ბრუნვა (გრამატიკა)
ბრუნვა – სახელის გრამატიკული კატეგორია, რ-იც განასხვავებს ერთი და იმავე ლექსიკური მნიშ�ენელობის მქონე სიტყვებს ფორ�მალურ-გრამატიკული თეალსაზ�რისით
ბ. როგორც გრამატ. კატეგორია, ერთსა და იმავე დროს მორფო�ლოგიურიცაა და სინტაქსურიც., როგორც მორფოლ. კატეგორიას, ბ-ს სიტყვის სტრუქტურაში მკაც�რად განსასღვრული ადგილი აქვს (იხ. რანგი). ბ-ის გამომხატველი ფორმანტი ქართულში სუფიქსია იგი უშუალოდ დაერთვის ფუძეს (ან მრ. რიცხვის აღმნიშენელ ბო“ ლოსართს მოსდეეს).
ყოველი ბ-ის ფორმა გამოხატავს ძირითად, ამოსავალ მნიშვნელო�ბას, რ-იც ნიუანსობრიეად იცვლე- ბა იმისდა მიხედვით, თუ რა მნიშ- გჩელობის გამომხატველია ფუძე; ბ-ის ფორმის მნიშვნელობის ნიუ- ანსურ სხეაობას განსაზღერავს აგ�რეთვე წინადადებაში მასთან და�კაეშირებული სხვა სიტყვაფორმის ლექსიკურ-გრამატ. მნიშენელობა (შდრ: „მეზობელ-ს ხატაეს“ და „მე�ზობელ-ს უხატავს“.
სიტყვაფორმის ფუძის ლექსი�კურ მნიშვნელობასთან ურთიერ�თობის სახე განსასღერაეს ბ-ის მორფოლ., ფუნქციას, ხოლო სიტ�ყვაფორმის ურთიერთმიმართება წიჩადადების სხეა წევრებთან – ბ-ის სინტაქსურ ფუნქციას.
XVIII-- XIX სს. ქართ. გრამატი�კებში ბ-ების რაოდენობისა და ფორმების საკითხის შესახებ ერ�თნაირი აზრი არ იყო ჩამოყალი�ბებული, თუმცა ბ-ების რაოდენო�ბა, ჩაწილობრიე, XX ს-შიც საკა�მათოდ რჩებოდა. საქმე ეხება წო�დებით ბრუნვას. თუ ერთი მოსაზს�რებით იგი სრულუფლებიანია და მისი ადგილი სხვა ბ-ებს შორი�საა (ა. შანიძე), სხვა მოსასრებით მისი ბრუნვად მიჩნევა შეუძლებე�ლია (არნ. ჩიქობავა, ე. თოფური
თანამედღროვე ქართულში (წო�დებითის ჩათვლით) შევიდ ბ-ს გა�მოყოფენ. თითოეულს თაეისი ნი�შანი აქვს. ბ-ის ფორმები ქმნიან ჩამოყალიბებულ სისტემას:
სახელობითი ბრუნვა – -ი (ხმო�ეაჩფუძიან სახელებთან – 6); მოთ�ხრობითი ბრუნვა – -მა (ხმოვან�ფუძიანებთან – -მ); მიცემითი გრუნ�ქა – -ს; ჩათესაობითი ბრუნვა – -ის (ფუძეუკვეცელ სახელებთან – -ს, -სი); მოქმედყბითი ბრუნვა – -ით (ფუძეუკვეცელ სახელებთან – -თი); ვითარებითი ბრუნვა – -ად (ხმოვანფუძიან სახელებთან – -დ); წოდებითი ბრუნვა – -ო (ხმოვან�ფუძიანებთან – -ე ან რ). ა. შანიძე ამ „იირითად“ 7 ბ-ს აღგილობით ბრუნვეგსაც უმატებს.
ბ-თა შორის დაპირისირება შე�საძლოა პრივატული ოპო“სიციის სახით იყოს წარმოდგენილი; მაგ., ძე. ქართულში წრფელობითი ბრუ�ჩეა უნიშნობით უპირისპირდებო�და სხვა ბ-ებს (ა. შანიძე, ი. იმნაიშ�ვილი). თანამედროვე ქართულში წრფელობითის ფუნქციები სახე�ლობითმა შეითავსა, თუმც ნოდ წარმოდგენილი ფორმა დღე�საც იხმარება გარკვეულ სიჩტაქ�სურ კონსტრუქციებში (მაგ. ხმო�განფუძმიანი მსასღვგრელი სასღვ- რულის ყველა ბ-ში ცელილებისას: პატარა სახლი, პატარა სახლმა... თანხმოვანფუმიანი მსასღვრელი სასღვრულის მიც. და ვით. ბ-ებთან: დიდ სახლს, დიდ სახლად).
ვ. ქართულისგან გაჩსხვავებით, თანამედროვე სალიტ. ქართულში სოგიერთი ბ-ის ნიშანი ფონეტი�კურად გამარტიედი (მაგ., მოთხრ. -მან – -მა II -მ).
ბ-ის ჩიშანთა წარმომავლობა სხეადასხვაა: სახ. და მოთხრ. ბ-ები აშკარად გვიანდ. წარმოებისაა და ნაცეალსახელთაგან მომდინარე�ობენ: კაც იგი > "კაციი > კაცი (ა. შანიძე), კაც მან > კაცმან > კაცმა (ა. შანიძე, არნ. ჩიქობავა).
ძვ. ქართულში ბ-თა ფუნქციო�ნირების თავისებურებათა ანალი�ზის შედეგად გამოყოფენ უძეელეს – ნათ.-მოქმ. (იის, -ით (ოდ), -ინ, - ივ ალომორფებით წარმოდგენილ!) და მიც. მიმართულებით (-ას, -ად, -ან, -აე ალომორფებით წარმოდ�გეჩილ) ბ-ებს (ე. თოჯვ'ურია, ე. ბა�ბუნაშვილი, თ. შარაძენიძე).
ბ-ის ნიშანს შეიძლება დაერ�თოს კმფატიკური ხმოვანი -ა; ნა�თესაობითსა და მოქმედებითში ხმოვანფუმიან უკვეცელ სახელებ�ში ა-ს ენაცელება -ი ხმოვანი (წყა�რო-ს-ი, წყარო-თ-ი).
კ. გაბუნია
იტ: შანიძე ა. ქართული ენის გრამატიკის საფუძვლები. IL. თბ., 19513 (1973, 1980): მი სივ ე, ძუელი ქართული ენის გრამატიკა. თბ., I976:ბ აბ უნ ა'შ�ეილი ე. მიცემითი და ვითარებითი ბრუნეების ურთიერთობისათეის ძველ ქართულში. – კრ.: სახელის ბრუნების ისტორიისათეის ქართველურ ენებში, Vგ. I, ე. თიოფურიას რედ. თბ., 1956; თ ო - ფურია ე, წოდებითი ბრუნეისათვყის. – იქეე; შანიძე ა. წიდებითის ფორ�მის აღგილისათვის გრამატიკაში. – იქვე; შარაძენიძე თ. მოქმედები�თი და მიმართულებითი ბრუნეების წარმოება და ფუნქციები ძველ ქარ- თულში. – იქვე: ც ერცვაძე ი.ბრუნ�ვათა საკითხი XVIII და XIX სს. ქარ�თეელ გრამატიკოსებთან. – იქვე: იმ�ნაიშეილი ი, სახელთა ბრუნება და ბრუნვათა ფუნქციები ძველ ქართული�ძი, თბ., 1957 თოფურია ე. ნდა ს ფენებისათვის ქართყელუურ ენებში. – იხ. მისი: შრომები, ტ. 1. თბ... )979: 5. ნი�აჩი ა, ქართველურ ენათა შედარები�თი გრამატიკის საკითხები, თბ., 19
