კავკასიონის მთიანეთი
(→წყარო) |
(→წყარო) |
||
| (ერთი მომხმარებლის 5 შუალედური ვერსიები არ არის ნაჩვენები.) | |||
| ხაზი 1: | ხაზი 1: | ||
[[ფაილი:Kavkasionis mTianeTi.png|thumb|250პქ|კავკასიონის მთიანეთი]] | [[ფაილი:Kavkasionis mTianeTi.png|thumb|250პქ|კავკასიონის მთიანეთი]] | ||
| − | '''კავკასიონის მთიანეთი''' – მთათა სისტემა [[კავკასია]]ში, [[ევროპა|ევროპისა]] და [[აზია|აზიის]] მიჯნაზე. | + | '''კავკასიონის მთიანეთი''' – მთათა სისტემა [[კავკასია]]ში, [[ევროპა|ევროპისა]] და [[აზია|აზიის]] მიჯნაზე. [[საქართველო]]სა და [[აზერბაიჯანი|აზერბაიჯანის]] გარდა, კავკასიონის მთიანეთი ვრცელდება რუსეთის ფედერაციაში შემავალი სტავროპოლისა და კრასნოდარის მხარეების, ყაბარდო-ბალყარეთის, ყარაჩაი-ჩერქეზეთის, ჩრდილოეთ ოსეთის (ალანია), ჩაჩნეთ-ინგუშეთისა და დაღესტნის ტერიტორიებზე. |
კავკასიონის მთიანეთი მდებარეობს საქართველოს ჩრდილოეთ ნაწილში და ქვეყნის საერთო ფართობის დაახლოებით 1/3 უკავია. იალბუზისა და [[მყინვარწვერი]]ს [[მერიდიანი|მერიდიანები]] კავკასიონს სამ ნაწილად ყოფს: დასავლეთ, ცენტრალურ და აღმოსავლეთ კავკასიონად. დასავლეთ (უმაღლესი მწვერვალი დომბაი-ულგენი – 4046 მ) და ცენტრალურ (მ. შხარა – 5068 მ). კავკასიონს შორის საზღვარი მიუყვება მდ. ყუბანის ზემო წელის აუზს, გაივლის ჭეიბერ-ყარაჩაის უღელტეხილს, ნენსკრასა და ენგურის ხეობებს და აღწევს ქ. ჯვარამდე. ცენტრალურ და აღმოსავლეთ (მ. მყინვარწვერი 5033 მ) კავკასიონს შორის საზღვარი გასდევს დარიალის ხეობას სოფ. კობამდე (ყაზბეგის რაიონი), ჯვრის უღელტეხილს, მდ. მთიულეთის არაგვს და აღწევს [[ჟინვალი (დაბა)|დაბა ჟინვალამდე]] (დუშეთის რაიონი). ამრიგად, ცენტრალური კავკასიონი სიგრძით მთლიანად (დაახლოებით 200 კმ) შემოდის საქართველოს ფარგლებში და მოიცავს დვალეთის, სვანეთის, ეგრისის, ლეჩხუმის, რაჭის, ხარულის, მთიულეთისა და ლომისის ქედებს კავკასიონის აღნიშნულ ნაწილებს შორის ყველაზე მაღალია ცენტრალური კავკასიონი, რომლისთვისაც დამახასიათებელია ვულკანური მასივები და თანამედროვე გამყინვარების თითქმის უწყვეტი მოლი. | კავკასიონის მთიანეთი მდებარეობს საქართველოს ჩრდილოეთ ნაწილში და ქვეყნის საერთო ფართობის დაახლოებით 1/3 უკავია. იალბუზისა და [[მყინვარწვერი]]ს [[მერიდიანი|მერიდიანები]] კავკასიონს სამ ნაწილად ყოფს: დასავლეთ, ცენტრალურ და აღმოსავლეთ კავკასიონად. დასავლეთ (უმაღლესი მწვერვალი დომბაი-ულგენი – 4046 მ) და ცენტრალურ (მ. შხარა – 5068 მ). კავკასიონს შორის საზღვარი მიუყვება მდ. ყუბანის ზემო წელის აუზს, გაივლის ჭეიბერ-ყარაჩაის უღელტეხილს, ნენსკრასა და ენგურის ხეობებს და