საქართველოს ისტორიულ ძეგლთა ბლიოგრაფიული ლექსიკონი

საწყისი | ძებნა | ბოლო განმარტება | მოგვწერეთ | შესვლა


ბოლო 10 განმარტება

სიტყვა განმარტება
კავკასიძეების ციხე (თურქეთი) 1.კავკასიძეების ციხე//იმოგზაურე ტაო–კლარჯეთში.–თბ.,2014.–გვ.40–41. ციხის ისტორია და არქიტექტურული თავისებურებანი. ტექსტს ახლავს ფოტოები.
სათლელის [სუეტის] ციხე. (თურქეთი) 1.სათლელის [სუეტის] ციხე//იმოგზაურე ტაო–კლარჯეთში.–თბ.,2014.–გვ.52–53. ციხის მშენებლობის ისტორია და არქიტექტურული თავისებურებანი. ტექსტს ახლავს ფოტოები.
ოთხთა ეკლესია (თურქეთი) 1.ბოლქვაძე თ. იმოგზაურეთ ტაო-კლარჯეთში /ბურჯი ეროვნებისა.-2003.-N1-2.-გვ.20-23. ოთხთა ეკლესიის თანამედროვე მდგომარეობის შესახებ. 2.ბერიძე ვ. ძველი ქართული ხუროთმოძღვრება.-თბ.,1974.-გვ.43; 125-126. მოკლე ცნობა ოთხთა ეკლესიის არქიტექტურაზე. 3.ვირსალაძე თ. წმინდა სოფიის გამოსახულება ოთხთას ეკლესიის მოხატულობაში //ქართული ხელოვნების ისტორიის ინსტიტუტის XXVI სამეცნიერო სესიის გეგმა და მოხსენებათა თეზისები. 1987 წლის 29 და 30 იანვარი.-თბ.,1981.-გვ.24-27. ოთხთა ეკლესიის მოხატულობის თეოლოგიურ-იკონოგრაფიული გააზრება. 4.გუგუნავა ალ. მოგზაურობა ისტორიულ სამხრეთ საქართველოში.-თბ.,1996.-გვ.24-25. მოკლე ცნობა X საუკუნით დათარიღებული, სამნავიანი ბაზილიკის - ოთხთა ეკლესიის სამონასტრო კომპლექსის თანამედროვე მდგომარეობის შესახებ. აღნიშნულია ეკლესიის კედლებზე შემორჩენილი ფრესკების ფრაგმენტების თაობაზე. მოხსენიებულნი არიან: XI საუკუნის მოღვაწე გიორგის მთაწმინდელი, კალიგრაფი გაბრიელ პატარაი(X ს.). 5.ოთხთა ეკლესია //ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია.ტ.VII.-თბ.,1984.-გვ.505. ცნობები ჭოროხის აუზში მდებარე X საუკუნის ძეგლის - ოთხთა (სამნავიან ბაზილიკურ) ეკლესიაზე. 6.ოთხთა ეკლესია ("დორთ-ქილისე") //ქართული წარწერების კორპუსი.I.: აღმოსავლეთ და სამხრეთ საქართველო (V-X სს.).-თბ.,1980.-გვ.287-289. ოთხთა ეკლესიის სამონასტრო კომპლექსის მოკლე ისტორია, მდებარეობა, წარწერების - მოსახსენებელი დავით კურაპალატისა და ხურსი ერისთავთ-ერისთავისა - აღწერილობა. მოხსენიებულია ექვ.თაყაიშვილი. მოცემულია საილუსტრაციო მასალა (ტაბ.109). 7.ციცხვაია ლ. ოთხთა ეკლესიის მონასტრის ზედა სამლოცველო //სამეცნიერო შრომების კრებული. ხელოვნებათმცოდნეობა.-2001.-N2.-გვ.209-211. რეზ. ინგლისურ ენაზე. 1998 წლის აგვისტოში ტაო-კლარჯეთში მოწყობილი სამეცნიერო ექსპედიციის შედეგები (გრაფიკული და ფოტოფიქსაცია). 8.დიდი ხუთეული ტაოთა: ოთხთა ეკლესია //გივიაშვილი ი., კოპლატაძე ი. ტაო-კლარჯეთი.-თბ.,2004.-გვ.175-182. ართვინის ვილაიეთში, სოფ.თექალედან ხუთ კილომეტრში მდებარე ძეგლის შესწავლის ისტორია, მონასტრის მთავარი ტაძრის - სამნავიანი ბაზილიკის ხუროთმოძღვრული აღწერილობა, მოხატულობის თეოლოგიურ-იკონოგრაფიული ანალიზი. მოხსენიებულნი არიან: ვ.ჯობაძე, ექვ.თაყაიშვული, ვ.ბერიძე, მ. და ჟ. ტიერები, ზ.სხირტლაძე, დ.ხოშტარია, ქ.აბაშიძე , ე.პრივალოვა და სხვები. ტექსტს დართული აქვს მდიდარი ფოტომასალა. 9. ციციშვილი ირ. ქართული ხელოვნების ისტორია.-თბ.,1995.-გვ.108-109. ოთხთა ეკლესიის სატრაპეზოს მოკლე აღწერილობა. 10.ტაო-კლარჯეთის კედლის მხატვრობა //ამირანაშვილი შ. ქართული ხელოვნების ისტორია.-თბ.,1971.-გვ.195-199. ტაძრის მოკლე მიმოხილვა, მხატვრული ანალიზი. 11.ალექსიძე ნ. ხოშტარია დ. ახალი ცნობები ტაო-კლარჯეთის სიძველეთა შესახებ //ლიტერატურა და ხელოვნება.-1991.-N1.-გვ.117-161. ოთხთა ეკლესიის დეტალური აღწერილობა. 12.მარსაგიშვილი გ. ოთხთა ეკლესიის მონასტრის ზედა (არსენისეული) ეკლესია //საქართველოს ხელოვნების მუზეუმის თანამშრომრლთა შრომების კრებული. ნარკვევები.V.-1999.-გვ.89-95. ძეგლის ხუროთმოძღვრული დახასიათება, ასომთავრული წარწერების მიმოხილვა, დათარიღება. 13.ტაო-კლარჯეთის ძეგლების ფოტოთეკა //ფონდი "ღია საზოგადოება საქართველო" ეროვნული კულტურული მემკვიდრეობის პროგრამა. საანგარიშო კრებული.-1998.-გვ.113-114. ტექსტი ქართულ და ინგლისურ ენებზე. ოთხთა ეკლესიის ხუროთმოძღვრული დახასიათება. 14.ოთხთა ეკლესიის მონასტერი //ჯობაძე ვ. ადრეული შუა საუკუნეების ქართული მონასტრები ისტორიულ ტაოში, კლარჯეთსა და შავშეთში.-თბ.,2007.-გვ.180-202. ოთხთა ეკლესიის მონასტრის, მთავარი ბაზილიკის, აღმოსავლეთ და დასავლეთ ფასადების, ინტერიერის, საკურთხევლის, მიმდებარე ოთახებისა და სატრაპეზოს აღწერილობა, ტაძრის აგებისა და მოხატულობის დათარიღება. მოსაზრება ტაძარში სემინარიის არსებობის თაობაზე, წარწერების პალეოგრაფიული და ენობრივი ანალიზი. მოხსენიებულია ე. თაყაიშვილი. ტექსტს დართული აქვს ილუსტრაციები (N53-60)და ტაბულები (216-240). 15.ოთხთა ეკლესია //საქართველოს სულიერი საგანძური.წ.I.-თბ.,2005.-გვ.127. X საუკუნის ძეგლის მოკლე ხუროთმოძღვრული აღწერილობა. ტექსტი ქართ. და ინგლ. ენებზე. დართულია ტაძრის საერთო ხედის ფოტო. 16.პრივალოვა ეკ. ზოგი რამ ტაო-კლარჯეთის მოხატულობის შესახებ //სვეტიცხოვლობისადმი მიძღვნილი პირველი სამეცნიერო კონფერენცია 11-13 ოქტომბერი, 1995: საქართველოს ეკლესიის, ქართული სასულიერო მწერლობის და ქრისტიანული ხელოვნების ისტორიის საკითხები.-თბ.,1998.