საქართველოს ისტორიულ ძეგლთა ბლიოგრაფიული ლექსიკონი

საწყისი | ძებნა | ბოლო განმარტება | მოგვწერეთ | შესვლა


ბოლო 10 განმარტება

სიტყვა განმარტება
ბედია (ოჩამჩირის რ-ნი) 1.ამირანაშვილი შ. ქართული ხელოვნების ისტორია.-თბ.,1971.-გვ.242. მოკლე ცნობები ბედიის ტაძრის ხუროთმოძღვრებაზე. 2.ახალაძე ლ.ბედიის ტაძრის ფრესკული წარწერა და დადიანთა მანდატურთუხუცესის საკითხი //საისტორიო ძიებანი.II.-თბ.,199.-გვ.61-67. რეზ. რუსულ ენაზე. ერისთავთ-ერისთავი გიორგი დადიანისა და დედოფალთ-დედოფლის მარიხის მოხსენება ფრესკულ წარწერაზე (XIV-XV სს.) 3.ახალაძე ლ. აღმაშენებელი პალატისა //აფხაზეთის რეგიონალური მეცნიერებათა აკადემია. მაცნე: ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა სერია.-2000.-N1.-გვ.196-201. რეზ. რუსულ ენაზე. ბედიის საეპისკოპოსო ტაძრის აღმაშენებელ ანტონ ბედიელის , იგივე ანტონ ჟუანისძის მოღვაწობაზე. 4.ბედიის ტაძრის ეპიგრაფიკა //ახალაძე ლ. აფხაზეთის ეპიგრაფიკა, როგორც საისტორიო წყარო:ლაპიდარული და ფრესკული წარწერები.I.-თბ.,2005.-გვ.21-74. ქართული ისტორიული წყაროები ბედიის ტაძრის შესახებ; წარწერების ვრცელი ენობრივ-პალეოგრფიული ანალიზი. 5.ახალაძე ლ. "...მეოხ ექმენ საყდრის აღმაშენებელს" //საისტორიო ძიებანი.-2000.-N3.-გვ.54. ბედიის ტაძრის ეპიგრაფიკა. 6.ახალაძე ლ. სვიმეონის წარწერის დათარიღების საკითხი და ძველი ქართული სამოხელეო ტერმინი //აფხაზეთის მოამბე .-1998.-N1.-გვ.64-68. ტაძარში შემორჩენილი წარწერის ენობრივი ანალიზი. 7.ბედიის ტაძარი //მწყემსი.-1893.-N12.-გვ.4-5;N13.-გვ.12-14. ბედიის ტაძრის გეგმა, ხუროთმოძღვრული ფორმები, ბარძიმზე შემორჩენილი წარწერების განხილვა, ტაძრის ისტორია. 8.ბედიის მონასტერი //ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია.ტ.II.-თბ.,1977.-გვ.265-266. მოკლე ცნობები ბედიის სამონასტრო კომპლექსის შესახებ. 9.ბედია //გაბაშვილი ც. პორტალები ქართულ არქიტექტურაში.-თბ.,1955.-გვ.38. X-XI საუკუნის ღვთისმშობლის სახელობის ბედიის ტაძრის შესახებ. 10.გუნია ბედიის ტაძარი: ათასს უძლო, კვლავ გაუძლების.-2000.-N3.-გვ.55-59. რეზ. რუსულ ენაზე. ტაძრის მნიშვნელობა შუა საუკუნეების საქართველოში. 11.ბედიის ეკლესიის წარწერა //დანელია კ. სარჯველაძე ზ. ქართული პალეოგრაფია.-თბ.,1997.-გვ.71. ტაძრის დასავლეთ კედელზე ამოკვეთილი X საუკუნის ასომთავრული წარწერის განხილვა. 12.ვარსიმაშვილი ი. ბედია //ძეგლის მეგობარი.-1973.-N31-32.-გვ.50-55. ბედიის ხუროთმოძღვრულ ანსამბლში 1968-1971 წლებში ჩატარებულ სარესტავრაციო სამუშაოებზე. 13.კალანდია გ. ბედიელ ეპისკოპოსთა ქრონოლოგიური რიგი //არტანუჯი.-1995.-N4.-გვ.33-37. ეპისკოპოსთა ქრონოლოგიური რიგი ისტორიული წყაროების მიხედვით. 14.კასტელი დონ კრისტოფორო დე. ცნობები და ალბომი საქართველოს შესახებ.-თბ.,1976.-გვ171-172. წიგნში 443-ე ნომრით წარმოდგენილი ბედიის ტაძრის ნახატზე გამოსახული წარწერის თარგმანი. 15. კვაშილავა ი. სულიერი კულტურის ძეგლები სამურზაყანოში (ბედია) //საქართველო და ქრისტიანობა.-თბ.,2001.-გვ.45-51. რეზ. ინგლისურ ენაზე. ტაძრის ისტორია, ხუროთმოძღვრული დახასიათება, მხატვრობის განხილვა. 16.კილანავა ბ. ბედიის ტაძარი //დროშა.-1981.-N11.-გვ.22-23. ბაგრატ მესამის მეფობის დროს სასახლის კარის ეკლესიად აგებული ბედიის ტაძრის მოკლე აღწერილობა. 17.ბედიის ტაძარი //მიბჩუანი თ. აფხაზეთი.ნაწ.I.-თბ.,2003.-გვ.217-223. ძეგლის ისტორია, ხუროთმოძღვრული დახასიათება, მოკლე ცნობები ბედიის ბარძიმზე. 18.პაპასკირი ზ. ბედიის ტაძარი-ერთიანი ქართული სახელმწიფოებრიობის სიმბოლო // საისტორიო ძიებანი.-2000.-N3.-გვ.3-8. რეზ. რუსულ ენაზე. ბაგრატ მესამის მიერ ქართული ტაძრის აფხაზეთში აშენების მიზეზები და მისი მნიშვნელობა. 19.ბედია //ქართული ლაპიდარული წარწერების კორპუსი.II.: დასავლეთ საქართველოს წარწერები .ნაკვ.I.-თბ.,1980.-გვ.38; გვ.172; გვ.175-176. ბედიის ტაძრის სვიმეონ გალატოზთუხუცესის , ნიკოლოზ კათალიკოსის, სოფრონ ბედიელის წარწერების აღწერილობა. მოხსენიებულია მ.ბროსე. 20.შმერლინგი რ. ბედიის ტაძრის მოხატულობის ქრონოლოგიური განაწილების საკითხისათვის //ქართული ხელოვნების ისტორიის ინსტიტუტის IV სამეცნიერო სესია 1949 წლის 9-11 ივნისს მუშაობის გეგმა და მოხსენებათა თეზისები.-თბ.,1949.-გვ.9. სესიაზე წაკითხული მოხსენებათა თეზისები. 21.შმერლინგი რ. ბედიის ტაძრის დათარიღების საკითხისათვის //საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის მოამბე.ტ.XVIII.-1957.-N4.-გვ.503-511. სამი ქრონოლოგიური ეტაპის გამოყოფა ტაძარში შემორჩენილი მხატვრობის სტილისტური ანალიზის საფუძველზე. 22.ჩხეიძე თ. ბედია- საქართველოს ბედზე სალოცავი ტაძარი //ქრისტიანობა და მედიცინა:ბედია-1000.-თბ.,2000.-გვ.20-21. ტაძრის ისტორიიდან. 23.ჩხეიძე თ. ბედიის ტაძარი //მნათობი.-2000.-N11-12.-გვ.112-114. ტაძრის აშენების ისტორია, აფხაზეთში შემორჩენილი ქართული ტოპონიმები. 24.წერეთელი გ. ბედიის ტაძარი //კვალი.-1893.-N22.-გვ.7-10. ტაძრის ხუროთმოძღვრული ფორმების, მხატვრული დეტალების, წარწერების ვრცელი განხილვა. ძეგლის დათარიღება. 25.წურწუმია ზ. ბედია //ცისკარი.-1993.-N2.-გვ.150-154. ძეგლის ხუროთმოძღვრული დახასიათება. 26.ხვისტანი რ. ბედიის სამონასტრო კომპლექსი //აფხაზეთის მოამბე.-1998.-N1.-გვ.56-60. რეზ. რუსულ და ინგლისურ ენებზე. ძეგლის მოკლე აღწერილობა. 27.ბედიის ტაძარი //ხვისტანი რ. მასალები საქართველოს ქრისტიანული არქეოლოგიისათვის.-თბ.,2009.-გვ.25-38. ტექსტი ქართ., რუს. და ინგლ. ენებზე. ისტორიული წყაროები ბედიის ტაძრის შესახებ, სამონასტრო კომპლექსის ვრცელი ხუროთმოძღვრული დახასიათება, მხატვრული ფორმებისა და წარწერათა ანალიზი, დაწვრილებითი ცნობები ბედიის ბარძიმის შესახებ, ბედია, როგორც შუა საუკუნეების საქართველოს რელიგიურ-პოლიტიკური ცენტრი. მოხსენიებულნი არიან: ლ.