ბრუნვა (გრამატიკა)
(ახალი გვერდი: ბრუნვა – სახელის გრამატიკული კატეგორია, რ-იც განასხვავებს ...) |
|||
| ხაზი 1: | ხაზი 1: | ||
| − | ბრუნვა – სახელის გრამატიკული | + | '''ბრუნვა''' – სახელის გრამატიკული კატეგორია, რომელიც განასხვავებს ერთი და იმავე ლექსიკური მნიშვნელობის მქონე სიტყვებს ფორმალურ-გრამატიკული თეალსაზრისით. |
| − | კატეგორია, | + | |
| − | ერთი და იმავე ლექსიკური | + | |
| − | + | ბრუნვა როგორც გრამატიკული კატეგორია, ერთსა და იმავე დროს მორფოლოგიურიცაა და სინტაქსურიც. | |
| − | ერთსა და იმავე დროს | + | როგორც მორფოლოგიურ კატეგორიას, ბრუნვას სიტყვის სტრუქტურაში მკაცრად განსასღვრული ადგილი აქვს. ბრუნვაის გამომხატველი ფორმანტი ქართულში სუფიქსია იგი უშუალოდ დაერთვის ფუძეს (ან მრ. რიცხვის აღმნიშენელ ბოლოსართს მოსდეეს). |
| − | როგორც | + | |
| − | + | ||
| − | ფორმანტი ქართულში სუფიქსია იგი უშუალოდ დაერთვის ფუძეს (ან მრ. რიცხვის აღმნიშენელ | + | |
| − | + | ||
| − | ყოველი | + | ყოველი ბრუნვის ფორმა გამოხატავს ძირითად, ამოსავალ მნიშვნელობას, რომელიც ნიუანსობრივად იცვლება იმისდა მიხედვით, თუ რა მნიშვნელობის გამომხატველია ფუძე; ბრუნვის ფორმის მნიშვნელობის ნიუანსურ სხვაობას განსაზღერავს აგრეთვე წინადადებაში მასთან დაკაეშირებული სხვა სიტყვაფორმის ლექსიკურ-გრამატიკული მნიშენელობა (შდრ: „მეზობელ-ს ხატაეს“ და „მეზობელ-ს უხატავს“. |
| − | ლექსიკურ- | + | |
| − | (შდრ: „მეზობელ-ს ხატაეს“ და | + | |
| − | სიტყვაფორმის ფუძის | + | სიტყვაფორმის ფუძის ლექსიკურ მნიშვნელობასთან ურთიერთობის სახე განსასღვრავს ბრუნვის |
| − | + | მორფოლოგირ, ფუნქციას, ხოლო სიტყვაფორმის ურთიერთმიმართება წინადადების სხვა წევრებთან – | |
| − | + | ბრუნვის სინტაქსურ ფუნქციას. | |
| − | + | ||
| − | XVIII-- XIX სს. | + | XVIII-- XIX სს. ქართული გრამატიკებში ბრუნვების რაოდენობისა და ფორმების საკითხის შესახებ ერთნაირი აზრი არ იყო ჩამოყალიბებული, თუმცა ბრუნვების რაოდენობა, ნაწილობრივ, XX ს-შიც საკამათოდ რჩებოდა. საქმე ეხება წოდებით ბრუნვას. თუ ერთი მოსაზრებით იგი სრულუფლებიანია და მისი ადგილი სხვა ბრუნვებს შორისაა ([[შანიძე აკაკი|ა. შანიძე]]), სხვა მოსაზრებით მისი ბრუნვად მიჩნევა შეუძლებელია (არნ. ჩიქობავა, ე. თოფური) |
| − | ფორმების საკითხის შესახებ | + | |
| − | მისი ადგილი სხვა | + | |
| − | მისი ბრუნვად მიჩნევა | + | |
| − | თანამედღროვე ქართულში ( | + | თანამედღროვე ქართულში (წოდებითის ჩათვლით) შევიდ ბრუნვას გამოყოფენ. თითოეულს თაეისი ნიშანი აქვს. ბრუნვის ფორმები ქმნიან ჩამოყალიბებულ სისტემას: |
| − | ჩამოყალიბებულ სისტემას: | + | |
| − | სახელობითი ბრუნვა – | + | სახელობითი ბრუნვა – ი (ხმოვანფუძიან სახელებთან – Ø); მოთხრობითი ბრუნვა – -მა (ხმოვანფუძიანებთან – -მ); მიცემითი გრუნვა – -ს; ნათესაობითი ბრუნვა – -ის (ფუძეუკვეცელ სახელებთან – -ს, -სი); მოქმედყბითი ბრუნვა – -ით (ფუძეუკვეცელ სახელებთან – -თი); ვითარებითი ბრუნვა – -ად (ხმოვანფუძიან სახელებთან –-დ); წოდებითი ბრუნვა – -ო (ხმოვანფუძიანებთან – -ე ან Ø). ა. შანიძე ამ „ძირითად“ 7 ბრუნვას ადგილობით |
| − | -ით (ფუძეუკვეცელ სახელებთან – -თი); ვითარებითი ბრუნვა – -ად | + | ბრუნვებსაც უმატებს. |
| − | (ხმოვანფუძიან სახელებთან – -დ); | + | |
| − | წოდებითი ბრუნვა – -ო ( | + | |
| − | ამ | + | |
| − | + | ||
| − | + | ბრუნვათა შორის დაპირისირება შესაძლოა პრივატული ოპოზიციის სახით იყოს წარმოდგენილი; მაგ., ძვ. ქართულში წრფელობითი ბრუნვა უნიშნობით უპირისპირდებოდა სხვა ბრუნვებს (ა. შანიძე, ი. იმნაიშვილი). თანამედროვე ქართულში წრფელობითის ფუნქციები სახელობითმა შეითავსა, თუმც ნოდ წარმოდგენილი ფორმა დღესაც იხმარება გარკვეულ სინტაქსურ კონსტრუქციებში (მაგ. ხმოვანფუძმიანი მსაზღვრელი საზღვრულის ყველა ბრუნვაში ცვლილებისას: პატარა სახლი, პატარა სახლმა… თანხმოვანფუმიანი მსაზღვრელი საზღვრულის მიცემით და ვითითარებით ბრუნვებთან: დიდ სახლს, დიდ სახლად). | |
| − | სახით იყოს წარმოდგენილი; მაგ., | + | |
| − | + | ||
| − | წრფელობითის ფუნქციები | + | |
| − | დიდ სახლს, დიდ სახლად). | + | |
| − | + | ძველი ქართულისგან განსხვავებით, თანამედროვე სალიტერატურო ქართულში ზოგიერთი ბრუნვის ნიშანი ფონეტიკურად გამარტივდა (მაგ., მოთხრ. -მან – -მა || -მ). | |
| − | თანამედროვე | + | |
| − | -მან – -მა | + | |
| − | + | ბრუნვის ნიშანთა წარმომავლობა ხვადასხვაა: სახელობითი და მოთხრობითი ბრუნვები აშკარად გვიანდ. წარმოებისაა და ნაცეალსახელთაგან მომდინარეობენ: კაც იგი > *კაციი > კაცი (ა. შანიძე), კაც მან > კაცმან > კაცმა (ა. შანიძე, არნ. ჩიქობავა). | |
| − | + | ||
| − | აშკარად გვიანდ. წარმოებისაა და ნაცეალსახელთაგან | + | |
| − | შანიძე), კაც მან > კაცმან > კაცმა | + | |
| − | (ა. შანიძე, არნ. ჩიქობავა). | + | |
| − | + | ძველ ქართულში ბრუნვათა ფუნქციონირების თავისებურებათა ანალიზის შედეგად გამოყოფენ უძველეს – ნათ.-მოქმ. [იის, -ით (ოდ), -ინ, - ივ ალომორფებით წარმოდგენილ] და მიც. მიმართულებით (-ას, -ად, | |
| − | ივ ალომორფებით წარმოდგენილ | + | -ან, -ავ ალომორფებით წარმოდგეილ) ბრუნვებს (ე. თოფუურია, ე. ბაბუნაშვილი, თ. შარაძენიძე). |
| − | და მიც. მიმართულებით (-ას, -ად, | + | |
| − | -ან, - | + | |
| − | + | ბრუნვის ნიშანს შეიძლება დაერთოს ემფატიკური ხმოვანი -ა; ნათესაობითსა და მოქმედებითში ხმოვანფუმიან უკვეცელ სახელებში ა-ს ენაცელება -ი ხმოვანი (წყარო-ს-ი, წყარო-თ-ი). | |
| − | ხმოვანფუმიან უკვეცელ | + | |
''კ. გაბუნია'' | ''კ. გაბუნია'' | ||
| ხაზი 64: | ხაზი 34: | ||
| − | + | ==ლიტერატურა== | |
| − | გრამატიკის საფუძვლები. | + | * შანიძე ა. ქართული ენის გრამატიკის საფუძვლები. I. თბ., 1953 (1973, 1980); |
| − | (1973, 1980) | + | * მისივე, ძუელი ქართული ენის გრამატიკა. თბ., I976; |
| − | ენის გრამატიკა. თბ., I976 | + | * ბაბუნაშვილი ე. მიცემითი და ვითარებითი ბრუნეების ურთიერთობისათვის ძველ ქართულში. – კრ.: სახელის ბრუნების ისტორიისათვის ქართველურ ენებში, წგ. I, ე. თიოფურიას რედ. თბ., 1956; |
| − | ბრუნეების | + | * თოფურია ე. წოდებითი ბრუნვისათვის. – იქეე; |
| − | ქართულში. – კრ.: სახელის ბრუნების | + | * შანიძე ა. წიდებითის ფორმის აღგილისათვის გრამატიკაში. – იქვე; |
| − | + | * შარაძენიძე თ. მოქმედებითი და მიმართულებითი ბრუნვების წარმოება და ფუნქციები ძველ ქართულში. – იქვე; | |
| − | + | * ცერცვაძე ი. ბრუნვათა საკითხი XVIII და XIX სს. ქართეელ გრამატიკოსებთან. – იქვე; | |
| − | + | * იმნაიშვილი ი. სახელთა ბრუნება და ბრუნვათა ფუნქციები ძველ ქართულიში, თბ., 1957; | |
| − | – იქეე; შანიძე ა. წიდებითის | + | * თოფურია ე. ნ და ს ფენებისათვის ქართველურ ენებში. – იხ. მისი: შრომები, ტ. 1. თბ...1979; |
| − | იქვე; შარაძენიძე თ. | + | * ონიაჩი ა. ქართველურ ენათა შედარებითი გრამატიკის საკითხები, თბ., 1989 |
| − | წარმოება და ფუნქციები ძველ | + | |
| − | ბრუნვათა ფუნქციები ძველ | + | ==წყარო== |
| − | ფენებისათვის | + | ==წყარო== |
| − | იხ. მისი: შრომები, ტ. 1. თბ... | + | [[ქართული ენა: ენციკლოპედია]] |
| + | [[კატეგორია:გრამატიკა]] | ||
| + | [[კატეგორია:სახელის გრამატიკული კატეგორია]] | ||
13:49, 28 ნოემბერი 2023-ის ვერსია
ბრუნვა – სახელის გრამატიკული კატეგორია, რომელიც განასხვავებს ერთი და იმავე ლექსიკური მნიშვნელობის მქონე სიტყვებს ფორმალურ-გრამატიკული თეალსაზრისით.
ბრუნვა როგორც გრამატიკული კატეგორია, ერთსა და იმავე დროს მორფოლოგიურიცაა და სინტაქსურიც. როგორც მორფოლოგიურ კატეგორიას, ბრუნვას სიტყვის სტრუქტურაში მკაცრად განსასღვრული ადგილი აქვს. ბრუნვაის გამომხატველი ფორმანტი ქართულში სუფიქსია იგი უშუალოდ დაერთვის ფუძეს (ან მრ. რიცხვის აღმნიშენელ ბოლოსართს მოსდეეს).
ყოველი ბრუნვის ფორმა გამოხატავს ძირითად, ამოსავალ მნიშვნელობას, რომელიც ნიუანსობრივად იცვლება იმისდა მიხედვით, თუ რა მნიშვნელობის გამომხატველია ფუძე; ბრუნვის ფორმის მნიშვნელობის ნიუანსურ სხვაობას განსაზღერავს აგრეთვე წინადადებაში მასთან დაკაეშირებული სხვა სიტყვაფორმის ლექსიკურ-გრამატიკული მნიშენელობა (შდრ: „მეზობელ-ს ხატაეს“ და „მეზობელ-ს უხატავს“.
სიტყვაფორმის ფუძის ლექსიკურ მნიშვნელობასთან ურთიერთობის სახე განსასღვრავს ბრუნვის მორფოლოგირ, ფუნქციას, ხოლო სიტყვაფორმის ურთიერთმიმართება წინადადების სხვა წევრებთან – ბრუნვის სინტაქსურ ფუნქციას.
XVIII-- XIX სს. ქართული გრამატიკებში ბრუნვების რაოდენობისა და ფორმების საკითხის შესახებ ერთნაირი აზრი არ იყო ჩამოყალიბებული, თუმცა ბრუნვების რაოდენობა, ნაწილობრივ, XX ს-შიც საკამათოდ რჩებოდა. საქმე ეხება წოდებით ბრუნვას. თუ ერთი მოსაზრებით იგი სრულუფლებიანია და მისი ადგილი სხვა ბრუნვებს შორისაა (ა. შანიძე), სხვა მოსაზრებით მისი ბრუნვად მიჩნევა შეუძლებელია (არნ. ჩიქობავა, ე. თოფური)
თანამედღროვე ქართულში (წოდებითის ჩათვლით) შევიდ ბრუნვას გამოყოფენ. თითოეულს თაეისი ნიშანი აქვს. ბრუნვის ფორმები ქმნიან ჩამოყალიბებულ სისტემას:
სახელობითი ბრუნვა – ი (ხმოვანფუძიან სახელებთან – Ø); მოთხრობითი ბრუნვა – -მა (ხმოვანფუძიანებთან – -მ); მიცემითი გრუნვა – -ს; ნათესაობითი ბრუნვა – -ის (ფუძეუკვეცელ სახელებთან – -ს, -სი); მოქმედყბითი ბრუნვა – -ით (ფუძეუკვეცელ სახელებთან – -თი); ვითარებითი ბრუნვა – -ად (ხმოვანფუძიან სახელებთან –-დ); წოდებითი ბრუნვა – -ო (ხმოვანფუძიანებთან – -ე ან Ø). ა. შანიძე ამ „ძირითად“ 7 ბრუნვას ადგილობით ბრუნვებსაც უმატებს.
ბრუნვათა შორის დაპირისირება შესაძლოა პრივატული ოპოზიციის სახით იყოს წარმოდგენილი; მაგ., ძვ. ქართულში წრფელობითი ბრუნვა უნიშნობით უპირისპირდებოდა სხვა ბრუნვებს (ა. შანიძე, ი. იმნაიშვილი). თანამედროვე ქართულში წრფელობითის ფუნქციები სახელობითმა შეითავსა, თუმც ნოდ წარმოდგენილი ფორმა დღესაც იხმარება გარკვეულ სინტაქსურ კონსტრუქციებში (მაგ. ხმოვანფუძმიანი მსაზღვრელი საზღვრულის ყველა ბრუნვაში ცვლილებისას: პატარა სახლი, პატარა სახლმა… თანხმოვანფუმიანი მსაზღვრელი საზღვრულის მიცემით და ვითითარებით ბრუნვებთან: დიდ სახლს, დიდ სახლად).
ძველი ქართულისგან განსხვავებით, თანამედროვე სალიტერატურო ქართულში ზოგიერთი ბრუნვის ნიშანი ფონეტიკურად გამარტივდა (მაგ., მოთხრ. -მან – -მა || -მ).
ბრუნვის ნიშანთა წარმომავლობა ხვადასხვაა: სახელობითი და მოთხრობითი ბრუნვები აშკარად გვიანდ. წარმოებისაა და ნაცეალსახელთაგან მომდინარეობენ: კაც იგი > *კაციი > კაცი (ა. შანიძე), კაც მან > კაცმან > კაცმა (ა. შანიძე, არნ. ჩიქობავა).
ძველ ქართულში ბრუნვათა ფუნქციონირების თავისებურებათა ანალიზის შედეგად გამოყოფენ უძველეს – ნათ.-მოქმ. [იის, -ით (ოდ), -ინ, - ივ ალომორფებით წარმოდგენილ] და მიც. მიმართულებით (-ას, -ად, -ან, -ავ ალომორფებით წარმოდგეილ) ბრუნვებს (ე. თოფუურია, ე. ბაბუნაშვილი, თ. შარაძენიძე).
ბრუნვის ნიშანს შეიძლება დაერთოს ემფატიკური ხმოვანი -ა; ნათესაობითსა და მოქმედებითში ხმოვანფუმიან უკვეცელ სახელებში ა-ს ენაცელება -ი ხმოვანი (წყარო-ს-ი, წყარო-თ-ი).
კ. გაბუნია
ლიტერატურა
- შანიძე ა. ქართული ენის გრამატიკის საფუძვლები. I. თბ., 1953 (1973, 1980);
- მისივე, ძუელი ქართული ენის გრამატიკა. თბ., I976;
- ბაბუნაშვილი ე. მიცემითი და ვითარებითი ბრუნეების ურთიერთობისათვის ძველ ქართულში. – კრ.: სახელის ბრუნების ისტორიისათვის ქართველურ ენებში, წგ. I, ე. თიოფურიას რედ. თბ., 1956;
- თოფურია ე. წოდებითი ბრუნვისათვის. – იქეე;
- შანიძე ა. წიდებითის ფორმის აღგილისათვის გრამატიკაში. – იქვე;
- შარაძენიძე თ. მოქმედებითი და მიმართულებითი ბრუნვების წარმოება და ფუნქციები ძველ ქართულში. – იქვე;
- ცერცვაძე ი. ბრუნვათა საკითხი XVIII და XIX სს. ქართეელ გრამატიკოსებთან. – იქვე;
- იმნაიშვილი ი. სახელთა ბრუნება და ბრუნვათა ფუნქციები ძველ ქართულიში, თბ., 1957;
- თოფურია ე. ნ და ს ფენებისათვის ქართველურ ენებში. – იხ. მისი: შრომები, ტ. 1. თბ...1979;
- ონიაჩი ა. ქართველურ ენათა შედარებითი გრამატიკის საკითხები, თბ., 1989
