პიროვნების ტიპები
(ახალი გვერდი: პიროვნების ტიპები ჩვეულებრივ, კლინიცისტები განსზაღვრავენ...) |
|||
| ხაზი 1: | ხაზი 1: | ||
| − | პიროვნების ტიპები | + | '''პიროვნების ტიპები''' - ჩვეულებრივ, კლინიცისტები განსზაღვრავენ [[პიროვნება|პიროვნების]] ტიპს კლინიკურ გამოცდილებაზე დაყრდნობით, რაც გულისხმობს ისეთი ზოგადად აღიარებული რამდენიმე კატეგორიის გამოყენებას, როგორიც არის კომუნიკაბელური და მეგობრული ტიპი და განმარტოების მოყვარული ადამიანი, რომელიც აცნობიერებს და აკონტროლებს თავის ქცევას. |
| − | + | ფსიქოლოგებმა სცადეს უფრო მეცნიერული კატეგორიების შემუშავება პიროვნების გამზომი ტესტების გამოყენებით, რომლებიც ზომავს პიროვნების სხვადასხვა ასპექტებს (თვისებებს). ამ ტესტებით დადგენილი თვისებები დამუშავდა სტატისტიკური მეთოდებით და გამოიყო ურთიერთდაკავშირებული თვისებების ჯგუფები ანუ ფაქტორები. პიროვნული თვისებებია [[შფოთვა|შფოთვიანობა]], ენერგიულობა, მოქნილობა, მტრული დამოკიდებულება, იმპულსურობა, გუნებ-განწყობის ცვალებადობა, დისციპლინირებულობა, თვითდაჯერებულობა. სხვადსახვა მკვლევარებმა ამ თვისებებიდან გამომდინარე მოგვცეს პიროვნების სხვადასხვა ტიპის განსაზღვრება. კეტელმა გამოყო ხუთი ფაქტორი (Cattel, 1963), ხოლო აიზენკმა შექმნა სქემა (Eysenck, 1970a), რომელშიც თავიდან შედიოდა ორი განზომილება (ანუ მაღალი რიგის ფაქტორი), რომლებსაც | |
| − | + | მან ექსტრავერსია-ინტროვერსია და ნევროტიზმი უწოდა. შემდგომში აიზენკმა დაამატა მესამე განზომილება - ფსიქოტიზმი (Eysenck and Eysenck, 1976). ამ ტერმინით ის აღნიშნავდა გარკვეული თვისებების კლასტერს, რომელშიც შედიოდა სიცივე, აგრესიულობა, სისასტიკე და ანტისოციალური ქცევისკენ მიდრეკილება. | |
| − | + | ||
| − | + | ||
| − | + | ||
| − | + | ||
| − | + | ||
| − | მეცნიერული კატეგორიების შემუშავება პიროვნების გამზომი | + | |
| − | ტესტების გამოყენებით, რომლებიც ზომავს პიროვნების | + | |
| − | სხვადასხვა ასპექტებს (თვისებებს). ამ ტესტებით | + | |
| − | დადგენილი თვისებები დამუშავდა სტატისტიკური მეთოდებით | + | |
| − | და გამოიყო ურთიერთდაკავშირებული თვისებების | + | |
| − | ჯგუფები ანუ ფაქტორები. პიროვნული თვისებებია შფოთვიანობა, | + | |
| − | ენერგიულობა, მოქნილობა, მტრული დამოკიდებულება, | + | |
| − | იმპულსურობა, გუნებ-განწყობის ცვალებადობა, | + | |
| − | დისციპლინირებულობა, თვითდაჯერებულობა. სხვადსახვა | + | |
| − | მკვლევარებმა ამ თვისებებიდან გამომდინარე მოგვცეს პიროვნების | + | |
| − | სხვადასხვა ტიპის განსაზღვრება. კეტელმა გამოყო | + | |
| − | ხუთი ფაქტორი (Cattel, 1963), ხოლო აიზენკმა შექმნა | + | |
| − | სქემა (Eysenck, 1970a), რომელშიც თავიდან შედიოდა ორი | + | |
| − | განზომილება (ანუ მაღალი რიგის ფაქტორი), რომლებსაც | + | |
| − | მან ექსტრავერსია-ინტროვერსია და ნევროტიზმი უწოდა. | + | |
| − | შემდგომში აიზენკმა დაამატა მესამე განზომილება | + | |