ხიმშიაშვილი, ვახუშტი ბაგრატიონი, მიტროპოლიტი გერმანე ჩხეტიძე, გ. ჩუბინაშვილიმ. ბარამიძე.ტექსტს ერთვის საილუსტრაციო მასალა (ტაბ.IV). ხორავა ბ. ბედიის საეპისკოპოსო //ქრისტიანობა და მედიცინა:ბედია-1000.-თბ.,20000.-გვ.24-25. ბედიის საეპისკოპოსოს შექმნის შესახებ (X ს.) 28.ხიმშიაშვილი ლ. რესტავრაციის ზოგიერთი საკითხი //ძეგლის მეგობარი.-1968.-N14.-გვ.78-79. ბედიის ტაძრის რეკონსტრუქციისათვის მოსამზადებელი და ძეგლის თარიღის დადგენისათვის ჩატარებული სამუშაოები. 29.აბ. აფხაზეთ-სამურზაყანო //ივერია.-1894.-N52(10 მარტი.-გვ.3. ბედიის ტაძრის შესახებ. 30.არდაშელია ც. არ არსებობს აფხაზეთი უსაქართველოდ , არც საქართველო არსებობს უაფხაზეთოდ //ჯვარი ვაზისა.-1996.-N1.-გვ.34-40. ბედიის ტაძრის ისტორია, მისი დახასიათება. 31.ბედია (სამურზაყანო).-ცნობის ფურცელი.-1896.-N65(23 დეკ.).-გვ.2. ბედიის ტაძრის რუსი ბერების ხელში გადასვლის გამო. 32.ჭოჭუა მ. დავიცვათ ბედიის მონასტრის კომპლექსი //საბჭოთა აფხაზეთი.-1972.-8 იანვარი. ძეგლის მდგომარეობის შესახებ. 33.ბედიის სამონასტრო კომპლექსი //საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობა. აფხაზეთი.ტ.I.-თბ.,2007.-გვ.14. მოკლე ცნობები ბედიის სამონასტრო კომპლექსის(ღვთისმშობლის სახელობის ტაძარი, საეპისკოპოსო სასახლე და სამრეკლოს ნაწილი) მდებარეობის, აგების ისტორიისა და ტაძრის ლაპიდარული წარწერების შესახებ. მოხსენიებულია მეფე ბაგრატ მესამე, მიტროპოლიტი ანტონ ჟუანისძე (XV ს.) ტექსტს ერთვის ტაძრის საერთო ხედის ფოტო. მოცემულია ტაძრის სიძველეთა აღწერილობა და ფოტოები (ბედიის ბარძიმი-გვ.48-49; გულანი-გვ.68-69. ფრესკა-ქტიტორების ოჯახი-გვ.80). ტექსტები ქართულ, რუსულ და ინგლისურ ენებზე. 34.ეკლესია-"დიდშუენიერ გუმბათიანი". ბედიის მონასტერი //საქართველოს სულიერი საგანძური.წ.I.-თბ.,2005.-გვ.301-302. ბაგრატ III-ის მიერ (X-XI სს.)დაარსებული საკათედრო ტაძრის (ახლანდელი ნაგებობა XIII-XIV აუკუნეებს განეკუთვნება) მოკლე ხუროთმოძღვრული დახასიათება, ბედიელ ბერთა მიერ წიგნსაცავის შექმნის შესახებ. მოხსენიებულა მიტროპოლიტი გერმანე ჩხეტიძე (XVI ს.). ტექსტი ქართულ და ინგლისურ ენებზე. დართული აქვს ტაძრის ორი ფოტო. 35.ბედიის ტაძარი //როგავა გ. რელიგია და ეკლესია აფხაზებში.-თბ.,2007.-გვ.155-157 //როგავა გ. აფხაზეთის ისტორიის საკითხები.-თბ.,2009.-გვ.156-157. ბაგრატ III-ის მიერ X-XI საუკუნეებში აგებული (ახლანდელი ნაგებობა XIII-XIV საუკუნეებს განეკუთვნება), გუმბათიანი, სწორკუთხა მოხაზულობის ტაძრის აგების მოკლე ისტორია, ხუროთმოძღვრულ-მხატვრული აღწერილობა. მოხსენიებულნი არიან: ბაგრატ III, ეპ.ბედიელი, გრიგოლ დადიანი, მეფე კონსტანტინე (XIV ს.)). 36.არდაშელია ბ. ბედიის ტაძარი //გაზ. "სტალინური გზით" (გალი).-1956.-9 თებერვალი. 37.გიორგობიანი ბ. ბედიის სამონასტრო კომპლექსი //გაზ. "ახალგაზრდა კომუნისტი".-1988.-9 ივლ.-გვ.4 ძეგლის აღდგენითი სამუშაოების შესახებ. 38. დადიანი ც. მიუტევებელი გულგრილობა //გაზ. "სახალხო განათლება.-1951.-8 აგვ.-გვ.4. 39.ზუხბაია ვ. ათასი წელი, ვითარცა ერთი წამი //დილის გაზეთი.-199.-19 აპრ.-გვ.13 (ჩართულია გალის დამოუკიდებელი გაზეთი "სათანჯო" N16). 40.კილანავა ბ. ბედია //გაზ. "ლენინერლი"(გალი).-1970.-21 თებერვალი. 41.კორსანტია ნ. ბადიის ტაძარი - სიმბოლო ერთიანობისა //დილის გაზეთის დამატება "სათანჯო".-2004.-N38.-გვ.1,4-6. 42.კუკავა ვ. ისტორიული ძეგლი - უყურადღებოდ //გაზ. "საბჭოთა აფხაზეთი".-1978.-5 დეკ.-გვ.4. 43.მიბჩუანი თ. საქართველოს ერთიანობის სიმბოლო - ბედიის ტაძარი 1000 წლისაა //გაზ. "საქართველოს,რესპუბლიკა".-2000.-6-7 თებ.-გვ.7. 44.პაპასკირი ზ. ბედიის ტაძარი ერთიანი საქართველოს სახელმწიფოებრიობის სიმბოლო //გაზ. "საქართველოს რესპუბლიკა".-2001.-24 აპრ.-გვ.6. 45.ფაჩულია ვ. ბედიის ტაძარი //გაზ. "საბჭოთა აფხაზეტი".-1956.-4 სექტემბერი. 46.ქიქავა თ. ბედია //გაზ. "საქართველოს რესპუბლიკა".-2002.-5 მაისი.-გვ.8. მონასტრის მდებარეობისა და აგების თარიღის შესახებ. 47.შონია ჯ. ბედია საქართველოს ერთიანობის სიმბოლო //იბერია-სპექტრი.-2000.-13-19 დეკ.-გვ.9. 48.ზუხბაია ვ. დავიცვათ არქიტექტურული ძეგლები //ძეგლის მეგობარი.-1965.-N4.-გვ.53-55. ბედიის ტაძრის დაცვის თაობაზე. 49.Шервашидзе Л. Некоторые средновековые стенные росписи на территории Абхазии.-Тб.,1971.-187 с. Главной задачей исследования является попытка создать специальное искусствоведческое исследование и найти средневековым стенным росписям на территории Абхазии соотвествующее место среди памятников Грузии а также Византии и стран находившимся в сфере ее влияния. 50.Ардзинба И. Архитектурные памятники Абхазии.-Сухуми,1958.-155 с. Автор знакомит с архитектурой сел. Агу-Бедия, окружееного крепостной оградой, с воротами и руинами колокольни с западной стороны. План храма, его архитектурные формы и оформление фасадов имеют типичные черты церковной архитектуры Грузии средних веков. Строителем храма был царь абхазский и карталинский Баграт III (978-1014), погребенный там же. С западной стороны храма находится руины колокольни с надписью XII-XIV вв.и развалины дворцовой постройкис сохранившимися сводами и коллонами нижнего этажа. 51.თორაძე ვ., თორაძე ნ. საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ისტორია.-თბ.,[2006].