ფონეტიკური აკუსტიკა

16:01, 14 ნოემბერი 2023-ის ვერსია

აკუსტიკა – (ბერძნ.< აკუსტუკოს – სმენითი), ფსიქო-ფიზიოლოგიური აკუსტიკის ნაწილი, სწავლობს ბგერას – სმენისათვის მისაწედომ (16-20000 ჰერცის დიაპაზონში) დრეკად რხევებსა ღა ტალღებს. ფონეტიკური აკუსტიკა იკვლევს სამეტყველო ბგერებს (ბგერით მოელენებს) აკუსტიკურ თავისებურებათა თვალსაზრისით, ე. ი. იმ სმენითი ეფექტის მიხედვით, რომელიც შეესაბამება არტიკულაციურ მოძრაობებს. აქ ერთიანდება ფართო სპექტრი საკითხებისა, რომლებიც ეხება ბგერის (მეტყველების) წარმოქმნას, გადაცემასა და აღქმას (იხ. „ერცეფცია) როგორც თეორიული, ისე გამოყენებითი ასპექტებით.

ბგერათწარმოქმნის პროცესი გულისხმობს ბგერის წყაროების არსებობას. ბგერებს შორის განსხვავება (სხვა ფაქტორებთან ერთად) გამოწვეულია სხვადასხვა ტიპის წყაროს არსებობით. განირჩეეა:

1. ხმის წყარო, როდესაც ფილტვებიდან მომდინარე „აერნაკადი განიცდის გარკვეულ მოდულაციებს სახმო სიმების გავლენით. წარმოიქმნება ხმოვნები და სონორები; 2. ხმაურის, ჩქამის წყარო, როდესაც საწარმოთქმო აპარატში იმავე ჰაერნაკადის გამოვლისას შექმნილი ტურბულენტური დინება იწვევს ხმაურს, ჩქამს. წარმოიქმნება ყრუ სპირანტები და აფრიკატები; 3. იმპულსური, სკდომითი წყარო, როდესაც ჰაერის წნევა მკვეთრად იცელება უეცარი სკდომით. წარმოიქმნება ყრუ ხშულმსკდომები (იხ. შხულები). ხმისა და ჩქამის ერთობლივი მონაწილეობით წარმოიქმნება სპირანტები და აფრიკატები, ხმისა და იმპულსური წყაროების მონაწილეობით კი – მჟღერი ხშულმსკდომები.

აღნიშჩულ წყაროთა მიერ გამოცემული ბგერის სიხშირითი (სპექტრული) სტრუქტურის გაფორმება ხდება ზესადგამ მილში (ხახა-ცხეირ-პირის ღრუებში), რომელიც გვევლინება რეზონატორის როლში. თითოეული ბგერისათვის დამახასიათებელი რეზონატორული კონფიგურაცია (მოცულობა, ფორმა) მიიღწევა საწარმოთქმო ორგანოთა გარკვეული მდგომარეობით.

სამეტყეელო ბგერა არის რხევითი მოძრაობა, რომლის ხასიათის მიხედვით იგი აღიქმება ტონის ან ჩქამის სახით. როგორც აკუსტიკურ მოვლენას, ბგერას ახასიათებს სიმაღლე, ინტენსივობა, გრძლიობა, ტემბრი. გაბმულ მეტყველებაში ბგერის აკუსტიკური მახასიათებლები იცელება (მათ სრულ გაქრობამდეც კი) სხვა ბგერათა ასეთიეე მახასიათებლების გავლენით, რაც, თავის მხრივ, გამოწვეულია შესაბამისი არტიკულაციებით.

ბგერათა აკუსტიკური ასპექტის შესწავლისას ფართოდ არის გამოყენებული ანალიზისა და სინთეზის მეთოდი, რომელიც ხორციელდება სათანადო აპარატურის გამოყენებით (სინთეზატორი, ანალიზატორი და ა. შ.).

ლიტერატურა

• ახვლედიანი გ. ზოგადი ფონეტიკის საფუძვლები, თბ. 1949;
• გაფრინდაშეილი შ. ქართული ენის სონორ თანხმოვანთა ფორმანტული დიაპაზონები. – კრ: „მეტყველების ანალიზისა და სინთეზის საკითხები“. თბ. 1966;
• მისივე, ქართული ენის ნაპრალოვან თანხმოვანთა საშუალო სპექტრები. – კრ. „მეტყეელების ანალიზის. სინთეზისა და სტატისტიკის საკითხები“, თბ. 1967;

წყარო

ქართული ენა: ენციკლოპედია