-გვ.314-336. რეზ. ინგლ. ენაზე. ოთხთა ეკლესის, იშხნის, ოშკისა და ხახულის მოხატულობის ვრცელი ანალიზი. მოხსენიებულნი არიან: ექვ. თაყაიშვილი, ნიკოლ და მიშელ ტიერები, დ. უინფილდი, ნ. ალექსიძე, დ. ხოშტარია. ტექსტს დართული აქვს ძეგლების ფოტოები. 17.ლორთქიფანიძე ი. ძველი ძველი ქართული ფერწერის ისტორიიდან //ქართული ხელოვნების საკითხები.-თბ.,1982.-გვ.50-57. ოთხთას ეკლესიის ფრესკული მხატვრობის შესრულების თავისებური მანერის შესახებ (ახალი სკოლა-მონუმენტური მხატვრობა, XI ს.). 18.იშლერი ბიულენთ ოშკის იოანე ნათლისმცემლის ეკლესიის სარესტავრაციო სამუშაოები და იუსუფელის ხეობის ნაგებობები //ორიენტალისტი.-2003-2004.-ტ.2.-გვ.130-133. ტექსტი თურქულ და ქართულ ენებზე. გადარჩენის მიზნით ოთხთა ეკლესიაზე თურქ ხელოვნების ისტორიკოსთა მიერ ჩატარებული სამუშაოები. 19.ციცხვაია ლ. ოთხთა ეკლესიის მონასტრის ზედა სამლოცველო //ძეგლის მეგობარი.-2000.-N3(110).-გვ.16-27 //სამეცნიერო შრომების კრებული: ხელოვნრბასთმცოდნეობა.-2001.-N2.-გვ.209-222. რეზ. ინგლ. ენაზე. სამლოცველოს ხუროთმოძღვრული დახასიათება და ინტერიერის მხატვრულ-კონსტრ მასალები ნაგებობის სრულყოფილად შესწავლისათვის. 20.ჯაბუა ნ. ქრისტიანული ტაძრის არქიტექტურული ტიპები შუა საუკუნეების საქართველოში.-თბ.,2012.-გვ.28-29. ოთხთა ეკლესიის სამნავიანი ბაზილიკის მოკლე ხუროთმოძღვრული აღწერილობა. 21.Гомелаури И., Кения Р. Каталог проектов, обмеров и рисунков академика архитектуры Н.П. Северова //Ars Georgica.Серия В.-1964.-N6.-С.194. 22.Дорт-Килиса //Закарая П. Зодчество Тао-Кларджети.-ТбБ.-1990.-С.106; С.127-134. 23.Унифельд Д. Некоторые примеры раннехристианского влияния на памятники Тао-Кларджети //IIМеждународный Симпозиум по грузинскому искусству.-Тб.,1977.-С.1-2; С.5-6; С.11-12. 24.Путеводитель к выставке древне-грузинской архитектуры.-Тифл.,1935.-32с. с илл. 25.Лафонтен-Дозонь Ж. Исследования по декоративным программам средневековых церквей Грузии в связи с византийской монументальной живописью //II Междунардный симпозиум по грузинскому искусству.-Тб.,1977.-С.5. 26.ოთხთა ეკლესია //შუბითიძე ვ. ქართული ციხესიმაგრეები და ეკლესია-მონასტრები.-თბ.,2012.-გვ.145. ტექსტი ქართ. და ინგლ. ენებზე. 27.ოთხთა ეკლესია//გველესიანი გ. საქართველოს ეკლესია-მონასტრები.-ქუთ.,2013.-გვ.73-74. 28.ოთხთა//იმოგზაურე ტაო–კლარჯეთში.–თბ.,2014.–გვ.56–57. ოთხთა ეკლესიის არქიტექტურულ–მხატვრული თავისებურებანი. ტექსტს ახლავს ფოტოები.
ტბეთი (თურქეთი) 1.მურიე ჟ. ბათუმი და ჭოროხის აუზი.-ბათუმი.,1962.-გვ.42-43. მოკლე ცნობა აშოტ კურაპალატის მიერ 918 წელს აგებული ტაძრის აღწერილობა. 2.ბაგრატიონი გ. მოგზაურობა თურქეთში //ძეგლის მეგობარი.-1996.-N1/92.-გვ.39. ტბეთის საკათედრო ტაძრის თანამედროვე მდგომარეობა. 3.ერუშეთი, კოლა-ოლთისი და შავშეთი: ტბეთი //გივიაშვილი ი., კოპლატაძე ი. ტაო-კლარჯეთი.-თბ.,2004.-გვ.117-122. ისტორიულ შავშეთში,X საუკუნეში, აშოტ კუხის მიერ აგებული, ქ.შავშათიდან 15 კილომეტრით დაშორებული ტბეთის კათედრალური ტაძრის შესახებ არსებული ისტორიული წყაროების მიმოხილვა, მშენებლობის ეტაპები, ხუროთმოძღვრული-მხატვრული დახასიათება. მოხსენიებულნი არიან: ნ.მარი, დ.ბაქრაძე, პ.ზაქარაია, ა.პავლინოვი, გ.ყაზბეგი, ნ.და მ.ტიერები, ფ.ბაიყურთი, ვ.ჯობაძე. მოცემულია ძეგლის ფოტოები (1888 წელსა და ამჟამად გადაღებული). 4.გუგუნავა ალ. მოგზაურობა ისტორიულ სამხრეთ საქართველოში.-თბ.,1996.-გვ.16-17. მოკლე ცნობა ტბეთის ტაძრის ისტორიისა და თანამედროვე მდგომარეობის შესახებ. ტექსტს დართული აქვს ძეგლის ფოტოები (გვ.46-47). 5.ტბეთი //ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია.ტ.I.-თბ.,1985.-გვ.680. ტბეთის სამონასტრო კომპლექსის მოკლე ისტორია. 6.ყაზბეგი გ. სამი თვე თურქეთის საქართველოში.-თბ.,1995.-გვ.78-81. ტაძრის ხუროთმოძღვრული დახასიათება, მასთან დაკავშირებული თქმულებები. 7.ჯანაშვილი მ. მესხეთი.-თბ.,1915.-გვ.22. მოკლე ცნობები ტბეთის ტაძრის შესახებ. 8.ჯანაშვილი მ. საქართველოს ისტორია.-ტფ.,1906.-გვ.328. ადარნასე II-ის დროს შავშეთში აგებული ტაძრის - ტბეთის შესახებ. 9.ჭიჭინაძე ზ. ისტორია ოსმალეთის ყოფილ მუსულმან ქართველთ საქართველოსი.-ბათუმი.-1911.-გვ.9-10. მოკლე ცნობები ტბეთის ტაძრის შესახებ. 10.ჭიჭინაძე ზ. მუსულმან ქართველობა და მათი სოფლები საქართველოში.-ტფ.,1913.-გვ.279-283. აშოტ კურაპალატის მიერ აშენებული ტაძრის -ტბეთის შესახებ. 11.ამირანაშვილი შ. ქართული ხელოვნების ისტორია.-თბ.,1981.-გვ.170-174. ძეგლის მოკლე აღწერილობა. 12. მაკალათია ს. მესხეთ-ჯავახეთი.-თბ.,1938.-გვ.22. ტბეთის ტაძრის მოკლე დახასიათება. 13. ტაო-კლარჯეთის ძეგლების ფოტოთეკა //ეროვნული კულტურული მემკვიდრეობის პროგრამა. საანგარიშო კრებული.-1998.-გვ.113-114. ტექსტი ქართულ და ინგლისურ ენებზე. ტბეთის ტაძრის მოკლე დახასიათება. 14.ხოშტარია დ. შავშეთ-კლარჯეთის ეკლესიები //ლიტერატურა და ხელოვნება.-1998.-N2.-გვ.53-80. ტბეთის ტაძრის ხუროთმოძღვრული დახასაითება. 15.ჯანაშვილი მ. ტბეთის სვეტი შავშეთში //სახალხო გაზეთი.-1913.-N955.-გვ.2-3. 16.ალადაშვილი ნ. ტაო-კლარჯეთის ხუროთმოძღვრულ ძეგლთა ფიგურული სკულპტურა //ქართული ხელოვნების ისტორიის ინსტიტუტის XXII სამეცნიერო სესია 1967 წლის 22 და 23 ივნისს. თეზისები.