თუშური დიალექტი

20:12, 10 იანვარი 2024-ის ვერსია

თუშური – ქართული ენის დიალექტი, რომელზედაც მეტყველებს საქართველოს ერთ-ერთი ისტორიულ-ეთნოგრაფიული კუთხის – თუშეთის მოსახლეობა.

თუშეთი საქართველოს უკიდურესი ჩრდილო-აღმოსავლეთი ნაწილია, მდებარეობს კავკასიონის მთავარი ქედის ჩრდილოეთით, მდინარეების – თუშეთის ალაზნისა და პირიქითის ალაზნის ხეობებში. თუშეთს ჩრდილოეთიდან ესაზღვრება მთიანი ჩაჩნეთი, აღმოსავლეთიდან – დაღესტანი, სამხრეთით – კახეთი და დასსვლრთით – ფშავი და ხევსურეთი. იგი საქართველოს ის მაღალმთიანი რეგიონია, რომლის სოფლებიც მდებარეობს ზღვის დონიდან 2000 მ-ზე მაღლა. XIX ს-ის II ნახ. და XX ს-ის I ნახ. მოხდა თუშეთიდან მოსახლეობის თითქმის მთლიანი მიგრაცია კახეთის ბარში, სადაც გაშენდა თუშებით დასახლებული სამი სოფელი – ზემო ალვანი, ქვემო ალვანი და ლალისყური. თუშეთი დღეს ამ სამ სოფელშია გავრცელებული. ისტორიული თუშეთი კი ძირითადად გადაქცეულია მეცხოველეთა სასაფხულო საძოერების ტერიტორიად, სადაც მოსახლეობა ადის ზაფხულობით. მუდმივი მოსახლეობის მცირე ნაწილი დარჩენილია მის მხოლოდ რამდენიმე სოფელში. თუშეთი სადღეისოდ წარმოადგენს თუშურის არა გავრცელების, არამედ მისი ფორმირების ტერიტორიას.

თუშური ენობრივად აღმოსავლეთ საქართველოს მთის დიალექტებს მიეკუთვნება და ფშაურ-ხევსურულ და მოხეურ დიალექტებთან ერთად ერთიანდება ე. წ. ფხოური კილოების ჯგუფში, ხასიათდება უაღრესი არქაულობით და ბევრ საერთოს ავლენს ძველ და საშუალ ქართულთან, არქაული ენობრივი ნიშნის მიხედვით ეხმაურება ქართული ენის სამხრეთ-დასავლურ დიალექტებს – აჭარულსა და იმერხეულს

