საქართველოს ისტორიულ ძეგლთა ბლიოგრაფიული ლექსიკონი

საწყისი | ძებნა | ბოლო განმარტება | მოგვწერეთ | შესვლა


ბოლო 10 განმარტება

სიტყვა განმარტება
წყაროსთავი (თურქეთი) 1.წყაროსთავი //ტაო-კლარჯეთის არქიტექტურა და კედლის მხატვრობა-გრაფიკული დოკუმენტაცია. გამოფენის კატალოგი.-თბ.,1996. მოკლე ცნობები ტაო-კლარჯეთში, კარჩხალას ხეობაში აგებული ეკლესიის, სამლოცველოსა და სატრაპეზოს ნანგრევებზე. 2.ბერძენიშვილი დ. ჯავახეთის ისტორიული გეოგრაფიის საკითხები //საქართველოს ისტორიული გეოგრაფიის კრებული. V.-თბ.,1975.-გვ.98. მოკლე ცნობები სოფელ კარწახში მდებარე წყაროსთავის საეპისკოპოსო ტაძრისა და ციხე-გალავნის შესახებ. 3.ჩუბინაშვილი გ. ქართული ხელოვნების ისტორია.ტ.I.-თბ.,1936.-გვ.32-50. ჯავახეთში მდებარე ძეგლის - წყაროსთავის შესახებ. 4.ბაგრატიონი გ. მოგზაურობა თურქეთში //ძეგლის მეგობარი.-1996.-N1/92.-გვ.40. მოკლე ცნობები შავშეთში მდებარე წყაროსთავის სამონასტრო კომპლექსში შემავალი ნაგებობების შესახებ. 5.ინგოროყვა პ. გიორგი მერჩულე.-თბ.,1954.-გვ.354-356. წყაროსთავის სავანის მოკლე ისტორია. 6.ტაო-კლარჯეთი ("გრიგოლ ხანძთელის ცხოვრების " მიხედვით) //გაფრინდაშვილი ქ. ქართული სულიერების სათავეებთან.-თბ.,2005.-გვ.73.-150. მოკლე ცნობები წყაროსთავის შესახებ. 7.ხოშტარია დ. შავშეთ-კლარჯეთის ეკლესიები //ლიტერატურა და ხელოვნება.-1998.-N2.-გვ.53-80. წყაროსთავის გუმბათოვანი ეკლესიის ვრცელი აღწერილობა. 8.ტაო-კლარჯეთის ძეგლთა ფოტოთეკა //ეროვნული კულტურული მემკვიდრეობის პროგრამა. საანგარიშო კრებული.-1998.-გვ.113-114. ტექსტი ქართულ და ინგლისურ ენებზე. წყაროსთავის ეკლესიის აღწერილობა. 9.ბაირამი ფაჰრიე ტაო-კლარჯეთის ქართული მონასტრები //ორიენტალისტი.-2003-2004.-გვ.19-29. ტექსტი ქართულ და თურქულ ენებზე. წყაროსთავის ეკლესიის მოკლე აღწერილობა. 10.წყაროსთავი //ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია.-ტ.XI.-თბ.,1987.-გვ.364. მოკლე ცნობები ისტორიულ სამხრეთ საქართველოში მდებარე საეპისკოპო კათედრალის შესახებ. 11.წმ. გრიგოლ ხანძთელი და საქართველოს "სინაი", ანუ კლარჯეთის თორმეტი სავანე: წყაროსთავი //გივიაშვილი ი., კოპლატაძე ი. ტაო-კლარჯეთი.-თბ.,2004.-გვ.80-82. IX საუკუნის პირველ მესამედში დავით დიდი მიძნაძორელის მოწაფის, ილარიონ წყაროსთაველის მიერ მდ.კარჩხალას ხეობაში დაარსებული ჯვარგუმბათოვანი სავანის ნანგრევების მოკლე დახასიათება (აიზომა 1995 წელს). მოხსენიებულნი არიან: ნ.მარი, დ.ხოშტარია. მოხმობილია ცნობა თამარ მეფის დროს გადაწერილი და ბექა ოპიზარის მიერ მოჭედილი ყდით შემკული წყაროსთავის ოთხთავზე. ტექსტს დართული აქვს 1904 წელს გადაღებული ფოტო. 12.კლარჯეთის წყაროსთავი //გენგიური ნ. კუპელჰალე.-თბ.,2005.-გვ.28-31; 139-140. IX საუკუნით დათარიღებული, ილარიონ წყაროსთაველის მიერ დაარსებული, თითქმის დანგრეული, თავისებური არქიტექტურული კომპოზიციის მქონე ტაძრის ვრცელი ხუროთმოძღვრული დახასიათება. მოხსენიებულნი არიან: ნ. მარი.ბ. ბაუმგარტნერი. ტექსტს დართული აქვს საილუსტრაციო მასალა. 13.ხოშტარია დ. კლარჯეთის IX-XI საუკუნეთა სამონასტრო ხუროთმოძღვრება //სვეტიცხოვლობისადმი მიძღვნილი პირველი სამეცნიერო კონფერენცია 11-13 ოქტომბერი, 1995: საქართველოს ეკლესიის, ქართული სასულიერო მწერლობის და ქრისტიანული ხელოვნების საკითხები.-თბ.,1998.-გვ.436-451. რეზ. ინგლ. ენაზე. მოკლე ცნობა წყაროსთავის მონასტრის ხუროთმოძღვრებასა და აგების თარიღის შესახებ. მოხსენიებულია ნ. მარი. 14.სილოგავა ვ. წყაროსთავის ეპარქია //ლიტერატურული მესხეთი.-2003.-N2.-გვ.2. ტაძრის დაარსების ისტორია, წარწერები, ტერიტორიული საზღვრები. 15.წყაროსთავი //შუბითიძე ვ. ქართული ციხესიმაგრეები და ეკლესია-მონასტრები.-თბ.,2012.-გვ.157-158. ტექსტი ქართ. და ინგლ. ენებზე. 16.ეკლესია კლარჯეთის წყაროსთავში//სტუდენტური ექსპედიცია თურქეთში. ნარკვევები. ლექსიკონი.–თბ.,2014.–გვ.89–90.
დადაშენი (თურქეთი) 1.დადაშენი //თაყაიშვილი ექვ. არქეოლოგიური ექსპედიცია კოლა-ოლთისში და სოფელ ჩანგლში 1907 წელს.-პარიზი.-1938.-გვ.10-12. //იგივე ტექსტი იხ.დაბრუნება.ტ.I.-თბ.,1991.-გვ.305-307. დადაშენის გუმბათიანი ეკლესიის ისტორია, მდებარეობა, ხუროთმოძღვრული დახასიათება. ძეგლის შესახებ არსებული ისტორიული წყაროების მიმოხილვა. ხალხური გადმოცემები ეკლესიის შესახებ. მოხსენიებულნი არიან: დ.ბაქრაძე, ვახუშტი ბაგრატიონი. 2.ერუშეთი, კოლა-ოლთისი და შავშეთი: დადაშენი //გივიაშვილი ი., კოპლატაძე ი. ტაო-კლარჯეთი.-თბ.,2004.-გვ.105. მოკლე ცნობა, სავარაუდოდ, IX-X საუკუნეებში აგებული დადაშენის გუმბათიანი ეკლესიის შესახებ. შემორჩენილია ნანგრევების სახით. მოხსენიებულია ექვ.თაყაიშვილი. 3.კლარჯეთის გუმბათიანი ეკლესიების ტიპილოგიისათვის //ხოშტარია დ. კლარჯეთის ეკლესიები და მონასტრები.-თბ.,2009.-გვ.169. მოკლე ცნობა თითქმის მთლიანად განაგურებული ეკლესიის შესახებ. მოხსენიებულია ექვ. თაყაიშვილი. 4.დადაშენი//სტუდენტური ექსპედიცია თურქეთში. ნარკვევები. ლექსიკონი.–თბ.,2014.–გვ.88.