-თბ.,1967.-გვ.8. ტბეთის ტაძრის ფიგურული რელიეფების ანალიზი. 17.ტბეთის ეპარქია //სილოგავა ვ. შენგელია კ. ტაო-კლარჯეთი.-თბ.,2006.-გვ.67-93. ტექსტი ქართულ და რუსულ ენებზე. ძეგლის მდებარეობა, სასულიერო პირთა მოღვაწეობა, ტაძრის შესახებ არსებული ისტორიული და ლიტერატურული წყაროები , სახელწოდების ეტიმოლოგია, ხელნაწერთა ვრცელი აღწერილობა. ტბეთისა და ათონის ხელნაწერთა შეჯერების შედეგები. მოხსენიებულნი არიან: კ.კეკელიძე, ა.ცაგარელი, ნ.მარი. ი.ჯავახიშვილი. ტექსტს ერთვის: ძეგლის გეგმა, ფოტოები (სურ.16-25), ფერადი ილუსტრაციები. 18.ჯობაძე ვ. ადრეული შუა საუკუნეების ქართული მონასტერები ისტორიულ ტაოში, კლარჯეთსა და შავშეთში.-თბ.,2007.-გვ.244-259. ღვთისმშობლის სახელობის ჯვარგუმბათოვანი ტაძრის მდებარეობა, ძეგლის შესახებ არსებული ისტორიული და ლიტერატურულუ წყაროები,ხუროთმოძღვრული დახასიათება ტბეთის კულტურულ -ისტორიული მნიშვნელობა, მოხსენიებულნი არიან: ვახუშტი ბაგრატიონი, გ.ყაზბეგი, დ.ბაქრაძე, ა.პავლივანოვი, ნ.მარი, ნ.და მ. ტიერები. ტექსტს ერთვის ილუსტრაციები (80-84) და ტაბულები (317-346). 19.ტბეთი //საქართველოს სულიერი საგანძური.წ.I.-თბ.,2005.-გვ.110-111. ერისთავთერისთავის აშოტ კუხის ხელმძღვანელობით აგებულ საკათედრო ტაძარში(X ს.) მიმდინარე კულტურულ-საგანმანათლებლო საქმიანობის შესახებ. მოხსენიებულნი არიან: ტბეთის პირველი ეპისკოპოსი საბა მტბევარი , სტეფანე მტბევარი, იოანე მტბევარი, დავით ბელი, არქიპოსი, აკვილა მტბევარი, იოანე ფუკარალის ძე, აბუსერის ძე ტბელი; ნ.მარი, გ.ყაზბეგი. ტექსტი ქართ. და ინგლ. ენებზე. დართული აქვს ძეგლისა და მორთულობის დეტალების ფოტოები. 20.შავშეთის ეკლესიები //ხოშტარია დ. კლარჯეთის ეკლესიები და მონასტრები.-2009.-გვ.233-251. ტაძრის ნანგრევების ხუროთმოძღვრფული აღწერილობა; ისტორია, მშენებლობის ეტაპები, მოხატულობისა და წარწერათა ანალიზი ტაძრის შესახებ არსებული სამეცნიერო ლიტერატურის მიხედვით; რვამკლავიანი ეკლესიის დათარიღება დეკორაციული შემკულობის მიხედვით (X ს.-ს II ნახ.); ტაძრის რეკონსტრუქციათა შესახებ; ზოგადად მშენებლობისა და ჩუქურთმების შესრულების ხარისხის თაობაზე. მოხსენიებულნი არიან: აშოტ კურაპალატი (კუხი), სტეფანე მტბევარი (ტბეთის პირველი ეპისკოპოსი), იოანე მტბევარი, საბა მტბევარი, გ. ყაზბეგი, დ. ბაქრაძე, ა. ბაქრაძე, პრ. უვაროვა, ა. პავლივანოვი, ნ. მარი. ტექსტს ერთვის საილუსტარაცო მასალა (სურ.41-,42; ტაბ. N41-48). 21.მაჩაბელი ა. აშოტ კუხის რელიეფი ტბეთიდან //მაცნე.-1968.-N5.-გვ.15-162 ტბეთის ტაძრის შესახებ არსებული სამეცნიერო ლიტერატურის მიმოხილვა; მოკლე ხუროთმოძღვრული აღწერილობა; საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში დაცული ქტიტორული რელიეფის ვრცელი ანალიზი. ტექსტს ერთვის საილუსტრაცი მასალა (ტაძრის შიდა სივრცე, აშოტ კუხის ქტიტორული რელიეფის ფოტო). 22.ხოშტარია დ. ტბეთის ტაძრის ისტორიიდან //საქართველოს სიძველენი.-2003.-N4-5.-გვ.77-99. რეზ. ინგლ. ენაზე. 23.შავშეთი (ბათუმის მხარე) //გაზ. "ივერია".-1888(18 სექტ.).-N195.-გვ.2. ტბეთის ეკლესიის ნგრევის შესახებ. 24.ტბეთი //შუბითიძე ვ. ქართული ციხესიმაგრეები და ეკლესია-მონასტერბი.-თბ.,2012.-გვ.151. ტექსტი ქართ. და ინგლ. ენებზე. 25.ტბეთი//იმოგზაურე ტაო–კლარჯეთში.–თბ.,2014.–გვ.48–51 ტბეთის ეკლესიის ისტორია და არქიტექტურული თავისებურებანი. ტექსტს ერთვის ფოტოები.
პარხალი (თურქეთი) 1.ბერიძე ვ. ძველი ქართული ხუროთმოძღვრება.-თბ.,1974.-გვ.43-44. მითითებულია აგების თარიღი და მოცემულია მორთულობისა და ხუროთმოძღვრული დახასიათების თავისებურებანი. 2.თაყაიშვილი ექვ. 1917 წლის ექსპედიცია სამხრეთ საქართველოში.-თბ.,1960.-გვ.83-95. ქართული ბაზილიკური ტაძრის ხუროთმოძღვრული აგებულება. აღწერილია ფრესკებისა და წარწერათა ნიშნები. 3.ბოლქვაძე თ. იმოგზაურეთ ტაო-კლარჯეთში //ბურჯი ეროვნებისა.-2003.-N1-2.-გვ.20-23. პარხლის (X-XI სს.) თანამედროვე მდგომარეობის შესახებ. 4.ჭიჭინაძე ზ. სამცხე-საათაბაგოს დაკარგული და აწინდელი სოფლები //ჭიჭინაძე ზ. სამცხე-საათაბაგო.-ტფ.-1905.-გვ.14. მოკლე ცნობები პარხლის ტაძრის შესახებ. 5.გუგუნავა ალ. მოგზაურობა ისტორიულ სამხრეთ საქართველოში.-თბ.,1996.-გვ.23-24. X საუკუნის დავით კურაპალატის მიერ იოანე ნათლისმცემლის სახელზე აგებული პარხლის სამონასტრო კომპლექსის მოკლე ისტორია, თანამედროვე მდგომარეობა. ტექსტს დართული აქვს ძეგლის ფოტოები (გვ.40-41). 6.პარხალი //ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია.ტ.VII.-თბ.,1984.-გვ.702.-703. პარხლის სამონასტრო კომპლექსის ისტორია და ხუროთმოძღვრული დახასიათება. 7.პარხლის ტაძარი //ქართული წარწერების კორპუსი .I.: აღმოსავლეთ და სამხრეთ საქართველო (V-X სს.).-თბ.,1980.-გვ.305-306. პარხლის ტაძრის წარწერის აღწერილობა ექვ.თაყაიშვილის წიგნის მიხედვით. მოცემულია საილუსტრაციო მასალა (ტაბ.114, სურ.1). 8.პარხლის მონასტერი //ჯობაძე ვ. ადრეული შუა საუკუნეების ქართული მონასტრები ტაოში, კლარჯეთსა და შავშეთში.-თბ.,2007.