აღწევს ქ. ჯვარამდე. ცენტრალურ და აღმოსავლეთ (მ. მყინვარწვერი 5033 მ) კავკასიონს შორის საზღვარი გასდევს დარიალის ხეობას სოფ. კობამდე (ყაზბეგის რაიონი), ჯვრის უღელტეხილს, მდ. მთიულეთის არაგვს და აღწევს [[ჟინვალი (დაბა)|დაბა ჟინვალამდე]] (დუშეთის რაიონი). ამრიგად, ცენტრალური კავკასიონი სიგრძით მთლიანად (დაახლოებით 200 კმ) შემოდის საქართველოს ფარგლებში და მოიცავს დვალეთის, სვანეთის, ეგრისის, ლეჩხუმის, რაჭის, ხარულის, მთიულეთისა და ლომისის ქედებს კავკასიონის აღნიშნულ ნაწილებს შორის ყველაზე მაღალია ცენტრალური კავკასიონი, რომლისთვისაც დამახასიათებელია ვულკანური მასივები და თანამედროვე გამყინვარების თითქმის უწყვეტი მოლი. | ||
| ხაზი 9: | ხაზი 9: | ||
კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედის დასავლეთი ნაწილი (მ. აგეფსთიდან აზაუს ქედამდე) წარმოადგენს აზოვისა (მდ. ყუბანის) და შავი ზღვების მდინარეთა აუზების წყალგამყოფს, შუა მონაკვეთი (აზაუს ქედიდან მ. გეკარამდე, 145 კმ მანძილზე) კი – შავი და კასპიის ზღვების აუზების წყალგამყოფს. | კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედის დასავლეთი ნაწილი (მ. აგეფსთიდან აზაუს ქედამდე) წარმოადგენს აზოვისა (მდ. ყუბანის) და შავი ზღვების მდინარეთა აუზების წყალგამყოფს, შუა მონაკვეთი (აზაუს ქედიდან მ. გეკარამდე, 145 კმ მანძილზე) კი – შავი და კასპიის ზღვების აუზების წყალგამყოფს. | ||
[[ფაილი:Kavkasioni 1.png|thumb|მარჯვნივ|150პქ|კავკასიის მთები]] | [[ფაილი:Kavkasioni 1.png|thumb|მარჯვნივ|150პქ|კავკასიის მთები]] | ||
| − | ოროგრაფიული და სხვა ბუნებრივი თავისებურებების მიხედვით, კავკასიონი იყოფა რამდენიმე ნაწილად: აფხაზეთის კავკასიონი, სვანეთის კავკასიონი, რაჭის კავკასიონი და ა.შ. | + | ოროგრაფიული და სხვა ბუნებრივი თავისებურებების მიხედვით, კავკასიონი იყოფა რამდენიმე ნაწილად: [[აფხაზეთის კავკასიონი]], სვანეთის კავკასიონი, რაჭის კავკასიონი და ა.შ. |
| − | კავკასიონის ჩრდილოეთი ფერდობის მნიშვნელოვანი მონაკეეთი, მ. ვაციკფარსიდან (მდ. თერგის სათავეები) მ. შავკლდემდე საქართველოს ფარგლებში შემოდის. იგი მოიცაეს მთავარი ქედის პარალელურ – ჩრდილო გამყოლი (გვერდითი) ქედის მონაკვეთს, აგრეთვე, კავკასიონის მთავარ წყალგამყოფ და აღნიშნულ ქედებს შორის მოქცეულ ქვაბულებსა და მდინარეთა ხეობებს. გვერდით ქედს მიეკუთვნება ხოხის ქედი, პირიქითის (თუშეთის), შანის, კიდეგანის, ხევსურეთისა და აწუნტის ქედები. მათ შორის ყველაზე მნიშვნელოვანია ხოხის ქედი, რომელზეც აღმართულია აღმოსავლეთ კავკასიონის უმაღლესი მწვერვალი მყინვარწვერი (ყაზბეგი – 5033 მ). იგი სიმაღლით მესამეა საქართველოში. | + | კავკასიონის ჩრდილოეთი ფერდობის მნიშვნელოვანი მონაკეეთი, მ. ვაციკფარსიდან (მდ. თერგის სათავეები) მ. შავკლდემდე საქართველოს ფარგლებში შემოდის. იგი მოიცაეს მთავარი ქედის პარალელურ – ჩრდილო გამყოლი (გვერდითი) ქედის მონაკვეთს, აგრეთვე, კავკასიონის მთავარ წყალგამყოფ და აღნიშნულ ქედებს შორის მოქცეულ ქვაბულებსა და მდინარეთა ხეობებს. გვერდით ქედს მიეკუთვნება [[ხოხის ქედი]], პირიქითის (თუშეთის), შანის, კიდეგანის, ხევსურეთისა და აწუნტის ქედები. მათ შორის ყველაზე მნიშვნელოვანია ხოხის ქედი, რომელზეც აღმართულია აღმოსავლეთ კავკასიონის უმაღლესი მწვერვალი მყინვარწვერი (ყაზბეგი – 5033 მ). იგი სიმაღლით მესამეა საქართველოში. |
ქვაბულებიდან აღსანიშნავია თუშეთის ქვაბული, რომელიც განედურადაა გადაჭიმული 42 კმ მანძილზე. მაკრატელას ქედი მას ორ ნაწილად – პირიქითისა და გომეწრის ქვაბულებად ყოფს. იგი ყველაზე ვრცელი ქვაბულია კავკასიონის ფარგლებში, რომლის ფართობიც თითქმის 800 კვ. კმ-ია. ასევე ვრცელია თრუსოს ქვაბული, რომელიც თერგის ზემო წელის ხეობაში მდებარეობს. იგი შედარებით მარტივი ფორმისაა და არ არის | ქვაბულებიდან აღსანიშნავია თუშეთის ქვაბული, რომელიც განედურადაა გადაჭიმული 42 კმ მანძილზე. მაკრატელას ქედი მას ორ ნაწილად – პირიქითისა და გომეწრის ქვაბულებად ყოფს. იგი ყველაზე ვრცელი ქვაბულია კავკასიონის ფარგლებში, რომლის ფართობიც თითქმის 800 კვ. კმ-ია. ასევე ვრცელია თრუსოს ქვაბული, რომელიც თერგის ზემო წელის ხეობაში მდებარეობს. იგი შედარებით მარტივი ფორმისაა და არ არის | ||
| ხაზი 24: | ხაზი 24: | ||
==წყარო== | ==წყარო== | ||
| − | [[საქართველოს გეოგრაფია]] | + | * [[საქართველოს გეოგრაფია ნაწილი I|საქართველოს გეოგრაფია]] |
| + | [[კატეგორია:საქართველოს გეოგრაფია]] | ||
[[კატეგორია:მთათა სისტემები]] | [[კატეგორია:მთათა სისტემები]] | ||
[[კატეგორია:მთათა სისტემები კავკასიაში]] | [[კატეგორია:მთათა სისტემები კავკასიაში]] | ||
| ხაზი 31: | ხაზი 32: | ||
[[კატეგორია:რუსეთის ქედები]] | [[კატეგორია:რუსეთის ქედები]] | ||
[[კატეგორია:აზერბაიჯანის ქედები]] | [[კატეგორია:აზერბაიჯანის ქედები]] | ||
| + | [[კატეგორია:კავკასიონი]] | ||
მიმდინარე ცვლილება 16:14, 2 აპრილი 2026 მდგომარეობით
კავკასიონის მთიანეთი – მთათა სისტემა კავკასიაში, ევროპისა და აზიის მიჯნაზე. საქართველოსა და აზერბაიჯანის გარდა, კავკასიონის მთიანეთი ვრცელდება რუსეთის ფედერაციაში შემავალი სტავროპოლისა და კრასნოდარის მხარეების, ყაბარდო-ბალყარეთის, ყარაჩაი-ჩერქეზეთის, ჩრდილოეთ ოსეთის (ალანია), ჩაჩნეთ-ინგუშეთისა და დაღესტნის ტერიტორიებზე.
კავკასიონის მთიანეთი მდებარეობს საქართველოს ჩრდილოეთ ნაწილში და ქვეყნის საერთო ფართობის დაახლოებით 1/3 უკავია. იალბუზისა და მყინვარწვერის მერიდიანები კავკასიონს სამ ნაწილად ყოფს: დასავლეთ, ცენტრალურ და აღმოსავლეთ კავკასიონად. დასავლეთ (უმაღლესი მწვერვალი დომბაი-ულგენი – 4046 მ) და ცენტრალურ (მ. შხარა – 5068 მ). კავკასიონს შორის საზღვარი მიუყვება მდ. ყუბანის ზემო წელის აუზს, გაივლის ჭეიბერ-ყარაჩაის უღელტეხილს, ნენსკრასა და ენგურის ხეობებს და აღწევს ქ. ჯვარამდე. ცენტრალურ და აღმოსავლეთ (მ. მყინვარწვერი 5033 მ) კავკასიონს შორის საზღვარი გასდევს დარიალის ხეობას სოფ. კობამდე (ყაზბეგის რაიონი), ჯვრის უღელტეხილს, მდ. მთიულეთის არაგვს და აღწევს დაბა ჟინვალამდე (დუშეთის რაიონი). ამრიგად, ცენტრალური კავკასიონი სიგრძით მთლიანად (დაახლოებით 200 კმ) შემოდის საქართველოს ფარგლებში და მოიცავს დვალეთის, სვანეთის, ეგრისის, ლეჩხუმის, რაჭის, ხარულის, მთიულეთისა და ლომისის ქედებს კავკასიონის აღნიშნულ ნაწილებს შორის ყველაზე მაღალია ცენტრალური კავკასიონი, რომლისთვისაც დამახასიათებელია ვულკანური მასივები და თანამედროვე გამყინვარების თითქმის უწყვეტი მოლი.
ოროგრაფიული თვალსაზრისით კავკასიონის მთიანეთი იყოფა სამ ნაწილად. ესენია: კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედი, ჩრდილოეთი და სამხრეთი ფერდობები. მათ შორის უმთავრესი ოროგრაფიული ერთეულია კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედი, რომელიც გადაჭიმულია ჩრდილო-დასავლეთიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთისაკენ. ქედის უმაღლესი უბანია ბეზენგის კედელი, რომელზეც მდებარეობს საქართველოს უმაღლესი მწვერვალი შხარა (5068მ) იგი სიმაღლით მ. იალბუზის (5648მ) შემდეგ მეორეა კავკასიაში. სხვა მწვერვალებიდან აღსანიშნავია: ჯანღა (5049 მ), კათინთაუ (4970 მ), შოთა რუსთაველის მწვერვალი (4960 მ), გისტოლა (4860 მ) და ლალევრი (4350 მ). ბეზენგის კედლიდან დასავლეთითა და აღმოსავლეთით ქედი თანდათან დაბლდება. მდ. ენგურის აუზის დასავლეთით ქედის სიმაღლე 4000 მ-ს არ აღემატება (ეს კანონზომიერება ვლინდება საქართველოს ფარგლების გარეთაც, ჩრდილო-დასავლეთ კავკასიაში) გამონაკლისია მხოლოდ მ. დომბაი-ულგენი.
კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედის დასავლეთი ნაწილი (მ. აგეფსთიდან აზაუს ქედამდე) წარმოადგენს აზოვისა (მდ. ყუბანის) და შავი ზღვების მდინარეთა აუზების წყალგამყოფს, შუა მონაკვეთი (აზაუს ქედიდან მ. გეკარამდე, 145 კმ მანძილზე) კი – შავი და კასპიის ზღვების აუზების წყალგამყოფს.
ოროგრაფიული და სხვა ბუნებრივი თავისებურებების მიხედვით, კავკასიონი იყოფა რამდენიმე ნაწილად: აფხაზეთის კავკასიონი, სვანეთის კავკასიონი, რაჭის კავკასიონი და ა.შ.
კავკასიონის ჩრდილოეთი ფერდობის მნიშვნელოვანი მონაკეეთი, მ. ვაციკფარსიდან (მდ. თერგის სათავეები) მ. შავკლდემდე საქართველოს ფარგლებში შემოდის. იგი მოიცაეს მთავარი ქედის პარალელურ – ჩრდილო გამყოლი (გვერდითი) ქედის მონაკვეთს, აგრეთვე, კავკასიონის მთავარ წყალგამყოფ და აღნიშნულ ქედებს შორის მოქცეულ ქვაბულებსა და მდინარეთა ხეობებს. გვერდით ქედს მიეკუთვნება ხოხის ქედი, პირიქითის (თუშეთის), შანის, კიდეგანის, ხევსურეთისა და აწუნტის ქედები. მათ შორის ყველაზე მნიშვნელოვანია ხოხის ქედი, რომელზეც აღმართულია აღმოსავლეთ კავკასიონის უმაღლესი მწვერვალი მყინვარწვერი (ყაზბეგი – 5033 მ). იგი სიმაღლით მესამეა საქართველოში.
ქვაბულებიდან აღსანიშნავია თუშეთის ქვაბული, რომელიც განედურადაა გადაჭიმული 42 კმ მანძილზე. მაკრატელას ქედი მას ორ ნაწილად – პირიქითისა და გომეწრის ქვაბულებად ყოფს. იგი ყველაზე ვრცელი ქვაბულია კავკასიონის ფარგლებში, რომლის ფართობიც თითქმის 800 კვ. კმ-ია. ასევე ვრცელია თრუსოს ქვაბული, რომელიც თერგის ზემო წელის ხეობაში მდებარეობს. იგი შედარებით მარტივი ფორმისაა და არ არის გართულებული რომელიმე მნიშვნელოვანი ოროგრაფიული ერთეულით.
კავკასიონის სამხრეთი ფერდობი განსხვავებულია ჩრდილოეთისაგან. აქ გვერდითი ქედის ანალოგიური ოროგრაფიული ერთეული არ გვხვდება. ქედები უმთავრესად კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედის განშტოებებს წარმოადგენს. კავკასიონის დასავლეთ ნაწილისათვის ძირითადად განედური, ხოლო აღმოსავლეთ ნაწილისათვის – მერიდიანული ორიენტაციის ქედებია დამახასიათებელი. ისინი მთავარ ქედს ერთი ბოლოთი (ზღუდარით) უკავშირდებიან. მაგალითად, სვანეთის ქედი – ატკვერის ზღუდარით, ლეჩხუმის ქედი – ლაფიწყაროს ზღუდარით და ა.შ. კიდევ ერთი ოროგრაფიული განსხვავება კავკასიონის ჩრდილოეთ ფერდობისაგან ის არის, რომ აქ ქვაბულები შედარებით დიდი ფართობისაა. აღსანიშნავია ზემო სვანეთის (მდ. ენგური), ქვემო სვანეთის (მდ. ცხენისწყალი), რაჭის (მდ. რიონი), ჩხალთა-საკენის (მდ. კოდორი), ჟამურის (მდ. ქსანი), მაღრან-დვალეთისა (მდ. ლიახვი) და ფშავის (მდ. ფშავის არაგვი) ქვაბულები.
კავკასიონის სამხრეთი ფერდობის სიგანე აფხაზეთის ფარგლებში 42 კმ-ს შეადგენს, სვანეთ-ოდიშის ფარგლებში – 90 კმ-ს, ხოლო კახეთის ფარგლებში – 15-20 კმ-ს.
კავკასიონის მდინარეები ვიწრო და ციცაბოკალთებიან ხეობებში მიედინება, სადაც ისინი ხშირად კლდეკარებსა და ვიწრობებს ქმნიან. მათგან მნიშვნელოვანია დარიალის კლდეკარი – მდ. თერგის აუზში, ხიდიკრის კლდეკარი – მდ. რიონის აუზში, ენგურის ვიწრობი – მდ. ენგურზე.