| − | (Eysenck and Eysenck, 1976). ამ ტერმინით ის აღნიშნავდა | + | |
| − | გარკვეული თვისებების კლასტერს, რომელშიც | + | |
| − | შედიოდა სიცივე, აგრესიულობა, სისასტიკე და ანტისოციალური | + | |
| − | ქცევისკენ მიდრეკილება. | + | |
| − | ამჟამად ითვლება, რომ პიროვნების აღწერა ხუთი ფაქტორით | + | ამჟამად ითვლება, რომ პიროვნების აღწერა ხუთი ფაქტორით არის შესაძლებელი. ამ ფაქტორებს სხვადასხვა |
| − | არის შესაძლებელი. ამ ფაქტორებს სხვადასხვა | + | სახელით აღნიშნავდნენ, მაგრამ მათ, ზოგადად, შეიძლება ეწოდოს ღიაობა გამოცდილების მიმართ (ანუ სიახლის ძიება), კეთილსინდისიერება, ექსტრავერსია-ინტროვერსია, უკონფლიქტო ხასიათი (აფილაცია) და ნევროტიზმი. ამ ფაქტორების ინგლისური სახელწოდებების პირველი ასოებისაგან იქმნება აკრონიმი OCEAN. |
| − | სახელით აღნიშნავდნენ, მაგრამ მათ, ზოგადად, შეიძლება | + | |
| − | ეწოდოს ღიაობა გამოცდილების მიმართ (ანუ სიახლის | + | |
| − | ძიება), კეთილსინდისიერება, ექსტრავერსია-ინტროვერსია, | + | |
| − | უკონფლიქტო ხასიათი (აფილაცია) და ნევროტიზმი. ამ | + | |
| − | ფაქტორების ინგლისური სახელწოდებების პირველი ასოებისაგან | + | |
| − | იქმნება აკრონიმი OCEAN. | + | |
| − | უიდიგერმა და კოსტამ (Widiger and Costa, 1994) | + | უიდიგერმა და კოსტამ (Widiger and Costa, 1994) შემოგვთავაზეს სქემა, რომელშიც ყოველი ფაქტორი შედგენილია ექვს თვისებაზე მინიჭებული ქულებისგან. ამ ფაქტორების გამოსაკვლევი ინსტრუმენტები შემუშავდა პაციენტებისგან და სხვა რესპონდენტებისგან მიღებული ინფორმაციის საფუძველზე (Costa and McCrae, 1992), ისევე, როგორც ნახევრად სტრუქტურირებული ინტერვიუს მეშვეობით (Trull and Widiger, 1997). კლონინგერმა (Cloninger, 1986) კოლეგებთან ერთად (Cloninger et al., 1993) შეიმუშავა ალტერნატიული სქემა. ამ სქემაში სამი „ძირითადი ქცევითი დისპოზიცია“ გამოხატულია ოთხი ტემპერამენტით (შვიდფაქტორიანი მოდელი). ეს ქცევითი დისპოზიციებია ქცევის აქტივაცია, |
| − | + | ||
| − | ექვს თვისებაზე მინიჭებული ქულებისგან. ამ ფაქტორების | + | |
| − | გამოსაკვლევი ინსტრუმენტები შემუშავდა პაციენტებისგან | + | |
| − | და სხვა რესპონდენტებისგან მიღებული ინფორმაციის საფუძველზე | + | |
| − | (Costa and McCrae, 1992), ისევე, როგორც ნახევრად | + | |
| − | სტრუქტურირებული ინტერვიუს მეშვეობით (Trull and | + | |
| − | Widiger, 1997). კლონინგერმა (Cloninger, 1986) კოლეგებთან | + | |
| − | ერთად (Cloninger et al., 1993) შეიმუშავა ალტერნატიული | + | |
| − | სქემა. ამ სქემაში სამი „ძირითადი ქცევითი დისპოზიცია“ | + | |
| − | გამოხატულია ოთხი ტემპერამენტით (შვიდფაქტორიანი | + | |
| − | მოდელი). ეს ქცევითი დისპოზიციებია ქცევის აქტივაცია, | + | |