-გვ.203-216. წმინდა იოანე ნათლისმცემლის სახელობის მონასტერის მდებარეობა, პარალელები ოთხთა ეკლესიასთან; გარე და შიდა სივრცის, სამლოცველოების ვრცელი ხუროთმოძღვრული დახასიათება; პარხალში მიმდინარე ლიტერატურული საქმიანობისა და ტაძრის აგების თარიღის შესახებ. მოხსენიებულია ექვ. თაყაიშვილი. ტექსტს დართული აქვს ილუსტრაციები (61-69) და ტაბულები (241-270). 8.ჯანაშვილი მ. მესხეთი.-თბ.,1915.-გვ.21. მოკლე ცნობები პარხლის მონასტრის შესახებ. 9.ყაზბეგი გ. სამი თვე თურქეთის საქართველოში.-ბათუმი.,1995.-გვ.143-147. პარხლის ტაძრის შესახებ არსებული მასალების მიმოხილვა, ხუროთმოძღვრული დახასიათება, წარწერების ანალიზი. 10.ამირანაშვილი შ. ქართული ხელოვნების ისტორია.-თბ.,1961.-გვ.174-175. პარხლის ხუროთმოძღვრული დახასიათება, გეგმა, ფასადთა სქემები. 11.მაკალათია ს. მესხეთ-ჯავახეთი.-თბ.,1918.-გვ.22. მოკლე ცნობები ძეგლის შესახებ. 12. ალექსიძე ნ. ხოშტარია დ. ახალი ცნობები ტაო-კლარჯეთის სიძველეთა შესახებ //ლიტერატურა და ხელოვნება.-1991.-N1.-გვ.117-161. პარხლის ტაძრის დეტალური აღწერილობა. 13.ალადაშვილი ნ. ტაო-კლარჯეთის ძეგლთა ფიგურული სკულპტურა //ქართული ხელოვნების ისტორიის ინსტიტუტის XXII სამეცნიერო სესია 1967 წლის 22 და 23 ივნისს. თეზისები.-თბ.,1967.-გვ.8. პარხლის სკულპტურული რელიეფების ანალიზი. 14. ტაო-კლარჯეთის ძეგლების ფოტოთეკა //ეროვნული კულტურული მემკვიდრეობის პროგრამა. საანგარიშო კრებული.-1998.-გვ.113-114. პარხლის ეკლესიის ხუროთმოძღვრული აღწერილობა. 15.სრული და ბრწყინვალე სათნოებითა"... პარხალი //საქართველოს სულიერი საგანძური.წ.I.-თბ.,2005.-გვ.103-105. ცნობები მიქაელ პარეხელზე; პარხლის მდებარეობა, ეტიმოლოგია, მოკლე ხუროთმოძღვრული აღწერილობა. ამგებად მოხსენიებულია დავით III, კურაპალატი. ტექსტი ქართ. და ინგლ. ენებზე. დართულია ტაძრის საერთო ხედის, ფასადის ნაწილისა და ჯვრის ორნამენტული გამოსახულების ფოტოები. 16.პარხალი //შუბითიძე ვ. ქართული ციხესიმაგრეები და ეკლესია-მონასტრები.-თბ.,2012.-გვ.148-149. ტექსტი ქართ. და ინგლ. ენებზე. 17.პარხალი//გველესიანი გ. საქართველოს ეკლესია-მონასტრები.-ქუთ.,2013.-გვ.73. 18.პარხალი//იმოგზაურე ტაო–კლარჯეთში.–თბ.,2014.–გვ.44–47. პარხლის სამონასტრო კომპლექსის ისტორია და არქიტექტურული მნიშვნელობა. ტექსტს ახლავს ფოტოები.
ოპიზა (თურქეთი) 1. ოპიზა //ბერიძე ვ. ძველი ქართული ხუროთმოძღვრება.-თბ.,1974.-გვ.44;გვ.124-127. მრავალაფსიდიანი სავანის - იოანე ნათლისმცემლის სახ. ოპიზის ტაძრის - მოკლე ხუროთმოძღვრული დახასიათება, ექვ.თაყაიშვილის ცნობა ოპიზის ტაძრისა და ქტიტორთა ვონაობის შესახებ. მოხსენიებულნი არიან: ბექა და ბეშქენ ოპიზარები, ექვ.თაყაიშვილი, არქიტექტორი ა.პავლინოვი, გ.ყაზბეგი, ნ.მარი, ნ. და ჟ. ტიერები, დ.ბაქარაძე, ვ.ჯობაძე. აღნიშნულია ეკლესიის ზომები. ტექსტს დართული აქვს ოპიზის მონასტრის ეკლესიის გეგმა ა.პავლივანოვის ანაზომის მიხედვით, 1904 და 2004 წლებში გაფსაღებული ფოტოები, ეკლესიის ჩრდ. კედლის ნანგრევები, სატრაპეზოს ფოტოები. 2.ოპიზის სიგელი //სურგულაძე ი. ნარკვევები საქართველოს სახელმწიფოსა და სამართლის ისტორიიდან.-თბ.,1963.-გვ.7-30. განხილულია ოპიზის სიგელი, რომელშიაც ოპიზისა და მიძნაძორის მონასტრების სამამულო დავა და მისი სასამართლო პროცესია აღწერილი. 3.მურიე ჟან ბათუმი და ჭოროხის აუზი.-ბათუმი.-1962.-გვ.43-44. ოპიზის მონასტრის ნანგრევების აღწერილობა. 4.ბაირამი ფაჰრიე ტაო-კლარჯეთის ქართული მონასტრები //ორიენტალისტი.II.-2003-2004.-გვ.19-29. ტექსტი ქართული და რუსულ ენებზე. ოპიზის მონასტრის მოკლე აღწერილობა. 5.გუგნავა ალ. მოგზაურობა ისტორიულ სამხრეთ საქართველოში .-თბ.,1996.-გვ.13-14. მოკლე ცნობები ოპიზის მონასტრის თანამედროვე მდგომარეობის შესახებ.ტექსტს დართული აქვს ძეგლის ფოტო. 6.ბაგრატიონი გ. მოგზაურობა თურქეთში //ძეგლის მეგობარი.-1996.-N1/92.-გვ.38. 1950 წელს ოპიზის ტაძრის აფეთქების მიზეზის შესახებ. 7. წმ. გრიგოლ ხანძთელი და საქართველოს "სინაი" ანუ თორმეტი სავანე ოპიზა //გივიაშვილი ი. კოპლატაძე ი. ტაო-კლარჯეთი.-თბ.,2004.-გვ.66-68. ტაძრის დაარსების ისტორია, ხუროთმოძღვრული და მხატვრული ფორმების ანალიზი. 8.ინგოროყვა პ. გიორგი მერჩულე.-თბ.,1954.-გვ.340-343. ოპიზის შესახებ არსებული ისტორიული წყაროების მიმოხილვა, ისტორია, ხუროთმოძღვრება. 9.ოპიზა //ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია.ტ.VII.-თბ.,1984.-გვ.544. XIII საუკუნის ძეგლის - ოპიზის ისტორია, ხუროთმოძღვრული და მხატვრული დახასიათება. 10.ოპიზის მონასტერი //ქართული წარწერების კორპუსი .I.: აღმოსავლეთ და სამხრეთ საქართველო (V-X სს.).-თბ.,1980.-გვ.285-287. ოპიზის მონასტერში შემორჩენილი X საუკუნის წარწერების - რელიეფების ქტიტორული წარწერა აშოტისა და დავითისა და საამშენებლო წარწერა აშოტისა -მიმოხილვა. მოცემულია საილუსტრაციო მასალა (ტაბ.109). 11.ყაზბეგი გ. სამი თვე თურქეთის საქართველოში.-ბათუმი.-1995.-გვ.100-103. ცნობები ოპიზის მონასტრის ისტორიიდან, ტაძრის დაწვრილებითი აღწერილობა. 12.ჯანაშვილი მ.მესხეთი.-თბ.,1915.-გვ.18. მოკლე ცნობები VI საუკუნის პირველ ნახევარში აგებულ ოპიზის მონასტერზე. 13.ხოშტარია დ. ოპიზის მონასტრის დაარსების თარიღისათვის //ძეგლის მეგობარი.-1999.-N2(105).-გვ.31-33. რეზ. ინგლისურ ენაზე. ისტორიულ წერილობითი ძეგლში -"ცხოვრება ვახტანგ მეფისა"-დაცული ცნობები და მონასტრის დათარიღების საკითხი. 