თუშურის ფონოლოგიურ ინვენტარში დღეს სალიტერატურო ქართულისაგან განსხვავებული რამდენიმე ბგერა დასტურდება, რომლებიც გრაფიკულად ასე გამოიხატება: ჴ, ჲ, , ჸ, . ამათგან ჴ დამოუკიდებელი ფონემაა, რომლის ფონეტიკური სახეც და ფონოლოგიური დისტრიბუციაც მთლიანად ძველი სალიტერატურო ქართულისას იმეორებს: ჴმალი, ჴელი, ჴორცი, ჴველა და სხეა; ჲ დასტურდება ხმოვანფუძიან სახელებთან ფრაზის აბსოლუტურ ბოლოში (ანუ ფიქსირებული პაუზის წინ), როგორც სახელობითი ბრუნვის ნიშნის უმარცვლო რეფლექსი: შდრ.: „ძმა მოვიდ“ და ,„მოეიდ ძმაჲ“. ასეთივა: გზაჲ, თხაჲ, კატაჲ, დედაჲ, მამაჲ, ორმოჲ, დღეჲ და სხვ. გვხედება აგრეთეე როგორც ხმოვნის ე. წ. „ფშვინვიერი შემართვა“ ჩვენებითი ნაცვალსახელების თავკიდურად; ახლ, აქ... აგრეთეე სახელობოთი ბრუნვის რეფლექსია თანხმოვანფუძიან სახელებთან ფრაზის იმავე პოზიციაში, სადაც ჲ დასტურდება: შდო: ცხენ მომიკვდ და მომიკვდ ცხენ[ფაილი:Iii.JPG|10პქ]]; აგრეთეე: ცხვარ[ფაილი:Iii.JPG|10პქ]], ძაღლ[ფაილი:Iii.JPG|10პქ]]… ჸ – ფარინგალური მკვეთრი ბგერაა. იგი გამოხატავს ხმოვნის ძლიერ დამართვას და ახასიათებს პრეფიქსულ მორფემათა მიჯნაზე პოსიციურად მიღებულ გრძელ ხმოვნებს: გაჸჭენ, მიჸყვან, შუჸტან, შეჸფარ, გიჸ, მიჸპარ. ივარაუდება სიტყვა-ფორმების ასეთი ტრანსფორმაცია: მოიპარა → მიიპარა – მიჸპარ. ჸ, როგორც ძლიერი დამართვა, ახასიათებს აგრეთეე სუფიქსურ -ა-ს: მამალაჸ, დედალაჸ, ნაცარაჸ, თავადაჸ; დასტურდება აგრეთვე პირთა სპეციფიკურ თუშურ სახელებში: მაჸოჲ, შაჸოჲ, დაჸოჲ. ჸ ბგერა ის ფონეტიკური ქრთულია, რომელიც თუშურს განასხვავებს ქართული ენის ყველა სხვა დიალექტისაგან და ნახური ენების (ბაცბური, ჩაჩნური) გავლენის შედეგადაა მიჩნეული. ო-ს უმარცვლო ალოფონია და ვლინდება როგორც III სუბიექტური პირის ნიშნის ალომორფი ზმნური სიტყვაფორმის აბსოლუტურ ბოლოში:

გიცგ2ე (გაიგო), წიცსღ“ (წაიღო), მოიცგუ (მოიგო). ფონეტ. პოზიციის შეცვლის შემთხეევაში ო ხმოვანი სრული სახით აღდგება: წიცღოე (წაიღოო), გისგო (ხომ გაიგო).

ფონეტ. პროცესებიდან თ-ს ახასიათებს როგორც ხმოვანთა, ისე თანხმოვანთა რეგრესული ანიმილაცია. ხმოვანთა რეგრესული ასიმილაციის შედეგია ხმოვნების საბოლოო შერწყმა გრძელ ხმოვნად, რომელსაც უვითარდება ძლიერი დამართვა. თანხმოვნებში ასიმილატორებია ხშული ბგერები, ასიმილაციას კი სპირანტები განიცდიან: ზდველ – სთველი, უჯავრობ + სჯავრობ, ღგლეჯ – ჰგლეჯ...

