აკაკი წერეთლის მდიდარ ლიტერატურულ მემკვიდრეობაში უაღრესად მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია მის კრიტიკულ და პუბლიცისტურ ნაწერებს.

აკაკიმ თავისი პირველი სტატია „ახირებული ფურცელი“ გამოაქვეყნა 1862 წელს. ამის შემდეგ მთელი ნახევარი საუკუნის მანძილზე აკაკის არ შეუწყვეტია თავისი კრიტიკულ-პუბლიცისტური შემოქმედება. დიდია და განუზომელი აკაკის, როგორც მხატვრის, სიტყვის ოსტატის, როგორც ბრწყინვალე პოეტის და მწერლის დამსახურება მშობლიური ლიტერატურის წინაშე; მაგრამ არა ნაკლებ მნიშვნელოვანია მისი როლი როგორც პუბლიცისტის, ჟურნალისტისა და ლიტერატურის კრიტიკოსისა ქართველი ხალხის საზოგადოებრივი აზროვნების განვითარების ისტორიაში.

დიდი ლენინი ამბობდა, რომ „პუბლიცისტების მუდმივი საქმეა - თანამედროვეობის ისტორიის წერა“ (თხზულებანი, ტ. 8, გვ. 108). შეიძლება ითქვას, რომ აკაკი თავისი ხანგრძლივი ცხოვრების მანძილზე, ილია ჭავჭავაძის მსგავსად, უბადლო ოსტატობით წერდა თავისი „თანამედროვეობის ისტორიას“.

საკითხების მოკლე ჩამოთვლაც კი საკმაო წარმოდგენას მოგვცემს აკაკის, როგორც პუბლიცისტის, როგორც ლიტერატურის კრიტიკოსის, როგორც ჩვენი კულტურის მესვეურის ინტერესთა ფართო დიაპაზონზე. თავის წერილებსა და ფელეტონებში დიდი ქართველი პოეტი-პუბლიცისტი ეხება უმთავრესად ქარ თველი ხალხის სოციალურ და ეროვნულ პრობლემატიკას, საკითხების იმ რიგს, რომელსაც წინა პლანზე აყენებდა მე-19 საუკუნის მეორე ნახევრის საქართველოს ეროვნულ-გამათავისუფლებელი მოძრაობა. საქართველოს პოლიტიკური ვითარება, გლეხობის მდგომარეობა, თვითმპყრობელობის პოლიტიკა, ქართული ბანკი, თეატრი და წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოება, დიდი რუსი ხალხი და მისი კულტურა, ურთიერთობა მოძმე სომეხ, უკრაინელ და სხვა ხალხებთან, განათლების საქმის დაყენება, ქალთა სწავლა-აღზრდა, ჭიათურის შავი ქვა და ტყიბულის ქვანახშირი, - აი მოკლედ თემებისა და საკითხების ის რკალი, რომელიც წარმოადგენდა აკაკის პუბლიცისტური წერილებისა და ფელეტონების შინაარსს.

განსაკუთრებით დიდ ინტერესს წარმოადგენს აკაკის ლიტერატურულ-კრიტიკული შემოქმედება. მისი სტატიები ქართულ ლიტერატურის საკითხებზე, ცალკეულ მწერლებზე, თეატრსა და დრამატურგიაზე და სხვა, მოიცავენ პრობლემათა ფართო სფეროს, რომელიც დღესაც არ ჰკარგავს მნიშვნელობას და დიდ ინტერესს შეიცავს თანამედროვე საბჭოთა მკითხველისათვის.

აკაკის წერილებში დასმულია და გადაჭრილი მრავალი კარდინალური საკითხი, რომელთაც ღრმად პრინციპული მნიშვნელობა ჰქონდათ ქართული ლიტერატურის განვითარებისათვის. აკაკიმ, ისევე როგორც ილიამ, პრაქტიკულ-პოეტურ მოღვაწეობასთან ერთად თეორიული საფუძვლები შეუქმნა ქართული კრიტიკული რეალიზმის განვითარებას. მან ილიასთან ერთად, საფუძველი ჩაუყარა რეალისტურ ესთეტიკას ქართულ ლიტერატურაში, ჩამოაყალიბა ახალი სალიტერატურო ენა და თავის თეორიულ წერილებსა და ფელეტონებში დაასაბუთა სალიტერატურო ენის ცოცხალ ხალხურ ენასთან მჭიდრო სიახლოვის აუცილებლობა.