-გვ.122-123. ხალხური გადმოცემა ტაძრის შესახებ; ძეგლის აგების ისტორია; ქრისტეფორე კასტელის ცნობა ბედიიდ შესახებ. მოხსენიებულნი არიან: ნ. ბერძენიშვილი, მ. ჩუბინაშვილი. 52.ზუხბაია ვ. ქართული კულტურის ძეგლები აფხაზეთში //ძეგლის მეგობარი.-2000.-N1(108).-გვ.29-34. რეზ. ინგლ. ენაზე. ძეგლის მოკლე ხუროთმოძღვრული დახასიათება. 53.გუნია ი. ბედიის ტაძარი: ”ათასს უძლო, კვლავ გაუძლებს ათას წელს” //საისტორიო ძიებანი.-2000.-N3.-გვ.55-59. რეზ. რუს. ენაზე. ბედიის ტაძრის მნიშვნელობა შუა საუკუნეების საქართველოს სულიერ ცხოვრებაში. 54.ხვისტანი რ. ბედია - შუა საუკუნეების საქართველოს რელიგიურ-პოლიტიკური ცენტრი //საისტორიო ძიებანი.-2000.-N3.-გვ.10-14. რეზ. რუს. ენაზე// ქრისტიანობა და მედიცინა: ბედია-1000.-თბ.2000.-გვ.23. ძეგლის სტარატეგიული და პოლიტიკური მნიშვნელობა; ტაძრისათვის შეწირული ოქროს ბარძიმის აღწერილობა. 55.ხორავა ბ. ბედიის საეპისკოპოსო //ქრისტიანობა და მედიცინა: ბედია-1000, ბედიის ტაძრის 1000 წლისთავისადმი მიძღვნილი სამეცნიერო კონფერენცია: კონფერენციის მასალები.-თბ.,2000.-გვ.24-25. ტექსტი ქართ. და რუს. ენებზე. 56.ბედიის ტაძარი //ელიზბარაშვილი ნ., კუპატაძე ბ. საქართველოს 100 ღირსშესანიშნაობა.-თბ.,2011.-გვ.111. ერთიანი საქართველოს პირველი მეფის - მაგრატ III -ს მიერ, სავარაუდოდ, 999 წელს აგებული ღვთისმშობლის სახ. მთავარი ტაძრის მხატვრობის სამი ფენის დათარიღება, ეკლესიის სი[ელის - ოქროს ბარძიმის აღწერილობა. მოხსენიებულია: ბაგრატ III ბაგრატიონი, ბედიელი მიტროპოლიტი ანტონ ჟუანისძე. ტექსტს ერთვის ბედიის ტაძრის, ბაგრატ III-ის ფრესკისა და ბედიის ბარძიმის ფოტოები. 57.Архитектурный комплекс Бедиа //Пачулия В. По древней, но вечно молодой Абхазии.-Сухуми.,1969.-с.89-90. 58.Амиранашвили Ш. История грузинского искусства.-М.,с.203. 59.Анчабадзе З. Из истории средневековой Абхазии.-Сухуми.,1959.-с.197. 60.Бакрадзе Дм. Кавказ в древних памятниках христианства //Заметки Общества любителей кавказской археологии.Кн.1.-Тифл.,1875.-с.39. 61.Берже А. Кавказ в археологическом отношении.-Тифл.,1874.-с.18. 62.Вирсаладзе А. Основные этапы развития грузинской средневековой монументальной живописи.-Тб.,1977.-с.23. 63.Габашвили Ц.Порталы в грузинской архитектуре.-Тб.,1955.-с.66. 64.Гомелаури И., Кениа Р. Каталог проектов, обмеров и рисунков академика Н.П. Северова //Ars Georgica. Серия-В.-1964.-N6.-с.215. 65.Доброхотов Ф.Черноморское побережье Кавказа. Справочная книга.-М.,1916.-с.449. 66.Иоселиани П. Города, существовавщие и существующие в Грузии.-Тифл.,1850.-с.34-35. 67.Левинтас В. Бедийский храм //Газ. "Советская Абхазия".-1979(1 Февр.). 68.Материалы по археологии Кавказа. Вып.II.-М.,1893.-с.26-29.ПаПаскири З. Бедийский храм - символ единой грузинской государственности //ქრისტიანობა და მედიცინა: ბედია -1000.-თბ.;2000.-გვ.7-8. 69.Северов Н. Памятники грузинского зодчества.-М.,1947.-с.193. 70.Толстой И., Кондаков Н. Русские древности в памятниках искусства. Вып. IV. Христианские древности Крыма, Кавказа и Киева.-СПБ.,1891.-с.53-55. 71.Чхеидзе Т. Храм Бедиа - судьбонсный памятник земли Грузинской //ქრისტიანობა და მედიცინა: ბედია - 1000.-თბ.,2000.-გვ.21-23. 72.Шмерлинг Р. Малые формы в архитектуре средневековой Грузии.-Тб.,1962.-с.109-111. 73. ბედიის მონასტერი //შუბითიძე ვ. ქართული ციხესიმაგრეები და ეკლესია-მონასტრები.-თბ.,2012.-გვ.210. ტექსტი ქართ. და ინგლ. ენებზე. 74.ხვისტანი რ. ბედიის სამონასტრო კომპლექსი//ენგურ-მოქვისწყალის აუზის(აფხაზეთი)ქრისტიანული ძეგლები.-თბ.,2015.-გვ.49-64. ტაძრის მდებარეობა, რელიგიურ-პოლიტიკური მნიშვნელობა,გუმბათიანი მონასტრის სამკაულები, სიწმინდეები, ფრესკები და წარწერები. 75.ბედიის მონასტერი //აფხაზეთი:[ფოტოალბომი].-2016.,თბ.-გვ.26-27. მოკლე ისტორიული ცნობები და ხუროთმოძღვრული აღწერილობა. 76.ბედიის ტაძარი //აფხაზეთის კულტურული მემკვიდრეობა.-თბ.,2017.-გვ.17. ისტორიული ცნობები ბედიის სამონასტრო კომპლექსის შესახებ. მონასტრის ფოტო იხ. გვ. 161. 77.ბედიის ტაძარი //კობახიძე, გ. აფხაზეთი-ქართული სულიერების სამკვიდრო (საეკლესიო ხუროთმოძღვრული ძეგლები და სიწმინდეები).ნაწ.-I.-თბ.,2014.-გვ.80-113. ბედიის ვლაქერნის ღვთისმშობლის ხატის სახ. ეკლესია. 78.ბედია //ამ-ბერი. ბედია და ბედიის ტაძარი.-გაზ."მიწა".- თბ.,1920.-N9:N10,N11,N12.-გვ.2. ბედიის ციხე-ქალაქის ისტორიული მნიშვნელობა.
ურავლის ეკლესია (ახალციხის რ-ნი) 1.ბოჭორიძე გ. მოგზაურობა სამცხე-ჯავახეთში.-თბ.,1992.-გვ.98-99. ურავლის (ურაველი, ურავლისა)გიორგიწმინდის ეკლესიის მდებარეობა, გარემო, იმდროინდელი მდგომარეობა, მოკლე არქიტექტურული აღწერილობა. აღნიშნულია ეკლესიის მიმდებარე ტერიტორიაზე შემორჩენილი სხვადასხვა ნაგებობის შესახებ. 2.ურავლის გიორგიწმინდა //ეროვნული კულტურული მემკვიდრეობის პროგრამა: საანგარიშო მოხსენება.-თბ.,1998.-გვ.199. XIV საუკუნით დათარიღებული, ამჟამად ძლიერ დაზოანებული სამონასტრო კომპლექსის (შედგება: სხვა ნაგებობებთან შედარებით უკეთ შემორჩენილი დარბაზული ტიპის ეკლესიის, მიწაში ჩაჭრილი კამაროვანი საძვალის, დას.-ით მდებარე სატრაპეზოსა და სამხ.-ით - გოდოლიანი კარიბჭისაგან)ვრცელი ხუროთმოძღვრული და მხატვრული აღწერილობა. ტექსტს დართული აქვს გეგმა და ჭრილები. 3.ურაველი //ხარაძე კ. სამცხის ბუნებისა და ხუროთმოძღვრების ძეგლები.-თბილისი.,2016.-გვ.71. მოკლე ცნობა სოფელ ურაველში შემორჩენილი მცირე, ნახევრადდანგრეული ეკლესიის შესახებ. ტექსტს ახლავს ფოტო. 4.ურაველის ეკლესია //ნათენაძე, ნ. მესხი მელექსე.-თბ., 2018.-გვ.318-320.
