(19). ჩემი აწ ცანით ყოველმან,...

ეს სტროფი როგორც ხელნაწერებში, ისე სხვადასხვა გამოცემაში სხვადასხვა ადგილზეა მოთავსებული. საიუბილეო გამოცემამი იგი მე-19 ადგილზეა, სახელდობრ შაირობის შესახები სტროფების შემდეგაა დასმული.

მაგრამ ამ სტროფს უშუალო კავშირი აქვს წინათ განხილული სტროფების შინაარსთან ამიტომ მისი ადგილი სწორედ აქ არის.

ვ. ტ-ის წინასიტყვაობა თეორიულ საკითხებს ეხება იგი უპირატესად მსჯელობას წარმოადგენ, და ცნობილია, მსჯელობა ორგვარად შეიძლება წარმოებდეს ზოგადიდან კერძოს მიმართ და პირუკუ: კერძოდან ზოგადისაკენ. ორივე გზა სწორია, შედეგიც ორსავე შემთხვევაში ერთი და იგივეა, მაგრამ წყობა წინადადებათა ორგანვე ერთი და იგივე არაა.

იმ გარემოების გამო რომ წინასიტყვაობის სტროფებს თხრობის ძაფი არ აერთიანებს, შესაძლებელი შეიქნა გადამწერების ხელში ისინი არეულიყო და თავდაპირველად ერთგვარად გაწყობილი, დროთა განმავლობაში სხვადასხვაგვარად დალაგდა, ზოგჯერ სრულიად აიშალა და დღეს ხელნაწერებს რომ მივმართოთ, მეტისმეტად ჭრელ სურათს დავინახავთ.

რედაქტორ-გამომცემლებიც ცდილობდნენ წინასიტყვაობის სტროფების სათანადოდ დალაგებას, ზოგი რამ ამ მხრივ მოგვარდა მაგრამ საბოლოოდ მოწესრიგებულად იგი ჯერჯერობით მაინც არ შეიძლება ჩაითვალოს.

მე-4 სტროფში პოეტმა პირველად დაასახელა ქების საგანი: თამარს ვაქებდით მეფესა.

შემდეგ სტროფებში, როგორც დავინახავთ, პოეტი მარად იმის ცდაშია, რომ როგორმე დაასაბუთოს ამ ქების აუცილებლობა, სათანადო საფუძველი მოუნახო მას და ამისდა მიხედვით ყოველ შემდეგ, მომდევნო სტროფში თანდათან აძლიერებს საამისო საბუთებს უკანასკნელ იგი აღწევს პირველ ზღვარს მე-11 სტროფში.

მეტად ძნელია უბრალო მოკვდავისათვის გვირგვინოსანის შექების დასაბუთებაა სწორედ ამიტომ მიმართავს იგი გრადაციას. საზოგადოდ რომელიმე აზრის გასაძლიერებლად შოთას ხშირად აქვს გამოყენებული გრადაცია, ე.ი. სიტყვისა და მთელი მასალის თანდათანი გაშლა ისე, რომ თვითეულ სიტყვას თანდათან ემატებოდეს ესა თუ ის თვისება (მაგ, 209, 528, 555 სტროფებში) ამ სტროფებში მეტი დამაჯერებლობისათვის სიტყვები განლაგებულია თანდათან მზარდი ძლიერებით.

მაგრამ გრადაცია შეიძლება არა მარტო სტრიქონებს, არამედ რიგ სტროფებსაც წვდებოდეს.

აქ გრადაციას უჭირავს მთელი ცხრა სტროფი:

პირველი წევრია- თამარს ვაქებდეთ მეფესა.

უკანასკნელი – ჩემ ი აწ ცანით ყოველმან.

ამ მწკრივში პირველი წევრი შედარებით სუსტია აქ მოცემულია საგნის ვითარება ზოგადად მეორე უფრო ძლიერია და ასე ბოლომდე. ერთი სიტყვით გვაქვს მზარდი მწკრივი.

შინაარსობრივი ზრდა განმტკიცებულია აზრის გამოთქმის გარეგნული გამოხატულებებით.

განსაკუთრებით საგულისხმოა სიტყვათი შედგენილობით გრადაციის უკანასკნელი წევრი (ჩემი აწ ცანით ყოველმან).

აქ პოეტმა ერთხელ კიდევ უნდა დაასაბუთოს ქების აუცილებლობა. ამასთანავე ეს თქმა საბოლოოდ დამაჯერებელი უნდა იქნეს.