თავის პირველ წერილებშივე („რამდენიმე სიტყვა „ჩანგურის“ შესახებ“ და სხვ.) აკაკიმ სასტიკად დაგმო რეაქციული ლოზუნგი „ხელოვნება ხელოვნებისათვის“ და როგორც ჭეშმარიტმა მესამოციანელმა, დიდი რუსი რევოლუციურ-დემოკრატიული მოაზ-როვნეების, ჩერნიშევსკისა და დობროლუბოვის ფილოსოფიურ და ესთეტიკურ იდეებზე აღზრდილმა მწერალმა-მოაზროვნემ, თავის ძირითად ამოცანად დასახა ხალხურობისათვის ბრძოლა ლიტერატურაში, სინამდვილის სწორი ასახვა მწერლობაში, მწერლობის გამოყენება, როგორც იდეური იარაღისა უკუღმართი სოციალური და პოლიტიკური სინამდვილის გარდასაქმნელად.

ასევე მეტად საგულისხმო წერილებსა, ნარკვევებსა და ზეპირად წარმოთქმულ სიტყვათა ჩანაწერებს შეიცავს განყოფილება, მიძღვნილი ქართველ, რუს და მოძმე ხალხთა მწერალ-მოღვაწეებისადმი. ამ განყოფილებაში მოთავსებულია აკაკის ღრმა აზრების შემცველი სტატიები, სადაც დახასიათებულნი არიან პოეტები და მწერლები: ნიკოლოზ ბარათაშვილი, გიორგი ერისთავი, ბარბარე ჯორჯაძე, ივანე კერესელიძე, ილია ჭავჭავაძე, ალ. ყაზბეგი, რაფიელ ერისთავი, ივანე მაჩაბელი, სერგეი მესხი, ანასტასია ერისთავ-ხოშტარია, გიორგი წერეთელი, იაკობ გოგებაშვილი, ლევ ტოლსტოი, ნეკრასოვი, შევჩენკო და სხვ.

დიდად საგულისხმოა და მდიდარი როგორც აზრებით, ისე ფაქტიური მასალებით აკაკის წერილები, რეცენზიები და შენიშვნები, მიძღვნილი თეატრისა და ხელოვნების საკითხებისადმი. ასევე ღრმა მნიშვნელობის მატარებელნი არიან აკაკის სხვა წერილებიც ქართული კულტურის საკითხებზე. განსაკუთრებული ადგილი უკავიათ აკაკის მემკვიდრეობაში მის სტატიებსა და შენიშვნებს ზეპირსიტყვაობის შესახებ.

დიდი ქართველი მწერლის წერილები ლიტერატურაზე და ხელოვნებაზე, ერთად თავმოყრილი, პირველად გამოდის ჩვენს გამოცემაში.

აკაკის კრიტიკულ-ლიტერატურული მემკვიდრეობა თავის ღირსეულ ადგილს დაიკავებს საბჭოთა კულტურის საგანძურში, იგი გაამდიდრებს ჩვენს ცოდნას მე-19 საუკუნის ქართული ლიტერატურის დარგში, გააღრმავებს და გააფართოებს ჩვენს წარმოდგენას აკაკიზე, როგორც დიდ ქართველ მწერალსა და მოაზროვნეზე.

ლევან ასათიანი

ძლივს ერთი ხეირიანი წიგნი გვეღირსა: უ. ლორთქიფანიძემ გამოსცა ლექსების კრება „ჩანგური“, რომელმაც მოულოდნელად გაგვახარა და ისე გულწრფელობითაც არის ეს ჩვენი სიხარული, როგორც პირმშო შვილის ძეობაზე მისი მშობლებისა და ახალ მონათესავებისა... სიტყვა „პირმშო“ აქ ჩვენ უმიზეზოდ არ გვიხმარია: ეს „ჩანგური“ არის პირველი წიგნი, რომელსაც ასხია ქართული ხორცი, უდგია ქართული სული, სტირის და კვნესის ქართველების კვნესით და მაშ რაღა საეჭვოა, რომ ყოველ რიგიან ქართველთ ნათესავისათვის სასიხარულო იქნება?.. მიზეზიც ამისი არიან ორი პირველი მწერალთაგანი, როგორც ღირსებით, ისე რიცხვითაც: თ. ნ. ბარათაშვილი და თ. ი. ჭავჭავაძე.