დოლისყანა (თურქეთი) 1.ბაგრატიონი გ. მოგზაურობა თურქეთში //ძეგლის მეგობარი.-1996.-N1/92.-გვ.38. ცნობები დოლისყანის ჯვარგუმბათოვანი ტაძრისა და მისი მდგომარეობის შესახებ. 2.დოლისყანა //ბერიძე ვ. ძველი ქართული ხუროთმოძღვრება.-თბ.,1974.-გვ.127. გეგმით ჯვრისებრი, X საუკუნეში აგებული, დოლისყანის გუმბათიანი ტაძრის ხუროთმოძღვრული აღწერილობა, მხატვრული დამუშავება, დეკორაციული თაღების მიმოხილვა, წარწერების ენობრივი ანალიზი. ტექტს ახლავს ძეგლის ფოტო (ტაბ.63). 3.სხირტლაძე ზ. უცნობი ეპიგრაფიკული მასალები საქართველოს სამხრეთ ისტორიული პროვინციებიდან //საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის მაცნე: ენისა...სერია.-1993.-N2.-გვ.90-102. დოლისყანის ტაძრის კედლებზე შემორჩენილი წარწერების შესრულების თარიღის განსაზღვრა. მოხსენიებულნი არიან ფრანგი სწავლულები მიშელ და ნიკოლოზ ტიერები. 4.ჯანაშვილი მ. საქართველოს ისტორია.-ტფ.,1906.-გვ.341. მოკლე ცნობები სუმბატ მეფის მიერ აგებული დოლისყანის ტაძრის შესახებ. 5.ჯანაშვილი მ. მესხეთი.-თბ.,1915.-გვ.21. მოკლე ცნობა დოლისყანის ტაძარზე. 6.ინგოროყვა პ. გიორგი მერჩულე.-თბ.,1954.-გვ.358.-360. დოლისყანის საისტორიო წარწერისა და ქართველთა მეფის სუმბატ I-ის მიერ 954-958 წლებში ტაძრის აგების შესახებ. 7.გრიგოლ ხანძთელი და საქართველოს "სინაი", ანუ კლარჯეთის თორმეტი სავანე: დოლისყანა //გივიაშვილი ი., კოპლატაძე ი. ტაო-კლარჯეთი.-თბ.,2004.-გვ.59-65. ცნობა ძეგლის მდებარეობის შესახებ; დოლისყანის ჯვარგუმბათოვანი ეკლესიის (მინაშენი, გალერეა, ეკლესიის თანადროული გრძელი სათავსი, ქვის კვადრებით მოპირკეთებული გუმბათი) ხუროთმოძღვრული აღწერილობა, სამშენებლო წარწერების სტილისტურ-ენობრივი ანალიზი, სკულპტურული რელიეფების თავისებურებანი, ცნობა სამხ.კედელში ჩადგმული მზის საათის გაუჩინარების შესახებ. ტექსტს დართული აქვს დოლისყანის ეკლესიის 1904 და 2004 წლებში გადაღებული ფოტოები, სარკმლის შემკულობის, მიქაელ მთავარანგელოზისა და მთავარანგელოზ გაბრიელის რელიეფების, მზის საათის გამოსახულების, კედლის მხატვრობის ფრაგმენტების ფოტოები . 8.გუგუნავა ალ. მოგზაურობა ისტორიულ სამხრეთ საქართველოში.-თბ.,1996.-გვ.11-12. მოკლე ცნობა დოლისყანის ასომთავრული წარწერებისა და არსებული მდგომარეობის შესახებ. მოხსენიებულია გიორგი მერჩულე, გრიგოლ ხანძთელი. 9.დოლისყანის მონასტერი //ქართული წარწერების კორპუსი .I: აღმოსავლეთ და სამხრეთ საქართველო (V-X სს.).-თბ.,1980.-გვ.290-294. დოლისყანის სამონასტრო კომპლექსის X საუკუნის წარწერების მიმოხილვა ნ.მარისა და დ. ერმაკოვის ფოტომასალების მიხედვით. მოცემულია საილუსტრაციო მასალა (ტაბ.110, 111). 10. ამირანაშვილი შ. ქართული ხელოვნების ისტორია.-თბ.,1981.-გვ.170-174. ძეგლის მოკლე დახასიათება. 11.ტაო-კლარჯეთი (გრიგოლ ხანძთელის ცხოვრების მიხედვით) //გაფრინდაშვილი ქ. ქართული სულიერების სათავეებთან.-თბ.,2005.-გვ.73.-150. ტაძრის მოკლე დახასიათება. 12.სხირტლაძე ზ. ახალი მასალები საქართველოს სამხრეთ პროვინციების მოხატულობათა შესახებ //საბჭოთა ხელოვნება.-1986.-გვ.125-135. დოლისყანის ტაძრის მოხატულობაზე. 13.ხოშტარია დ. შავშეთ-კლარჯეთის ეკლესიები //ლიტერატურა და ხელოვნება.-1998.-N2.-გვ.53-80. დოლისყანის ტაძრის აღწერილობა. 14.ალექსიძე ნ. ხოშტარია დ. ახალი ცნობები ტაო-კლარჯეთის სიძველეთა შესახებ //ლიტერატურა და ხელოვნება.-1991.-N1.-გვ.117-161. დოლისყანის ტაძრის დეტალური აღწერილობა. 15.ალადაშვილი ნ. ტაო-კლარჯეთის ხუროთმოძღვრულ ძეგლთა ფიგურული სკულპტურა //ქართული ხელოვნების ისტორიის ინსტიტუტის XXII სამეცნიერო სესია 1967 წლის 22 და 23 ივნისს. თეზისები.-1967.-გვ.8. დოლისყანის ტაძრის ფიგურული რელიეფების ანალიზი. 16.ტაო-კლარჯეთის ძეგლების ფოტოთეკა //ფონდი "ღია საზოგადოება საქართველო" ეროვნული კულტურული მემკვიდრეობის პროგრამა.საანგარიშო კრებული.-1998.-გვ.113-114. ტექსტი ქართულ და ინგლისურ ენებზე. ცნობები დოლისყანის ეკლესიის შესახებ. 17.დოლისყანის ეკლესია //ჯობაძე ვ. ადრეული შუა საუკუნეების ქართული მონასტრები ისტორიულ ტაოში, კლარჯეთსა და შავშეთში.-თბ.,2007.-გვ.74-89. მდ.იმერხევის ნაპირზე, მთის წვერზე აგებული ეკლესიის ვრცელი ხუროთმოძღვრული დახასიათება, არქიტექტურული პლასტიკა,მოხატულობისა და(მთავარანგელოზის გამოსახულება, ოსტატ გაბრიელის "პორტრეტი")წარწერების პალეოგრაფიული და ენობრივი ანალიზი.ტექსტს ერთვის ილუსტრაციები (12-23) და ტაბელები (68-91). 18.დოლისყანა //ეროვნული კულტურული მემკვიდრეობის პროგრამა: საანგარიშო კრებული.-თბ.,1998.-გვ.224. ტექსტი ქარტ. და ინგლ. ენებზე. დოლისყანის (ახლ. ჰამამლი) IX-X საუკუნეების მონასტრის მოკლე აღწერილობა. დართულია საილუსტრაციო მასალა. 19.ხოშტარია დ. კლარჯეთის IX-XI საუკუნეთა სამონასტრო ხუროთმოძღვრება //სვეტიცხოვლობისადმი მიძღვნილი პირველი სამეცნიერო კონფერენცია 11-13 ოქტომბარი, 1995: საქართველოს ეკლესიის, ქართული სასულიერო მწერლობის და ქრისტიანული ხელოვნების ისტორიის საკითხები.-თბ.,1998.-გვ.436-451. რეზ. ინგლ. ენაზე. მოკლე ცნობა ტაძრის მდგომარეობის შესახებ. ტექსტს დართული აქვს ძეგლის აღმ. ფასადის სქემატური ჩანახატი. 20.დოლისყანა - ადარნასე ქართველთა მეფის ძეთა აღმშენებლობა //ხოშტარია დ. კლარჯეთის ეკლესიები და მონასტრები.-თბ.,2009.-გვ.111-125. ცენტრალურგუმბათოვანი ნაგებობის, დღეისათვის შედარებით შემორჩენილი დოლისყანის ეკლესიის დეტალური ხუროთმოძღვრული აღწერილობა, შემორჩენილი მხატვრობის ფრაგმენტებისა და წარერების ენობრივი ანალიზი. მოხსენიებულნი არიან: დ. ბაქრაძე, ა. პავლივანოვი, ვ. ჯობაძე, ნ. შოშიაშვილი, ნ. მარი, ნ. ტიერი. მოცემულია ეკლესიის გეგმა, განივი ჭრილი, ხედი აღმოცავლეთისაკენ; განივი ჭრილი, ხედი დასავლეთისაკენ; გრძივი ჭრილები; აღმოსავლეთი ფასადი,სამხრეთ და ჩრდილოეთ ფასადები. 21.Материалы по археологии Еавказа. Вып.III.-М.,1893.-С.68 с илл. 22.Марр Н. Дневник поездки в Шавшию и Кларджию.-СПБ.,1911.-С.184-189. 23.Заметка о Батумской области //Сборник сведений о Кутаисской губернии. Вып.IV/-Кутаиси.,1886.-С.100. 23.Долискана //Закарая П. Зодчество Тао-Кларджети.-ТбБ.-С.77-81. 24.დოლისყანა//იმოგზაურე ტაო–კლარჯეთში.–თბ.,2014.–გვ.18–21. დოლისყანის ისტორიული მიმოხილვა და მხატვრულ–არქიტექტურული ანალიზი. ტექსტს ახლავს ფოტოები. 25. დოლისყანის ეკლესია//სტუდენტური ექსპედიცია თურქეთში. ნარკვევები. ლექსიკონი.–თბ.,2014.–87–88.