კუმურდო (ახალქალაქის რ-ნი) 1.ბერიძე ვ. კუმურდო.-თბ.,1959. ბუკლეტში მოცემულია კუმურდოს ტაძრის ხუროთმოძღვრული დახასიათება, ცნობები ქტიტორისა და აგების თარიღის შესახებ. 2.ბერიძე ვ. კუმურდოს ტაძარს ათასი წელი შეუსრულდა //ძეგლის მეგობარი.-1964.-N2.-გვ.25-27. აღწერილია ახალქალაქის მახლობლად მდებარე კუმურდოს ტაძარი. ტაძრის ამგებად (ლეონ აფხაზთა მეფის დროს), იოანე ეპისკოპოსის დავალებით, მოხსენიებულია ხუროთმოძღვარი საკოცარი. 3.კუმურდო //ბერიძე ვ. ძველი ქართული ხუროთმოძღვრება.-თბ.,1974.-გვ.49-50.-გვ.129-130. ტაძრის სამშენებლო და რელიეფური წარწერების მიმოხილვა. ტექსტს ახლავს ნ.სევეროვის მიერ შესრულებული ტაძრის ნახატი და გეგმა. 4.ქანდაურაშვილი ა. კუმურდოს ტაძარი //საქართველოს ბუნება.-1974.-N4.-გვ.20. მოკლე ცნობები ტაძრის აგების, თარიღის, ამგების, მოხატულობისა და წარწერების შესახებ. 5.ხარაძე კ. ჯავახეთის ხუროთმოძღვრული და ბუნების ძეგლები.-თბ.,2003.-გვ.20-22. ძეგლის ისტორია, ამგებთა ვინაობა, ვრცელი ხუროთმოძღვრული დახასიათება, არქიტექტურული მორთულობა და წარწერების ანალიზი. 6.ალხაზიშვილი ი. ვარძია მიძინების ღვთისმშობლის დღესასწაული //დროება.-1877(6 სექტ.).-N137.-გვ.2-3;N139.-გვ.2-3. ცნობები კუმურდოს ტაძრის შესახებ. 7.ალელიშვილი ნ. კუმურდო //კოჟორიძე დ. ალელიშვილი ნ. მესხეთ-ჯავახეთი ძველად და ახლა.-თბ.,1963.-გვ.27-29 //გაზ. "წითელი დროშა"(ახალციხე, ახალქალაქი).-1964(17 სექტ.). მოკლე ცნობები კუმურდოს პერიოდის საქართველოს ისტორიულ-კულტურულ გარემოს, ტაძრის მშენებლობისა და არქიტექტურის შესახებ. 8.ბერძენიშვილი ნ. საქართველოს ისტორიის საკითხები I.-თბ.,1964.-გვ.131-137. ტაძრის მოკლე ხუროთმოძღვრული დახასიათება და წარწერების ანალიზი. 9.ამირანაშვილი შ. ქართული ხელოვნების ისტორია.-თბ.,1971.-გვ.238-239. ტაძრის ხუროთმოძღვრებისა და ორნამენტული შემკულობის აღწერილობა. 11.ბორჯომიდან ვარძიამდე //გაბაშვილი ც. ვარძია. გზამკვლევი.-თბ.,1945.-გვ.29-31. ცენტრალურ-გუმბათიანი , X საუკუნით დათარიღებული კუმურდოს ტაძრის მოკლე ხუროთმოძღვრული დახასიათება, აგების თარიღის განსაზღვრა ტაძრის წარწერის მიხედვით. აღნიშნულია მდიდარი დეკორატიული შემკულობის თაობაზე. ტექსტს დართული აქვს ძეგლის ფოტო. 12.[გვარამაძე ივანე] ვინმე მესხი. ჯავახეთიდამ არხეოლოგიური შენიშვნები //დროება.-1882(20 ივლ.).-N150.-გვ.2-3;(22 ივლ.).-N151.-გვ.2-3. კუმურდოს ეკლესიის მოკლე დახასიათება. 13.[გვარამაძე ი.]ვინმე მესხი ახალი შენიშვნანი //დროება.-1880(17 სექტ.).-N196.-გვ.1-3. მოკლე ცნობა კუმურდოს ტაძრის შესახებ. 14.დავრიშაშვილი ი. ქართული ხუროთმოძღვრება //გუშაგი.-1989.-N18.-გვ.68. X საუკუნეში აგებული კუმურდოს ტაძრის, ფასადებისა და სარკმლების მორთულობის აღწერილობა. 15.ახალციხე-ვარძია //ზაქარაია პ. თბილისი.ბორჯომი.ვარძია.-თბ.,1977.-გვ.58-59. კუმურდოს ტაძრის მოკლე მხატვრულ-ხუროთმოძღვრული დახასიათება.მოხსენიებულია ეპისკოპოსი იოანე (X ს.), საკოცარი. 16.[მირიანაშვილი ესტატე]შილდელი ე. //ივერია.-1895(18 მაისი).-N103.-გვ.1-2. კუმურდოს ტაძრის წარწერების შესახებ. 17.კუმურდო //ძველი ქართული ხუროთმოძღვრება(დამხმარე სახელმძღვანელო).-თბ.,1987.-გვ.39-40. ტაძრის გეგმა, არქიტექტურა და მხატვრული გაფორმება, რელიეფური გამოსახულებები, შემორჩენილი წარწერების ანალიზი. 18.კუმურდო //ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია.ტ.VI.-თბ.,1983.-გვ.71. ტაძრის ხუროთმოძღვრების, შიდა სივრცისა და ჩუქურთმების შესახებ. 19.როსტომაშვილი ი. სოფელი კუმურდო და მისი დიდებული ნაშთი //მოგზაური.-1901.-N2.-გვ.101-114. მოკლე ისტორია, ტაძრის წარწერების განხილვა. 20.სხირტლაძე ზ. ღრმთისმშობლის მიძინების კომპოზიცია კუმურდოს ეკლესიაში //მეცნიერებათა აკადემიის მაცნე...ისტორიის სერია.-1992.-N2.-გვ.143-159. რეზ. რუს. და ინგლ. ენებზე.(გვ.159). ტაძრის სამხრეთ-აღმოსავლეთ აფსიდის ღვთისმშობლის მიძინების კომპოზიციის თავისებურებები. 21.სილოგავა ვ. კუმურდო. ბუკლეტი.ახალციხე.-1957. კუმურდოს ტაძრის ორგინალური არქიტექტურისა და დეკორატიული გაფორმების შესახებ. 22.სილოგავა ვ. სამხრეთ საქართველოს წარწერების შესწავლა ხელნაწერთა ინსტიტუტის ეპიგრაფიკული ექსპედიციის მიერ //მრავალთავი.X.-1983. 1980 წელს კუმურდოს ტაძარში ჩატარებული გაწმენდითი სამუშაოების დროს აღმოჩენილი სამი წარწერიანი ფილის განხილვა. 23.კუმურდოს საყდარი //ქართული წარწერების კორპუსი.I.:აღმოსავლეთ და სამხრეთ საქართველო (X-XII.).-1980.-გვ.262-267. გაანალიზებულია კუმურდოს ტაძრის კედლებზე შემორჩენილი X საუკუნის წარწერები, მათი შესრულების თარიღი. მოცემულია საილუსტრაციო მასალა (ტაბ.102-104). 24.ციციშვილი ირ. ქართული არქიტექტურის ისტორია.-თბ.,1955.-გვ.58-59. X საუკუნის საეპისკოპოსო ტაძრის ხუროთმოძღვრება, მხატვრული გაფორმება. ძეგლის ამგებად მოხსენიებულია საკოცარი. ტექსტს ახლავს საილუსტრაციო მასალა (ტაბ.XX/1,2). 25.განვითარებული ფეოდალიზმი: კუმურდოს ტაძარი //ციციშვილი ირ. ქართული ხელოვნების ისტორია.-თბ.,1995.-გვ.83. ხუროთმოძღვარ საკოცარის მიერ აგებული კუმურდოს ტაძრის მოკლე აღწერილობა. ტექსტს ასხლავს ტაძრის ნანგრევების ფოტო. 26.ცისკარიშვილი ვ. ჯავახეთის ეპოგრაფიკა, როგორც საისტორიო წყარო.-თბ.,1959.-გვ.10-25. კუმურდოს კათედრალური ტაძრის კედლებზე შემორჩენილი ასომთავრული წარწერის ანალიზი. მოხსენიებულნი არიან: მ. ბროსე, ექვ.თაყაიშვილი, ი. როსტომაშვილი. 27.კუმურდო //საქართველოს სულიერი საგანძური.წ.I.-თბ.,2005.-გვ.134-135. X საუკუნეში აგებული კუმურდოს საეპისკოპოო ტაძრის მსენებლობი ეტაპები, ხუროთმოძღვრული დახასიათება, რელიეფური გამოსახულებების აღწერილობა. ტექსტი ქართ. და ინგლ. ენებზე. დართულია ტაძრის საერთო ხედის ფოტო. 28.ბერიძე ვ. ადრეფეოდალური ხანის ქართული ხელოვნება //საქართველოს ისტორიის ნარკვევები.ტ.II.-თბ.,1979.-გვ.638-640. 964 წელს ხუროთმოძღვარ საკოცარის მიერ აგებული კუმურდოს ტაძრის ზოგადი დახასიათება. 29.გერაშვილი ლ. ათასი წლის შემდეგ //გაზ. "თბილისის".-1964(6 ოქტ.).-გვ.3. 30.დანელია ვ. მრავალტანჯული და მრავლისმეტყველი კუმუედოს ტაძარი //საქართველოს რესპუბლიკა.-2001(25 სექტ.).-გვ.1,4. ტაძრის ისტორიიდან. 31.კალანდაძე ი. გადავარჩინოთ კუმურდოს ტაძარი //გაზ. "ახალგაზრდა კომუნისტი".-1988(31 მაისი).-გვ.2. X საუკუნის კათედრალური ტაძრის შესახებ. 32.მამაცაშვილი ნ. კუმურდო //გაზ. "ოქტომბრის დროშით"(ახალქალაქი).-გვ.1959(26 ივლ.). 33.კუმურდოს საეპისკოპოსო ტაძარი //საქართველსო კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლები.-თბ.,2010.-გვ.237-242. ტექსტი ქართ. და ინგლ. ენებზე. ტაძრის მოკლე ისტორიული მიმოხილვა. მოხსენიებულნი არიან: ამგები -კუმურდოს ეპისკოპოსი იოანე, ხუროთმოძღვარი - საკოცარი. ტექსტს ერთვის ფოტოები. 34.კალისტრატე. "ნება მიბოძეთ თქვენს გაზეთში..." //გაზ."ივერია".-1889(30 სექტ.).-N206.-გვ.2. მოკლე ცნობა ტაძრის შესახებ. 35.კალისტრატე. საისტორიო მასალა (საფარა 1269-1308 წ.) //გაზ."ივერია".-1891(3 ოქტ.).-N231.-გვ.3. 36.Чубинашвили Г. Вопрсы истории искусства. Исследования и заметки.Т.1.-Тб.,1970.-С236-261 с илл. 37.Толстой И., Кондаков Н. Русские древности в памятниках искусства. Вып. IV.-Христианские древности Крыма, Кавказа и Киева. 38.Такйшвили Э. Христианские памятники. Кумурдо //материалы по археологиии Кавказа.-М.,1909.=Вып.12.-С.35-44. 39.Северов Н., Чубинашвили Г. кумурдо и Никорцминда.-М.,1947.-С.5-16 с илл. 40.Рчеулишвили Л. Композиция трех крестов в архитектурном декоре грузинских храмов средневековья //IVМеждународный симпозиум по грузинскому искусству.-Тб.,1983.-С.6. 41.Ростомов И. Ахалкалакский уезд а археологическом отношении.-Тифл.,1898.-С.79-92 с рис. 42.памятники Культуры Грузии. Каталог выставки .-Тб.,1967.-С.103. 43.Мшвениерадзе Д. Строительное дело в древней Грузии.-Тб.,1952.-476 с. с илл. 44.Кипшидзе Н. Борджом и его ущелье.-Тб.,1952.-С.151-152. 45.Загурский Л. Поездка в Ахалцихский уезд.-Тифл.,1973.-85 с. 46.Джанберидзе Н., Цицишвили И. Архитектурные памятники Грузии.-М.,1996.-С.129-142 с илл. 47.Гомелаури И., Кениа Р. каталог проектов, обмеров и рисунков академика архитектуры Н.П. Северова //Ars Georgica.-серия В.-1964.-N6.-С.182-183. 48.Габашвили Ц. Вардзия. Путеводитель.-Тб.,1949.-С.25-28. 49.Вейденбаум Е. Путеводитель по Кавказу.-Тифл.,1888.-С.382. 50.беридзе В. Некоторые аспекты грузинской купольной архитектуры со второй половины Xв. до конца XIII в. //Доклад на международном симпозиуме по грузинскому искусству в г. Бергамо (Италия) 29 VI.-1974.-Тб.,1976.-104 с. с илл. 51.Беридзе В. место памятников Тао-Кларджети в истори грузинской архитектуры.-Тб.,1981.-С.155-156 с илл. 52.Беридзе В. Архитектура Грузии.-М.,1948.-С.42-44. 53.бакрадзе Дм. Кавказ в древних памятниках христианства //Записки Общества любителей кавказской археологии.Кн.!.-Тифл.,1875.-С.19-177. 54.Анчабадзе З. Из истории средневековой Абхазии (VI-XVIIвв.).-Сухуми.,1959.-С.153. 55.კუმურდო //შუბითიძე ვ. ქართული ციხესიმაგრეები და ეკლესია-მონასტრები.-თბ.,2012.-გვ.142-143. ტექსტი ქართ. და ინგლ. ენებზე. 56.განშტოება გარდამავალ პერიოდში (X-X1 საუკუნეების მიჯნა). კუმურდო // მოსულიშვილი ჰ. ქართული ხუროთმოძღვრული ძეგლების სტრუქტურა.-თბ.,2012.-გვ.74-79. კუმურდოს ტაძრის შიდა სივრცისა და გარე მოცულობის ანალიზი. ტექსტს ახლავს ნახაზები. 57.კუმურდო //ნათენაძე ნ. მესხი მელექსე.-თბ.,2018.-გვ.316-317.