ვიცი აქ მკითხველი ვერ შემომხედავს წყალობის თვალით, რადგანაც აქ ჩემგან ხმარებული სიტყვა „პირველი“ ორივე შემთხვევაში აკვირვებს და ფიქრობს: „პირველი ღირსებით? როგორ თუ პირველი ღირსებითაო?! ვთქვათ თუ გინდა ბარათაშვილი დიდი მწერალია, მაგრამ იმასთან ი. ჭავჭავაძეს რა უნდა? ვინ აძლევს იმას, ბარათაშ-ვილის გვერდით ალაგს? ჰმ, ეს ილია ჭავჭავაძე, ჭაპან-წყვეტით ლექსების მწერალი, რომლის ლექსებშიაც არც სულის განმაცხოვლებელი პოეზია იპოვება და არც სასმენელის დამტკბობი ჰარმონია ისმის, ნუთუ ერთ ტახტზე უნდა გვერდით მოუჯდეს ბარათაშვილს?“... ჯავრობს მკითხველი... დიახ, ჩემო ბატონო! ეგ თქვენი ნაქები და შემკული ბარათაშვილი და ჭავჭავაძე, სწორედ ერთს ტახტზედ სხდომის ღირსები არიან, ერთგვარი დამსახურება აქვთ ჩვენს ლიტერატურაში, ერთგვარად დაუვიწყრები არიან, ერთს გაუწყვეტელის ჯაჭვით გადაბმულები ერთი მეორეზედ, ერთის უმეორესოდ გაგება ძნელია! ერთის სიტყვით, ეგენი არიან მოსე და აარონი ჩვენის ლიტერატურისა. ამის დამტკიცებას ქვემორე შევუდგებით და აქ ჯერ მეორე „პირველის“ დამტკიცებას ვეცდებით. - მეორე „პირველი“, ესე იგი „პირველი“ რიცხვით ვიცი არ აჯავრებს მკითხველს, როგორც ზემოთ „პირველი“, მაგრამ აცინებს-კი ჩემზედ: „ეს რა უთქვამსო? ეს რა დაუწერიაო?“ „პირველი რიცხვით“ ხა, ხა, ხა!.. ნუთუ მაგათზედ ადრე მწერლები არა გვყოლიაო? ეტყობა, ამ სტატიის ავტორს არც ერთი ძველი წიგნი არ წაუკითხავს, მაგრამ სიმღერები მაინც არ გაუგონია, თუ ყოფილა როდისმე საქართველოშიო? სხვა არ იყოს რა მარტო ბესიკის და მისი ჰამქრების ლექსები უნდა სცოდნოდა და ამისთანა სიცრუე არ გამოეთქვაო“. ბატონო მკითხველო! მეც წამიკითხავს ძველი წიგნები, ვყოფილვარ საქართველოში და არა თუ გამიგონია ბესიკისა და მისი ჰამქრების თხზული ლექსები, კიდევაც თვითონ მე მიღიღინებია. დრო იყო, რომ მის „ტანო ტატანო“-ს, „შავნი შაშვნი“-ს და „სევდის ბაღს შეველ“-ს აღტაცებაში მოვყავდი ხოლმე და ახლა, ვერ დავფარავ მე, რომ ის ლექსები მოცლილი კაცის სასმენელს ატკბობენ ხოლმე, ისე ჰარმონიულად არიან დაწერილი. მაშ ეს მწერლები, მეუბნება მკითხველი, სულ ყველა ბარათაშვილზე და ჭავჭავაძეზე ადრე ცხოვრობდენ და წერდენ და თქვენ რაღა მიზეზით ეძახით ამ უკანასკნელებს „რიცხვით პირველებს“?.. ამ სურვილს, იმედი მაქვს, აქვე დავამტკიცებ, მაგრამ ჯერ მე თვითონ უნდა ვიკითხო: მკითხველო! ვიცი, რომ საქართველოში ბრძანდებით და მიბძანეთ: ხომ გაგიგონიათ ჩვენში ბულბულის ყეფა, შაშვის სტვენა და მერცხლის ჭიკჭიკი? რასაკვირველია, არათუ შენ მარტო, ყველას გაუგონია და თუ მოცლილიც ვყოფილვართ, დაგვიგდია ყური და დაგვტკბობია სასმენელი, ათასად უფრო, ვიდრე ბესიკის ჰარმონიული ლექსებისაგან, და მაშ ეს ჩიტები, რაკი საქართველოში ეგ ბუნება ყოფილა, არ გამოლეულან და მაგრე უსტვენიათ; მაშასადამე, ეგენი უნდა იყვნენ უპირველესნი რიცხვით პოეტები, მაგრამ, იმედი მაქვს, შენს გულშიაც არ შეუშვებ, რომ მგონი ჩვენს ლიტერატურაში რაიმე დამსახურება ჰქონდესთ, თუმცა სასმენელს კი გვიტკბობენ. რასაც თქვენ ფიქრობთ მაგ ჩიტებზე, მეც იმას ვფიქრობ მაგ თქვენს ნაქებ მწერლებზე, რომლებსაც ერთი და იგივე ღირსება აქვსთ მაგ ჩიტებთან, რადგანაც მაგათ ლექსებში ცარიელი სტვენის მეტი არაფერი მოისმის. მაგალითად ავიღოთ თუ გინდა ეს ლექსი:

ტანო ტატანო, გულწამტანო, უცხოდ მარებო!
ზილფო-კავებო, მომკლავებო, ვერ საკარებო!
წარბ-წამწამ-თვალნო, მისათვალნო, შემაზარებო!
ძოწ-ლალ-ბაგეო, დამდაგეო, სულთ-წამარებო
პირო მთვარეო, მომიგონე, მზისა დარებო! და სხვა.

ეს ბულბულის „ტიუ! ტიუ! ტია! ტია! ტია!“ არ არის, აბა რა არის? ცარიელი სტვენა არ არის?! და მაგათ ისეთი დამსახურება არა აქვთ ჩვენს ლიტერატურაში? კიდევ განვიმეორებ, როგორც ის ჩიტები, ისე არ მომყავს ეგენი მწერლების რიცხვში. აქ ეგება იფიქროთ, რომ მე უმიზეზოდ, ურიგოდ ვიქცეოდე და ცუდ განზრახვით ვადარებდე მწერლებს ჩიტებს და ვცდილობდე მათს მოქმედებაში ერთისა და იმგვარისავე ღირსების პოვნას? სრულიადაც არა, მე მაგაზე არაფერს არ ვამბობ და თუ თქვენ გნებავთ მიჩვენოთ განსხვავება რამ მაგათ დამსახურებაში, მაშინ-კი ვალდებული ვარ მოგახსენოთ ჩემი წინააღმდეგი აზრი. ახლა მე მსურს სხვა საგანზე ვილაპარაკო, ვუჩვენო მკითხველს, რა განსხვავება არის ადამიანისა და პირუტყვის შუა. პირუტყვი ჯერ ჩაისახება დედის მუცელში, იზრდება შიგ, მერე იშობება, იზრდება, მომწიფდება, ბერდება და ბოლოს კვდება ისე, როგორც კაცი; იმასაც კაცივით ხუთივე გრძნობა აქვს: სმენა, ხედვა, შეხება, გემოვნება და ყნოსვა; ისე ბრუნავს იმათშიაც სისხლი, როგორც კაცში, ისე სჭამს და ისე ინელებს, როგორც კაცი; ერთი სიტყვით, საზოგადოდ ფიზიკურად იმათში განსხვავებას ბევრს ვერასა ვხედავთ... და მაშ რითი განსხვავდებიან? რასაკვირველია, მეტყვით, რომ კაცსა აქვს უკვდავი სულიო და პირუტყვს-კი არაო. ამას გვასწავებს საღმთო ისტორია და ისეც რომ არ იყოს, მაინც თვალ და თვალ მისახვედრია, რომ კაცი არის უკვდავი, მეუფე ყოველთა პირუტყვთაო! დიახ, თანახმა გახლავარ; ძალიან უგნური უნდა იყოს კაცი, რომ ვერ შენიშნოს კაცში პირუტყვზე უმაღლესობა, მაგრამ რაში მდგომარეობს, რაზე არის დაფუძნებული და რაში ისახება კაცის უკვდავება? მის მაღალ განვითარებული ჭკუა-გონიერებაში, რომელსაც გვიჩვენებს როგორც ენის შემწეობით, ისე მოქმედებითაც, სადამდისაც პირუტყვი ვერ მისწვდება. აქედან ჩანს, რომ პირუტყვში არის მხოლოდ ერთი მხარე - ფიზიკური, და ადამიანში ორი: ერთი ფიზიკური ისე, როგორც პირუტყვში და მეორე-კი მომატებული ზნეობაში, - მხარე, რომელიც პირუტყვს მოკლებული აქვს, რადგანაც სჯა, მაღალი ჭკუა, გონიერება, რომელიც ჩვენ გვიჩვენებს კაცის უკვდავს სულს, პირუტყვს არა აქვს. - თვის ცხოვრების მსვლელობაში პირუტყვი ცდილობს დააკმაყოფილოს მხოლოდ თვისი ფიზიკური მოთხოვნილება და რადგანაც მას გრძნობა შეუძლიან მხოლოდ აწმყოთი და მომავლისათვის ბევრს არას ფიქრობს; როდესაც ის თავის მძორს დააკმაყოფილებს, ე.ი. საჭმელ-სასმელს ბლომად იშოვის და კარგი ამინდიც დაუდგება, ის არის მაშინ სრული ბედნიერი, მაგალითად: ასუქეთ პირუტყვი: სჭამს, სვამს, ნავარდობს და სრული ბედნიერია და, იმას კი ვერ მიხვდება, რომ ხვალ თავს მოსჭრიან და იმიტომ ასუქებენ. მაგრამ კაცი-კი სულ სხვა არის!.. ის მისი ცხოვრების მსვლელობაში ცდილობს დააკმაყოფილოს ორივე მხარე: ფიზიკურიც და მორალურიც (სული), და ამისათვის მარტო აწმყოთი არ ცხოვრობს და არც არის ბედნიერი აწმყოთი, თუ მომავალს კეთილს არ იმზადებს და არ მოელის; ცდილობს, რომ ყოველ კეთილის მომნიჭებელს მიზეზს მომავალისას ხელი შეუწყოს და წინააღმდეგი თვისი მომავალის ბედნიერებისა დაარღვიოს. მაგრამ, რადგანაც გრძნობს, რომ პირად-პირადად მისი შრომა სუსტია და რომ უფრო ძლიერად იმუშაოს, შემოიწევს სხვის ძალასაც; ამ აზრით ის ეკიდება ოჯახობას და ინახავს ცოლ-შვილს, ნათესავებს და რომ თვითონაც უფრო ბედნიერი იყოს, ცდილობს და ზრუნავს მის ბედნიერებაზედაც.

