ასომთავრული
ასომთავრული – ქართული ანბანის ერთ-ერთი სახეობა. იგი უველესი დამწერლობაა, რომელმაც დასაბამი მისცა ქართული ანბანის სხვა სახეობებს – ნუსხურსა და მხედრულის.
ადრეული ხანის ასომთავრულის ნიმუშები გვხვდება ეპიგრაფიკული ძეგლებისა (ქვა. მოზაიკა, ლითონი) და ტყავზე შესრულებული ხელნაწერების (ეტრატების) სახით. ჩვენამდე მოღწეული უძველესი ეპიგრაფიკული ძეგლი საქართველოს ტერიტორიაზე არის ბოლნისის სიონის საამშენებლო წარწერა, რომელსაც V ს. 90-იანი (493-494) წლებით ათარიღებენ (ა. შანიძე). სხვა ძეგლებიდან ცნობილია პალესტინის მოზაიკური წარწერები, რომელთაგან ერთ-ერთს IV ს. მიაკუთვნებენ (გ. წერეთელი); მცხეთის ჯერის VI ს. წარწერები, წრომის VII ს. მოზაიკური წარწერა და სხვ. სომთავრულით შესრულებული უძველესი დათარიღებული ხელნაწერი („სინური მრავალთავი') 864 არის გადაწერილი, ხოლო პალიმფსესტები V-VI ს.ს-ით თარიღდება (ი. ჯავახიშვილი).
ა. დამწერლობა ხელნაწერ ტექსტებ'შმი ძირითადად XI-XII სს-მდღე გამოიყენებოდა. X ს-იდღან პარალელურად შემოდის ნუსხური დამწერლობა, რ-იც თაჩდათანობით იკავებს ა-ის ადგილს. შემდეგ საუკუნგებში თავისი მხატვრული გამომსახველობის (მკვეთრი მონუმეჩტური შრიფტის) გამო ა. ძირითადად რჩება ეპიგრაფიკული წარწერებისა და ნუსხურით გადაწერილ ტექსტებში სათაურებისა ღა საზყლაო ასოების შესასრულებლად. ამან გაჩაპირობა მისი სახელწოდებაც – „ასომთავარი“. დამწერლობის ამ სახეობას ასოების მოყვანილობის გამო მრგლოვანსაც უწოდებენ.
ქართ. ა-თან, როგორც უძველეს აჩბაჩურ სისტემასთან, დაკავშირებით ორი საკითხი დგება – წარმომაელობა და დათარიდება. ორივე ამ საკითხის შესახებ განსხვავებული მოსასრებებია გამოთქმული. მეცნიგრთა ჩაწილი ქართ. ა-ის წარმოშობას წინაქრისტიანულ ხანას უკავშირებს და გრაფემების მოხასულობათა აჩალისის საფუძგელსე მას უშუალოდ სემიტურიდან, კერძოდ, ფინიკიურიდან, მომდინარედ მიიჩნევს, შექმნის პირობით თარიღად კი არა უგვიანეს ძე. წ. VII ს-ს (ი. ჯავახიშვილი), ან ძე. წ. 284-ს (რ. პატარიძე) ასახელებს. მეცნიერთა მეორე ნაწილი, პირიქით, ქართული ა-ის შექმნას ქრისტიანულ ხანაში ეარაუდობს და ახ. წ.IV ს-ით ათარიღებს (კ. კეკელიძე, თ. გამყრელიძე). და თუმცა ამ თვალსაზრისის მიხეღვით ქართ. ანბანის პროტოტიპად ბერინ. ანბანია აღიარებული, ქართული მიჩნეულია პროტოტი'პისაგან დამოუკიდებელ სისტემად, რ-იც გრაფიკულად მოდიფიცირებულია და განსხვავებულ პარადიგმატიკულ პრინციჰ სეა აგებული. სომხ. ისტ. წყაროების მიხედვით ქართ. (ასევე ალბანური) ანბანის შექმნა სომხ. ანბანის შემდგენელს მესროპ მაშტოცს მიეწერება. ამგვარი ვარაუდის დაშეება მეცნ. საფუძვლებს მოკლებული ჩანს. პირვგელყოვ-ლისა, ანბანის შექმჩა ენის წინასწარ ლინგვისტურ აჩნალისს გულისხმობს, რაც შეუძლებელია ჩაეტარებინა ამ ენის არმცოდნე პირს (თუნდაც ვინმეს დახმარებით, როგორც ამას სომხ. წყაროები გვამცნობენ). ამასთანავე, ქართ და სომხ. ანბაჩები პარადიგმატიკულად სრულიად განსხვავებულ სტრუქტურულ ტიებს განე- კუთვნებიან, რაც აგრეთვე გამორიცხავს ერთი ავტორის მონაწილეობას ორივე ანბანის შექმნაში (თ. გამყრელიძე).
ქართ. ა-ის გრაფ. სისტემის ანალიზი შემღეგ სურათს გეიჩვენებს: ა. სხვა აჩბანთაგან სრულიად განსხეავებული სისტემაა. სტილურად იგი ერთიანი სტრუქტურაა, რიც ძირითადად 9 ელემენტის მრაეალმხრიე კომბინირებას ემყარება. ესენია მარტივი გეომეტრიული ელემენტები – დიდი, საშუალო და პატარა წრე, სწორი ხასი და რკალი. ეს ელემენტები ერთმანეთთან პროპორციულ დამოკიდებულებაში იმყოფებიან: საშუალო ელემეჩტები სიმაღლის ნახევარს, ხოლო პატარა ელემენტები სიმაღლის მეოთხედს შეადგენენ. გრაფიკული სისტემის შემადგენელი ელემენტების ურთიერთკომბინირებაც გარკვეულ კანონსომიერებას ავლენს. ეს არის ე. წ. „კვადრატის პრინციჰი“: ყველა ასოს გრაფ. ნიშანი კვადრატის შუაჯწერტილ“ე გავლებულ ურთიერთპერ- პენდიკულარულ ხასებს შორის თავსდება, ე. ი. არც ერთი ასოს მოხასულობა კვაღრატის ფარგლებიდან არ გადის. ასოთა ერთი ნაწილი (29 ასო-ნიშანი) ვერტიკალურ სისტემასეა აგებული ნაწილი, კი (7 ასო-ნიშანი) წრიულ მოხაზულობას იმეორებს. ასოთა მოხასულობა აჩ მთლიანად ავსებს კეადრატს, როგორც ეს გვაქეს, მაგ., C ან C ასოთა შემთხეევებში, ან მის ერთ, მარჯეენა აჩ მარცხენა, ნახევარს იკავებს; ერთადერთ გამონაკლისს შეადგენს „ჯან“ ასოს მოხასულობა X, რ-იც ქრისტეს ინიციალების ( I და +) ღიაგონალური გადაკვეთითაა შექმნილი (იხ, ნახაზი).
ასომთავრულ დამწერლობაში ასოთა მოხასულობის ფორმები ორ ხაზსშია მოთავსებული. ყველა ასო ერთნაირი სიმაღლისაა. ასწერიეი ხაზების კომბინირება თუ მათი მონაცვლეობა წრიულ ფორმებთან ართულებს კონტურულ მონახაზს, რის გამოც ასოთა მოხასულობა ხელის რამდეჩჯერმე აღებით სრულდება. ასოთა შორის გარკეეული მანძილია დატოეებული.
ა-ის ასო-ნიშანთა სტილური ერთიანობა მათ ერთდროულ შექმნაზუ მეტყველებს. ამ ნიშანთა ანბანსე გაწყობა, კერძოდ, ასოთა სახელდება და ანბანური რიგის დაწესება რიცხვითი მნიშენელობის მინიჭებით გრაფ. ნიშნების შექმნისთანავე უჩნდა მომხდარიყო. თავის მხრიე, გრაფ. სტილის ერთიანობა მიგვანიშნებს, რომ ქართ. ა., სხეა ანბაჩთა ასო-ნიშნების გამოყენების გარეშე, დამოუკიდებლად შეიქმნა. კომპოზიციური აგების პრინცი პებითა და საწყისებით აის გრაფ. სტრუქტურა უკავშირდება გეომეტრიას, არქიტექტურას, კოსმოსის უძველეს სიმბოლიკას. კვადრატში მოთავსებული წრეწირი გამოხატავს მიწისა და ცის ერთიანობას. მეოთხედ კეადრატებში ჩახასსული წრეების შემთხვევაში ასოებით იქმნება კვადრიფოლიუმი, რ-იც სამყაროს აღქმის, შეცნობადობის პირეელწყაროა. მან ადრექრისტიანული ხანის ხელოვნებაში ოთხყურა ჯვრის სახით დიდი გაერცელება ჰოვა. კვადრატი, თავის მხრიე, უკავშირდება ქართ. დარბა სული ტი სმის საცხოვრებელ სახლის გეგმას, ხოლო გრაფიკის შემადგენელ ელემენტთა შორის არსებული პროპორციული დამოკიდებულება ძე. დარბაზული ტიპის გადახურვის კონსტრუქციასთან პოულობს კავშირს (იხ. ყიდურწაისრული დამწერლობა).
ლიტ.დჯავახი შვილი ი,ქართული დამწერლობათა-მცოდნეობა ანუ პალეოგრაფია, თბ., 1949 (იხ.მი სი ვე: თხ'ს.. ტ. 9. თბ.. 1996); ,)ა ტა რიძე რ. ქართული ასომთაერული, თბ., 1980; მაჭავარიანი ე. ქართული ანბანის გრაფიკული საფუძყლები, თბ., 1982: გამყრელიძე თ. წერის ანბანური სისტემა და ძეელი ქართული დამწერლიიება, თბ. 1990;
ე. მაჭავარიანი
