ასომთავრული
ასომთავრული – ქართული ანბანის ერთ-ერთი სახეობა. იგი უველესი დამწერლობაა, რომელმაც დასაბამი მისცა ქართული ანბანის სხვა სახეობებს – ნუსხურსა და მხედრულის.
ადრეული ხანის ასომთავრულის ნიმუშები გვხვდება ეპიგრაფიკული ძეგლებისა (ქვა. მოზაიკა, ლითონი) და ტყავზე შესრულებული ხელნაწერების (ეტრატების) სახით. ჩვენამდე მოღწეული უძველესი ეპიგრაფიკული ძეგლი საქართველოს ტერიტორიაზე არის ბოლნისის სიონის საამშენებლო წარწერა, რომელსაც V ს. 90-იანი (493-494) წლებით ათარიღებენ (ა. შანიძე). სხვა ძეგლებიდან ცნობილია პალესტინის მოზაიკური წარწერები, რომელთაგან ერთ-ერთს IV ს. მიაკუთვნებენ (გ. წერეთელი); მცხეთის ჯერის VI ს. წარწერები, წრომის VII ს. მოზაიკური წარწერა და სხვ. სომთავრულით შესრულებული უძველესი დათარიღებული ხელნაწერი („სინური მრავალთავი“) 864 არის გადაწერილი, ხოლო პალიმფსესტები V-VI ს.ს-ით თარიღდება (ი. ჯავახიშვილი).
ასომთავრული დამწერლობა ხელნაწერ ტექსტებში ძირითადად XI-XII სს-მდე გამოიყენებოდა. X ს-იდან პარალელურად შემოდის ნუსხური დამწერლობა, რომელიც თანდათანობით იკავებს ასომთავრულის ადგილს. შემდეგ საუკუნეებში თავისი მხატვრული გამომსახველობის (მკვეთრი მონუმენტური შრიფტის) გამო ასომთავრული ძირითადად რჩება ეპიგრაფიკული წარწერებისა და ნუსხურით გადაწერილ ტექსტებში სათაურებისა და საზედაო ასოების შესასრულებლად. ამან განაპირობა მისი სახელწოდებაც – „ასომთავარი“. დამწერლობის ამ სახეობას ასოების მოყვანილობის გამო მრგლოვანსაც უწოდებენ.
ქართულ ასომთავრულთან, როგორც უძველეს ანბანურ სისტემასთან, დაკავშირებით ორი საკითხი დგება – წარმომავლობა და დათარიღება. ორივე ამ საკითხის შესახებ განსხვავებული მოსაზრებებია გამოთქმული. მეცნიერთა ნაწილი ქართული ასომთავრულის წარმოშობას წინაქრისტიანულ ხანას უკავშირებს და გრაფემების მოხაზულობათა ანალიზის საფუძველზე მას უშუალოდ სემიტურიდან, კერძოდ, ფინიკიურიდან, მომდინარედ მიიჩნევს, შექმნის პირობით თარიღად კი არა უგვიანეს ძვ. წ. VII ს-ს (ი. ჯავახიშვილი), ან ძვ. წ. 284-ს (რ. პატარიძე) ასახელებს. მეცნიერთა მეორე ნაწილი, პირიქით, ქართული ასომთავრულის შექმნას ქრისტიანულ ხანაში ვარაუდობს და ახ. წ.IV ს-ით ათარიღებს (კ. კეკელიძე, თ. გამყრელიძე). და თუმცა ამ თვალსაზრისის მიხედვით ქართული ანბანის პროტოტიპად ბერინნული ანბანია აღიარებული, ქართული მიჩნეულია პროტოტიპისაგან დამოუკიდებელ სისტემად, რომელიც გრაფიკულად მოდიფიცირებულია და განსხვავებულ პარადიგმატიკულ პრინციპზეა აგებული. სომხური ისტორიული წყაროების მიხედვით ქართული (ასევე ალბანური) ანბანის შექმნა სომხური ანბანის შემდგენელს მეზროპ მაშტოცს მიეწერება. ამგვარი ვარაუდის დაშვება მეცნიერულ საფუძვლებს მოკლებული ჩანს. პირვგელყოვლისა, ანბანის შექმნა ენის წინასწარ ლინგვისტურ ანალისს გულისხმობს, რაც შეუძლებელია ჩაეტარებინა ამ ენის არმცოდნე პირს (თუნდაც ვინმეს დახმარებით, როგორც ამას სომხური წყაროები გვამცნობენ). ამასთანავე, ქართული და სომხუი ანბანები პარადიგმატიკულად სრულიად განსხვავებულ სტრუქტურულ ტიპებს განეკუთვნებიან, რაც აგრეთვე გამორიცხავს ერთი ავტორის მონაწილეობას ორივე ანბანის შექმნაში (თ. გამყრელიძე).