არტანუჯი (თურქეთი) 1."არტანუჯიდან გვწერენ..." //ივერია.-1886.-17 აპრ.(N82).-გვ.2. ცნობა არტანუჯის ციხესთან ქართულწარწერიანი ზარის პოვნის შესახებ. 2."სომხურ გაზ. "მშაკში" იწერებიან არტანუჯიდან.." //ივერია.-1886.-1 ოქტ.(N211).-გვ.2. ძველ ციხეში ქართულწარწერიანი ზარის პოვნის გამო. 3.კათოლიკეთა ეკლესია //ჭიჭინაძე ზ. სამცხე-საათაბაგო.-ტფ.,1905.-გვ.88-91. არტანუჯისა და წმ. სტეფანეს კათოლიკური (ადრე წმინდა გიორგის სახელობის) ეკლესიის ისტორია. 4.არტანუჯი //არტანუჯი.-1994.-N1.-გვ.7-9. ციხის ისტორია. მოხსენიებულნი არიან: გ. გოდერძიშვილი და ალ. გუგუნავა. 5.არტანუჯი //საქართველო:ენციკლოპედია.-თბ.,1997.-გვ.209. მოკლე ცნობები ციხე-ქალაქ არტანუჯზე. 6.ხოშტარია დ. ქალაქი არტანუჯი და მისი სიძველენი //არტანუჯი.-1996.-N5.-გვ.60-75. ძეგლთან დაკავშირებული ისტორიული საბუთებისა და სამეცნიერო ლიტერატურის მიმოხილვა, ციხის ისტორია, მის ტერიტორიაზე შემორჩენილი წმინდა პეტრესა და პავლეს დარბაზული ტიპის ეკლესიების აღწერილობა. 7.გუგუნავა ალ. მოგზაურობა სამხრეთ საქართველოში.-თბ.,1996.-გვ.22. არტანუჯის ციხისა და ქალაქ არტანუჯის მოკლე ისტორია. 8.ალექსიძე ნ. ხოშტარია დ. ახალი ცნობები ტაო-კლარჯეთის სიძველეთა შესახებ //ლიტერატურა და ხელოვნება.-1991.-N1.-გვ.117-161. ცნობები თურქეთის ტერიტორიაზე მდებარე ისტორიული ძეგლის - არტანუჯის შესახებ. 9.ხოშტარია დ. შავშეთ-კლარჯეთის ეკლესიები //ლიტერატურა და ხელოვნება.-1998.-N2.-გვ.53-80. არტანუჯის ციხის წმ. პეტრესა და პავლეს ეკლესიებისა და სამლოცველოების აღწერილობა. 10.ეკლესია არტანუჯის აკროპოლისზე //ჯობაძე ვ. ადრეული შუა საუკუნეების ქართული მონასტრები ტაოში, კლარჯეთსა და შავშეთში.-თბ.,2007.-გვ.34-37. ისტორიული წყაროები არტანუჯის ციხისა და ეკლესიის შესახებ. ოთხი განსხვავებული დანიშნულების სათავსოსაგან შემდგარი ეკლესიის აღწერილობა, აგების თარიღი. მოხსენიებულია კ. კოხი. ტექსტს დართული აქვს გეგმა(გვ.35)და ტაბულები (16-18). 11.არტანუჯი - ბაგრატიონთა პირველი სატახტო ქალაქი //ხოშტარია დ. კლარჯეთის ეკლესიები და მონასტრები.-თბ.,2009.-გვ.70-79. ადგილობრივი მოთეთრო-სპილოსძვლიფერი კლდოვანი ქვით ნაგები, დანგრეული ეკლესიის შესახებ; აგების თარიღის განსაზღვრა სტილისტური ნიშნებით;აღნიშნულია ქალაქის უძველესი ნაგებობა-კლდოვან კონცხზე აგებული , ამჟამად თითქმის მთლიანად დანგრეული ეკლესიარომლის არქიტექტურული სახე აღდგენილია დ. ბაქრაძის, პრ. უვაროვასა და ნ. მარის ნაშრომების მიხედვით. ტექსტს ერთვის არტანუჯის ციხის გეგმა, (რ. ედვარდსის მიხედვით), ციხის სამლოცველო, გეგმა (ვ.ჯობაძის მიხედვით), ქალაქის ეკლესიის გეგმა. 12.Бакрадзе Дм. Кавказ в древних памятниках христианства //Записки Общества любителей кавказской археологии.Кн.1.-Тифл.,1875.-с.19-177 с илл. 13.Бакрадзе Дм. Об археологической поездке, совершенной в 1879 году поп поручению Академии наук, в Чорощский бассейн, в Батум, Артвин и Артанудж.-СПБ.,1880.-с.4. Упоминается Артануджская церковь, сохранившаяся в развалинах и без надписей. 14.Иоселиани П. Города, существовавщие и существующие в Грузии.-Тифл.,1850.-с.22-23. 15.Марр Н. Дневник поездки в Шавшию и Кларджию.-СПБ.,1911.-95-97; 110 с илл. 16.Месхиа Ш. Города и городской строй феодальной Грузии XVII-XVIIIввю-Тб.,1959.-440 с. 17.არტანუჯი //შუბითიძე ვ. ქართული ციხესიმაგრეები და ეკლესია-მონასტრები.-თბ.,2012.-გვ.131. ტექსტი ქართ. და ინგლ. ენებზე. 18.არტანუჯის ციხე//იმოგზაურე ტაო–კლარჯეთში.–თბ.,2014.–გვ.24–27. ციხე–ქალაქ არტანუჯის ისტორია და არქიტექტურული ანალიზი. ტექსტს ახლავს ფოტოები. 19.არტანუჯის ეკლესია//სტუდენტური ექსპედიცია თურქეთში. ნარკვევები. ლექსიკონი.–თბ.,2014.–გვ.87.