14.მაკალათია ს. მესხეთ-ჯავახეთი.-თბ.,1938.-გვ.21. მოკლე ცნობები ოპიზის მონასტრის შესახებ. 15.ტაო-კლარჯეთი (გრიგოლ ხანძთელის სხოვრების მიხედვით_ //გაფრინდაშვილი ქ. ქართული სულიერების სათავეებთან.-თბ.,2005.-გვ.73-150. ოპიზის მოკლე დახასიათება. 16. ციციშვილი ი. ქართული ხელოვნების ისტორია.-თბ.,1955.-გვ.73. ძეგლის მოკლე დახასიათება. 17.სხირტლაძე ზ. ახალი მასალები საქართველოს სამხრეთი პროვინციების მოხატულობათა შესახებ //საბჭოთა ხელოვნება.-1986.-N3.-გვ.125-135. ოპიზის ტაძრის კედლის მხატვრობის ფრაგმენტების მიმოხილვა. 18. ციციშვილი ი. ქართული ხელოვნების ისტორია.-თბ.,1995.-გვ.108-109. ოპიზის (IX-XII სს.)სატრაპეზოების აღწერილობა. 19.ტაო-კლარჯეთის ძეგლების ფოტოთეკა //ეროვნული კულტურული მემკვიდრეობის პროგრამა. საანგარიშო კრებული.-1998.-გვ.113-114. ტექსტი ქართულ და ინგლისურ ენებზე. ძეგლის არქიტექტურული დახასიათება, წარწერების მიმოხილვა. 20.ალადაშვილი ნ. ტაო-კლარჯეთის ხუროთმოძღვრულ ძეგლთა ფიგურული სკულპტურა //საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის ქართული ხელოვნების ისტორიის ინსტიტუტის XXII სამეცნიერო სესია 1967 წ. 22-23 ივნისი .-თბ.,1967.-გვ.8. 21.ალექსიძე ნ., ხოშტარია დ. ახალი ცნობები ტაო-კლარჯეთის სიძველეთა შესახებ //ლიტერატურა და ხელოვნება.-1991.-N1.-გვ.117-161. 1990 წელს ტაო-კლარჯეთში მოწყობილი ექსპედიციის შედეგები. 22.ამირანაშვილი შ. ქართული ხელოვნების ისტორია.-თბ.,1981.-გვ.170-174. ძეგლის მოკლე აღწერილობა. 23.ხოშტარია დ. შავშეთ-კლარჯეთის ეკლესიები //ლიტერატურა და ხელოვნება.-1998.-N2.-გვ.53-80. ოპიზის გუმბათოვანი ტაძრის დეტალური აღწერილობა. 24.ოპიზის მონასტერი //ჯობაძე ვ. ადრეული შუა საუკუნეების ქართული მონასტრები ისტორიულ ტაოში, კლარჯეთსა და შავშეთში.-თბ.,2007.-გვ.23-33. მონასტრის მდებარეობა, მთავარი ეკლესიის არქიტექტურა და წერილობითი წყაროები მისი დააარსებისა და აგების თარიღის შესახებ. ქტიტორთა რელიეფებისა და აგების თარიღის აღწერილობა, მონასტრის ისტორიულ-კულტურული მნიშვნელობა. მოხსენიებულნი არიან: გ.ყაზბეგი, ნ.და მ.ტიერები. ტექსტს ერთვის ტაძრის გეგმა(სურ.43)და ტაბულები (1-15). 25. ასლანიშვილი-ბავრელი ს. წერილები "ოსმალოს საქართველოზე".-თბ.,2008.-გვ.204. მოკლე ცნობა ოპიზის ტაძრის შესახებ. 26. ხოშტარია დ. კლარჯეთის IX-XI საუკუნეთა სამონასტრო ხუროთმოძღვრება //სვეტიცხოვლობისადმი მიძღვნილი პირველი სამეცნიერო კონფერენცია 11-13 ოქტომბერი, 1995: საქართველოს ეკლესიის, ქართული სასულიერო მწერლობის და ქრისტიანული ხელოვნების ისტორიის საკითხები.-თბ.,1998.-გვ.436-452. რეზ. ინგლ. ენაზე. ოპიზის იოანე ნათლისმცემლის სახ. ძლიერ დაზიანებული ეკლესიისა და სამრეკლოს მოკლე ხუროთმოძღვრული აღწერილობა. მოხსენიებულნი არაინ: გ. ყაზბეგი, დ. ბაქრაძე, ა. პავლივანოვი, ნ. და მ. ტიერები, ვ. ჯობაძე, ნ. და გ. ბაგრატიონები (1994-1995 წწ.-ის ექსპედიციების ხელმძღვანელები). 27. ოპიზა - "უპირველესი ათორმეტთა უდაბნოთა" //ხოშტარია დ. კლარჯეთის ეკლესიები და მონასტრები.-თბ.,2009.-გვ.80-92. ნახევრადთავისუფალი ჯვრის ტიპის ეკლესიის - ძლიერ დაზიანებული ოპიზის ტაძრის დეტალური აღწერილობა (დღემდე შემორჩენილი ეკლესიის ნანგრევები გუარამ მამფლის ეკლესიაა, ხოლო რა მოუვიდა აშოტ დიდისეულ ეკლესიას, ძნელად დასადგენია) , მოკლე ისტორია, ისტორიული და სამეცნიერო წყაროები ოპიზის მშენებლობის, მხატვრობისა და წარწერათა შესახებ; ძეგლის რელიეფის დათარიღება სტილისტური ნიშნების მიხედვით. მოხსენიებულნი არიან: ანტონ კათალიკოსი, ბეშქენ და ბექს ოპიზრები, "მიქაელ გალატოზი ოპიზარი", გ. ყაზბეგი, ნ.ჟ.-მ ტიერები, ა. პავლივანოვი, ნ. მარი, დ. ერმაკოვი. მოცემულია ოპიზის ეკლესიის გეგმა. 28.ბაირამი ფაჰრიე ტაო-კლარჯეთის ქართული მონასტრები //ორიენტალისტი.-2003-2004.-ტ.2.-გვ.19-29. ტექსტი ქართულ და თურქულ ენებზე. ტაძრის აგების თარიღის განსაზღვრა. 29.ბაქრაძე დ. ბატონო რედაქტორო! //გაზ. ”დროება”.-1884(22 მარტი).-N64.-გვ.2-3. ტაძრის არქეოლოგიური მნიშვნელობა. 30.ოპიზა //შუბითიძე ვ. ქართული ციხესიმაგრეები და ეკლესია-მონასტრები.-თბ.,2012.-გვ.146. ტექსტი ქართ. და ინგლ. ენებზე. 31.ოპიზა//იმოგზაურე ტაო–კლარჯეთში.–თბ.,2014.–გვ.42–43. ოპიზის მონასტრის ისტორია. ტექსტს ახლავს ფოტო.
ახიზის ციხე (თურქეთი) 1.ალექსიძე ნ. ხოშტარია დ. ახალი ცნობები ტაო-კლარჯეთის სიძველეთა შესახებ //ლიტერატურა და ხელოვნება.-1991.-N1.-გვ.117-161. ცნობები ახიზის ციხის შესახებ. 2.ახიზის ციხე //საქართველო:ენციკლოპედია.-თბ.,1997.-გვ.299. მდინარე არტანუჯის ნაპირზე აგებული ახიზის ციხის მოკლე აღწერილობა. მოხსენიებულია ვახტანგ გორგასალი. 3.გუგუნავა ა. მოგზაურობა ისტორიულ სამხრეთ საქართველოში.-თბ.,1996.-გვ.22. მოკლე ცნობა ვახტანგ გორგასალის მიერ V საუკუნეში აგებული ციხის ისრტორიისა და თანამედროვე მდგომარეობის შესახებ. 4.ახიზის ციხე //შუბითიძე ვ. ქართული ციხესიმაგრეები და ეკლესია-მონასტრები.-თბ.,2012.-გვ.132. ტექსტი ქართ. და ინგლ. ენებზე. 5.ახიზის ციხე//იმოგზაურე ტაო–კლარჯეთში.–თბ.,2014.–გვ.38–39. ახიზის ციხის ისტორიული მნიშვნელობა. ტექსტს ახლავს ფოტოები.
