ინგილოური დიალექტი

13:46, 15 იანვარი 2024-ის ვერსია

ინგილოური – ქართული ენის დიალექტი. გავრცელებულია საინგილოში, რომელიც ამჟამად აზერბაიჯანის შემადგენლობაშია და მოიცავს კახის, ზაქათალისა და ბელაქნის რ-ნებს. საქართველოში ინგილოურზე მეტყველებს დედოფლისწყაროს რ-ნის სოფელ სამთაწყაროს მოსახლეობა.

X–XVII ს-მდე ეს მხარე ჰერეთის (XVII ს-ში კახეთ-ჰერეთის) შემადგენლობაში შედიოდა. XVII ს-ში ჩნდება ტერმინი „ინგილო“. შესაბამისად, ინგილოთა სამოსახლოს ეწოდა „საინგილო“. ვარაუდობენ, რომ „ინგილო“ მიღებულია ძველი თურქულუ იანგილი ფორმიდან yangili – yangilo „ახალი – ახალმორჯულებული“). თავდაპირველად „ინგილო“ სოციალური შინაარსის ცნება იყო და არა ეთნიკური.ინგილოური იყოფა კაკურ და ალიაბათურ კილოკავებად. კაკურში გამოიყოფა ალიბეგლოური თქმა, ხოლო ალიაბათური იყოფა ალიაბათის, მოსულისა და ითითალის თქმებად.

დაცულია ჴ ფონემა (ჴელი „ხელი“, საჴნავი „სახნავი“), არის ვ ფონემის წყეილბაგისმიერი ვარიანტი (ქაჲ „ქვა“, რდაცულია ჴ ფონემა (ჴელი „ხელი“, საჴნავი „სახნავი“), არის ვ ფონემის წყეილბაგისმიერი აჲ „რვა“, მოკლაჲ „მოკლეა”), დასტურდება სუსტი ხმოვანი ჷ რომელც ა, ე, ი და ო ხმოენების ალოფონია (ჷმოჲ „ამოდი“, შჷმოჲ „შემოდი , კარშჷ „კარში“, კარზჷ „კარზე“, კიდჷბან „კიდობანი“, ყჷსმათ „ყისმათი“). დასტურდება უმლაუტიზებული ხმოვნები (ზლ – „ძველი“, ჩნ – „ჩვენი“, ვზახ || ზახივარ – ვეძახი“) და (კრტ – „კვირტი“, წმაი – „წვიმა“, ვც || ცივარ – „ვიცი“), რომლებიც ზოგჯერ ოპოზიციას ქმნიან ო და უ ხმოვნებთან და სიტყვათგანმასხვავებელ ფუნქციას იძენენ: ზლ „ძველი“ – ზოლ „ძვალი“; კრტ „კეირტი“– კურტ „კრუხი“…, ზოგჯერ კი თავისუფლად მონაცვლეობენ მათ-თან: ჩონ || ჩნ („ჩვენ“). ინგილოურში ქართული ენის მუღერ ჯ და ძ აფრიკატებს ცელის შესაბამისი მჟღერი სჰირანტები ჯ – ჟ (დაჟდა „დაჯდა“). ძ — ზ (ზმაილჲ „ძმა“). დასტურდება ხმოვანთა ფშვინვიერი, მკვეთრი და იოტიხებული (ჰ- || ჸ-|| ჲ-) შემართვა. (ჰეკალ || ჸეკალ || ჲეკალ „ეკალი“): გვხედება გემინირებული ბბ, მმ, შშ, რრ, ლლ, გგ, წწ თანხმოვნები (კამმეჩი „კამეჩები“, სილლაჲ „სილა“, ლობბაზ „მასხარა“ და სხვ.

ინგილოურს ახასიათებს როგორც დამავალი (Vჲ, V), ასევე აღმავალი (ჲV, V) დიფთონგები (ხალ „ხვალ“, მოხელ „მოხვედი“, ჲქ „საპალნე“). პრეფიქსულ მორფემათა მიჯნაზე ადგილი აქვს ხმოვანთა კონტაქტურ ასიმილაციას: აე – ეე: (დეენახა „დაენახა“), ოე – ეე (მეეწონა „მოეწონა“), იე – ეე (მეეც, „მიეც“), ხოლო სუფიქსურ მორფემათა მიჯნაზე – ხმოვანთა დისიმილაციას: ეე – იე (სამარიები - სამარეები, ტყიები – ტყეები).

ინგილოურში I პირისნიშნისეული ვ თანხმოვანი იწvევს პრეფიქსისეული ა ხმოვნის ლაბიალიზაციას (დოვკალი – „დავკალი“; ოგტკივდა „აგაეტკივდა“).ინტერვოკალურ პოზიციციაში იკარგება ვ სუბიექტური პირის ნიშანი: ოვა – ოა – უა (მუალ „მოვალ“. მუამზად „მოვამზადე“).- აღსანიშნავია ასიმილაცია-დისიმილაციის ნიმუშები: აუ - ოუ - ო - ოვ (ოუღი > ოღი „აუღია.“ აუ – ა – ავ (პროგრესული დისიმილაციის გზით: აქავრობა, „აქაურობა“, გოზავრ – გოზაური „ღვინო-არყის ჭურჭელი“), ანალოგიურად: ეუ ე – ევ (დეკევლ „დეკეული,“ დანაშავლ („დანაშაული“). დასტურდება ვა || უა – ო (ზოლ – ძვალი, – ჭომ – ჭვამ, – ვჭამ); პარალელურად დასტურდება ვა – უ (დევაკუნ „დიაკვანი“) და ვე – უ (ქართულ „ქართველი“).

ინგილოურში ვერ ძლებს ხშულ თანხმოვანთა ჯგუფები და სხვადასხვა გზით ხდება მოსალოდნელი არაბუნებრივი კომპლექსების აცილება: ა) ხმოვნის ჩართვით კიბილ – „კბილი“, შიტოჲ– „შტო“, ღრმ – „ღრმა“; ბ) სკ, სტ, სპ, შკ, კომპლექსების წინ ე. წ. პროთეტული ხმოვნის გაჩენით – ისკამი – „სკამი“ ისტაქან || ესტაქან – „სტაქანი,“ იშკოლ || უშკოლ – „შკოლა“, იშკაფ – „შკაფი“; გ) თანხმოვანთა დაკარგვით – კინაჲ – „რკინა · ზეჲ, – „რძე“, წკინავს || წყინავს – „ბრწყინავს“; დ) თანხმოვანთა კომპლექსში შემავალი მეორე წევრის (ხშულის) ნაპრალოვანთა მონაცვლეომით გზელი – „გძელი“, ბზოლაჲ – „ბრძოლა“, ყმედი – „ყბედი“. ინგილოური თავიდან იცილებს ხმოვანთა უშუალო თანამიმდევრობასაც; ა) დიფოონგიზაციის გზით – აჲღა – „აიღო“, გაიცჲნა – „გაიცინა“, დეკეელი – „დეკეული“; ბ) ხმოვნის დაკარგვით – მოვყონი || მოყონიჲ – „მოუყვანია“. გონი – „ჰგონია“; გ) თანხმოვნის ჩართვით – შუვაჲ „შუა“, ყმუვილ „ყმუილი“, ნიგორი „ნიორი“… მაგრამ ეს წესი ირღვეეგა, თუ ხმოვანთმიმდევრობა ა) მორფემათა ზღვარზეა: ერთი – აერთევს; ბ) მიღებულია თანხმოვნის დაკარგვით: იმააც (იმასაც); გ) ორი სიტყვის შეხორცებით: მეუმ (–მე უნ–მე უნდა), რაზიოვაჲ (–აზერბ. რაზსი + ქართ. ობა „თანხმობა“); ასევე უცხო ენიდან შემოსულ სიტყვებში: ტაიჲ (აზერბ. დაჲы „დედის ძმა“), ყაუმ (აზერბ. გოჰუმ „ნათესავი, მოყვარე“) და სხვ.

ინგილოურის მორფოლოგიური თავისებურებებიდან აღსანიშნავია -ყე || -ყ ნაწილაკის ხმარება, რომლითაც გამოიხატება: ა) პირდაპირ და ირიბ ობიექტთა მრავლობითობა დაჴოცა-ყე ||დაჴოცაყ – „დახოც-ნ-ა“ (პირდაპირი ობიექტი), აჭამა-ყე || აჭამაყ „აჭამა“ მან მათ ის (ირიბი ობიექტი); ბ) რეალური სუბიექტის მრავლობითობა ინვერსიულ ზმნებში – ჰქონდა-ყე || ჰქონდა-ყ – „ჰქონდათ“; გ) ხოლმეობითი (მრავალგზისობა) – ცხვაყ (ცხვება ხოლმე), (ვ)ჭომყ (ვჭამ ხოლმე); დ) სახელებთან - ყენ „-კენ“ თანდებულის ფონეტიკური ვარიანტია – კარევისყენ „კარებისაკენ“.