შატბერდი (თურქეთი) 1.ბაგრატიონი გ. მოგზაურობა თურქეთში //ძეგლის მეგობარი.-1996.-N1/92.-გვ.54-56. შატბერდის ტაძრის აღწერილობა. 2.ბაქრაძე დ. ისტორია საქართველოსი.-1889.-გვ.233-234. შატბერდის მონასტრის მოკლე დახასიათება. 3.წმ. გრიგოლ ხანძთელი და საქართველოს "სინაი", ანუ კლარჯეთის თორმეტი სავანე: შატბერდი(ენი-რაბათი)_ //გივიაშვილი ი., კოპლატაძე ი. ტაო-კლარჯეთი.-თბ.,2004.-გვ.48-52. გრიგოლ ხანძთელის მიერ დაარსებული IX საუკუნის ძეგლის მოკლე ხუროთმოძღვრული დახასიათება. აღნიშნულია, რომ ძეგლის ზუსტი ლოკალიზაციის საკითხი საბილოოდ გადაწყვეტილი არ არის. მოხსენიებულნი არიან: გაბრიელ შატბერდელი, მიქაელ მოდრეკილი, გიორგი მთაწმინდელი. ტექსტს დართული აქვს საილისტრაციო მასალა: 1904 წელსა და 2004 წელს გადაღებული შატბერდის ტაძრის ფოტოები. 4.გუგუნავა ალ. მოგზაურობა ისტორიულ სამხრეთ საქართველოში.-თბ.,1996.-გვ.21-22. ტაძრის შესახებ არსებული სამეცნიერო ლიტერატურის მიმოხილვა, ძეგლის თანამედროვე მდგომარეობა. ტექსტს დართული აქვს ძეგლის ფოტოები (გვ.50-53). 5.ინგოროყვა პ. გიორგი მერჩულე.-თბ.,1954.-გვ.316-318;351-356. ქართული სავანის ადგილმდებარეობა, მასთან დაკავშირებული ისტორიული წყაროების მიმოხილვა, ძეგლის მნიშვნელობა. 6.შატბერდი //ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია.ტ.X.-თბ.,1988.-გვ.692. შატბერდის მონასტრის მოკლე დახასიათება. 7.ხოშტარია დ. შატბერდის (ენი-რაბათის) ეკლესიის არქიტექტურის ზოგი თავისებურება //ლიტერატურა და ხელოვნება.-2001.-N1.-გვ.115-144. 8.ტაო-კლარჯეთი(გრიგოლ ხანძთელის ცხოვრების მიხედვით) //გაფრინდაშვილი ქ. ქართული სულიერების სათავეებთან.-თბ.,2005.-გვ.73-150. მოკლე ცნობები ტაძრის შესახებ. 9.ალექსიძე ნ. ხოშტარია დ. ახალი ცნობები ტაო-კლარჯეთის სიძველეთა შესახებ //ლიტერატურა და ხელოვნება.-1991.-N1.-გვ.117-161. შატბერდის ტაძრის ვრცელი აღწერილობა. 10.ხოშტარია დ. შავშეთ-კლარჯეთის ეკლესიები //ლიტერატურა და ხელოვნება.-1998.-N2.-გვ.53-80. შატბერდის (ენ-რაბათი)გუმბათოვანი ტაძრის ხუროთმოძღვრული დახასიათება. 11.ციციშვილი ირ. ქართული ხელოვნების ისტორია.-თბ.,1995.-გვ.108-109. შატბერდის ეკლესიის სატრაპეზოს აღწერილობა. 12.ბაირამი ფაჰრიე ტაო-კლარჯეთის ქართული მონასტრები //ორიენტალისტი.-2003-2004.-გვ.19-29. ტექსტი ქართულ და ინგლისურ ენებზე. შატბერდის ტაძრის მოკლე აღწერილობა. 13.ტაო-კლარჯეთის ძეგლების ფოტოთეკა //ფონდი "ღია საზოგადოება საქართველო" ეროვნული კულტურული მემკვიდრეობის პროგრამა. საანგარიშო კრებული.-1998.-გვ.113-114. ტექსტი ქართ. და ინგლ. ენებზე. შატბერდის ტაძრის ხუროთმოძღვრული აღწერილობა. 14.შატბერდის მონასტერი //ჯობაძე ვ. ადრეული შუა საუკუნეების ქართული მონასტრები ისტორიულ ტაოში, კლარჯეთსა და შავშეთში.-თბ.,2007.-გვ.56-60. ენი რაბათი //იგივე ნაშრომი.-გვ.90-96. ეკლესიის მდებარეობა, ინტერიერის, გუმბათის აღწერილობა, არქიტექტურული პლასტიკა. მოხსენიებულნი არიან: ა.პავლინოვი, ნ.მარი. ტექსტს დართული აქვს ილუსტრაციები(N24, 25) და ტაბულები (N92-105). "გრიგოლ ხანძთელის ცხოვრება", როგორც ძირითადი წერილობითი წყარო ძეგლის შესასწავლად. მოსაზრება ენ-რაბათთან მისი გაიგივების შესახებ. შატბერდში გადანუსხულ ხელნაწერთა (ჰადიშის, ჯრუჭის, შატბერდის, პარხლის, ოთხთა ეკლესიების ანდერძ-მინაწერების ნუსხა. მოხსენიებულია: ექვ.თაყაიშვილი, ნ.მარი. ტექსტს დართული აქვს ილუსტრაციები (N4-9) და ტაბულები (N42-44). 15.რაბათის ეკლესია //ასლანიშვილი-ბევრელი ს. წერილები "ოსმალოს საქართველოზე".-თბ.,2008.-გვ.198-199//იგივე ტექსტი იხ. "ჯვარი ვაზისა", 1906.-N16.-გვ.6-8. მოკლე ცნობა ართვინში, სოფ. რაბათში ნაგები ეკლესიის ნაშთისა და ხალხში შემორჩენილი თქმულების შესახებ. 16.ხოშტარია დ. კლარჯეთის IX-XI საუკუნეთა სამონასტრო ხუროთმოძღვრება //სვეტიცხოვლობისადმი მიძღვნილი პირველი სამეცნიერო კონფერნცია 11-13 ოქტომბერი, 1995: საქართველოს ეკლესიის, ქართული სასულიერო მწერლობის და ქრისტიანული ხელოვნების ისტორიის საკითხები.-თბ.,1998.-გვ.436-451. რეზ. ინგლ. ენაზე. შატბერდის ხუროთმოძღვრების მოკლე აღწერილობა. მოხსენიებულია ა. პავლივანოვი. ტექსტს ერთვის ე ძეგლის გეგმა. 17.ხუციშვილი თ., შენგელია კ. და სხვ. შატბერდის მონასტრის იდენტიფიკაციის პრობლემისათვის //საისტორიო შტუდიები.კრ.V.-თბ.,2002.-გვ.44-57. რეზ. ინგლ. ენაზე. შატბერდის სამონასტრო კომპლექსის ენ რაბათთან გაიგიავების თაობაზე გავრცელებული მოსაზრების მცდარობისა და ტაძრის არტანუჯის დასავლეთით, სოფლების -აგარასა და ბოსელთას შორის , ღრმა ხეობაში მდებარეობის შესახებ. მოხსენიებულნი არიან:ივ. ჯავახიშვილი, გ. ყაზბეგი, თ. ჟორდანია,დ. ბაქრაძე, ნ.მარი, მ. ბროსე, ექვ. თაყაიშვილი, პ. ზაქარაია ალ. ჯავახიშვილი და სხვები. მოცემულია საილუსტრაციო მასალა (საქართველოს ისტორიის რუკა ივ. ჯავახიშვილის რედაქტორობით -1923 წ., ტაო-კლარჯეთის ხუროთმოძღვრული ძეგლების რუკა - 2004 წ.,ალ. ჯავახიშვილი ორვრსიანი რუკა - 1932 წ., ანაზომები, შატბერდის ხეობისა და ტაძრის ნანგრევების ფოტოები). 18.შატბერდი - "დიდებული ლლავრა" //ხოშტარია დ. კლარჯეთის ეკლესიები და მონასტრები.-თბ.,2009.-გვ.126-159. ისტორიული და სამეცნიერო ცნობები "ნახევრადთავისუფალი ჯვრის" ტიპის ეკლესიის შესახებ. შატბერდის ეკლესიის დაარსების ისტორია; დეტალური ხუროთმოძღვრული აღწერილობა(გუმბათისა და ინტერიერის თავისებურება); შატბერდი, როგორც მწიგნობრული კერა; შატბერდის ლოკალიზაციის პრობლემა. მოხსენიებულნი არიან: ა. შანიძე, მ. ბროსე, დ. ბაქრაძე, ექვ. თაყაიშვილი, გრ. გურიელი, ნ. მარი, უ. ალეინი, ს. ჯანაშია, ლ. მენაბდე, პ. ინგოროყვა, თ. ჟორდანია, ი. ზდანევიჩი, ნ., ჟ-მ. ტიერები, ვ. ჯობაძე, ა. პავლივანოვი. მოცემულია საილუსტრაციო მასალა (სურ. 25-32; ტაბ.N 28-33). 19.ხუციშვილი თ., შენგელია კ., ციბაძე მ. და სხვ. შატბერდის მონასტერი. მასალები, იდენტიფიკაცია, კვლევის პერსპექტივები.-თბ.,2006.-გვ.38 გვ. ღვთისმშობლის მონასტრის დაარსების ისტორია; შატბერდი, როგორც მწიგნობრობის კერა; აქ მოღვაწე მამები; მონასტრის იდენტიფიკაციისათვის. მოხსენიებულნი არიან: ნ. ჩუბინაშვილი, თ. ჟორდანია, ა. შანიძე, იოანე ბერი (კალიგრაფი), პ. ინგოროყვა, გრიგოლ ვაჩეძორელი(კალიგრაფი), ნ. მარი, ექვ. თაყაიშვილი, ვ. ჯობაძე, მ. ქადიროღლუ, ვ. შტორმი და სხვ. 20.შატბერდის მონასტერი: მასალები, იდენტიფიკაცია, კვლევის პერსექტივები /თ. ხუციშვილი, კ. შენგელია, მ. ციბაძე, შ. მჭავარიანი.-თბ.,2006.-44 გვ. შატბერდის ტაძრის ისტორია; სავანეში მოღვაწე მამები; აგარასთან არსებული უსახელო ნამონასტრალის შატბერდთან იდენტიფიკაციის საკითხი. 21.შატბერდი //შუბითიძე ვ. ქართული ციხესიმაგრეები და ეკლესია-მონასტრები.-თბ.,2012.-გვ.155. ტექსტი ქართ. და ინგლ. ენებზე 22. შატბერდი//სტუდენტური ექსპედიცია თურქეთში. ნარკვევები. ლექსიკონი.–თბ.,2014.–გვ.85–86.
ოპიზა (თურქეთი) 1. ოპიზა //ბერიძე ვ. ძველი ქართული ხუროთმოძღვრება.-თბ.,1974.-გვ.44;გვ.124-127. მრავალაფსიდიანი სავანის - იოანე ნათლისმცემლის სახ. ოპიზის ტაძრის - მოკლე ხუროთმოძღვრული დახასიათება, ექვ.თაყაიშვილის ცნობა ოპიზის ტაძრისა და ქტიტორთა ვონაობის შესახებ. მოხსენიებულნი არიან: ბექა და ბეშქენ ოპიზარები, ექვ.თაყაიშვილი, არქიტექტორი ა.პავლინოვი, გ.ყაზბეგი, ნ.მარი, ნ. და ჟ. ტიერები, დ.ბაქარაძე, ვ.ჯობაძე. აღნიშნულია ეკლესიის ზომები. ტექსტს დართული აქვს ოპიზის მონასტრის ეკლესიის გეგმა ა.პავლივანოვის ანაზომის მიხედვით, 1904 და 2004 წლებში გაფსაღებული ფოტოები, ეკლესიის ჩრდ. კედლის ნანგრევები, სატრაპეზოს ფოტოები. 2.ოპიზის სიგელი //სურგულაძე ი. ნარკვევები საქართველოს სახელმწიფოსა და სამართლის ისტორიიდან.-თბ.,1963.-გვ.7-30. განხილულია ოპიზის სიგელი, რომელშიაც ოპიზისა და მიძნაძორის მონასტრების სამამულო დავა და მისი სასამართლო პროცესია აღწერილი. 3.მურიე ჟან ბათუმი და ჭოროხის აუზი.-ბათუმი.-1962.-გვ.43-44. ოპიზის მონასტრის ნანგრევების აღწერილობა. 4.ბაირამი ფაჰრიე ტაო-კლარჯეთის ქართული მონასტრები //ორიენტალისტი.II.-2003-2004.-გვ.19-29. ტექსტი ქართული და რუსულ ენებზე. ოპიზის მონასტრის მოკლე აღწერილობა. 5.გუგნავა ალ. მოგზაურობა ისტორიულ სამხრეთ საქართველოში .-თბ.,1996.-გვ.13-14. მოკლე ცნობები ოპიზის მონასტრის თანამედროვე მდგომარეობის შესახებ.ტექსტს დართული აქვს ძეგლის ფოტო. 6.ბაგრატიონი გ. მოგზაურობა თურქეთში //ძეგლის მეგობარი.-1996.-N1/92.-გვ.38. 1950 წელს ოპიზის ტაძრის აფეთქების მიზეზის შესახებ. 7. წმ. გრიგოლ ხანძთელი და საქართველოს "სინაი" ანუ თორმეტი სავანე ოპიზა //გივიაშვილი ი. კოპლატაძე ი. ტაო-კლარჯეთი.-თბ.,2004.-გვ.66-68. ტაძრის დაარსების ისტორია, ხუროთმოძღვრული და მხატვრული ფორმების ანალიზი. 8.ინგოროყვა პ. გიორგი მერჩულე.-თბ.,1954.-გვ.340-343. ოპიზის შესახებ არსებული ისტორიული წყაროების მიმოხილვა, ისტორია, ხუროთმოძღვრება. 9.ოპიზა //ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია.ტ.VII.-თბ.,1984.-გვ.544. XIII საუკუნის ძეგლის - ოპიზის ისტორია, ხუროთმოძღვრული და მხატვრული დახასიათება. 10.ოპიზის მონასტერი //ქართული წარწერების კორპუსი .I.: აღმოსავლეთ და სამხრეთ საქართველო (V-X სს.).-თბ.,1980.-გვ.285-287. ოპიზის მონასტერში შემორჩენილი X საუკუნის წარწერების - რელიეფების ქტიტორული წარწერა აშოტისა და დავითისა და საამშენებლო წარწერა აშოტისა -მიმოხილვა. მოცემულია საილუსტრაციო მასალა (ტაბ.109). 11.ყაზბეგი გ. სამი თვე თურქეთის საქართველოში.-ბათუმი.-1995.-გვ.100-103. ცნობები ოპიზის მონასტრის ისტორიიდან, ტაძრის დაწვრილებითი აღწერილობა. 12.ჯანაშვილი მ.მესხეთი.-თბ.,1915.-გვ.18. მოკლე ცნობები VI საუკუნის პირველ ნახევარში აგებულ ოპიზის მონასტერზე. 13.ხოშტარია დ. ოპიზის მონასტრის დაარსების თარიღისათვის //ძეგლის მეგობარი.-1999.-N2(105).-გვ.31-33. რეზ. ინგლისურ ენაზე. ისტორიულ წერილობითი ძეგლში -"ცხოვრება ვახტანგ მეფისა"-დაცული ცნობები და მონასტრის დათარიღების საკითხი. 14.მაკალათია ს. მესხეთ-ჯავახეთი.-თბ.,1938.-გვ.21. მოკლე ცნობები ოპიზის მონასტრის შესახებ. 15.ტაო-კლარჯეთი (გრიგოლ ხანძთელის სხოვრების მიხედვით_ //გაფრინდაშვილი ქ. ქართული სულიერების სათავეებთან.-თბ.,2005.-გვ.73-150. ოპიზის მოკლე დახასიათება. 16. ციციშვილი ი. ქართული ხელოვნების ისტორია.-თბ.,1955.-გვ.73. ძეგლის მოკლე დახასიათება. 17.სხირტლაძე ზ. ახალი მასალები საქართველოს სამხრეთი პროვინციების მოხატულობათა შესახებ //საბჭოთა ხელოვნება.-1986.-N3.-გვ.125-135. ოპიზის ტაძრის კედლის მხატვრობის ფრაგმენტების მიმოხილვა. 18. ციციშვილი ი. ქართული ხელოვნების ისტორია.-თბ.,1995.-გვ.108-109. ოპიზის (IX-XII სს.)სატრაპეზოების აღწერილობა. 19.ტაო-კლარჯეთის ძეგლების ფოტოთეკა //ეროვნული კულტურული მემკვიდრეობის პროგრამა. საანგარიშო კრებული.-1998.-გვ.113-114. ტექსტი ქართულ და ინგლისურ ენებზე. ძეგლის არქიტექტურული დახასიათება, წარწერების მიმოხილვა. 20.ალადაშვილი ნ. ტაო-კლარჯეთის ხუროთმოძღვრულ ძეგლთა ფიგურული სკულპტურა //საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის ქართული ხელოვნების ისტორიის ინსტიტუტის XXII სამეცნიერო სესია 1967 წ. 22-23 ივნისი .-თბ.,1967.-გვ.8. 21.ალექსიძე ნ., ხოშტარია დ. ახალი ცნობები ტაო-კლარჯეთის სიძველეთა შესახებ //ლიტერატურა და ხელოვნება.-1991.-N1.-გვ.117-161. 1990 წელს ტაო-კლარჯეთში მოწყობილი ექსპედიციის შედეგები. 22.ამირანაშვილი შ. ქართული ხელოვნების ისტორია.-თბ.,1981.-გვ.170-174. ძეგლის მოკლე აღწერილობა. 23.ხოშტარია დ. შავშეთ-კლარჯეთის ეკლესიები //ლიტერატურა და ხელოვნება.-1998.-N2.-გვ.53-80. ოპიზის გუმბათოვანი ტაძრის დეტალური აღწერილობა. 24.ოპიზის მონასტერი //ჯობაძე ვ. ადრეული შუა საუკუნეების ქართული მონასტრები ისტორიულ ტაოში, კლარჯეთსა და შავშეთში.-თბ.,2007.-გვ.23-33. მონასტრის მდებარეობა, მთავარი ეკლესიის არქიტექტურა და წერილობითი წყაროები მისი დააარსებისა და აგების თარიღის შესახებ. ქტიტორთა რელიეფებისა და აგების თარიღის აღწერილობა, მონასტრის ისტორიულ-კულტურული მნიშვნელობა. მოხსენიებულნი არიან: გ.ყაზბეგი, ნ.და მ.ტიერები. ტექსტს ერთვის ტაძრის გეგმა(სურ.43)და ტაბულები (1-15). 25. ასლანიშვილი-ბავრელი ს. წერილები "ოსმალოს საქართველოზე".-თბ.,2008.-გვ.204. მოკლე ცნობა ოპიზის ტაძრის შესახებ. 26. ხოშტარია დ. კლარჯეთის IX-XI საუკუნეთა სამონასტრო ხუროთმოძღვრება //სვეტიცხოვლობისადმი მიძღვნილი პირველი სამეცნიერო კონფერენცია 11-13 ოქტომბერი, 1995: საქართველოს ეკლესიის, ქართული სასულიერო მწერლობის და ქრისტიანული ხელოვნების ისტორიის საკითხები.-თბ.,1998.-გვ.436-452. რეზ. ინგლ. ენაზე. ოპიზის იოანე ნათლისმცემლის სახ. ძლიერ დაზიანებული ეკლესიისა და სამრეკლოს მოკლე ხუროთმოძღვრული აღწერილობა. მოხსენიებულნი არაინ: გ. ყაზბეგი, დ. ბაქრაძე, ა. პავლივანოვი, ნ. და მ. ტიერები, ვ. ჯობაძე, ნ. და გ. ბაგრატიონები (1994-1995 წწ.-ის ექსპედიციების ხელმძღვანელები). 27. ოპიზა - "უპირველესი ათორმეტთა უდაბნოთა" //ხოშტარია დ. კლარჯეთის ეკლესიები და მონასტრები.-თბ.,2009.-გვ.80-92. ნახევრადთავისუფალი ჯვრის ტიპის ეკლესიის - ძლიერ დაზიანებული ოპიზის ტაძრის დეტალური აღწერილობა (დღემდე შემორჩენილი ეკლესიის ნანგრევები გუარამ მამფლის ეკლესიაა, ხოლო რა მოუვიდა აშოტ დიდისეულ ეკლესიას, ძნელად დასადგენია) , მოკლე ისტორია, ისტორიული და სამეცნიერო წყაროები ოპიზის მშენებლობის, მხატვრობისა და წარწერათა შესახებ; ძეგლის რელიეფის დათარიღება სტილისტური ნიშნების მიხედვით. მოხსენიებულნი არიან: ანტონ კათალიკოსი, ბეშქენ და ბექს ოპიზრები, "მიქაელ გალატოზი ოპიზარი", გ. ყაზბეგი, ნ.ჟ.-მ ტიერები, ა. პავლივანოვი, ნ. მარი, დ. ერმაკოვი. მოცემულია ოპიზის ეკლესიის გეგმა. 28.ბაირამი ფაჰრიე ტაო-კლარჯეთის ქართული მონასტრები //ორიენტალისტი.-2003-2004.-ტ.2.-გვ.19-29. ტექსტი ქართულ და თურქულ ენებზე. ტაძრის აგების თარიღის განსაზღვრა. 29.ბაქრაძე დ. ბატონო რედაქტორო! //გაზ. ”დროება”.-1884(22 მარტი).-N64.-გვ.2-3. ტაძრის არქეოლოგიური მნიშვნელობა. 30.ოპიზა //შუბითიძე ვ. ქართული ციხესიმაგრეები და ეკლესია-მონასტრები.-თბ.,2012.-გვ.146. ტექსტი ქართ. და ინგლ. ენებზე. 31.ოპიზა//იმოგზაურე ტაო–კლარჯეთში.–თბ.,2014.–გვ.42–43. ოპიზის მონასტრის ისტორია. ტექსტს ახლავს ფოტო. 32.ოპიზა//სტუდენტური ექსპედიცია თურქეთში. ნარკვევები. ლექსიკონი.–თბ.,2014.–გვ.84–85.
ექექის ეკლესია (თურქეთი) 1.ექექი //ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია.ტ.IV.-1979.-გვ.248. მოკლე ცნობები თურქეთის ტერიტორიაზე მდებარე ექექის ტაძრის შესახებ. 2.ექექის ტაძარი //ქართული წარწერების კორპუსი.I.: აღმოსავლეთი და სამხრეთ საქართველო (V-X სს.).-თბ.,1980.-გვ.306. ისტორიული ტაოს ტერიტორიაზე მდებარე ექექის ტაძრისა და მის აღმოსავლეთ ფასადზე შემორჩენილი ასომთავრულნარევი ხუცური წარწერის დახასიათება. მოცემულია საილუსტრაციო მასალა (ტაბ.114, სურ.2). 3.საყვარელიძე თ. //ჟღერს ქვის ჰარმონია.ნაკვ.II:საკითხავი ყმაწვილთათვის.-თბ.,2007.-გვ.9-10. მოკლე ცნობა X საუკუნის ჯვარგუმბათოვანი ეკლესიის შესახებ. ერთვის ძეგლის ფოტო (1917 წ.). 4.კანტაკუზინო შ . ქართული ეკლესიები ჩრდილო-აღმოსავლეთ თურქეთში //ძეგლის მეგობარი.-1979.-კრ.51.-გვ.64-70. თურქეთის ტერიტორიაზე აგებული ქართული ეკლესიების (ექეექი, ოშკი, ხახული)მოკლე ისტორია. ტექსტი თარგმნა არქ. რ. ავალუშვილმა. მოხს 5.ექექი //შუბითიძე ვ. ქართული ციხესიმაგრეები და ეკლესია-მონასტრები.-თბ.,2012.-გვ.135. ტექსტი ქართ. და ინგლ. ენებზე. 6.ექექი//სტუდენტური ექსპედიცია თურქეთში. ნარკვევები. ლექსიკონი.–თბ.,2014.–გვ.84.
მიძნაძორი (თურქეთი) 1.ბაგრატიონი გ. მოგზაურობა თურქეთში //ძეგლის მეგობარი.-1996.-N1/92.-გვ.40-41. X საუკუნის ძეგლის - მიძნაძორის თანამედროვე მდგომარეობის შესახებ. 2.ბაირამი ფაჰრიე ტაო-კლარჯეთის ქართული მონასტრები //ორიენტალისტი.II.-2003-2004.-გვ.19-29.ტექსტი ქართულ და თურქულ ენებზე. მიძნაძორის მოკლე აღწერილობა. 3.წმ. გრიგოლ ხანძთელი და საქართველოს "სინაი", ანუ კლარჯეთის თორმეტი სავანე : მოძნაძორი//გივიაშვილი ი. კოპლატაძე ი. ტაო-კლარჯეთი.-თბ.,2004.-გვ.80-83. IX საუკუნის დასაწყისში, დავით დიდი მიძნაძორელის მიერ დაარსებული, მდ.კარჩხალას ხეობაში აგებული ჯვარგუმბათოვანი ტაძრის (ნ.მარის მიხედვით, "ნახევრადთავისუფალი ჯვრის" ტიპის) მოკლე აღწერილობა. შემორჩენილია ეკლესიის ჩრდილოეთის კედლები. მოხსენიებულია ნ.მარი. ტექსტს დართული აქვს ეკლესიის1904 წელს გადაღებული ფოტო და ორნამენტიანი ფრაგმენტის ფოტო. 4.ინგოროყვა პ. გიორგი მერჩულე.-თბ.,1954.-გვ.353-354. მიძნაძორის (IX ს.) სავანის მოკლე ისტორია. 5.ხოშტარია დ. შავშეთ-კლარჯეთის ეკლესიები //ლიტერატურა და ხელოვნება.-1998.-N2.-გვ.53-80. მიძნაძორის გუმბათოვანი ტაძრის ნანგრევების მოკლე აღწერილობა. 6.ტაო-კლარჯეთის ძეგლების ფოტოთეკა //ეროვნული კულტურული მემკვიდრეობის პროგრამა. საანგარიშო კრებული.-1998.-გვ.113-114. ტექსტი ქართულ და ინგლისურ ენებზე. ძეგლის არქიტექტურა, მოხატულობა და წარწერები. 7.ტაო-კლარჯეთი (გრიგოლ ხანძთელის ცხოვრების მიხედვით) //გაფრინდაშვილი ქ. ქართული სულიერების სათავეებთან.-თბ.,2005.-გვ.73-150. ძეგლის მოკლე დახასიათება. 8.ხოშტარია დ. კლარჯეთის IX-XI საუკუნეთა სამონასტრო ხუროთმოძღვ რება //სვეტიცხოვლობისადმი მიძღვნილი პირველი სამეცნიერო კონფერენცია 11-13 ოქტომბერი, 1995: საქართველოს ეკლესიის, ქართული სასულიერო მწერლობის და ქრისტიანული ხელოვნების ისტორიის საკითხები.-თბ.,1998.-გვ.436-451. რეზ. ინგლ. ენაზე. "ნახევრადთავისუფალი ჯვრის" ტიპის, ძლიერ დაზიანებული მიძნაძორის სავანის მოკლე აღწერილობა. 9.კლარჯეთის გუმბათიანი ეკლესიების ტიპოლოგიისათვის //ხოშტარია დ. კლრჯეთის ეკლესიები და მონასტერები.-თბ.,2009.-გვ.162-163. მოკლე ცნობა მიძნაძორის (IX ს. დაანგრიეს 1960 წელს) შესახებ. მოხსენიებულია ექვ. თაყაიშვილი. 10.ხოშტარია დ. მიძნაძორის მონასტრის ეკლესია //კავკასიის მაცნე: (სპეციალური გამოცემა. 1).-2002.-გვ.67-70. რეზ. რუს. და ინგლ. ენებზე. დავით მიძნაძორელის მიერ (გრიგოლ ხანძთელის დროის მოღვაწე)დაარსებული კლარჯეთის მოძნაძორის მონასტრის გადარჩენილი ეკლესიის არქიტექტურული ანალიზი. 11.მიჯნაძორი //შუბითიძე ვ. ქართული ციხესიმაგრეები და ეკლესია-მონასტრები.-თბ.,2012.-გვ.144. ტექსტი ქართ. და ინგლ. ენებზე. 12.მიძნაძორი//სტუდენტური ექსპედიცია თურქეთში. ნარკვევები. ლექსიკონი.–თბ.,2014.–გვ.83.
კაპადოკიის ქართული ძეგლები 1.ბატიაშვილი ზ. ეს ეკლესია თამარს აუგია //საქართველოს რესპუბლიკა.-2002(20 სექტ.).-გვ.4. იჰლარის ხეობაში წმ. გიორგის სახ. ეკლესიის დაარსების ისტორია; გამოთქმულია ვარაუდი, რომ იგი თამარ მეფის შვილიშვილმა თამარმა(რუსუდანის შვილი, გურჯი-ხათუნი)ააგო. 2.თამარ მეფის მიერ კაპადოკიაში აგებული წმ. გიორგის ეკლესია //ბატიაშვილი (დარეჯანაშვილი) ზ. კაპადოკია.-თბ.,2010.-გვ.26-36. წმ. გიორგის სახ. ეკლესიის ქტიტორის - თამარის ვიანობის გარკვევისათვის. ეკლესიის კედლებსა და საფლავის ნიშაზე შემორჩენილი ბერძნულენოვანი წარწერების ანალიზი; წმ. გიორგის, თამარისა და ბასილის ფრესკულ გამოსახულებათა აღწერილობა. ტექსტს ახლავს იჰლარის ხეობის, ეკლესიის ფრესკისა და შესასვლელის ფოტოები. 2.წმინდა გიორგის ეკლესია კაპადოკიაში//სტუდენტური ექსპედიცია თურქეთში. ნარკვევები. ლექსიკონი.–თბ.,2014.–გვ.77–79.
ოთხთა ეკლესია (თურქეთი) 1.ბოლქვაძე თ. იმოგზაურეთ ტაო-კლარჯეთში /ბურჯი ეროვნებისა.-2003.-N1-2.-გვ.20-23. ოთხთა ეკლესიის თანამედროვე მდგომარეობის შესახებ. 2.ბერიძე ვ. ძველი ქართული ხუროთმოძღვრება.-თბ.,1974.-გვ.43; 125-126. მოკლე ცნობა ოთხთა ეკლესიის არქიტექტურაზე. 3.ვირსალაძე თ. წმინდა სოფიის გამოსახულება ოთხთას ეკლესიის მოხატულობაში //ქართული ხელოვნების ისტორიის ინსტიტუტის XXVI სამეცნიერო სესიის გეგმა და მოხსენებათა თეზისები. 1987 წლის 29 და 30 იანვარი.-თბ.,1981.-გვ.24-27. ოთხთა ეკლესიის მოხატულობის თეოლოგიურ-იკონოგრაფიული გააზრება. 4.გუგუნავა ალ. მოგზაურობა ისტორიულ სამხრეთ საქართველოში.-თბ.,1996.-გვ.24-25. მოკლე ცნობა X საუკუნით დათარიღებული, სამნავიანი ბაზილიკის - ოთხთა ეკლესიის სამონასტრო კომპლექსის თანამედროვე მდგომარეობის შესახებ. აღნიშნულია ეკლესიის კედლებზე შემორჩენილი ფრესკების ფრაგმენტების თაობაზე. მოხსენიებულნი არიან: XI საუკუნის მოღვაწე გიორგის მთაწმინდელი, კალიგრაფი გაბრიელ პატარაი(X ს.). 5.ოთხთა ეკლესია //ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია.ტ.VII.-თბ.,1984.-გვ.505. ცნობები ჭოროხის აუზში მდებარე X საუკუნის ძეგლის - ოთხთა (სამნავიან ბაზილიკურ) ეკლესიაზე. 6.ოთხთა ეკლესია ("დორთ-ქილისე") //ქართული წარწერების კორპუსი.I.: აღმოსავლეთ და სამხრეთ საქართველო (V-X სს.).-თბ.,1980.-გვ.287-289. ოთხთა ეკლესიის სამონასტრო კომპლექსის მოკლე ისტორია, მდებარეობა, წარწერების - მოსახსენებელი დავით კურაპალატისა და ხურსი ერისთავთ-ერისთავისა - აღწერილობა. მოხსენიებულია ექვ.თაყაიშვილი. მოცემულია საილუსტრაციო მასალა (ტაბ.109). 7.ციცხვაია ლ. ოთხთა ეკლესიის მონასტრის ზედა სამლოცველო //სამეცნიერო შრომების კრებული. ხელოვნებათმცოდნეობა.-2001.-N2.-გვ.209-211. რეზ. ინგლისურ ენაზე. 