| − | ქცევის ინჰიბიცია და ქცევის შენარჩუნება. კლონინგერის | + | ქცევის ინჰიბიცია და ქცევის შენარჩუნება. კლონინგერის მიხედვით ქცევის აქტივაცია ასოცირებულია სიახლის ძიების ბაზისურ ტემპერამენტთან, ქცევის ინჰიბიცია - ზიანის არიდებასთან, ხოლო ქცევის შენარჩუნება - ჯილდოზე დამოკიდებულებასთან. მეოთხე ბაზისური ტემპერამენტია შეუპოვრობა. ითვლება, რომ სიახლის ძიება დაკავშირებულია დოფამინერგულ ფუნქციასთან, ხოლო ზიანის არიდება - სეროტონინერგულ ფუნქციასთან. კლონინგერის სქემა ხასიათის სამ თვისებას შეიცავს. ესენია მიზანმიმართულება, თანამშრომლობა და ტრანსცენდენტურობა. ითვლება, რომ ხასიათის ეს თვისებები უფრო მეტად მომდინარეობს ბავშვობისა და მოზარდობის დროინდელი გამოცდილებიდან და არა ბიოლოგიურად განპირობებული ქცევითი ისპოზიციებიდან. |
| − | მიხედვით ქცევის აქტივაცია ასოცირებულია სიახლის ძიების | + | |
| − | ბაზისურ ტემპერამენტთან, ქცევის ინჰიბიცია - ზიანის | + | |
| − | არიდებასთან, ხოლო ქცევის შენარჩუნება - ჯილდოზე | + | |
| − | დამოკიდებულებასთან. მეოთხე ბაზისური ტემპერამენტია | + | |
| − | შეუპოვრობა. ითვლება, რომ სიახლის ძიება დაკავშირებულია | + | |
| − | დოფამინერგულ ფუნქციასთან, ხოლო ზიანის არიდება | + | |
| − | - სეროტონინერგულ ფუნქციასთან. კლონინგერის სქემა | + | |
| − | ხასიათის სამ თვისებას შეიცავს. ესენია მიზანმიმართულება, | + | |
| − | თანამშრომლობა და ტრანსცენდენტურობა. ითვლება, | + | |
| − | რომ ხასიათის ეს თვისებები უფრო მეტად მომდინარეობს | + | |
| − | ბავშვობისა და მოზარდობის დროინდელი გამოცდილებიდან | + | |
| − | და არა ბიოლოგიურად განპირობებული ქცევითი | + | |
| − | პიროვნებისა და პიროვნული აშლილობის სხვადახვა ტიპები | + | პიროვნებისა და პიროვნული აშლილობის სხვადახვა ტიპები აგებულია ამ ოთხი ძირითადი ტემპერამენტიდან და |
| − | აგებულია ამ ოთხი ძირითადი ტემპერამენტიდან და | + | ხასიათის სამი თვისებიდან. მაგ., სიახლის ძიება შეიძლება გამოვლინდეს ცნობისმოყვარეობით, ენთუზიაზმით, არასტანდარტული ქცევით, ადვილად მობეზრებით. კლონინგერის სქემა იმითაა საინტერსო, რომ პიროვნებისთვის დამახასიათებელი ძირითადი ქცევითი დისპოციზიების იდენტიფიკაციის მცდელობას წარმოადგენს. ეს დისპოზიციები განაპირობებს პიროვნებისთვის სპეციფიკურ დაკვირვებად ქცევას. გარდა ამისა, კლონინგერის სქემა ითვალისწინებს, როგორც მემკვიდრეობითი ფაქტორით განპირობებულ ვარიაციებს |
| − | ხასიათის სამი თვისებიდან. მაგ., სიახლის ძიება შეიძლება | + | თავის ტვინის ფუნქციონირებაში, ისე გამოცდილების ზეგავლენას. ამ შვიდი ფაქტორის შესასწავლად შეიქმნა |
| − | გამოვლინდეს ცნობისმოყვარეობით, ენთუზიაზმით, არასტანდარტული | + | ტემპერამენტისა და ხასიათის კითხვარი (Temperament and Character Inventory. Brandstrom et al., 2003). რამდეჯერმე სცადეს კითხვარზე მიღებული შედეგების დაკავშირება თავის ტვინის ფუნქციონირების მაჩვენებლებთან, მაგრამ მიღებული შედეგები საბოლოო დასკვნის გამოტანის საშუალებას არ იძლევა (Turner et al., 2003). |
| − | ქცევით, ადვილად მობეზრებით. კლონინგერის | + | |
| − | სქემა იმითაა საინტერსო, რომ პიროვნებისთვის დამახასიათებელი | + | |
| − | ძირითადი ქცევითი დისპოციზიების იდენტიფიკაციის | + | |
| − | მცდელობას წარმოადგენს. ეს დისპოზიციები | + | |
| − | განაპირობებს პიროვნებისთვის სპეციფიკურ დაკვირვებად | + | |
| − | ქცევას. გარდა ამისა, კლონინგერის სქემა ითვალისწინებს, | + | |
| − | როგორც მემკვიდრეობითი ფაქტორით განპირობებულ ვარიაციებს | + | |
| − | თავის ტვინის ფუნქციონირებაში, ისე გამოცდილების | + | |
| − | ზეგავლენას. ამ შვიდი ფაქტორის შესასწავლად შეიქმნა | + | |
| − | ტემპერამენტისა და ხასიათის კითხვარი (Temperament | + | |
| − | and Character Inventory. Brandstrom et al., 2003). რამდეჯერმე | + | |
| − | სცადეს კითხვარზე მიღებული შედეგების დაკავშირება | + | |
| − | თავის ტვინის ფუნქციონირების მაჩვენებლებთან, მაგრამ | + | |
| − | მიღებული შედეგები საბოლოო დასკვნის გამოტანის საშუალებას | + | |
| − | არ იძლევა (Turner et al., 2003). | + | |
| − | ამ მეცნიერული შედეგების მიუხედავად, კლინიცისტები | + | ამ მეცნიერული შედეგების მიუხედავად, კლინიცისტები განაგრძობენ ყოველდღიური მეტყველებიდან აღებული |
| − | განაგრძობენ ყოველდღიური მეტყველებიდან აღებული | + | სიტყვების გამოყენებას ნორმალური პიროვნების დადებითი და უარყოფითი თვისებების აღსაწერად. პოზიტიური |
| − | სიტყვების გამოყენებას ნორმალური პიროვნების | + | თვისებებია: მეგობრულობა, თავდაჯერებულობა, სტაბილურობა, ადაპტირებულობა. უარყოფითი მახასიათებლებია: მორცხვობა, გულჩათხრობილობა, დაურწმუნებლობა, მგრძნობიარობა, ეჭვიანობა, გაღიზიანებულობა, იმპულსურობა, ეგო-ცენტრულობა, სიხისტე და აგრესიულობა. გარდა ამისა, არსეობობს კიდევ ორი ტერმინი: ობსესიური ნიშნები და ისტერიული ნიშნები. ისინი მოიცავენ გარკვეული |
| − | + | ნიშნების ერთობლიობას, რომლებიც, ხშირად, ერთდროულად გვხვდება. | |
| − | თვისებებია: მეგობრულობა, თავდაჯერებულობა, სტაბილურობა, | + | |
| − | ადაპტირებულობა. უარყოფითი მახასიათებლებია: | + | |
| − | მორცხვობა, გულჩათხრობილობა, დაურწმუნებლობა, | + | |
| − | მგრძნობიარობა, ეჭვიანობა, გაღიზიანებულობა, იმპულსურობა, | + | |
| − | ეგო-ცენტრულობა, სიხისტე და აგრესიულობა. გარდა | + | |
| − | ამისა, არსეობობს კიდევ ორი ტერმინი: ობსესიური ნიშნები | + | |
| − | და ისტერიული ნიშნები. ისინი მოიცავენ გარკვეული | + | |
| − | ნიშნების ერთობლიობას, რომლებიც, ხშირად, ერთდროულად | + | |
| − | გვხვდება. | + | |
| − | ობსესიური ნიშნები მოიცავს ისეთ დადებით თვისებებს, | + | ==== ობსესიური ნიშნები ==== |