ცხადია, პოეტი აქ ვერ გაიმეორებს სიტყვების იმ წყებასა და კომპლექსს, რომელიც მან წინათ იხმარა. აზრი უკანასკნელია და სიტყვებიც საბოლოო ხასიათისა უნდა იყოს ამიტომ პოეტი ამ სიტყვის მასალას აუნჯებს ასეთი ხარისხისა და ასეთის შეწყობით, რომ მკითხველს თუ მსმენელს უკვე აღარ რჩება არაფერი საეჭვო და იგი წამოყენებულ დებულებაში საბოლოოდ რწმუნდება.

ამიტომაა პირველ წევრში გვაქვს დამშვიდებული, თხრობითი კილო და სიტყვებიც შესაფერისად შერჩეული თამარს ვაქებდეთ მეფესა – უკანასკნელში კი – აღტაცებული ტონი: ჩემი აწ ცანით ყოველმან.

მდგომარეობას აძლიერებს, განსაკუთრებულ ეფექტს ქმნის სიტყვები: ჩემი აწ ცანით ყოველმან. შეიძლებოდა თუ არა ამ სიტყვების ხმარება მეოთხე სტროფში სადაც პოეტმა პირველად დაასახელა თამარი? არ შეიძლებოდა.

„ჩემი აწ ცანით“... დასაწყისი, ბუნებრივი ტონის სიტყვები არაა. იგი მხოლოდ მაშინ შეიძლება მოვიხმოთ, როდესაც ერთსა და იმავე ფაქტზე რამდენჯერმე განმეორებითაა ლაპარაკი იგი მხოლოდ მაშინ გამოდგება, როცა თხრობა უმაღლეს საფეხურზე ავიდა, უკანასკნელ ზღვარს მიაღწია.

ამითვე აიხსნება ის გარემოება რომ რაკი წინა სტროფებში ქების საგანზეა ლაპარაკი, აქ, ამ სტროფში უკვე აღტკინებული ტონი მოითხოვს, რომ ქება სიტყვა,ა რაც შეიძლება მძლავრად იქნეს წარმოდგენილი.

ამიტომაც, პოეტმა აქ უნდა მიმართოს ე.წ. ტავტოლოგიურ რითმას მეტი დამაჯერებლობისათვის, მეტის ემოციურობისათვის.

ამიტომაც, ცხადია, მცდარნი არიან ის მკვლევარნი რომელთაც ამ სტროფის ორი მიქია, სხვადასხვაგვარად ესმით, მხოლოდ იმ მოსაზრებით რომ შოთა პრინციპულად უარყოფს იდენტური სიტყვების გარითმვასო.

აქ ორივე მიქია ქება სიტყვასთან არის დაკავშირებული და არავითარი გაკვეთა და ხელოვნური, არარსებული სიტყვების წამოყენება არაა საჭირო.

შოთას, რომ მიქია ორჯერვე ქება სიტყვისაგნ არ ეწარმოებინა, ეს გარემოება მას უთუოდ ნაკლად ჩაეთვლებოდა: აქ შექება, ქება რაც შეიძლება კონდენსირებულად, დაუნჯებულად უნდა წარმოდგეს და ამას კი ვაღწევთ ქება ბაიტყვის რამდენიმე ვარიანტით.

ბ. განქიქება: აქამდე გაგებული იყო, როგორც შერცხვენა, გაწბილება.

თავი არ გამიქიქია – თავი არ შემირცხვენი, თავი არ გამიწბილებია.

პროფ. ილ. აბულაძემ უტყუვრად დაამტკიცა, რომ განქიქება ძირითადად უდრის გაცხადებას, გამჟღავნება-გამოაშკარავებას. თავისი მნიშვნელობით იგი უპირისპირდება დაფარვას ხოლო მთელი სტრიქონის აზრი პროფ. ი. აბულაძის მიხედვით შემდეგი შინაარსის ხდება: „ეს მიჩანს (მიმაჩნია) დიდად (ფრიად) სასახელოდ, რომ თავი (ჩემი მე) არ გამიცხადებია ან არ გამიმჟღავნებია“.23

პროფ. ილ. აბულაძის მიერ მიგნებული, ძირითადი, პირველადი მნიშვნელობა განქიქება სიტყვისა უდავოა, უთუოდ სწორია, მაგრამ ჩვენს შემთხვევაში მისი მნიშვნელობა საბოლოოდ მაინც ტრადიციულს უახლოვდება, ე.ი. მაინც შერცხვენა-გაწბილების მნიშვნელობას ღებულობს, ხოლო თავდაპირველი მნიშვნელობა ამ სიტყვისა არის გაცხადება, გამოაშკარავება – შემდეგ: სააშკარაოზე გამოყვანა, საჯაროდ მხილება, გამოჭენება, შერცხვენა. რომ ეს ასეა, ამას, სხვათაშორის, ადასტურებს ქვემო იმერულში დარჩენილი ამ სიტყვასთან დაკავშირებული ქიაქი, გაქიაქება – სიტყვის მნიშვნელობა.

