულია გალისა და ელაგის მჟავებისაგან. გარდა ამისა, მის შემადგენლობაში შედის პენტაზონები, პექტინოვანი ნივთიერებები, შაქარი, კვერცეტინი, სახამებელი, ლევულინები.
ყველაზე ცნობილია მუხის ქერქის შემკვრელი მოქმედება, რასთანაც ასოცირდება ანთების საწინააღმდეგო თვისებები. გარდა ამისა, ქერქი ხასიათდება ვირუსების საწინაღმდეგო, ანტიპროტოზოული და ანტისეპტიკური ეფექტით. მას შესწევს უნარი შეამციროს მემბრანის შეღწევადობა, ავლენს სხივების საწინააღმდეგო და ანტიჰემორაგიულ მოქმედებას. აძლიერებს კუჭის მოტორიზებას და ამცირებს კუჭის წვენის სეკრეციას. გამოიყენება სტომატიტის, გინგივიტის, ფარინგიტის, ტონზოლიტის, პირიდან უსიამოვნო სუნის, დამწვრობების, ინფიცირებული ჭრილობების, ნაწოლების, კოჟრების, ტერფების ჰიპერჰიდროლიზისა და ბუასილის სამკურნალოდ. მუხა შედის სხვადასხვა სახის სასარგებლო მალამოების, მშრალი ნაკრებების შემადგენლობაში.
ძვირფასი და მაგარი მერქნით ხასიათდება.
