ჯიჯიხია არტემ
ჯიჯიხია არტემ მურზაყანის ძე (დ. - 2.I.1874 - გ. - 31.XII.1938), ქართველი ოფიცერი, რუსეთის საიმპერატორო არმიის გენერალური შტაბის კაპიტანი და ქართული არმიის გენერალი, I მსოფლიო ომის მონაწილე.
დაამთავრა თბილისის სასულიერო სემინარია, ხოლო 1897 წელს – იუნკერთა სასწავლებელი. აქვე ენიჭება პოდპორუჩიკის წოდება
1893 წლიდან სამხედრო სამსახურშია. მსახურობდა 155-ე ყუბის ქვეით პოლკში. 1897 წლიდან პოდპორუჩიკის ჩინით მსახურობდა მე-7 სარეზერვო ბატალიონში და ტაშკენტის 1-ლ სარეზერვო ბატალიონში. შემდგომ სამსახურს აგრძელებს თურქესტანის მე-16 მსროლელ ბატალიონში. 1901 წელს ენიჭება პორუჩიკის სამხედრო წოდება, ხოლო 1905 წელს ხდება შტაბს-კაპიტანი.
1907 წელს ამთავრებს ნიკოლოზის სახელობის გენერალური შტაბის აკადემიას.
1907-1909 წლებში მსახურობდა ხოჯენთის მე-2 სარეზერვო ბატალიონში ასეულის მეთაურად, ხოლო 1909-1911 წლებში იყო მე-6 დივიზიის შტაბის უფროსი ადიუტანტი.
I მსოფლიო ომის დაწყებასთან დაკავშირებით ინიშნება რუსეთის დასავლეთის ფრონტის გენერალ სამსონოვის მე-2 საველე არმიის მე-15 საარმიო კორპუსის შტაბის ადიუტანტად. აქვე ენიჭება კაპიტნის სამხედრო წოდება. აღმოსავლეთ პრუსიაზე ლაშქრობისას, ტანენბერგის ოპერაციის დროს, 1914 წლის აგვისტოში ტყვედ ჩავარდა, სადაც ომის დასრულებამდე იმყოფებოდა.
საბრძოლო დამსახურებისათვის და სამსახურში წარჩინებისათვის დაჯილდოებული იყო წმ. სტანისლავის III (1910 წ.) და წმ. ანას III (1913 წ.) ხარისხის ორდენებით.
1918 წელს ტყვეობიდან თავისუფლდება, ბრუნდება სამშობლოში და ხდება დამოუკიდებელი საქართველოს შეიარაღებული ძალების სამხედრო მოსამსახურე. მსახურობდა მე-2 ქვეითი დივიზიის მე-4 ქვეითი პოლკის შტაბის უფროსად. აქვე ენიჭება პირდაპირ პოლკოვნიკის წოდება. შემდგომში ინიშნება მე-2 ქვეითი დივიზიის შტაბის უფროსად.
სომხეთ-საქართველოს ომის მსვლელობისას, 1918 წლის დეკემბერში დაინიშნა სახალხო გვარდიის ეკატერინენფელდის ფრონტის საველე შტაბის უფროსად. 1919 წლის დასაწყისში, მცირე ხნით იყო ახალციხისა და ახალქალაქის საბრძოლო რაზმის საველე შტაბის უფროსი. იმავე წლის 15 თებერვალს ინიშნება 1-ლი ქვეითი დივიზიის მე-4 ქვეითი პოლკის მეთაურად. აქვე ენიჭება ქართული არმიის გენერლის წოდება.
შემდგომში მსახურობდა სახალხო გვარდიის შემადგენლობაში სხვადასხვა სამეთაურო და საშტაბო თანამდებობებზე.
1921 წლის თებერვალში, რუსეთ-საქართველოს ომის მსვლელობისას, თბილისის მიმართულებაზე იყო ლილო-ორხევის ფრონტის სარდალი.
საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის რუსეთის ბოლშევიკური ოკუპაციისა და იძულებითი გასაბჭოების შემდეგ, 1921 წლის მარტიდან, საქართველოს მთავრობის წევრებისა და ზოგიერთი სხვა ქართველი გენერლის მსგავსად ემიგრაციაში არ წასულა და დარჩა საქართველოში. ამ პერიოდიდან დაწყებული ჩამოშორდა აქტიურ სამხედრო და საზოგადო მოღვაწეობას და ცხოვრობდა თავის მამულში, სამეგრელოში. მუშაობდა ზუგდიდის პედაგოგიურ ტექნიკუმში.
დიდი საბჭოური რეპრესიების დროს, 1938 წლის 2 იანვარს დააპატიმრეს, ანტისაბჭოთა განწყობებისა და მოღვაწეობის ბრალდებით გაასამართლეს და 10 წლით თავისუფლების აღკვეთა მიუსაჯეს. სხვა ვერსიით – დახვრიტეს. მისი საფლავი არ არსებობს.