ვანის ქვაბები (ასპინძის რ-ნი) 1.გაფრინდაშვილი გ. ვანის ქვაბის განძი //ძეგლის მეგობარი.-1966.-N6.-გვ.3-9. 1965 წლის ექსპედიციის მიერ "ვანის ქვაბების" შესწავლის შედეგები. სამრეკლოსა და ბალავრის წარწერების (განეკუთვნება თამარისა და შოთა რუსთაველის თანამედროვეს, იჩქით გურგენის ძეს)ანალიზი, ძეგლის აგების თარიღი. 2.ვანის ქვაბთა მონასტრის წარწერების პოეზია //კეკელიძე კ. ეტიუდები ძველი ქართული ლიტერატურის ისტორიიდან XIII.-თბ.,1974.-გვ.119-120// კეკელიძე კ. კედლებზე შერჩენილი სიცოცხლე //გაზ. "კომუნისტი.-1959(24 თებ.).-გვ.3. მცირე შენიშვნა შ.ონიანის მიერ წარწერების გაშიფვრის გამო. 3.მოდებაძე გ. შველას, კეთიმოწყობას მოითხოვს //ძეგლის მეგობარი.-1979.-N50.-გვ.28-29. მტკვრის მარჯვენა სანაპიროზე მდებარე, კლდეში ნაკვეთი, მეათე საუკუნის ნამონასტრალის-ვანის ანუ ვაჰანის ქვაბების მოვლა-დაცვის შესახებ. 4.ონიანი შ. ვანის ქვაბთა მონასტრის წარწერების პოეზია //საბჭოთა ხელოვნება.-1959.-N7.-გვ.33-40; N8.-გვ.33-42. მონასტრის კედლებზე XIII-XVI საუკუნეებში მონაზონი ქალების მიერ შესრულებული წარწერების აღწერილობა. 5.ონიანი შ. მივხედოთ ვანის ქვაბთა მონასტრის წარწერებს //ძეგლის მეგობარი.-1964.-N3.-გვ.14-18. XII-XV საუკუნეების წარწერების (მათ შორის ფრაგმენტი "ვეფხისტყაოსნიდან")დაცვის სპეციალურ ღონისძიებათა აუცილებლობის შესახებ. 6.ბერძენიშვილი ნ. საქართველოს ისტორიის საკითხები.I.-თბ.,1964.-გვ.116-126. ვანის ქვაბების მონასტრის წარწერებისა და მონასტრის თეთრი ეკლესიის კედლებზე შემორჩენილი მინაწერის განხილვა. 7.ბორჯომიდან ვარძიამდე //გაბაშვილი ც. ვარძია. გზამკვლევი.-თბ.,1945.-გვ.36-39. მოკლე ცნობა ვანის (ვაჰანის) ქვაბებით განთქმული წმ. გიორგის სახ. მონასტრის შესახებ. ტექსტს დართული აქვს ვანის ქვაბების საერთო ხედის , მცირე ეკლესიისა და ქვაბთა კედლის წარწერების ფოტოები. 8.გაფრინდაშვილი გ. ვანის ქვაბები //არქეოლგიური კვლევა-ძიება საქართველოში 1969 წელს.-თბ.,1971.-გვ.123-125. საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის მიერ 1969 წელს ვანთა ქვაბთა მონასტერში ჩატარებული არქეოლოგიური კვლევა-ძიების მასალები. 9.გაფრინდაშვილი გ. არქიტექტურულ-არქეოლოგიური ძიებანი ვანის ქვაბებში 1967 და 1968 წლებში //საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის არქეოლოგიური ექსპედიციები.II.-თბ.,1971.-გვ.108-112. 10.გაფრინდაშვილი გ. ვანის ქვაბები-1971 //არქეოლოგიური კვლევა-ძიება საქართველოში 1971 წელს.-თბ.,1972.-გვ.72-74. ვანის ქვაბთა მონასტერში ჩატარებული არქეოლოგიური სამუშაოების მასალები. 11.ვანის ქვაბები //ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია.-IV.-თბ.,1979.-გვ.293-295. ცნობები კლდეში ნაკვეთი ხუროთმოძღვრული კომპლექსის - ვანის ქვაბთა ისტორიისა და არქიტექტურის შესახებ. 12.ზაქარაია პ. თბილისი. ბორჯომი. ვარძია.-თბ.,1977.-გვ.59-60. ვანის ანუ ვაჰანის სამონასტრო კომპლექსის მოკლე ისტორია, წარწერების ანალიზი ("ვეფხისტყაოსნის" ხელნაწერის ყველაზე ადრეული ნიმუში).მოხსენიებულნი არიან: ანტონ ჭყონდიდელი, მურვან კათხაისძე. 13.ონიანი შ. ვანის ქვაბთა ორი პოეტური წარწერა //ძეგლის მეგობარი.- კრ.X-XI.-1967.-გვ.33-37. ეკლესიის კედელზე შემორჩენილი წარწერის (XV ს.) მიმოხილვა. 14.ცისკარიშვილი ვ. გამოქვაბულის დღიური //დროშა.-1952.-N11.-გვ.19. ვანის ქვაბთა მონასტრის ზედა სართული ეკლესიაში შემორჩენილი მონაზონ ქალთა მიერ შესრულებული ისტორიული ხასიათის წარწერების ანალიზი. 15.ვაჰანის მონასტრის წარწერა //ცისკარიშვილი ვ. ჯავახეთის ეპიგრაფიკა როგორც საისტორიო წყარო.-თბ.,1959.-გვ.49-52. ვანის ქვაბთა ისტორია, ვანის მონასტრის სამი ეკლესიის წარწერების ენობრივი და პალეოგრაფიული ანალიზი. მოხსენიებულია ნ.ბრეძენიშვილი. 16.ბოჭორიძე გ. მოგზაურობა სამცხე-ჯავახეთში.-თბ.,1992.-გვ.227-240. ვანის (ვაჰანის) ქვაბთა კომპლექსში შემავალი ეკლესიების ხუროთმოძღვრული დახასიათება და მათზე შემორჩენილი წარწერების განხილვა. 17.ვანის ქვაბები //საქართველოს სულიერი საგანძური.-წ.I.-თბ.,2005.-გვ.81-83. VIII საუკუნის ვანის ქვაბების (გუგრენისძეთა ფეოდალური სახლის საგვარეულო მონასტერი) გამოქვაბულთა კომპლექსის (წმინდა გიორგის სახელობის ეკლესია, სადგომები, სამეურნეო დანიშნულების სათავსოები, საძვალე, თავშესაფარი, სამიმოსვლო გვირაბები და ექვსი ეკლესია), წყალსადენისა და წყალსაცავის ნაშშთების, მხატვრობის ფრაგმენტების, ისტორიული ხასიათის წარწერებისა და სიძვეელეთა დახასიათება. მოხსენიებული იჩქით გურგენისძე(XII ს.), მწიგნობართუხუცესი ანტონ ჭყონდიდელი (XIII ს.). ტექსტი ქართ. და ინგლ. ენებზე. დართული აქვს კომპლექსის საერთო ხედის ფოტო. 18.გაფრინდაშვილი გ. კლდის ძეგლები //გაზ. "ლიტერატურული საქართველო.-1959(6 თებ.).-გვ.3. 19.გაფრინდაშვილი გ. რუსთაველის კვალდაკვალ გამოქვაბულებში //გაზ. "კომუნისტი".-1965(21 ოქტ.).-გვ.4. აღმოჩენები ვანის ქვაბებში (წარწერები, ჭურჭელი). 20.ვაჰანის ქვაბები //ელიზბარაშვილი ნ., კუპატაძე ბ. საქართველოს 100 ღირსშესანიშნაობა.-თბ.,2011.-გვ.93. ძეგლის მოკლე ისტორია. ტექსტს ერთვის ვაჰანის ქვაბების, 21.ვანის ქვაბები //შუბითიძე ვ. ქართული ციხესიმაგრეები და ეკლესია-მონასტრები.-თბ.,2012.-გვ.135-136. ტექსტი ქართ. და ინგლ. ენებზე. 22.ვანის ქვაბები //ხარაძე კ. სამცხის ბუნებისა და ხუროთმოძღვრების ძეგლები.-თბ.,2016.-გვ.113-116. 23.ვანის ქვაბები //ნათენაძე ნ. მესხი მელექსე.-თბ.,2018.-გვ.309-315.