ხანძთა (თურქეთი) 1.ბოლქვაძე თ. იმოგზაურეთ ტაო-კლარჯეთში /ბურჯი ეროვნებისა.-2003.-N1-2.-გვ.20-23. ხანძთის ეკლესიის თანამედროვე მდგომარეობის შესახებ. 2.ბაგრატიონი გ. მოგზაურობა თურქეთში //ძეგლის მეგობარი.-1996.-N1/92.-გვ.39-40. ცნობები IX-X საუკუნეების ძეგლის - ხანძთის შესახებ. 3.ტაო-კლარჯეთი ("გრიგოლ ხანძთელის ცხოვრების" მიხედვით) //გაფრინდაშვილი ქ. ქართული სულიერების სათავეებთან.-თბ.,2005.-გვ.73-150. ცნობები ძეგლის შესახებ. 4.წმ. გრიგოლ ხანძთელი და საქართველოს "სინაი", ანუ კლარჯეთის თორმეტი სავანე: ხანძთა //გივიაშვილი ი., კოპლატაძე ი. ტაო-კლარჯეთი.-თბ.,2004.-გვ.69-74. გრიგოლ ხანძთელის მიერ X საუკუნეში დაარსებული ხანძთის ტაძრის მდებარეობა, გიორგის მერჩულეს ცნობა ტაძრის შესახებ, ხუროთმოძღვრულ-მხატვრული დახასიათება, წარწერების პალეოგრაფიულ-სტილისტური ანალიზი. ხუროთმოძღვრად მოხსენებულია ამონა, მშენებლად - მარკოზი. ტექსტს დართული აქვს 1904 და 2004 წლებში გადაღებული ფოტოები, ასევე ტაძრის საერთო ხედის, გუმბათის, გუმბათის სფეროს, წყაროსზედა საყდრის ფოტოები. 5.გუგუნავა ალ. მოგზაურობა ისტორიულ სამხრეთ საქართველოში.-თბ.,1996.-გვ.14-15. ხანძთის ისტორიისა და თანამედროვე მდგომარეობის შესახებ. ტექსტს დართული აქვს ძეგლის ფოტო. 6.ინგოროყვა პ. გიორგი მერჩული .-თბ.,1954.-გვ.312-314. ხანძთის სავანეში შემავალი ნაგებობების დახასიათება. 7.მაკალათია ს. მესხეთ-ჯავახეთი.-თბ.,1938.-გვ.21. მიკლე ცნობები ძეგლის შესახებ. 8.ხანძთა //ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია.ტ.XI.-თბ.,1987.-გვ.434. მოკლე ცნობები ხანძთის მონასტრის შესახებ. 9.ჯანაშვილი მ. მესხეთი.-თბ.,1915.-გვ.19-20. ხანძთის მონასტრისა და გრიგოლ ხანძთელის მოღვაწეობის შესახებ. 10.ჯობაძე ვ. ხანძთის წმ. გიორგის მონასტერი //არტანუჯი.-1995.-N4.-გვ.55-72. ხანძთის სავანეში შემავალი შენობა-ნაგებობების აღწერილობა. 11.ბაირამი ფაჰრიე ტაო-კლარჯეთის ქართული მონასტრები //ორიენტალისტი.-2003-2004.-გვ.19-29. ტექსტი ქართულ და ინგლისურ ენებზე. ხანძთის ეკლესიის მოკლე აღწერილობა. 12. ტაო-კლარჯეთის ძეგლების ფოტოთეკა //ფონდი "ღია საზოგადოება საქართველო" ეროვნული კულტურული მემკვიდრეობის პროგრამა. საანგარიშო კრებული.-1998.-გვ.113-114. ტექსტი ქართულ და ინგლისურ ენებზე. ხანძთის ეკლესიის ხუროთმოძღვრული დახასიათება. 13.ხანცთის მონასტერი //ჯობაძე ვ. ადრეული შუა საუკუნეების ქართული მონასტრები ისტორიულ ტაოში, კლარჯეთსა და შავშეთში.-თბ.,2007.-გვ.39-55. მონასტრის დაარსების ისტორია, ტაძრის, სატრაპეზოსა დასამრეკლოს ხუროთმოძღვრული დახასიათება, აგების თარიღი, შედარება ტაოში აგებულ სხვა ეკლესიებთან , წარწერების ანალიზი, ძეგლის შესახებ არსებული წერილობითი წყაროების მიმოხილვა. ტექსტს დართული აქვს ილუსტრაციები (4-9)და (23-410). 14. საქართველოს "სინაი"-კლარჯეთის თორმეტი სავანე. ხანძთა //საქართველოს სულიერი საგანძური.წ.I.-თბ.,2005.-გვ.118-119. გრიგოლ ხანძთელის მოღვაწობის შესახებ. აშტ კურაპალატისა და გრიგოლ ხანძთელის მიერ VIIIნსაუკუნეში აგებული ტაძრის მოკლე აღწერილობა. ხანძთის შესახებ არსებული მოსაზრებები. მოხსენიებულნი არიან:კ.კეკლიძე, ნ.მარი, პ.ინგოროყვა, ნ.ჟ.მ.ტიერები და სხვები. ტექსტი ქართ. და ინგლ. ენებზე. დართულია ტაძრის ფოტო. 15.ხანძთა //ეროვნული კულტურული მემკვიდრეობის პროგრამა: საანგარიშო კრებული.-თბ.,1998.-გვ.224. ტექსტი ქართ. და ინგლ. ენებზე. მოკლე ცნობა ხანძთის ტაძრის შესახებ. მოხსემნიებულინი არიან: გრიგოლ ხანძთელი, აშოტ კუხი, გურგენ ერისთავთერისთავი. დართულია შიდა ხედის ფოტო. 16.დევდარიანი რ. ხანძთის ტაძრის არქიტიპი და სიმბოლიკა //ბაბილო.-2004.-N.-გვ.25-36. 17.ხანძთა - გრიგოლის პირველი სავანე //ხოშტარია დ. კლარჯეთის ეკლესიები და მონასტრები.-თბ.,2009.-გვ.93-110. ხანძთის სამონასტერო კომპლექსის დაარსების ისტორია; კლარჯეთის ერთადერთი "ჩახაზული ჯვრის" ტიპის ეკლესიის დატალური აღწერილობა; წარწერათა სტილისტური და ენობრივი ანალიზი. მოხსენიებულნი არაინ: გრიგოლ ხანძთელი, გიორგი მერჩულე, ნ. ჩუბინაშვილი, ვ. ჯობაძე. ტექსტს ერთვის ხანძთის მონასტრის გეგმა ვ. ჯობაძის მიხედვით, ეკლესიის გეგმა, ეკლესიის განივი ჭრილი, ხედი აღმოსავლეთისაკენ, გრძივი ჭრილი, ხედი ჩრდილოეთისაკენ, ტრომპის სქემა ვ. ჯობაძის მიხედვით, სამხრეთი ფასადი-ჩანახაზები. 18.თოფჩიშვილი რ. ხანძთის მონასტრის ლოკალიზაციის შესახებ //ისტორიული რეპრეზანტაცია: თეორიული მიმართულებანი და კონკრეტული კვლევები. აკადემიკოს მარიამ ლორთქიფანიძის დაბადების 90-ე წლისთავისადმი მიძღვნილი საერთაშორისო კონფერენცია. 2012 წლის 16-17 ნოემბერი, თბილისი, საართველო.-თბ.,2012.-გვ.46- 47. რეზ. ინგლ. ენაზე. 19.ხანძთა//იმოგზაურე ტაო–კლარჯეთში.–თბ.,2014.–გვ.32–37. ხანძთის არქიტექტორული კომპლექსის შემადგენლობა და ისტორიულ–მხატვრული ანალიზი. ტექსტს ახლავს ფოტოები.