| − | როგორიცაა სანდო, შეუპოვარი და სიზუსტის მოყვარული. | + | ობსესიური ნიშნები მოიცავს ისეთ დადებით თვისებებს, როგორიცაა სანდო, შეუპოვარი და სიზუსტის მოყვარული. ასეთი თვისებების მქონე ადამიანები ისახავენ მაღალ სტანდარტებს, იცავენ სოციალურ ნორმებს და კანონმორჩილნი არიან. როდესაც ეს თვისებები უფრო მკაფიოდაა გამოხატული, ისინი ვლინდება ისეთ ნეგატიურ მახასიათებლებში, როგორიცაა სიჯიუტე, უმნიშვნელო დეტალებზე ყურადღების გამახვილება, ფანატიზმი და იუმორის გრძნობის არქონა. |
| − | ასეთი თვისებების მქონე ადამიანები ისახავენ მაღალ | + | |
| − | სტანდარტებს, იცავენ სოციალურ ნორმებს და | + | |
| − | + | ||
| − | გამოხატული, ისინი ვლინდება ისეთ ნეგატიურ მახასიათებლებში, | + | |
| − | როგორიცაა სიჯიუტე, უმნიშვნელო დეტალებზე ყურადღების გამახვილება, ფანატიზმი და იუმორის გრძნობის | + | |
| − | არქონა. | + | |
| − | როდესაც ისტერიული ნიშნები მსუბუქადაა გამოხატული, | + | ==== ისტერიული ნიშნები ==== |
| − | ისინი სოციალურად მომგებიანია. ასეთი თვისებების | + | როდესაც ისტერიული ნიშნები მსუბუქადაა გამოხატული, ისინი სოციალურად მომგებიანია. ასეთი თვისებების |
| − | მქონე ადამიანებთან ურთიერთობა ცოცხალი და მომხიბლველია; | + | მქონე ადამიანებთან ურთიერთობა ცოცხალი და მომხიბლველია; ისინი კარგი მასპინძლები და სტუმრები არიან, წარმატებით თამაშობენ მოყვარულთა თეატრალურ დადგმებში და საჯარო გამოსვლისას შეუძლიათ აუდიტორიის დაინტერესება. მაგრამ, როდესაც ისტერიული ნიშნები უფრო ძლიერად არის გამოხატული, ისინი აშკარად წამგებიანი ხდება. ასეთი თვისებების მქონე ადამიანებს ადვილად ერევათ ცრემლი და ახდენენ სიტუაციების დრამატიზაციას. ისინი, ასევე, დემონსტრატიულად რეაგირებენ ავადმყოფობაზე (წარსულში ამას „ისტერიულ საფარს” უწოდებდნენ), რაც ართულებს მათი განცდების ინტენსივობის შეფასებას. პაციენტის [[როლი (სოციოლოგიური ტერმინი)|როლში]] ყოფნისას ისინი შეიძლება მომთხოვნები და კეკლუცები იყვნენ. |
| − | ისინი კარგი მასპინძლები და სტუმრები არიან, წარმატებით | + | |
| − | თამაშობენ მოყვარულთა თეატრალურ დადგმებში | + | |
| − | და საჯარო გამოსვლისას შეუძლიათ აუდიტორიის დაინტერესება. | + | |
| − | მაგრამ, როდესაც ისტერიული ნიშნები უფრო | + | |
| − | ძლიერად არის გამოხატული, ისინი აშკარად წამგებიანი | + | |
| − | ხდება. ასეთი თვისებების მქონე ადამიანებს ადვილად ერევათ | + | |
| − | ცრემლი და ახდენენ სიტუაციების დრამატიზაციას. | + | |
| − | ისინი, ასევე, დემონსტრატიულად რეაგირებენ ავადმყოფობაზე | + | |
| − | (წარსულში ამას | + | |
| − | რაც ართულებს მათი განცდების ინტენსივობის შეფასებას. | + | |
| − | პაციენტის როლში ყოფნისას ისინი შეიძლება მომთხოვნები | + | |
| − | და კეკლუცები იყვნენ. | + | |
11:46, 5 ოქტომბერი 2018-ის ვერსია
პიროვნების ტიპები - ჩვეულებრივ, კლინიცისტები განსზაღვრავენ პიროვნების ტიპს კლინიკურ გამოცდილებაზე დაყრდნობით, რაც გულისხმობს ისეთი ზოგადად აღიარებული რამდენიმე კატეგორიის გამოყენებას, როგორიც არის კომუნიკაბელური და მეგობრული ტიპი და განმარტოების მოყვარული ადამიანი, რომელიც აცნობიერებს და აკონტროლებს თავის ქცევას.
ფსიქოლოგებმა სცადეს უფრო მეცნიერული კატეგორიების შემუშავება პიროვნების გამზომი ტესტების გამოყენებით, რომლებიც ზომავს პიროვნების სხვადასხვა ასპექტებს (თვისებებს). ამ ტესტებით დადგენილი თვისებები დამუშავდა სტატისტიკური მეთოდებით და გამოიყო ურთიერთდაკავშირებული თვისებების ჯგუფები ანუ ფაქტორები. პიროვნული თვისებებია შფოთვიანობა, ენერგიულობა, მოქნილობა, მტრული დამოკიდებულება, იმპულსურობა, გუნებ-განწყობის ცვალებადობა, დისციპლინირებულობა, თვითდაჯერებულობა. სხვადსახვა მკვლევარებმა ამ თვისებებიდან გამომდინარე მოგვცეს პიროვნების სხვადასხვა ტიპის განსაზღვრება. კეტელმა გამოყო ხუთი ფაქტორი (Cattel, 1963), ხოლო აიზენკმა შექმნა სქემა (Eysenck, 1970a), რომელშიც თავიდან შედიოდა ორი განზომილება (ანუ მაღალი რიგის ფაქტორი), რომლებსაც მან ექსტრავერსია-ინტროვერსია და ნევროტიზმი უწოდა. შემდგომში აიზენკმა დაამატა მესამე განზომილება - ფსიქოტიზმი (Eysenck and Eysenck, 1976). ამ ტერმინით ის აღნიშნავდა გარკვეული თვისებების კლასტერს, რომელშიც შედიოდა სიცივე, აგრესიულობა, სისასტიკე და ანტისოციალური ქცევისკენ მიდრეკილება.
ამჟამად ითვლება, რომ პიროვნების აღწერა ხუთი ფაქტორით არის შესაძლებელი. ამ ფაქტორებს სხვადასხვა სახელით აღნიშნავდნენ, მაგრამ მათ, ზოგადად, შეიძლება ეწოდოს ღიაობა გამოცდილების მიმართ (ანუ სიახლის ძიება), კეთილსინდისიერება, ექსტრავერსია-ინტროვერსია, უკონფლიქტო ხასიათი (აფილაცია) და ნევროტიზმი. ამ ფაქტორების ინგლისური სახელწოდებების პირველი ასოებისაგან იქმნება აკრონიმი OCEAN.
უიდიგერმა და კოსტამ (Widiger and Costa, 1994) შემოგვთავაზეს სქემა, რომელშიც ყოველი ფაქტორი შედგენილია ექვს თვისებაზე მინიჭებული ქულებისგან. ამ ფაქტორების გამოსაკვლევი ინსტრუმენტები შემუშავდა პაციენტებისგან და სხვა რესპონდენტებისგან მიღებული ინფორმაციის საფუძველზე (Costa and McCrae, 1992), ისევე, როგორც ნახევრად სტრუქტურირებული ინტერვიუს მეშვეობით (Trull and Widiger, 1997). კლონინგერმა (Cloninger, 1986) კოლეგებთან ერთად (Cloninger et al., 1993) შეიმუშავა ალტერნატიული სქემა. ამ სქემაში სამი „ძირითადი ქცევითი დისპოზიცია“ გამოხატულია ოთხი ტემპერამენტით (შვიდფაქტორიანი მოდელი). ეს ქცევითი დისპოზიციებია ქცევის აქტივაცია,
ქცევის ინჰიბიცია და ქცევის შენარჩუნება. კლონინგერის მიხედვით ქცევის აქტივაცია ასოცირებულია სიახლის ძიების ბაზისურ ტემპერამენტთან, ქცევის ინჰიბიცია - ზიანის არიდებასთან, ხოლო ქცევის შენარჩუნება - ჯილდოზე დამოკიდებულებასთან. მეოთხე ბაზისური ტემპერამენტია შეუპოვრობა. ითვლება, რომ სიახლის ძიება დაკავშირებულია დოფამინერგულ ფუნქციასთან, ხოლო ზიანის არიდება - სეროტონინერგულ ფუნქციასთან. კლონინგერის სქემა ხასიათის სამ თვისებას შეიცავს. ესენია მიზანმიმართულება, თანამშრომლობა და ტრანსცენდენტურობა. ითვლება, რომ ხასიათის ეს თვისებები უფრო მეტად მომდინარეობს ბავშვობისა და მოზარდობის დროინდელი გამოცდილებიდან და არა ბიოლოგიურად განპირობებული ქცევითი ისპოზიციებიდან.