ალანძა (ასპინძის რ-ნი) 1ალანძა, ტოლოში //საქართველო:ენციკლოპედია.-თბ.,1997.-გვ.90. მოკლე ცნობა ისტორიულ მესხეთ-ჯავახეთში მდებარე VIII-IX საუკუნეების ერთნავიანი დარბაზული ეკლესიის შესახებ. ტექსტს ერთვის ეკლესიის ფოტო. 2.ალანძა //ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია.ტ.I.-თბ.,1975.-გვ.265. მოკლე ცნობები ალანძის ხუროთმოძღვრულ კომპლექსზე. 3.გაბაშვილი ტ. პორტალები ქართულ არქიტექტურაში.-თბ.,ტექნიკა და შრომა.-1955.-გვ.17. ალანძის [ალანძიას]დარბაზული ტიპის ეკლესის აღწერილობა და დათარიღება. 4.ვაჩეიშვილი ნ. დარბაზულ ეკლესიათა შიდა სივრცის მხატვრული გადაწყვეტის რამდენიმე თავისებურება //ძეგლის მეგობარი.-1997.-N1. განხილულია ნასოფლარ ალანძის დარბაზული ეკლესიის (VIII ს.) ხუროთმოძღვრული ფორმები. ერთვის გეგმა და ჭრილები. 5.ჩუბინაშვილი ნ. საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის მოამბე.-1956.-XVII.-N6.-გვ.557-564. 6.ალანძა //მირიჯანაშვილი ი. ჯავახეთის დარბაზული ეკლესიები.-თბ.,2009.-გვ.14-24. მდ. ტოლოშის ხეობაში ნაგები, კომპოზიციურად შეკრული, მკაცრი ნაგებობის შიდა სივრცისა და გარე მოცულობის ხუროთმოძღვრული აღწერილობა, შედარება ოლთისის, თეთრიწყაროს , კუსირეთის, ბიეთის, არბოს, დისევისა და სხვა ეკლესიებთან. აგების თარიღის განსაზღვრა მხატვრულ-სტილისტური ანალიზის საფუძველზე. აღსანიშნავია შესასვლელის ერთადერთი გაფორმებული დეკორატიული თაღი და ორი ეპოქისათვის დამახასიათებელი სტილისტური ნიშნების თანაარსებობა. მოხსენიებულნი არიან: ნ. ჩუბინაშვილი, ვ. დოლიძე. ტექსტს ერთვის საილუსტრაციო მასალა (გვ.109-112. ფოტოები ი. მირიჯანაშვილისა). 7.Джанбурия Г., Мелитаури К. и др. Вардзиа. Путеводитель.-Тб.-1957.-94 с. с илл. 8.ალანძა //არქიტექტურის რესტავრაცია საქართველოში.-თბ.,2012.-გვ.50-51. ტექსტს ერთვის ძეგლის ფოტოები. 9.ალანძა //ნათენაძე ნ. მესხი მელექსე.-თბ.,2018.-გვ.294.
თმოგვი (ასპინძის რ-ნი) 1.გაფრინდაშვილი გ. თმოგვი //ძეგლის მეგობარი.-1966.-N6.-გვ.41-46. X საუკუნის ციხე-ქალაქ თმოგვის ნაშთების ხუროთმოძღვრული დახასიათება. 2.ცისკარიშვილი ვ. ციხე-ქალაქი თმოგვი //საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის მოამბე.-1956.-XIX-В.-გვ.97-106. თმოგვის ნანგრევების მოკლე აღწერილობა, გეოგრაფიული მდებარეობა და ისტორია. 3.გვერდწითელი რ. ზედა თმოგვის ეკლესიის წარწერები //საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის მოამბე.XIV-B.-თბ.,1947.-გვ.237-248. რეზ. რუს. ენაზე. ძეგლის მოკლე დახასიათება, წარწერების სტილისტურ-პალეოგრაფიული ანალიზი. 4.ჯავახეთი //ფონდი "ღია საზოგადოება საქართველო" ეროვნული კულტურული მემკვიდრეობის პროგრამა: საანგარიშო კრებული.-თბ.,1997.-გვ.14-15. ტექსტი ქართ.და ინგლ. ენებზე. მოცემულია ნასოფლარ ზედა თმოგვის, ნიალის ველზე აგებული ბაზილიკური ტაძრის მოკლე ხუროთმოძღვრული აღწერილობა. ტექსტს დართული აქვს გეგმა, ნახაზები და საილუსტრაციო მასალა. 5.ზედა თმოგვი //ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია.ტ.IV.-თბ.,1979.-გვ.495. სამნავიანი ბაზილიკის არქიტექტურა. 6.ბოჭორიძე გ. მოგზაურობა სამცხე-ჯავახეთში.-თბ.,1992.-გვ.215-221. მოკლე ცნობები თმოგვის კომპლექსის შესახებ. 7.ციხე-ქალაქები: თმოგვი //ზაქარაია პ. ქართული ციხე-ქალაქები ციხესიმაგრეები ციხე-დარბაზები ციხე-გალავნები კოშკები.-თბ.,2001.-გვ.39-41. ციხის მოკლე ისტორია და ხუროთმოძღვრული აღწერილობა. ტექსტს ერთვის დასავლეთი ხედის ფოტო. 8.თმოგვის წმ. მარინეს სახელობის ეკლესია //საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის სახელმწიფო პროგრამა.-თბ.,2004-2005.-გვ.87-89. 1303 წელს აგებული წმინდა მარინეს სახელობის გუმბათიანი ეკლესიის რესტავრაციის საკვლევი და საპროექტო სამუშაოების შედეგები. ტექსტი ქართ. და ინგლ. ენებზე. ახლავს ძეგლის ნანგრევებისა და შემორჩენილი მოხატულობის ფოტოები. 9.ახალციხე-ვარძია //ზაქარაია პ. თბილისი. ბორჯომი. ვარძია.-თბ.,1977.-გვ.55-57. შუა საუკუნეების ძეგლის - თმოგვის მდებარეობა, მშენებლობის თავისებურებანი, ისტორიული ცნობები თმოგვის თაობაზე, მოკლე ისტორია, ცნობები ციხის მფლობელთა შესახებ. მოხსენიებულნი არიან: მეფე ბაგრატ IV, სარგის II თმოგველი, გამრეკელ-თორელთა გვარი, ნიანია ქუაბულისძე. 10.გაფრინდაშვილი გ. თმოგვის წმ. მარინეს ეკლესია 700 წლისაა //"ლიტერატურული მესხეთი".-2003(სექტ.).-N9.-გვ.1. 11.გიორგობიანი ბ. თმოგვის ეკლესია //გაზ. "ახალგაზრდა კომუნისტი".-1988(25 ივნ.).-გვ.3. ეკლესიის მოვლა-პატრონობის შესახებ. 12.თმოგვი: წმ. მარინეს სახელობის ეკლესია, 1303 წ. //ძეგლთა რეაბილიტაცია საქართველოში.-თბ.,2006. ტექსტი ქართ. და ინგლ. ენებზე. თმოგვის ციხისა და ძლიერ დაზიანებული წმ. მარინეს სახ. ეკლესიის ტერიტორიაზე ჩატარებული სარეაბილიტაციო-სარესტავრაციო სამუშაოების შედეგების შესახებ (უგზოობის გამო საშენი მასალა გაჭიმული ბაგირის საშუალებით მიეწოდებოდა). ტექსტს ერთვის ფოტომასალა. 13.[გვარამაძე ივანე] ვინმე მესხი ახალციხის მაზრაში //გაზ. "დროება".-1878(6 დეკ.).-N250.-გვ.1-3; N251.-გვ.1-3. 14.კალისტრატე. "ნება მიბოძეთ თქვენს გაზეთში"...//გაზ."ივერია.-1889(30 სექტ.).-N206.-გვ.2. 15.ჩ[იტა]ძე ი[ოსებ]. ახალქალაქის მაზრა //გაზ. "ივერია'.-1889(5 სექტ.).-N187.-გვ.3. 16.ჟღერს ქვის ჰარმონია.ნაკვ.II:საკითხავი ყმაწვილთათვის.-თბ.,2007.-გვ.45-46. მოკლე ცნობა სამნავიანი ბაზილიკის შესახებ. ტექსტს ერთვის ბაზილიკის სამხრ. პორტალის ფოტო. 17.ზედა თმოგვი //შუბითიძე ვ. ქართული ციხესიმაგრეები და ეკლესია-მონასტრები.-თბ.,2012.-გვ.138. ტექსტი ქრთ. და ინგლ. ენებზე. 18.ზედა თმოგვის ეკლესია //ხარაძე კ. სამცხის ბუნებისა და ხუროთმოძღვრების ძეგლები.-თბ.,2016.-გვ.110-112. 19.თმოგვი //ნათენაძე ნ. მესხი მელექსე.-თბ.,2018.-გვ.300-302.
წუნდა (ასპინძის რ-ნი) 1.ბოჭორიძე გ. მოგზაურობა სამცხე-ჯავახეთში.-თბ.,1992.-გვ.221-222. წუნდის ეკლესიისა და მისი სამრეკლოს აღწერილობა, ხუროთმოძღვრული დახასიათება და წარწერების მოკლე პალეოგრაფიული ანალიზი. 2.წუნდა //საქართველოს სულიერი საგანძური.წ.I.-თბ.,2005.-გვ.268. XII-XIII საყკუნეების დარბაზული ტიპის ეკლესიის მოკლე ხურომოძღვრული დახასიათება. ტექსტი ქართულ და ინგლ. ენებზე. დართული აქვს ძეგლის საერთო ხედის ფოტო. 3.ახალციხე-ვარძია //ზაქარაია პ. თბილისი. ბორჯომი. ვარძია.-თბ.,1977.-გვ.57-58. მოკლე ცნობა V საუკუნეში მეფის საზაფხულო რეზიდენციის - წუნდის შესახებ.ეკლესიის ამგებად (წარწერის მიხედვით) მოხსენიებულია იჩქით გურგენის ძე. 4.ჯავახეთის 1933 წლის ექსპედიციის დღიური //ბერძენიშვილი ნ. საქართველოს ისტორიის საკითხები.I.-თბ.,1964.-გვ.127- 136. ქალაქის დაარსების ისტორია, მდებარეობა, ციხისა და ეკლესიის აღწერილობა, წარწერების ვრცელი პალეოგრაფიული დახასიათება ჯავახეთის 1933 წლის ექსპედიციის დღიურის მიხედვით. 5.წუნდა //ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია.ტ.XI.-თბ.,1987.-გვ.351. მოკლე ცნობები სამხრეთ საქართველოს ისტორიულ ქალაქ წუნდის ტერიტორიაზე შემორჩენილი XII-XIII საუკუნეების დარბაზული ეკლესიის შესახებ. 6.წუნდის წარწერა //ცისკარიშვილი ვ. ჯავახეთის ეპიგრაფიკა როგორც საისტორიო წყარო.-თბ.,1959.-გვ.46-49. ნაქალაქარ წუნდის კარგად შემონახული წარწერების პალეოგრაფიული და ენობრივი ანალიზი. მოხსენიებული არიან: მ.ბროსე, ივ.როსტომაშვილი. ტექსტს ახლავს საილუსტრაციო მასალა (ტაბ.VII). 7.ბორჯომიდან ვარძიამდე //გაბაშვილი ც. ვარძია გზამკვლევი.-თბ.,1945.-გვ.27-29. მოკლე ცნობა თლილი ქვით ნაგები ერთნავიანი ეკლესიის -წუნდის შესახებ. მოცემულია ეკლესიის ხედისა და კარიბჭის დეტალის ფოტოები. 8.მჭედლიშვილი მ. წუნდა // ძეგლის მეგობარი.-1987.-კრ.77.-გვ.26-29. წუნდის შესახებ არსებული სამეცნიერო მასალის მიმოხილვა; წუნდისა და კუმურდოს ეკლესიების იდენტურობის თაობაზე. მოხსენიებულნი არიან: ვახტანგ გორგასალი, იოანე ეპისკოპოსი, სკოცარი (სკორცია), ვ. ცისკარიშვილი. 9.წუნდის ტაძარი //საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლები.-თბ.,2010.-გვ.225-227. ტექსტი ქართ. და ინგლ. ენებზე. მოკლე ცნობა XII-XIII საუკუნეებში აგებული ეკლესიის შესახებ. ამგებად მოხსენიებულია იჩქით გურგენის ძე. ტექსტს ერთვის ძეგლის ფოტოები. 10.[გვარამაძე ივანე] ვინმე მესხი ახალციხის მაზრაში //გაზ. ”დროება”.-1878(6 დეკემბერი).-N250.-გვ.1-3; N251.-გვ.1-3. 11.კალისტრატე. საისტორიო მასალა. (1027-1072) //გაზ. "ივერია".-1891(9 სექტ.).-N239.-გვ.3. 12.ხერთვისის ციხე და წუნდა //ელიზბარაშვილი ნ., კუპატაძე ბ. საქართველოს 100 ღირსშესანიშნაობა.-თბ.,2011.-გვ.95. წუნდა, როგორც ჯავახეთის ძველი პოლიტიკური და საეკლესიო ცენტრი. XII-XIII საუკუნეებში აგებული მცირე დარბაზული ეკლესიის მოკლე ხუროთმოძღვრული აღწერილობა. მოხსენიებულნი არიან: ქალაქის დამაარსებელი (თქმულების მიხედვით) ეთნარქ ჯავახოსი, ქართლის სამეფოს დამაარსებელი მეფე ფარნავაზი. ტექსტს ერთვის წუნდის ეკლესიისა და ქტიტორთა წარწერის ფოტოები. 13.Месхиа Ш. Города и городской строй феодальной Грузии.-Тб.,1959.-С.45-46. 14.Кипшидзе Н. Борджоми и его ущелье.-Тб.,1952.-С.151. 15.Гомелаури И., Кения Р. Каталог проектов, обмеров и рисунков академика архитектуры Н.П. Северова //Ars Georgica.-серия В-1964.-N6.-С.207. 16.ნაქალაქევი (წუნდა). წუნდა //შუბითიძე ვ. ქართული ციხესიმაგრეები და ეკლესია-მონასტრები.-თბ.,2012.-გვ.144; გვ.157. ტექსტი ქართ. და ინგლ. ენებზე. 17.წუნდის ეკლესია //ხარაძე კ. სამცხის ბუნებისა და ხუროთმოძღვრების ძეგლები.-თბ.,2016.-გვ.101-104. დარბაზული ტიპის ეკლესიის არქიტექტურული აღწერილობა. ტექსტს ახლავს ფოტომასალა. 18.წუნდა //ნათენაძე ნ. მესხი მელექსე.-თბ.,2018.-გვ.297-299.