აი აქედან დაიწყება კაცობრიობის პირველი ბიჯი, რომლითაც ის გამოდის პირუტყულ მდგომარეობიდან. მეორე ბიჯი - როდესაც ფიქრობს, რომ ჩემი ახლო ნათესავების ბედნიერება მხოლოდ მაშინ შეიძლება, როდესაც საზოგადოება, რომელშიაც ვცხოვრობთ, ბედნიერი იყოსო და დაიწყებს საზოგადოებისათვის კეთილ-მზრუნველობას; ამ გვარად შეჰყვება კაცი და ზრუნავს და შრომობს თავის ხალხისათვის და გახდება პატრიოტი, რომელიც ხშირად თავს შესწირავს ხოლმე თავისი ხალხის კეთილდღეობას; და სულ უკანასკნელი ბიჯი, როდესაც კაცი ზრუნავს საზოგადოდ მთელი კაცობრიობისთვის და მაშინ შერაცხს თავის თავს ბედნიერად, როდესაც მთელი კაცობრიობის მოთხოვნილება შეძლების გვარად დაკმაყოფილებული იქნება. ამ გვარი კაცი არის კოსმოპოლიტი... აქ ვხედავ, რომ გადავსცდი მას, რასაც ზემოთ ვამტკიცებდი, მაგრამ ეს ამიტომ ვქმენი, რომ მეჩვენებია განსხვავება კაცსა და პირუტყვს შუა და ახლა გკითხავთ: ის კაცი, რომელიც მხოლოდ თავის თავზედ ჰფიქრობს, სურს დააკმაყოფილოს მხოლოდ თავისი მძორი, აწმყოთი იყოს ბედნიერი და არა ფიქრობს მომავალზე და ამ მიზეზით მსხვერპლად შესწიროს სხვების ბედნიერება განსხვავდება პირუტყვისაგან? პირუტყვია თუ არა? რასაკვირველია, რომ პირუტყვია, რადგანაც მის ცხოვრებაში ვხედავთ მხოლოდ პირუტყვულ მოთხოვნილებას. ის არის სულით მკვდარი, მას დაუკარგავს ღვთის ხატება და დაუფარავს მინიჭებული მისდამი ქანქარი.