1998 წლის აგვისტოში ტაო-კლარჯეთში მოწყობილი სამეცნიერო ექსპედიციის შედეგები (გრაფიკული და ფოტოფიქსაცია). 8.დიდი ხუთეული ტაოთა: ოთხთა ეკლესია //გივიაშვილი ი., კოპლატაძე ი. ტაო-კლარჯეთი.-თბ.,2004.-გვ.175-182. ართვინის ვილაიეთში, სოფ.თექალედან ხუთ კილომეტრში მდებარე ძეგლის შესწავლის ისტორია, მონასტრის მთავარი ტაძრის - სამნავიანი ბაზილიკის ხუროთმოძღვრული აღწერილობა, მოხატულობის თეოლოგიურ-იკონოგრაფიული ანალიზი. მოხსენიებულნი არიან: ვ.ჯობაძე, ექვ.თაყაიშვული, ვ.ბერიძე, მ. და ჟ. ტიერები, ზ.სხირტლაძე, დ.ხოშტარია, ქ.აბაშიძე , ე.პრივალოვა და სხვები. ტექსტს დართული აქვს მდიდარი ფოტომასალა. 9. ციციშვილი ირ. ქართული ხელოვნების ისტორია.-თბ.,1995.-გვ.108-109. ოთხთა ეკლესიის სატრაპეზოს მოკლე აღწერილობა. 10.ტაო-კლარჯეთის კედლის მხატვრობა //ამირანაშვილი შ. ქართული ხელოვნების ისტორია.-თბ.,1971.-გვ.195-199. ტაძრის მოკლე მიმოხილვა, მხატვრული ანალიზი. 11.ალექსიძე ნ. ხოშტარია დ. ახალი ცნობები ტაო-კლარჯეთის სიძველეთა შესახებ //ლიტერატურა და ხელოვნება.-1991.-N1.-გვ.117-161. ოთხთა ეკლესიის დეტალური აღწერილობა. 12.მარსაგიშვილი გ. ოთხთა ეკლესიის მონასტრის ზედა (არსენისეული) ეკლესია //საქართველოს ხელოვნების მუზეუმის თანამშრომრლთა შრომების კრებული. ნარკვევები.V.-1999.-გვ.89-95. ძეგლის ხუროთმოძღვრული დახასიათება, ასომთავრული წარწერების მიმოხილვა, დათარიღება. 13.ტაო-კლარჯეთის ძეგლების ფოტოთეკა //ფონდი "ღია საზოგადოება საქართველო" ეროვნული კულტურული მემკვიდრეობის პროგრამა. საანგარიშო კრებული.-1998.-გვ.113-114. ტექსტი ქართულ და ინგლისურ ენებზე. ოთხთა ეკლესიის ხუროთმოძღვრული დახასიათება. 14.ოთხთა ეკლესიის მონასტერი //ჯობაძე ვ. ადრეული შუა საუკუნეების ქართული მონასტრები ისტორიულ ტაოში, კლარჯეთსა და შავშეთში.-თბ.,2007.-გვ.180-202. ოთხთა ეკლესიის მონასტრის, მთავარი ბაზილიკის, აღმოსავლეთ და დასავლეთ ფასადების, ინტერიერის, საკურთხევლის, მიმდებარე ოთახებისა და სატრაპეზოს აღწერილობა, ტაძრის აგებისა და მოხატულობის დათარიღება. მოსაზრება ტაძარში სემინარიის არსებობის თაობაზე, წარწერების პალეოგრაფიული და ენობრივი ანალიზი. მოხსენიებულია ე. თაყაიშვილი. ტექსტს დართული აქვს ილუსტრაციები (N53-60)და ტაბულები (216-240). 15.ოთხთა ეკლესია //საქართველოს სულიერი საგანძური.წ.I.-თბ.,2005.-გვ.127. X საუკუნის ძეგლის მოკლე ხუროთმოძღვრული აღწერილობა. ტექსტი ქართ. და ინგლ. ენებზე. დართულია ტაძრის საერთო ხედის ფოტო. 16.პრივალოვა ეკ. ზოგი რამ ტაო-კლარჯეთის მოხატულობის შესახებ //სვეტიცხოვლობისადმი მიძღვნილი პირველი სამეცნიერო კონფერენცია 11-13 ოქტომბერი, 1995: საქართველოს ეკლესიის, ქართული სასულიერო მწერლობის და ქრისტიანული ხელოვნების ისტორიის საკითხები.-თბ.,1998.-გვ.314-336. რეზ. ინგლ. ენაზე. ოთხთა ეკლესის, იშხნის, ოშკისა და ხახულის მოხატულობის ვრცელი ანალიზი. მოხსენიებულნი არიან: ექვ. თაყაიშვილი, ნიკოლ და მიშელ ტიერები, დ. უინფილდი, ნ. ალექსიძე, დ. ხოშტარია. ტექსტს დართული აქვს ძეგლების ფოტოები. 17.ლორთქიფანიძე ი. ძველი ძველი ქართული ფერწერის ისტორიიდან //ქართული ხელოვნების საკითხები.-თბ.,1982.-გვ.50-57. ოთხთას ეკლესიის ფრესკული მხატვრობის შესრულების თავისებური მანერის შესახებ (ახალი სკოლა-მონუმენტური მხატვრობა, XI ს.). 18.იშლერი ბიულენთ ოშკის იოანე ნათლისმცემლის ეკლესიის სარესტავრაციო სამუშაოები და იუსუფელის ხეობის ნაგებობები //ორიენტალისტი.-2003-2004.-ტ.2.-გვ.130-133. ტექსტი თურქულ და ქართულ ენებზე. გადარჩენის მიზნით ოთხთა ეკლესიაზე თურქ ხელოვნების ისტორიკოსთა მიერ ჩატარებული სამუშაოები. 19.ციცხვაია ლ. ოთხთა ეკლესიის მონასტრის ზედა სამლოცველო //ძეგლის მეგობარი.-2000.-N3(110).-გვ.16-27 //სამეცნიერო შრომების კრებული: ხელოვნრბასთმცოდნეობა.-2001.-N2.-გვ.209-222. რეზ. ინგლ. ენაზე. სამლოცველოს ხუროთმოძღვრული დახასიათება და ინტერიერის მხატვრულ-კონსტრ მასალები ნაგებობის სრულყოფილად შესწავლისათვის. 20.ჯაბუა ნ. ქრისტიანული ტაძრის არქიტექტურული ტიპები შუა საუკუნეების საქართველოში.-თბ.,2012.-გვ.28-29. ოთხთა ეკლესიის სამნავიანი ბაზილიკის მოკლე ხუროთმოძღვრული აღწერილობა. 21.Гомелаури И., Кения Р. Каталог проектов, обмеров и рисунков академика архитектуры Н.П. Северова //Ars Georgica.Серия В.-1964.-N6.-С.194. 22.Дорт-Килиса //Закарая П. Зодчество Тао-Кларджети.-ТбБ.-1990.-С.106; С.127-134. 23.Унифельд Д. Некоторые примеры раннехристианского влияния на памятники Тао-Кларджети //IIМеждународный Симпозиум по грузинскому искусству.-Тб.,1977.-С.1-2; С.5-6; С.11-12. 24.Путеводитель к выставке древне-грузинской архитектуры.-Тифл.,1935.-32с. с илл. 25.Лафонтен-Дозонь Ж. Исследования по декоративным программам средневековых церквей Грузии в связи с византийской монументальной живописью //II Междунардный симпозиум по грузинскому искусству.-Тб.,1977.-С.5. 26.ოთხთა ეკლესია //შუბითიძე ვ. ქართული ციხესიმაგრეები და ეკლესია-მონასტრები.-თბ.,2012.-გვ.145. ტექსტი ქართ. და ინგლ. ენებზე. 27.ოთხთა ეკლესია//გველესიანი გ. საქართველოს ეკლესია-მონასტრები.-ქუთ.,2013.-გვ.73-74. 28.ოთხთა//იმოგზაურე ტაო–კლარჯეთში.–თბ.,2014.–გვ.56–57. ოთხთა ეკლესიის არქიტექტურულ–მხატვრული თავისებურებანი. ტექსტს ახლავს ფოტოები. 29.ოთხთა//გუჩმაზაშვილი ქ. სტუდენტური ექსპედიცია თურქეთში. ნარკვევები. ლექსიკონი.–თბ.,2014.–გვ.92–98. ტექსტს ახლავს ტაძრის ფოტოები და რეზიუმე ინგლ. ენაზე.
 
 საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა