მოხეური დიალექტი
(ახალი გვერდი: '''მოხეური''' – ქართული ენის დიალექტი, გავრცელე...) |
|||
| ხაზი 7: | ხაზი 7: | ||
დაცულია ფონემა ჴ: ჴარი, ჴმალი, ჴოცს…, თუმცა ახალი თაობის მეტყველებაში იგი თითქმის აღარ ისმის. შედარებით მკვიდრია უმარცვლო [[ფაილი:Uuuu.JPG|10პქ|]]-ს პოზიცია. ზოგჯერ მას სიტყვათგანმასხვავებელი ფუნქციაც აქვს: სველი „დასველებული“ – ს[[ფაილი:Uuuu.JPG|10პქ|]]ელი „შრატი, წაქი“; შეინიშნება ხმოვნის ფშევინიერი და იოტისებული შემართვის კვალი: ჰეკალი || ჲეკალი… ჩაკითხვისა და კითხვით-ძახილის ინტონაციისას თავს იჩენს მახვილიანი [[ფაილი:Ss wertilit.PNG|10პქ|]]: ძაუგს მიდიხარ? ძაუგს[[ფაილი:Ss wertilit.PNG|10პქ|]]. ხმოვანთა ძლიერი რედუქცია: შკმები „სკამები“, ნიკბის „ნიკაპის“… დასტურდება დისიმილაციური გამჟღერების შემთხვევები: პატარა – ბატარა. მოხეურის ერთ-ერთი დამახასიათებელი ფონეტტიკური თავისებურებაა კომპლექსთა ნაირსახოვანი ცვლილებები: შხ → ჩხ (შხამა → ჩხამა): ჩქ → შქ (გააჩქარე → გააშქარე); სხ → ცხ (სხვა → ცხო) და პირიქით: ცხ → სხ (ცხიმიანი → სხიმიანი), სტ → შტ (ქისტი → ქიშტი); სკ → შკ (სკამი →შკამი)… | დაცულია ფონემა ჴ: ჴარი, ჴმალი, ჴოცს…, თუმცა ახალი თაობის მეტყველებაში იგი თითქმის აღარ ისმის. შედარებით მკვიდრია უმარცვლო [[ფაილი:Uuuu.JPG|10პქ|]]-ს პოზიცია. ზოგჯერ მას სიტყვათგანმასხვავებელი ფუნქციაც აქვს: სველი „დასველებული“ – ს[[ფაილი:Uuuu.JPG|10პქ|]]ელი „შრატი, წაქი“; შეინიშნება ხმოვნის ფშევინიერი და იოტისებული შემართვის კვალი: ჰეკალი || ჲეკალი… ჩაკითხვისა და კითხვით-ძახილის ინტონაციისას თავს იჩენს მახვილიანი [[ფაილი:Ss wertilit.PNG|10პქ|]]: ძაუგს მიდიხარ? ძაუგს[[ფაილი:Ss wertilit.PNG|10პქ|]]. ხმოვანთა ძლიერი რედუქცია: შკმები „სკამები“, ნიკბის „ნიკაპის“… დასტურდება დისიმილაციური გამჟღერების შემთხვევები: პატარა – ბატარა. მოხეურის ერთ-ერთი დამახასიათებელი ფონეტტიკური თავისებურებაა კომპლექსთა ნაირსახოვანი ცვლილებები: შხ → ჩხ (შხამა → ჩხამა): ჩქ → შქ (გააჩქარე → გააშქარე); სხ → ცხ (სხვა → ცხო) და პირიქით: ცხ → სხ (ცხიმიანი → სხიმიანი), სტ → შტ (ქისტი → ქიშტი); სკ → შკ (სკამი →შკამი)… | ||
| + | |||
| + | მოხეურში უა || ვა → ო პროცესი თითქმის გამონაკლისის გარეშეა გატარებული ყველა პოზიციაში: ვახტანგ | ||
| + | → ოხთანგ, სიტყვა → სიტყო… ცელილებას შესაძლოა წინ უძღოდეს მეტათეზისი: მთვრალი → მთრვალი → მთროლი; თავს იჩენს საპირისპირო პროცესიც: ო → ვა: ოსი → ვასი, გიორგი → გივარგი [[ფაილი:Uuuu.JPG|10პქ|]]ე || ვე → ო ცვლილება ორი ნაირსახეობით გვხედება [[ფაილი:Uuuu.JPG|10პქ|]]ე → ვე → ო: გაშვება → გაშობა-; [[ფაილი:Uuuu.JPG|10პქ|]]ე → ვე → [[ფაილი:Oooo.PNG|10პქ|]]: ძველი –> ძ[[ფაილი:Oooo.PNG|10პქ|]]ლი; ო და [[ფაილი:Oooo.PNG|10პქ|]] ოპოზიცია ზოგჯერ მნიშვნელობებსაც | ||
| + | განარჩევს: დოგოხმარა „დაგვახმარა“ – დ[[ფაილი:Oooo.PNG|10პქ|]]გ[[ფაილი:Oooo.PNG|10პქ|]]ხმარა „დაგვეხმარა“. შეინიშნება [[ფაილი:Oooo.PNG|10პქ|]]-ს დელაბიალიზაციის ტენდენციაც: დაგვეძინა – დ[[ფაილი:Oooo.PNG|10პქ|]]გ[[ფაილი:Oooo.PNG|10პქ|]]ძინა – დ[[ფაილი:Oooo.PNG|10პქ|]]გეძინა || დოგეძინა…ასევე ორი ნაირსახეობითაა წარმოდგენილი [[ფაილი:Uuuu.JPG|10პქ|]]ი → ვი → უ-: მშვიდობა → მშუდობა; [[ფაილი:Uuuu.JPG|10პქ|]]ი → ეი [[ფაილი:U xaziT.PNG|12პქ|]]: | ||
| + | გვითხრა → გ[[ფაილი:U xaziT.PNG|12პქ|]]თხრა, შვიდი → შ[[ფაილი:U ori wertilit.JPG|12პქ|]]დი… ხდება -[[ფაილი:U xaziT.PNG|12პქ|]] ხმოვნის დელაბიალიზაციაც: დოგ[[ფაილი:U xaziT.PNG|12პქ|]]რჩა → დოგირჩა. მოხეურს ახასიათებს უ → [[ფაილი:Uuuu.JPG|10პქ|]]ი || ეი პროცესიც: დურბინდი → დვირბინდი. ზოგჯერ შეინიშნება ბოლოკიდური პოzიციის ცვეთის შემთხვევები: სახლისთვის → სახლისთ[[ფაილი:Uuuu.JPG|10პქ|]]ი | ||
| + | –: ლაბიალური თანხმოვანი ახდენს ხმოვნის პროგრესულ [[ასიმილაცია (ენათმეცნიერება)|ასიმილაცია]]ს: პავლე → პოვლე, ამბავი → ამბოვი-. | ||
00:23, 6 თებერვალი 2024-ის ვერსია
მოხეური – ქართული ენის დიალექტი, გავრცელებულია საქართველოს ერთ-ერთ უძველეს კუთხეში – ხევში.
ხევი მდებარეობს კავკასიონის ჩრდილოეთ ფერდობზე, თერგის აუზში. აღმოსავლრთით მას ხევსურეთი ესაზღერება, სამხრეთით – მთიულეთი, ჩრდილოეთით – ჩრდილო ოსეთი, დასავლეთით – შიდა ქართლი. ხევში, გარდა მოხევეებისა, ცხოვრობენ ხევსურები, ქისტები, ოსები. ხევზე გადის საქართველოს სამხედრო გზა.
მოხეურის ფონოლოგიური თაეისებურებებიდან აღსანიშნავია შემდეგი:
დაცულია ფონემა ჴ: ჴარი, ჴმალი, ჴოცს…, თუმცა ახალი თაობის მეტყველებაში იგი თითქმის აღარ ისმის. შედარებით მკვიდრია უმარცვლო 
-ს პოზიცია. ზოგჯერ მას სიტყვათგანმასხვავებელი ფუნქციაც აქვს: სველი „დასველებული“ – სელი „შრატი, წაქი“; შეინიშნება ხმოვნის ფშევინიერი და იოტისებული შემართვის კვალი: ჰეკალი || ჲეკალი… ჩაკითხვისა და კითხვით-ძახილის ინტონაციისას თავს იჩენს მახვილიანი 
: ძაუგს მიდიხარ? ძაუგს. ხმოვანთა ძლიერი რედუქცია: შკმები „სკამები“, ნიკბის „ნიკაპის“… დასტურდება დისიმილაციური გამჟღერების შემთხვევები: პატარა – ბატარა. მოხეურის ერთ-ერთი დამახასიათებელი ფონეტტიკური თავისებურებაა კომპლექსთა ნაირსახოვანი ცვლილებები: შხ → ჩხ (შხამა → ჩხამა): ჩქ → შქ (გააჩქარე → გააშქარე); სხ → ცხ (სხვა → ცხო) და პირიქით: ცხ → სხ (ცხიმიანი → სხიმიანი), სტ → შტ (ქისტი → ქიშტი); სკ → შკ (სკამი →შკამი)…
მოხეურში უა || ვა → ო პროცესი თითქმის გამონაკლისის გარეშეა გატარებული ყველა პოზიციაში: ვახტანგ
→ ოხთანგ, სიტყვა → სიტყო… ცელილებას შესაძლოა წინ უძღოდეს მეტათეზისი: მთვრალი → მთრვალი → მთროლი; თავს იჩენს საპირისპირო პროცესიც: ო → ვა: ოსი → ვასი, გიორგი → გივარგი ე || ვე → ო ცვლილება ორი ნაირსახეობით გვხედება ე → ვე → ო: გაშვება → გაშობა-; ე → ვე → 
: ძველი –> ძლი; ო და ოპოზიცია ზოგჯერ მნიშვნელობებსაც
განარჩევს: დოგოხმარა „დაგვახმარა“ – დგხმარა „დაგვეხმარა“. შეინიშნება -ს დელაბიალიზაციის ტენდენციაც: დაგვეძინა – დგძინა – დგეძინა || დოგეძინა…ასევე ორი ნაირსახეობითაა წარმოდგენილი ი → ვი → უ-: მშვიდობა → მშუდობა; ი → ეი 
:
გვითხრა → გთხრა, შვიდი → შ
დი… ხდება - ხმოვნის დელაბიალიზაციაც: დოგრჩა → დოგირჩა. მოხეურს ახასიათებს უ → ი || ეი პროცესიც: დურბინდი → დვირბინდი. ზოგჯერ შეინიშნება ბოლოკიდური პოzიციის ცვეთის შემთხვევები: სახლისთვის → სახლისთი
–: ლაბიალური თანხმოვანი ახდენს ხმოვნის პროგრესულ ასიმილაციას: პავლე → პოვლე, ამბავი → ამბოვი-.