ქართული ასომთავრულის გრაფიკული სისტემის ანალიზი შემდეგ სურათს გეიჩვენებს: ასომთავრული სხვა ანბანთაგან სრულიად განსხეავებული სისტემაა. სტილურად იგი ერთიანი სტრუქტურაა, რიც ძირითადად 9 ელემენტის მრავალმხრიე კომბინირებას ემყარება. ესენია მარტივი გეომეტრიული ელემენტები – დიდი, საშუალო და პატარა წრე, სწორი ხაზი და რკალი. ეს ელემენტები ერთმანეთთან პროპორციულ დამოკიდებულებაში იმყოფებიან: საშუალო ელემენტები სიმაღლის ნახევარს, ხოლო პატარა ელემენტები სიმაღლის მეოთხედს შეადგენენ. გრაფიკული სისტემის შემადგენელი ელემენტების ურთიერთკომბინირებაც გარკვეულ კანონზომიერებას ავლენს. ეს არის ე. წ. „კვადრატის პრინციპი“: ყველა ასოს გრაფიკული ნიშანი კვადრატის შუაწერტილზე გავლებულ ურთიერთპერპენდიკულარულ ხაზებს შორის თავსდება, ე. ი. არც ერთი ასოს მოხაზულობა კვადრატის ფარგლებიდან არ გადის. ასოთა ერთი ნაწილი (29 ასო-ნიშანი) ვერტიკალურ სისტემაზეა აგებული ნაწილი, კი (7 ასო-ნიშანი) წრიულ მოხაზულობას იმეორებს. ასოთა მოხაზულობა ან მთლიანად ავსებს კვადრატს, როგორც ეს გვაქეს, მაგ., C ან C ასოთა შემთხეევებში, ან მის ერთ, მარჯეენა აჩ მარცხენა, ნახევარს იკავებს; ერთადერთ გამონაკლისს შეადგენს „ჯან“ ასოს მოხასულობა X, რ-იც ქრისტეს ინიციალების ( I და +) ღიაგონალური გადაკვეთითაა შექმნილი (იხ, ნახაზი).
ასომთავრულ დამწერლობაში ასოთა მოხასულობის ფორმები ორ ხაზსშია მოთავსებული. ყველა ასო ერთნაირი სიმაღლისაა. ასწერიეი ხაზების კომბინირება თუ მათი მონაცვლეობა წრიულ ფორმებთან ართულებს კონტურულ მონახაზს, რის გამოც ასოთა მოხასულობა ხელის რამდეჩჯერმე აღებით სრულდება. ასოთა შორის გარკეეული მანძილია დატოეებული.
ა-ის ასო-ნიშანთა სტილური ერთიანობა მათ ერთდროულ შექმნაზუ მეტყველებს. ამ ნიშანთა ანბანსე გაწყობა, კერძოდ, ასოთა სახელდება და ანბანური რიგის დაწესება რიცხვითი მნიშენელობის მინიჭებით გრაფ. ნიშნების შექმნისთანავე უჩნდა მომხდარიყო. თავის მხრიე, გრაფ. სტილის ერთიანობა მიგვანიშნებს, რომ ქართ. ა., სხეა ანბაჩთა ასო-ნიშნების გამოყენების გარეშე, დამოუკიდებლად შეიქმნა. კომპოზიციური აგების პრინცი პებითა და საწყისებით აის გრაფ. სტრუქტურა უკავშირდება გეომეტრიას, არქიტექტურას, კოსმოსის უძველეს სიმბოლიკას. კვადრატში მოთავსებული წრეწირი გამოხატავს მიწისა და ცის ერთიანობას. მეოთხედ კეადრატებში ჩახასსული წრეების შემთხვევაში ასოებით იქმნება კვადრიფოლიუმი, რ-იც სამყაროს აღქმის, შეცნობადობის პირეელწყაროა. მან ადრექრისტიანული ხანის ხელოვნებაში ოთხყურა ჯვრის სახით დიდი გაერცელება ჰოვა. კვადრატი, თავის მხრიე, უკავშირდება ქართ. დარბა სული ტი სმის საცხოვრებელ სახლის გეგმას, ხოლო გრაფიკის შემადგენელ ელემენტთა შორის არსებული პროპორციული დამოკიდებულება ძე. დარბაზული ტიპის გადახურვის კონსტრუქციასთან პოულობს კავშირს (იხ. ყიდურწაისრული დამწერლობა).
ლიტ.დჯავახი შვილი ი,ქართული დამწერლობათა-მცოდნეობა ანუ პალეოგრაფია, თბ., 1949 (იხ.მი სი ვე: თხ'ს.. ტ. 9. თბ.. 1996); ,)ა ტა რიძე რ. ქართული ასომთაერული, თბ., 1980; მაჭავარიანი ე. ქართული ანბანის გრაფიკული საფუძყლები, თბ., 1982: გამყრელიძე თ. წერის ანბანური სისტემა და ძეელი ქართული დამწერლიიება, თბ. 1990;
ე. მაჭავარიანი