პიროვნებისა და პიროვნული აშლილობის სხვადახვა ტიპები აგებულია ამ ოთხი ძირითადი ტემპერამენტიდან და ხასიათის სამი თვისებიდან. მაგ., სიახლის ძიება შეიძლება გამოვლინდეს ცნობისმოყვარეობით, ენთუზიაზმით, არასტანდარტული ქცევით, ადვილად მობეზრებით. კლონინგერის სქემა იმითაა საინტერსო, რომ პიროვნებისთვის დამახასიათებელი ძირითადი ქცევითი დისპოციზიების იდენტიფიკაციის მცდელობას წარმოადგენს. ეს დისპოზიციები განაპირობებს პიროვნებისთვის სპეციფიკურ დაკვირვებად ქცევას. გარდა ამისა, კლონინგერის სქემა ითვალისწინებს, როგორც მემკვიდრეობითი ფაქტორით განპირობებულ ვარიაციებს თავის ტვინის ფუნქციონირებაში, ისე გამოცდილების ზეგავლენას. ამ შვიდი ფაქტორის შესასწავლად შეიქმნა ტემპერამენტისა და ხასიათის კითხვარი (Temperament and Character Inventory. Brandstrom et al., 2003). რამდეჯერმე სცადეს კითხვარზე მიღებული შედეგების დაკავშირება თავის ტვინის ფუნქციონირების მაჩვენებლებთან, მაგრამ მიღებული შედეგები საბოლოო დასკვნის გამოტანის საშუალებას არ იძლევა (Turner et al., 2003).
ამ მეცნიერული შედეგების მიუხედავად, კლინიცისტები განაგრძობენ ყოველდღიური მეტყველებიდან აღებული სიტყვების გამოყენებას ნორმალური პიროვნების დადებითი და უარყოფითი თვისებების აღსაწერად. პოზიტიური თვისებებია: მეგობრულობა, თავდაჯერებულობა, სტაბილურობა, ადაპტირებულობა. უარყოფითი მახასიათებლებია: მორცხვობა, გულჩათხრობილობა, დაურწმუნებლობა, მგრძნობიარობა, ეჭვიანობა, გაღიზიანებულობა, იმპულსურობა, ეგო-ცენტრულობა, სიხისტე და აგრესიულობა. გარდა ამისა, არსეობობს კიდევ ორი ტერმინი: ობსესიური ნიშნები და ისტერიული ნიშნები. ისინი მოიცავენ გარკვეული ნიშნების ერთობლიობას, რომლებიც, ხშირად, ერთდროულად გვხვდება.
ობსესიური ნიშნები
ობსესიური ნიშნები მოიცავს ისეთ დადებით თვისებებს, როგორიცაა სანდო, შეუპოვარი და სიზუსტის მოყვარული. ასეთი თვისებების მქონე ადამიანები ისახავენ მაღალ სტანდარტებს, იცავენ სოციალურ ნორმებს და კანონმორჩილნი არიან. როდესაც ეს თვისებები უფრო მკაფიოდაა გამოხატული, ისინი ვლინდება ისეთ ნეგატიურ მახასიათებლებში, როგორიცაა სიჯიუტე, უმნიშვნელო დეტალებზე ყურადღების გამახვილება, ფანატიზმი და იუმორის გრძნობის არქონა.
ისტერიული ნიშნები
როდესაც ისტერიული ნიშნები მსუბუქადაა გამოხატული, ისინი სოციალურად მომგებიანია. ასეთი თვისებების მქონე ადამიანებთან ურთიერთობა ცოცხალი და მომხიბლველია; ისინი კარგი მასპინძლები და სტუმრები არიან, წარმატებით თამაშობენ მოყვარულთა თეატრალურ დადგმებში და საჯარო გამოსვლისას შეუძლიათ აუდიტორიის დაინტერესება. მაგრამ, როდესაც ისტერიული ნიშნები უფრო ძლიერად არის გამოხატული, ისინი აშკარად წამგებიანი ხდება. ასეთი თვისებების მქონე ადამიანებს ადვილად ერევათ ცრემლი და ახდენენ სიტუაციების დრამატიზაციას. ისინი, ასევე, დემონსტრატიულად რეაგირებენ ავადმყოფობაზე (წარსულში ამას „ისტერიულ საფარს” უწოდებდნენ), რაც ართულებს მათი განცდების ინტენსივობის შეფასებას. პაციენტის როლში ყოფნისას ისინი შეიძლება მომთხოვნები და კეკლუცები იყვნენ.