ხახული (თურქეთი) 1.ხახული //ბერიძე ვ. ძველი ქართული ხუროთმოძღვრება.-თბ.,1974.-გვ.52, 132. ხახულის ტაძრის აღწერილობა, ისტორია, ხუროთმოძღვრული დახასიათება, მხატვრული კომპოზიციის მიმოხილვა. მოცემულია ტაძრის ზომები. ტექსტს დართული აქვს ხახულის მონასტრის გენერალური გეგმა, ბ.რიაბოვის ნახაზი ან.კალგინის ანაზომის მიხედვით. 2.ხახულის მონასტერი //თაყაიშვილი ექვ. 1917 წლის არქეოლოგიური ექსპედიცია სამხრეთ საქართველოში.-თბ.,1960.-გვ.59-67. ხახულის გუმბათიანი ტაძრისა და დავით კურაპალატის მიერ აგებული ერთნავიანი ბაზილიკის დაწვრილებითი აღწერილობა, ხუროთმოძღვრული აგებულებისა და გეგმის დახასიათება, წარწერების პალეოგრაფიულ-ენობრივი ანალიზი. 3.ამირანაშვილი შ. ქართული ხელოვნების ისტორია.-თბ.,1971.-გვ.185-186. X საუკუნეში დავით კურაპალატის მიერ აგებული ხახულის ტაძრის ხუროთმოძღვრულ-მხატვრული დახასიათება. 4.გუგუნავა ალ. მოგზაურობა ისტორიულ სამხრეთ საქართველოში.-თბ.,1996.-გვ.131. დავით კურაპალატის მიერ X საუკუნეში აგებული ხახულის ტაძრის მოკლე ისტორია და თანამედროვე მდგომარეობა. ტექსტს დართული აქვს ძეგლის ფოტოები (გვ.54-55). 5.დიდი ხუთეული ტაოთა: ხახული //გივიაშვილი ი., კოპლატაძე ი. ტაო-კლარჯეთი.-თბ.,2004.-გვ.138-153. მდ.ხახულისწყლის მარცხენა ნაპირზე აგებული ხახულის მონასტრის -მთარგმნელობითი ცენტრის - ისტორია, არქიტექტურული ფორმები, ფასადთა შემკულობა, მხატვრობის თეოლოგიურ-იკონოგრაფიული გააზრება. მოხსენიებულნი არიან: ექვ.თაყაიშვილი, ნ.შუგუროვი, თ.ხუნდაძე. ტაო-კლარჯეთის სხვა ძეგლებთან შედარებით ხახული დაცულია. ტექსტს დართული აქვს მდიდარი ფოტომასალა. 6.ციცხვაია ლ. ხახულის მონასტრის სამლოცველო //ძეგლის მეგობარი.-2000.-N2(109).-გვ.47. რეზ. ინგლისურ ენაზე. ძეგლის არქიტექტურულ-კომპოზიციური გადაწყვეტისა და ორნამენტული მორთულობის ანალიზი. 7.ხახულის ტაძარი //ქართული წარწერების კორპუსი.I.: აღმოსავლეთ და სამხრეთ საქართველო (V-X სს.).-თბ.,1980.-გვ.304-305. მოკლე ცნობები ხახულის სამონასტრო კომპლექსზე. ტაძრის გუმბათის ყელის კვარცხლბეკზე ამოკვეთილი წარწერის განხილვა. მოცემულია საილუსტრაციო მასალა (ტაბ.114). 8.ციციშვილი ირ. ქართული ხელოვნების ისტორია.-თბ.,1995.-გვ.85. XII საუკუნეში აგებული ხახულის ტაძრის (თორთუმის ხეობა) მოკლე ხუროთმოძღვრული დახასიათება. 9.ხახული //ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია.-თბ.,1987.-გვ.448. ხახულის მონასტრის მოკლე ხუროთმოძღვრული და მხატვრული ანალიზი. 10.ჯანაშვილი მ. საქართველოს ისტორია.-ტფ.,1906.-გვ.352-353. მოკლე ცნობები ხახულის ტაძრის შესახებ. 11.ჯანაშვილი მ. მესხეთი.-თბ.,1915.-გვ.21. მოკლე ცნობები ხახულის ტაძარში მოღვაწე მწოგნობართა შესახებ. 12.ჭიჭინაძე ზ. ისტორია ოსმალეთის ყოფილ მუსულმან ქართველთ საქართველოსი.-ბათუმი.-1911.-გვ.6-9. ხახულის ტაძრის მოკლე აღწერილობა. 13.სამცხე-საათაბაგოს დაკარგული და აწინდელი სოფლები //ჭიჭინაძე ზ. სამცხე-საათაბაგო.-ტ6ფ.,1905.-გვ.14. მოკლე ცნობები ხახულის ტაძრის შესახებ. 14.ბოსტაშვილი ნ. ახალგანთავისუფლებული მიწა-წყალზე სამხრეთ საქართველოს 1917 წლის სამეცნიერო ექსპედიციის ორი დოკუმენტი //მნათობი.-N11.-გვ.152-155. ექვ.თაყაიშვილის მიერ 1917 წელს მოწყობილი ექსპედიციის შესახებ. 15.ჭიჭინაძე ზ. მუსულმან ქართველობა და მათი სოფლები საქართველოში.-ტფ.,1913.-გვ.303-304. მოკლე ცნობები ხახულის ტაძრის შესახებ. 16. მაკალათია ს. მესხეთ-ჯავახეთი.-თბ.,1918.-გვ.22. მოკლე ცნობები ხახულის ტაძრის შესახებ. 17.ალექსიძე ნ. ხოშტარია დ. ახალი ცნობები ტაო-კლარჯეთის სიძველეთა შესახებ //ლიტერატურა და ხელოვნება.-1991.-N1.-გვ.117-161. ხახულის ტაძრის დეტალური აღწერილობა. 18.ტაო-კლარჯეთის ძეგლების ფოტოთეკა //ფონდი "ღია საზოგადოება საქართველო" ეროვნული კულტურული მემკვიდრეობის პროგრამა. საანგარიშო კრებული.-1998.-გვ.113-114. ტექსტი ქართულ და ინგლისურ ენებზე. ხახულის ტაძრის არქიტექტურა და მხატვრული ანალიზი. 19.განვითარებული ფეოდალიზმი: ხახული //ციციშვილი ირ. ქართული არქიტექტურის ისტორია.-1955.-გვ.60. ხახულის ტაძრის მოკლე აღწერილობა. 20. ალადაშვილი ნ. ტაო-კლარჯეთის ხუროთმოძღვრულ ძეგლთა ფიგურული სკულპტურა //ქართული ხელოვნების ინსტიტუტის XXII სამეცნიერო სესია, 1967 წლის 22 და 23 ივნისი.თეზისები.-თბ.,1967.-გვ.8. ხახულის ტაძრის ფიგურული რელიეფების ანალიზი. 21. ხახულის ტაძარი //ჯობაძე ვ. ადრეული შუა საუკუნეების ქართული მონასტრები ისტორიულ ტაოში, კლარჯეთსა და შავშეთში.-თბ.,2007.-გვ.164-180. ტაძრის მდებარეობა, გარე სივრცისა და ხუროთმოძღვრების ვრცელი აღწერილობა (ფასადების არქიტექტურული პლასტიკა, სარკმლისა და სამხ. პორტალის ქანდაკებანი, გუმბათი, კარიბჭე, მინაშენი, მცირე ეკლესიები და სამლოცველოები, მთავარი ტაძარი), ლიტერატურული ცნობები ტაძრის შესახებ. მოხსენიებულია ექვ. თაყაიშვილი. ტექსტს დართული აქვს ილუსტრაციები (46-52) და ტაბულები (190-215). 22.ხუსკივაძე ლ. ხახულის კარედი ხატი.-თბ.,2007.-45 გვ. ფოტოალბომი. მონასტრის ისტორია, კარედის იკონოგრაფიული თავისებურება, ვრცელი აღწერილობა. ტექსტი ქართ. და ინგლ. ენებზე. 23."მსგავსად მამის პაპისა"... ხახული //საქართველოს სულიერი საგანძური.წ.I.-თბ.,2005.-გვ.106-109. ხახულის ხატის ისტორია, ტაძრის ამგებლად მოხსენიებულია დავით III კუროპალატი. ხუროთმოძღვრულ-მხატვრული დახასიათება. მოხსენიებულნი არიან: იოანე ხახულელი (X ს.), დავით თბილელი (XI ს.), გიორგი მთაწმინდელი, დავით აღმაშენებელი, თამარ მეფე. ტექსტი ქართ. და ინგლ. ენებზე. დართულია ტაძრისა და ხახულის ღვთისმშობლის ხატის (XII ს.) ფოტოები. 24.ხახული //ეროვნული კულტურული მემკვიდრეობის პროგრამა: საანგარიშო კრებული.-თბ.,1998.-გვ.224. ტექსტი ქართ. და ინგლ. ენებზე. მოკლე ცნობა ხახულის მონასტრის მთავარი ტაძრისა და ოთხი დარბაზული ეკლესიის შესახებ. ტექსტს ახლავს ტაძრის საერთო ხედის ფოტო. 25. პრივალოვა ეკ. ზოგი რამ ტაო-კლარჯეთის მოხატულობის შესახებ // სვეტიცხოვლობისადმი მიძღვნილი პირველი სამეცნიერო კონფერენცია 11-13 ოქტომბერი, 1995: საქართველოს ეკლესიის, ქართული სასულიერო მწერლობის და ქრისტიანული ხელოვნების ისტორიის საკითხები.