გაქიაქება გალანძღვას, გათრევას, გაწბილებას ნიშნავს: (ისე გალანძღა და გააქიაქა, რომ რიონი ვერ გაბანსო).

რაც შეეხება იმ გარემოებას, რომ ტრადიციული განმარტებით გამოდის, თითქოს შოთა დიდი წარმოდგენისაა თავის თავზე, რომ სასახელო ნაწარმოები დავწერე, თავი არ შემირცხვენია, თითქოს ეს არ შეეფერებოდეს ძველი ავტორების ბუნებას და ხასიათს, ესეც საცილობელი დებულებაა. შოთა არ დაარღვესს ძველ წესს და არ მიჰყოფდა ხელს კვეხნასო.

მე არ ვიცი კვეხნაა თუ არა საანალიზო სტრიქონში გადმოცემული ამბავი, ის კი ცხადია, რომ შოთა ამ შემთხვევაში მიმართავს თავისთვის ჩვეულებრივ, მხატვრულ ხერხს, სახელდობრ: ერთი და იგივე ფაქტი შოთას ხშირად გადმოცემული აქვს ორი გზით, ორი მხატვრული საშუალებით ერთსა და იმავე სტრიქონის ფარგლებში, ამასთანავე, ხშირად სტრიქონის ერთ ნახევარში ფაქტს გადმოგვცემს დადებითი კონსტრუქციით ხოლო მეორეში – უარყოფითი კონსტრუქციით. ამგვარი პარალელიზმის მაგალითი ვ. ტ-ში უამრავია:

თავისწინა იგონებდეს, ნიადაგმცა ჰქონდა ხალვა (27,2)

თავისწინა – მარტოობას ნიშნავს, ხალვაც იგივეა.

ყველაკაი გაიყარა, ჯალაბი ჩანს არ 'დაჯრილი (101,3)

პარალელიზმია: პირველი ნახევრის ყველაკაის შეესატყვისება მეორე ნახევრის ჯალაბი, ხოლო გაიყარა-ს – არ დაჯრილი.

105, 112, 155, 240, 279, 307 სტროფებშიც ყველგან ერთი ფაქტი, ერთი აზრი (იდეა) ორი მხატვრული სახითაა გადმოცემული.

საანალიზო სტროფშიაც სწორედ ამგვარი მდგომარეობა გვაქვს.

შოთას თავისი ნაწარმოები ფრიად დიდ საქმედ მიაჩნია (საქმე ვქმენ საჭოჭმანები, აქამდის ამბად ნათქვამი აწ მარგალიტი წყობილი)

აქაც: ესე მიჩნს დიდად სახელად, – პირვეელ ნახევარში, ხოლო მეორე ნახევარში ამ დებულებას განამტკიცებს იმავე შინაარსით, მაგრამ უარყოფითი კონსტრუქციით – თავი არ გამიქიქია! ე.ი. ფრიად დიდი სასახელო საქმე ჩავიდინე, თავი არ შემირცხვენია.

ილ. აბულაძის მიხედვით კი, შოთამ სასახელო საქმე იმით ჩაიდინა, რომ თავი დაიფარა, არ გამოაცხადა.

რა არის სასახელო იმაში, რომ თავი დამალა. რა მაინცდამაინც დიდი გმირობა უნდა იყოს ეს?

არავითარი!

დ. ჯიქი – ტომი იყო აწინდელ ჩრდილო-კავკასიაში კაცნი ფიცხელნი შეუპოვარნი და დაუნდობელნი.24 მტერზე შემმართებელი და პირდაპირ მიმხვედრნი. ქართულში დღემდე დარჩენილია ჯიქურ მისვლა – პირდაპირ, მტკიცედ, ურყევად მისვლა.

უწყალო ვითა ჯიქია. – შეუბრალებელი, როგორც ჯიქი.

წყარო

📊 სტატისტიკა