თ-ის მორფოლ.თავისებურებებიდან აღსანიშნავია შემდეგი: სახ. ბრუნვის ნიშნად ფრაზაში სიტყვის პოზიციის მიხედეით ხმოვანფუმიან სახელებთან მონაცვლეობს 0 და 09, თანხმოეანფუძიან სახელებთან – 0 და შბ: ფრაზის შიგნით რეალისდება 0 ალომორფი, ფრასის ბოლოს – 09 და ფშ: დედა მოვიდ – მოვიდ დედა; კაც გამოჩინდ – გამოჩინდ კაცი. მოთხრ. ბრუნეის ნიშნად მხოლოდ ერთი ალომორფი – მ გეაქვს როგორც ხმოვან, ისე თანხმოვანფუძიან სახელებთან: ძაღლმ დამაშინ, მგელმ შეჭამ; თხამ დიცჩხავლ. ადგილობითის მნიშენელობით გამოიყენება უთანდებულო მიც. ბრუნვა: დიკლოს (დიკლოში) მოიდა დიდოი – და სახელის ფუძე უსუფიქსოდ: ხისო (ხისოში) გარიგდა ჯარია, ქალაქ (ქალაქში) დაგიბეს პატრონი. გამოსვლითობის მნიშვნელობა აქეს ა სავრცობიან მოქმ. ბრუნვის ფორმებს: ციხითა (ციხიდან) გადმოფრენილმა შუა გახია ჯარია. ნანათესაობითარ სახელთა ეით. ბრუნვის უთანდებულო ფორმები ასრულებს -თვის თანდებულიანთა ფუნქციას: დედისად (დედისთვის) ეთქვ შვილს, ცხენისადაე (ცხენისთვისო) პატა ქერ მჭირდებაე (ამ ფაქტის კვალიფიკაცია სხეაგვარადაც შეიძლება: ნათ. ბრუნვის -თვის თანდებულს თ-ში -ად შეესაბამება). წოდ, ბრუნვის -ო თ-ში ხშირად -ვ-დ რედუცირდება: ბიჭე (ბიჭო) რაომელცს აკეთებ? თ-ში ორიგინალურია ე. წ. ლოკალურ ბრუნვათა „სადაობითგამოსვლითი“ ფორმები -ზეით(ა) და -შიით(ა) ბოლოსართებით, რომლითაც შეიძლება რთული თანდებულების კვალიფიკაციაც მიეცეს: მთაზეით (მთიდან), ოოვლო, გადახვედ, ჩემ გულით ჯაერო – რად-ეერა. ცხვეარშიით მომოალაცსმ მნახ. ამგვარი ე. წ სადაობით-გამოსელითები შეიძლება ხელახლადაც იბრუნოს: მთაზეითამ (მთასე მყოფმა) გადმოზძახ, რასჩ ხართავ? უჩინაცსშიითამ (სიბნელეში მყოფმა) გამოეხედრ. -ებ-იანი მრავლობითით გაფორმებულ. სახელს მოთხრ. ბრუნვაში ბრუნვის ნიშნის -მ ფორმანტის ნაცვლად -თ დაერთვის: თუშებთ ჩაზძახეს ლეკებსა, ეხლ უნდა ესცადოთ თავიო. ობიექტ. პირის ნიშნით აისახება როგორც პირდ,, ასევე ირ. ობიექტი, სახელობითბრუნვიანიც და მიცემითბრუნეიანიც: მოღგლიჯა ჩვენი ფარეხი, ხეცას გახქონდა გრიალი. ცას მოსწყდა წითელ მასკვლავი. ობიექტ. პირის ნიშნებად დასტურდება ზ, ს, ჟ, შ, ღ, ხ პოსიციური ალომორფები: ზძახს, სწოვს, ჟჯურავს, შჩეჩს, ღბანს, ხჰარავს. ეგევე ალომორფები გამოიყენება II სუბიექტ. ჰირის ნიშნებადაც: ზირაე, სწევ, ჟჯავრობ, შჩუჩუნებ, ღბაბანებ, ხპეიტრობ. ნამყო უსრულში III სუბიექტ. პირის მრავლობითობის ნიშანი -ეს ფორმანტია. -ენ-ს აქ თ. არასოდეს ხმარობს: წიცყვანდეს, ჩაცწვენდეს.

თ-ის სმჩის დრო-კილოთა სისტემაში დადასტურებულია უწყ- ვეტლისა და წყეეტილის ხოლმე- ობითის მწკრიეები, რ-ებსაც IL და I პირის ფრრმებთან -იდ, ხოლო I პირის ფორმებთან -ი სუფიქსები აწარმოებს: ვაკეთებდ-იდთ, აკეთებდ-იდი, აკეთებდ-ი-ს; გავაკეთიდი, გასკეთ-იდი, გასკეთ-ი-ს. ამ მწკრივთა მეორე ჰირის ფორმები კონტექსტის მიხედვით ზოგჯერ თხოენის მნიშვნელობასაც შეიცაეს და ასედაც ეძახიან – თხოვნითი ბრძანებითები: უთხრიდით დოჭუელებსა, დაძრან ბურაყის ტარიო. თხოენის გამოსახატავად თ-ს სპეციალური -ღ ნაწილაკიც მოეპოვება, რ-იც წინადადების სხვადასხეა წევრს დაერთვის: შსედაღ შენ დაჯედ, ლამაზო; ჩიღოელებსაღ უთხრიდით, კიცეაცხს უჭირონ მვარიო. ეს ნაწილაკი ზოგჯერ ე. წ. თხოენით ბრძანებითებსაც დაერთეის და თხოვნის შინაარსს აძლიერებს: უთხრიდიღ ჩემსა მაგიერად შენთანაღ დაიძინოსა. ჩატვრითობის გამოსახატავად ძალსე პროდუქტიულია -მც(ა) | -მ ნაწილაკი: დაიმც ვიყვიდი ძმიანი, მარჯაკლებ მეეალნიანა, ნუმც გამათხოის მამამა, ქალსამ თავ მიდიდიანა. აგრეთვე ორიგინალურია თ-ში მტკიცებითი -წ ნაწილაკი: მეაწ (მე ხომ) შენ არას შეგირთაე; ცხენო, გატყობაწ (ხომ გატყობ), გეშინის. ასეთივე მნიშეჩელობის გამაძლიერებელი ფუნქცია აქვს -ოდ ფორმანტს: დიდიოდ (მთლად დიდი, ყველაზე დიდი) რომელიც იყე, იცს დღაეიჭირშ.

თ-ს აქვს მნიშვნელოვანი სინტაქსური თავისებურებანიც: მსაზდღვრელი საზღვრულს ბრუნვაში სრულად ითანხმებს: ჩემის მამის სალოცაემ დალახვროს; მაღალმ ღმერთმ მოხკითხოს; ჩემს ძმას დავიფიცაე; კარგაცსს გზას ვანახვევ. ამაეე დროს, ატრიბუტული მსასღვრელი სოგჯერ სასღვრულთან უბრუნველია: მაღალას ცხენი, მაღალას ცხენმ, მაღალას ცხენს, მაღალას ცხენის, მაღალას ცხენით – სახელობითბრუნვიანი ობიექტი ზმნას რიცხვში ყოველთეის ითანხმებს, არა აქვს მნიშენელობა მრავლობითის წარმოება ებ-იანია თუ ნარ-იანი: მვრები დაეყარენი ქსლობა ჯარნობასა; ხუთნ გარევ მორეკნეს. ნ ფორმანტი თავს იჩენს ნამყოში სუბიექტის მრავლობითის -ეს მაწარმოებლის გეერდითაც: სუ მოელ ქალებ დათხოედნეს.

თ. მდიდარია დიალექტური ლექსიკით, რასაც რამდენიმე ფაქტორი განაპირობებს: განსაკუთრებული საცხოერებელი გეოგრ. გარემო, ცხოერების მთაბარული წესი, სხვა კუთხეებისაგან განსხვავებული სამეურჩეო ყოფა-საქმიანობა, ორიგინ. ტრადიციული რწმენა-წარმოდგენები და ზნე-ჩვეულებები, სიახლოვე ჩახურ და დაღესტნურ ენობრიე სამყაროსთან და სხე.

გ. ცოცანიძე

ლიტერატურა

• უთურგაიძე თ. თუშური კილო, თბ., 1960;
• კურდღელაიძე გ. თუშეთი, თბ., 1983;
• ცოცანიძე გ. გიორგობიდან გიორგობამდე, თბ. 1987;
• ჯორბენაძე ბ. ქართული დიალექტოლიგია, I, II, თბ., 1989; 1998;
• ბოჭორიძე გ. თუშეთი, თბ., 1993.

წყარო

ქართული ენა: ენციკლოპედია