-თბ.,1998.-გვ.314-336. ხახულის, ოშკის, იშხნისა და ოთხთა ეკლესიის მოხატულობის ვრცელი ანალიზი. მოხსენიებულნი არაინ: ექვ. თაყაიშვილი, ნიკოლ და მიშელ ტიერები, დ. უინფილდი, ნ. ალექსიძე, დ. ხოშტარია. ტექსტს დართული აქვს ძეგლების ფოტოები. 26.კოპლატაძე გ. წარსული, რომელიც თავის თავზე თვითონ მეტყველებს //მადლი.-1996(ივნ.).-N5.-გვ.5. 27.კანტაკუზინო შ. ქართული ეკლესიები ჩრდილო-აღმოსავლეთ თურქეთში //ძეგლის მეგობარი.-1979.-კრ.51.-გვ.64-70. თურქეთის ტერიტორიაზე აგებული ეკლესიების (ოშკი, ხახული, ექექი)მოკლე ისტორია. ტექსტი თარგმნა არქ. რ. ავალიშვილმა. მოხსენიებულია დ. უინფილდი. ტექსტს ერთვის ძეგლთა ფოტოები. 28. ხახულის მონასტერი //ბალახაშვილი ვ. ღირსი გიორგის მთაქმინმდელი (ათონელი) 1000.-თბილისი-ბორჯომი.-2009.-გვ.23-24. ძეგლის ზოგადი აღწერილობა, ისტორია, ამგების ვინაობა,ცნობა ხახულის ცობილი ხატის შესახებ. 29.ლორთქიფანიძე ი. ძველი ქართული ფერწერის ისტორიიდან // ქართული ხელოვნების საკითხები.-თბ.,1982.-გვ.50-57. ტაძრის ფრესკული მხატვრობის შესრულების თავისებური მანერის შესახებ (მონუმენტური მხატვრობა, XII ს.). 30.ალადაშვილი ნ. არწივის სიმბოლიკა შუა საუკუნეების ქართულ ქანდაკებაში //საბჭოთა ხელოვნება.-1989.-N12.-გვ.111-118. ტაძრის ფასადებზე გამოქანდაკებული არწივის რელიეფების მონუმენტურობა, როგორც ღვთაებრივი ძალის ზოგადი იდეის გამოხატულება. 31.ციცხვაია ლ. ხახულის მონასტრის სამლოცველო //ძეგლის მეგობარი.-2000.-N2(109).-გვ.10-17. რეზ.ნგლ. ენაზე. ძეგლის ხუროთმოძღვრული დახასიათება. 32.ციცხვაია ლ. ხახულის მონასტრის დავით კუროპალატისეული სამლოცველო //ხელოვნება.-2002.-N3-4.-გვ.39-43. 33.ხახული //შუბითიძე ვ. ქართული ციხესიმაგრეები და ეკლესია-მონასტრები.-თბ.,2012.-გვ. 34.ხახული//გველესიანი გ. საქართველოს ეკლესია-მონასტრები.-ქუთ.,2013.-გვ.70-72. 35.ხახული//იმოგზაურე ტაო–კლარჯეთში.–თბ.,2014.–გვ.28–30. ხახულის მონასტრის ისტორიული მნიშვნელობა და არქიტექტურულ–მხატვრული თავისებურებანი. ტექსტს ახლავს ფოტოები.
არტანუჯი (თურქეთი) 1."არტანუჯიდან გვწერენ..." //ივერია.-1886.-17 აპრ.(N82).-გვ.2. ცნობა არტანუჯის ციხესთან ქართულწარწერიანი ზარის პოვნის შესახებ. 2."სომხურ გაზ. "მშაკში" იწერებიან არტანუჯიდან.." //ივერია.-1886.-1 ოქტ.(N211).-გვ.2. ძველ ციხეში ქართულწარწერიანი ზარის პოვნის გამო. 3.კათოლიკეთა ეკლესია //ჭიჭინაძე ზ. სამცხე-საათაბაგო.-ტფ.,1905.-გვ.88-91. არტანუჯისა და წმ. სტეფანეს კათოლიკური (ადრე წმინდა გიორგის სახელობის) ეკლესიის ისტორია. 4.არტანუჯი //არტანუჯი.-1994.-N1.-გვ.7-9. ციხის ისტორია. მოხსენიებულნი არიან: გ. გოდერძიშვილი და ალ. გუგუნავა. 5.არტანუჯი //საქართველო:ენციკლოპედია.-თბ.,1997.-გვ.209. მოკლე ცნობები ციხე-ქალაქ არტანუჯზე. 6.ხოშტარია დ. ქალაქი არტანუჯი და მისი სიძველენი //არტანუჯი.-1996.-N5.-გვ.60-75. ძეგლთან დაკავშირებული ისტორიული საბუთებისა და სამეცნიერო ლიტერატურის მიმოხილვა, ციხის ისტორია, მის ტერიტორიაზე შემორჩენილი წმინდა პეტრესა და პავლეს დარბაზული ტიპის ეკლესიების აღწერილობა. 7.გუგუნავა ალ. მოგზაურობა სამხრეთ საქართველოში.-თბ.,1996.-გვ.22. არტანუჯის ციხისა და ქალაქ არტანუჯის მოკლე ისტორია. 8.ალექსიძე ნ. ხოშტარია დ. ახალი ცნობები ტაო-კლარჯეთის სიძველეთა შესახებ //ლიტერატურა და ხელოვნება.-1991.-N1.-გვ.117-161. ცნობები თურქეთის ტერიტორიაზე მდებარე ისტორიული ძეგლის - არტანუჯის შესახებ. 9.ხოშტარია დ. შავშეთ-კლარჯეთის ეკლესიები //ლიტერატურა და ხელოვნება.-1998.-N2.-გვ.53-80. არტანუჯის ციხის წმ. პეტრესა და პავლეს ეკლესიებისა და სამლოცველოების აღწერილობა. 10.ეკლესია არტანუჯის აკროპოლისზე //ჯობაძე ვ. ადრეული შუა საუკუნეების ქართული მონასტრები ტაოში, კლარჯეთსა და შავშეთში.-თბ.,2007.-გვ.34-37. ისტორიული წყაროები არტანუჯის ციხისა და ეკლესიის შესახებ. ოთხი განსხვავებული დანიშნულების სათავსოსაგან შემდგარი ეკლესიის აღწერილობა, აგების თარიღი. მოხსენიებულია კ. კოხი. ტექსტს დართული აქვს გეგმა(გვ.35)და ტაბულები (16-18). 11.არტანუჯი - ბაგრატიონთა პირველი სატახტო ქალაქი //ხოშტარია დ. კლარჯეთის ეკლესიები და მონასტრები.-თბ.,2009.-გვ.70-79. ადგილობრივი მოთეთრო-სპილოსძვლიფერი კლდოვანი ქვით ნაგები, დანგრეული ეკლესიის შესახებ; აგების თარიღის განსაზღვრა სტილისტური ნიშნებით;აღნიშნულია ქალაქის უძველესი ნაგებობა-კლდოვან კონცხზე აგებული , ამჟამად თითქმის მთლიანად დანგრეული ეკლესიარომლის არქიტექტურული სახე აღდგენილია დ. ბაქრაძის, პრ. უვაროვასა და ნ. მარის ნაშრომების მიხედვით. ტექსტს ერთვის არტანუჯის ციხის გეგმა, (რ. ედვარდსის მიხედვით), ციხის სამლოცველო, გეგმა (ვ.ჯობაძის მიხედვით), ქალაქის ეკლესიის გეგმა. 12.Бакрадзе Дм. Кавказ в древних памятниках христианства //Записки Общества любителей кавказской археологии.Кн.1.-Тифл.,1875.-с.19-177 с илл. 13.Бакрадзе Дм. Об археологической поездке, совершенной в 1879 году поп поручению Академии наук, в Чорощский бассейн, в Батум, Артвин и Артанудж.-СПБ.,1880.-с.4. Упоминается Артануджская церковь, сохранившаяся в развалинах и без надписей. 14.Иоселиани П. Города, существовавщие и существующие в Грузии.-Тифл.,1850.-с.22-23. 15.Марр Н. Дневник поездки в Шавшию и Кларджию.-СПБ.,1911.-95-97; 110 с илл. 16.Месхиа Ш. Города и городской строй феодальной Грузии XVII-XVIIIввю-Тб.,1959.-440 с. 17.არტანუჯი //შუბითიძე ვ. ქართული ციხესიმაგრეები და ეკლესია-მონასტრები.-თბ.,2012.-გვ.131. ტექსტი ქართ. და ინგლ. ენებზე. 18.არტანუჯის ციხე//იმოგზაურე ტაო–კლარჯეთში.–თბ.,2014.–გვ.24–27. ციხე–ქალაქ არტანუჯის ისტორია და არქიტექტურული ანალიზი. ტექსტს ახლავს ფოტოები.
 
 საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა