ლაზური ენა
ლაზური ენა – ლაზური ენა ისევე როგორც ქართული, სვანური და მეგრული ენები, ქართველურ ენათა ოჯახს განეკუთვნება და მეგრულთან ერთად ამ ოჯახის სანურ ენათა ჯგუფს ქმნის, ტერმინი „ლაზურის“ გვერდით ლიტერატურაიში გამოიყენება „ჭანურიც“. ზოგი მკვლევარი უპირატესობას აძლევს ლაზურს, ზოგი – ჭანურს,ზოგისთვის კი ეს ტერმინები სინონიმურია. ამ ენაზე მოლაჰარაკეები თავიანთ თავს ლაზს/ლაზებს უწოდებენ, ჭანფუძე მათთვის, როგოთც წესი უცნობია.
ლარსები კომპაქტურად სახლობენ შავი ზღვის სამხრეთ-აღმოსავლრთ სანაპიროზე, საქართველოს სახღვრისპირა სოფელ სარფში და თურქეთში – ართვინის ვილაიეთის ხოფის, ბორჩხისა და არქაბის ილჩეებსა და რიზეს ვილაიეთის ფინდიქლის, ართაშენის, ჩამლიჰემშინისა და ფაზარის ილჩეებში. ბევრი ლაზი ცხოვრობს თურქეთის სხვადასხვა ქალაქსა და სოფელში. ლაზთა ცალკეული ოჯახები გაბნეულია დასავლეთ საქართველოს ზოგ რეგიონში (აჭარა, აფხაზეთი, გურია და სამეგრელო).
ლაზურში დიალექტურ ერთეულთა ორი ჯგუფი გამოიყოფა: დასავლური ( შემადგენელი კილოკავების სახელწოდებათა მიხედეით – ათინურ-ართაშენული და ვიწურ-არქაბული) და აღმოსავლური (ხოფურ-ჩხალური). დასავლური და აღმოსავლური დიალექტები მკვეთრად უპირისპირდებიან ერთმანეთს როგორც ფონეტიკურ-გრამატიკულად ისე ლექსიკურადაც. ამასთან, ზოგ შემთხვევაში ამა თუ იმ ენობრივი თავისებურებით ერთ-ერთი დასავლური დიალექტი აღმოსავლურთან იჩენს მეტ სიახლოვეს, ან დიალექტების შიგნით კილოკავები და ცალკეული თქმები უპირისპირდებიან ერთმანეთს და სხვა დიალექტების ჩვენებას იმეორებენ.