ხერთვისი (ასპინძის რ-ნი) 1.გაბაშვილი ც. ხერთვისი.-თბ.,1960. ხერთვისის ციხისა და მისი გეოგრაფიული გარემოს აღწერილობა, ხუროთმოძღვრული აგებულება, ისტორია. 2.ბოჭორიძე გ. მოგზაურობა სამცხე-ჯავახეთში.-თბ.,1992.-გვ.226-227. ციხისა და ორი ერთნავიანი ეკლესიის მოკლე ხუროთმოძღვრული დახასიათება. 3.სიმაგრეები: ხერთვისი //ზაქარაია პ. საქართველოს ძველი ქალაქები და ციხეები.-თბ.,1973.-გვ.57-59. ციხის განსაკუთრებული მდებარეობა, ლეონტი მროველის ცნობა ციხის წარმოშობის შესახებ, ისტორია. მოხსენიებულნი არიან: მანუჩარ II ათაბაგი, გიორგი სააკაძე, ერეკლე მეორე. ტექსტს ერთვის ფოტომასალა (ტაბ.14). 4.ციხესიმაგრეები: ხერთვისი //ზაქარაია პ. ქართული ციხე-ქალაქები ციხესიმაგრეები ციხე-დარბაზები ციხე-გალავნები კოშკები.-თბ.,2001.-გვ.72-74. ლეონტი მროველის ცნობა ციხის შესახებ, ისტორია, ხუროთმოძღვრული აღწერილობა - ზოგადი მიმოხილვა. ტექსტს ერთვის სამხრეთი ხედის ფოტო. 5.ციხეები და ციხე-დარბაზები: ხერთვისი //ზაქარაია პ. საქართველოს საერო ხუროთმოძღვრების ძეგლები.-თბ.,1960.-გვ.17-19. მოკლე ცნობები ციხის მდებარეობის, სტრატეგიული მნიშვნელობისა და ისტორიის შესახებ. ტექსტს ერთვის ხერთვისის ჩანახატი (სურ.4). 6.შუაფეოდალური ეპოქის ციხე-ქალაქები და ციხესიმაგრეები (X-XV სს.): ხერთვისი //ზაქარაია პ. ქართულ ციხესიმაგრეთა ისტორია უძველესი დროიდან XVIII ს. ბოლომდე.-თბ.,2002.-გვ.151-154. ხერთვისის ხუროთმოძღვრული ანსამბლის აღწერილობა. ლეონტი მროველისა და ვახუშტი ბატონიშვილის ცნობა ციხის შესახებ; მშენებლობის ეტაპები, ციხის განსხვავებული ფუნქიები(1.XV ს.,2.XVI ს.). მოხსენიებულია ზაქარაია ქამქამისშვილი (XIV ს.). ტექტს ახლავს ფოტომასალა (სურ.68; ტაბ.44,45). 7.ციხეები და ციხე-დარბაზები: ხერთვისი //ზაქარაია პ. სამშობლოს გუშაგები.-თბ.,1965.-გვ.74-80. ციხის გეოგრაფიული სივრცე, აღწერილობა, მოკლე ისტორია. მოხსენიებული არიან: მემატიანე ლეონტი მროველი, გიორგი სააკაძე. ტექსტს ახლავს ციხის საერთო ხედის ფოტო. 8.სიმაგრეები:ხერთვისი //ზაქარაია პ. საქართველოს ძველი ციხესიმაგრეები.-თბ.,1988.-გვ.62-63. ლეონტი მროველის ცნობა ხერთვისის შესახებ. ციხის მდებარეობა და ნანგრევების მოკლე აღწერილობა. 9.განვითარებული ფეოდალიზმი: ხერთვისის ციხე //ციციშვილი ირ. ქართული ხელოვნების ისტორია.-თბ.,1995.-გვ.104. მოკლე ცნობა ციხის შესახებ. 10.განვითარებული ფეოდალიზმის არქიტექტურა(X-XIV სს.): ციხეები: ხერთვისის ციხე //ციციშვილი ირ. ქართული არქიტექტურის ისტორია.-თბ.,1955.-გვ.75. მოკლე ცნობა ციხის შესახებ. ტექსტს ახლავს საილუსტრაციო მასალა (ტაბ.XXXIII. სურ.1). 11.ახალციხე-ვარძია //ზაქარაია პ. თბილისი. ბორჯომი. ვარძია.-თბ.,1977.-გვ.53-55. ტაძრისა და ხუროთმოძღვრული ანსამბლის მდებარეობა, არქიტექტურული დახასიათება, მოკლე ისტორია, ლეონტი მროველის ცნობა მის შესახებ. მოხსენიებულნი არაინ: გიორგის სააკაძე, ლეონტი მროველი, ზაქარია ქამქამისშვილი, მეფე ერეკლე. ტექსტს ახლავს ძეგლის ფოტოები. 12.მაკალთია ს. მესხეთ-ჯავახეთი.-თბ.,1938.-გვ.83. ხერთვისის ციხე - მდებარეობა, მოკლე კონსტრუქციულ-არქიტექტურული დახასიათება. 13.ხერთვისი //ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია.ტ.XI.-თბ.,1987.-გვ.470. შუა საუკუნეების ციხესიმაგრის ისტორია. ტექსტს ახლავს აღმ.კოშკის ფოტო. 14.ხერთვისის წარწერა //ცისკარიშვილი ვ. ჯავახეთის ეპიგრაფიკა როგორც საისტორიო წყარო.-თბ.,1959.-გვ.11-115. ხერთვისის ციხის შესავალი კარის თავზე მოთავსებული წარწერის პალეოგრაფიული და ენობრივი ანალიზი. მოხსენიებულნი არიან: მ.ბროსე, ექვ.თაყაიშვილი. 15.აწყური, ხერთვისი, ოქროსციხე //ბერიძე ვ. ძველი ქართული ხუროთმოძღვრება.-თბ.,1974.-გვ.168. მდებარეობა, ისტორიული წყაროები ციხის შესახებ, მოკლე ხუროთმოძღვრული აღწერილობა. ტექსტს დართული აქვს ძეგლის ფოტო (ტაბ.192). 16.ბორჯომიდან ვარძიამდე //გაბაშვილი ც. ვარძია. გზამკვლევი.-თბ.,1945.-გვ.22-25. ხერთვისის მოკლე ხუროთმოძღვრული დახასიათება, ძეგლის აგებასთან დაკავშირებული ხალხური გადმოცემა , ციხის შესახებ არსებული სამეცნიერო ლიტერატურის მიმოხილვა. მოხსენიებული არიან: ექვ. თაყაიშვილი, დ. ბაქარაძე, ივ. როსტომასვილი, დიუბუა დე მონპერე. ტექსტს დართული აქვს ხერთვისის ფოტო და სქემა. 17.ხერთვისი //ნაკაშიძე ლ. საქართველოს საქმიანი და გამოჩენილი ადამიანები.-თბ.,2003.-გვ.52. ტექსტი ქართ. და ინგლ. ენებზე. მოკლე ცნობა ხერთვისის შესახებ ენებზე. ტექსტს დართულია აქვს ციხის ფოტო. 18.ხარაძე კ. ხერთვისი //ჟ. "საქართველოს ბუნება".-1992.-N11-12.-გვ.42-43. 19.ბოჭორიძე მ. საქართველოს ციხე-კომპლექსები სარესტავრაციო პრაქტიკაში //ძეგლის მეგობარი.-1994.-N1(91).-გვ.58-62. ციხეზე ჩატარებული სამეცნიერო-კვლევითი და სარესტავრაციო სამუშაოების შედეგები. 20.[გვარამაძე ივანე] ვინმე მესხი ახალციხის მაზრაში //გაზ. ”დროება”.-1878(6 დეკემბერი).-N250.-გვ.1-3; (8 ოქტომბერი).-N251.-გვ.1-3. 21.გვარამაძე ვ. (ვინმე მესხი) ბატონო რედაქტორო! //გაზ. ”დროება”.-1881(13 მაისი).-N98.-გვ.3; N146.-გვ.2-3. 22.ხერთვისის ციხე და წუნდა //ელიზბარაშვილი ნ., კუპატაძე ბ. საქართველოს 100 ღირსშესანიშნაობა.-თბ.,2011.-გვ.95. ციხის სახელწოდების შესახებ. ხერთვისის მოკლე ისტორია. ტექსტს ერთვის ხერთვისის ციხის საერთო ხედის ფოტო. 23.ხერთვისი //შუბითიძე ვ. ქართული ციხესიმაგრეები და ეკლესია-მონასტრები.-თბ.,2012.-გვ.16159-160. ტექსტი ქართ. და ინგლ. ენებზე. 24.ხერთვისის ციხესიმაგრე //ხარაძე კ. სამცხის ბუნებისა და ხუროთმოძღვრების ძეგლები.-თბ.,2016.-გვ.99-100. 25.ხერთვისი //ტაო-კლარჯეთი. ისტორიისა და კულტურის ძეგლები [კატალოგი].-თბ.,2017.-გვ.318. 26.ხერთვისი //ნათენაძე ნ. მესხი მელექსე.-თბ.,2018.-გვ.295-296.
კოხტას ციხე (ასპინძის რ-ნი) 1.ზაქარაია პ. თბილისი. ბორჯომი. ვარძია.-თბ.,1977.-გვ.52-53. მოკლე ცნობები ციხის შესახებ. ხალხში შემორჩენილი თქმულება ციხის შესახებ მოხსენიებულია ცოტნე დადიანი. 2.შუაფეოდალური ეპოქის ციხე-ქალაქები და ციხესიმაგრეები (X-XV): კოხტას ციხე //ზაქარაია პ. ქართულ ციხესიმაგრეთა ისტორია უძველესი დროიდან XVIII ს. ბოლომდე.-თბ.,2002.-გვ.157-158. ჯავახეთში შემორჩენილი ციხის შესახებ არსებული ისტორიული წყაროები კოხტას ციხის შესახებ, დღემდე შემორჩენილი ნანგრევების ხუროთმოძღვრული დახასიათება. ტექსტს ახლავს ფოტომასალა (ტა. 49,50). 3.Джанбурия Г.и др. Вардзия. Путеводитель.-1957.-С.43-44. 4.Мелитаури К. Крепости дофеодальной и раннефеодальной Грузии.Т.II.Тб.,1971.-С.46-48 с илл. 5.კოხტასთავი //შუბითიძე ვ. ქართული ციხესიმაგრეები და ეკლესია-მონასტრები.-თბ.,2012.-გვ.142. ტექსტი ქართ. და ინგლ. ენებზე. 6.კოხტას ციხე //ხარაძე კ. სამცხის ბუნებისა და ხუროთმოძღვრების ძეგლები.-თბ.,2016.-გვ.93-94. ტექსტს ახლავს ფოტომასალა. კოხტას ციხე //ნათენაძე ნ. მესხი მელექსე.-თბ.,2018.-გვ.293.
ახაშენის ეკლესია (ასპინძის რ-ნი) 1.ჩუბინაშვილი ნ. საურმაგის-ძის ნიღვარაის ქტიტორული რელიეფი ჯავახეთის ახაშენიდან //ქართული ხელოვნება.-1959.-N5.-გვ.135-154. სოფ.ახაშენში შემონახული დარბაზული ტიპის ეკლესიის აღწერილობა. 2.ბოჭორიძე გ. მოგზაურობა სამცხე-ჯავახეთში .-თბ.,1992.-გვ.105-106. მოკლე ცნობები ახაშენის ერთნავიანი ეკლესიისა და წარწერების შესახებ. 3.Габашвили Ц. Ахашени: (Церковь начала XI века) //Габашвили Ц. Вардзия.-Тб.,1957.-с.39. 4.Джанбурия Г. Милитаури К. и др. Вардзия. Путеводитель.-Тб.,1957.-с.39 с илл. 5.Материалы по археологии Кавказа. Вып.XII.-М.,1909.-с. 7-8 с илл. 6.Шмерлинг Р. Малые формы в архитектуре средневековой Грузии.-Тб.,1962.-с.109 с илл. и с табл. 7.ახაშენი //ნათენაძე ნ. მესხი მელექსე.-თბ.,2018.-გვ.292.
 
 საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა