მარგინალური ნიშნები

21:52, 31 იანვარი 2024-ის ვერსია

მარგინალური ნიშნები – ძველ ქართულ ხელნაწერებში, მცირე ზომის გამოსახულებები ან მოკლე სიტყვიერი მინიშნებები ხელნაწერთა აშიებზე. ისევე როგორც ხელნაწერის ყველა დეტალი (მინიატიურა, საზედაო ასო, თავსამკაული თუ სხვ), მარგინალური ნიშნები ორგანულადაა დაკავშირებული ხელნაწერის ძირითად ტექსტთან და მის გაგებას ემსახურება. ეს ტექსტის გამომსახველობითი, მკითხველისათვის ადვილად აღსაქ მელი კომენტარია.

მარგინალური ნიშნების სისტემა ალექსანდრიელ გრამატიკოსთა მიერ არის შემოღებული ელინისტურ ეპოქაში. ძველი გრამატიკოსები მათ ბერძენ ავტორთა თხზულებებზე გარკეეული ტექსტობრივი სამუშაოების ჩატარებისას იყენებდნენ. ბიზანტიურმა ხელნაწერმა ფორმის თვალსაზხრისით ბევრი რამ გადმოიღო ანტიკური ხელნაწერი წიგნებიდან, მათ შორის – ხელნაწერის აშიაზე მარგინალური ნიშნების დართვის პრინციპებიც. ბიზანტიელი ავტორების – ბასილი დიდის, იოანე ოქროპირის, გრიგოლ ნაზიანზელისა და ა. შ. თხზულებების შემცეელ ხელნაწერთა აშიებზე დასტურდება ისეთი ნიშნები, როგორიცაა: δημ -δημέίον (= nota bene - (ქართ.„შეისწავე“) განსაკუთრებით საინტერეადგილი), ωρ - ώραιου (= beatus – ქართ. „შუენიერი“) მხატვრული პასაჟები), γρ γράφεσθαι - (= varia lectio – განსხვავებული vარიანტული წაკითხეა), >– (ბიბლიური ციტატების აღმნიშენელი ნიშანი) და სხვ. აღსანიშნავია, რომ ზოგიერთი ბისანტ. აეტტორის ხელნაწერებში მ. ნ-ის ერთმა «ჯგუფმა განსაკუთრებული, სპეციფ. ფუნქცია შეიძინა. მაგ. როგორც VI ს. ანონიმი კომეტატორი მიანიშნებს, გრიგოლ ნახიანზელის ხელნაწერებში მზის ნიშნით (C>>) აღნიშნულია ის პასაჟები, სადაც ლაპარაკია საღეთისმეტყველო თემებზე, ხოლო ვარსკვლავით (%) – ის ადგილები, რ-ებიც ქრისტეს განკაცებას ეხება.

მ. ნ-ს შუა საუკ. ქართულ ხელნაწერებშიც ეხვდებით, სადაც ისიჩი უმეტესწილად ბერძნულიდან არის გადმოტანილი. მ. ნ. ტექნიკური ფუნქციითაა გამოყენებული X ს. შუა წლების ლიტურგიკულ კრებულში (51ი.134). ამ კრებულის შემდგენელ-რედაქტორი, ჰიმნოგრაფი იოანე-ზოსიმე „ჟამნის“ შატბერდული და საბაწმიდური რედაქციების გასამიჯნად ხმარობს ნიშანთა გარკვეულ სისტემას და აღნიშნავს, რომ იგი მათ „ბერძულთა ძუელთა წიგნთაგან“ იღებს.

ქართ. ხელნაწერებში მ.ნ-ის სისტემატური ხმარება დაკავშირებულია XI ს-ის შავი მთის ელინოფილი მწიგნობრისა და მთარგმნელის, ჟფრემ მცირის სახელთან. საზოგადოდ, ქართ. ხელნაწერის აგება და გაფორმება ბიზანტ. ხელნაწერების მიხედვით ეფრემ მცირის, როგორც ელინოფილი მწიგჩობრის, მოღვაწეობის ერთერთი მნიშენელოეანი მხარეა (იხ. პელინოფილიზმი). იოანე დამასკელის „დიალექტიკის“ შესავალში (#–24, XII ს.) იგი ლაპარაკობს მ. ნ-ზე: „შეისწავე, განსაზღერებაი განჩინებითურთ და სამეცნიეროი“, რ-ებიც „ყოველთა წიგნთა ბერძულთა უწერიან კიდესა“ და რ-ებსაც პრაქტიკული დანიშნულება აქეთ, ეხმარებიან მკითხველს, ტეჭქსტის გადაკითხვის გარეშე მოძებნოს მისთვის საინტერესო და საჭირო „სამეცნიერო სიტყუა“. ეფრემ მცირის თარგმანების შემცველ ხელნაწერებში უხვადაა მ. ნ. შეისწავე, იხილე, შუენიერი, რ-ებიც მკითხველის ყურადღებას ამახვილებენ განსაკუთრებულად საყურადღებო, ან განსაკუთრებულად მხატვრულ, ა სრობრივად დახეეწილ ადგილებზე. ეფრემს ნა- თარგმნი აქვს გრიგოლ ნაზიანზელის ანონიმი კომენტატორის სქოლიოც (1C. 43, 4V), ხოლო მის მიერ ნათარგმნ გრიგოლ ნაზიანზელის თხსულებათა კრებულებში გამოყენებულია კომენტარში მოცემული ნიშანთა სისტემა (ICI. 15 – XII ს. #-109 – XII ს). აღსაჩიშნავია ქართველ გადამწერ-კალიგრაფთა განსაკუთრებული შექმედებითი მიდგომა ამ ნიშანთა მიმართ და მათი ორიგინალური დეკორატიული გაფორმება ქართ. ხელნაწერებში. ეფრემის ავტოგრაფულ ჩუსხაში 5–1276 (XI ს. დასასრული) დასტურდება მზის ნიშნის ხმარების რამდენიმე შემთხვეეა იმ ფუნქციით, რ-საც ის ასრულებს გრიგოლ ნაზიანზელის კრებულებში. კიდეე ერთ მარგინალურ ნიშანს – 909 (იოტას) – ვხვდებით „სამოციქულოს“ ეფრემისეული რედაქციის შემცველ ხელნაწერებში: 106. 9 (XI ს.), 16V. 6 (XII ს.) #4-390 (XI–XII სს.), ეფრემის მიერ შეცელილი ტექსტის გასწვრივ. ამ ნიშნის ფუნქციას ეფრემ მცირე „სამოციქულოს' წინასიტყვაობაში განმარტავს.

გვიანდელი ელინოფილური თარგმანების შემცველ ხელნაწერებში (XII–XIII სს.) ისეთ მ. 6-თან ერთად, როგორიცაა: შეისწავე, იხილე, შუენიერი, ჩნდება ახალი სიტყვიერი მინიშნებები: განიგემე, დანიშნე და სხე. ეს ნიშნები უხვადაა, მაგ., გელ. 14-ში (XII ს.) – მაქსიმე აღმსარებლის თხზულებათა გელათური თარგმანების შემცველ კრებულში.

თ. ოთხმეზური

ლიტერატურა

• დანელია კ., ქართული სამწერლო ენის ისტორიის საკითხები,თბ., 1983;
• ოთხმეზური თ., მარგინალური ნიშნები და მათი მხატვრული გაფორმების წესი ბიზანტიურ და ქართულ ხელნაწერებში. – „ლიტერატურა და ხელოვნება“, 1992, №5-6;
• თვალთვაძე დ, კომენტატორულ საქმიანობასთან დაკავშირებული რამდენიმე ტერმინი ეფრემ მცირის სქოლიოების მიხედეით. – „თსუ ძველი ქართული ენის კათედრის შრომები“, 1998, ტ. 30.