ვითომც ბოდბელს უთქვამს: „თუ მე არ ვიქნები, ქვა ქვაზედაც ნუღარ ყოფილაო“. და ეს ანდაზა, ჩვენდა შესარცხვენად, ქართველების ანდაზად გახდა; ვის არ გაუგონია ჩვენში ბოდბელის ქება? ჭკვიანი კაცი ყოფილა, ასე უთქვამსო! და კიდევ გკითხავ მკითხველო: ვინც ამ ბოდბელის აზრს თანაუგრძნობს და იმეორებს მის სიტყვებს?..

ისტორიულმა მდგომარეობამ ისე დასცა საქართველო და მოსდრიკა წელში, რომ იმან მხოლოდ აწმყოს მოავლო ხელი და დრო აღარ ჰქონდა, რომ მომავალზე ეფიქრა. საუკუნოებითმა ტანჯვამ ისე გააუბედურა ჩვენი ხალხი, რომ როდესაც დასაძინებ-ლად დაწვებოდა ხოლმე, იმას ნამდვილი იმედი არ ჰქონდა მეორე დღეს ცის სინათლის დანახვისა; თვისი მომავალი ცდილობდა დაემზადებინა ზეცას და ამ ქვეყნად აღარას ეძებდა. - ამ მდგომარეობაში იყო ჩვენი ხალხი დიდხანს; ცხოვრობ-და მხოლოდ თავისთვის, ფიქრობდა მხოლოდ თავის აწმყოზედ, რომელსაც თუკი დააკმაყოფილებდა როდისმე ბედნიერად, რაცხდა თავს ბედნიერად, მოილხენდა და შეექცეოდა... და რომელმაც-კი მათგანმა სიმღერაც იცოდა, აჭიკჭიკდებოდა ხოლმე ისე, როგორც ზემოხსენებული ჩიტები, მაგრამ რა იყო მაგ სტვენაში? მათი საკუთარი აღტაცება და სიხარული... მათი მძორის დაკმაყოფილება; და ამისათვის ძველი მწერლების ლექსებში ჩვენ ვერაფერს ვხედავთ, გარდა ბუნების აღწერისა, სიყვარუ-ლისა, ღვინის, ვარდის, ბულბულის და ვირისა, ერთის სიტყვით მათი საკუთარის გრძნობისა და ამ მიზეზით ისე ეკუთვნიან ისინი ჩვენს ხალხს, როგორც ზემოხსენებული ჩიტები. აი ამგვარ მდგომარეობაში იყო ჩვენი ხალხი და ამგვარად სტვენდნენ მისი მწერლები, როდესაც პირველად გამოვიდა ჩვენს ხალხში ბარათაშვილი. ბარათაშვილიც, რასაკვირველია, კაცი იყო ხორცშესხმული და აღტაცებაში მომყვანმა საქართველოს ბუნებამ იმასაც აუშალა გრძნობა და დაუტკბო ისე, როგორც იმ ზემოხსენებულ მწერლებს; ის მიდის ტურფად გაშლილ სურნელების აღმომფშვენ ვარდთან, სჭვრეტს, შედის ეშხში და უგალობს:

ბულბული ვარდზედ მჯდარი ეტყოდა მას მსტვინავი:
„ვარდო, ვარდო, მტანჯ ჩემო, გვედრებ გულით მტკინავი,
მაღირსე, თუ როგორ არს გაშლა შენი მღინავი“ და სხვ.

აქ იხატება, რომ ბარათაშვილის ბულბული, ე.ი. მისი მოთხოვნილება მარტო მძორის დაკმაყოფილებას არ დასჯერდა; ფიზიკური ვალი თუმცა დაკმაყოფილებული ჰქონდა ვარდის ტურფა შლილობითა, მაგრამ, იმან მოინდომა დაეკმაყოფილებინა თავისი გონების თვალიც და, გულმტკივანმა ჰკითხა: „როგორ არს გაშლა შენი მღინავი?“ მაშინ გამოეცხადა ეს დემონი, რომელსაც ის ბოროტ სულს ეძახის (მაგრამ ჩვენ-კი უნდა ვსცნობდეთ კეთილ-სულად) და უთხრა: „ეგრე! ეგრე! გამოიძიე! მიიხედ-მოიხედე, თუ რომ გინდა კაცი გახდე, ეცადე გონების დაკმაყოფილებასაც! შეხედე! ამ ბუნებას ხალხი ასხია, შენც იმ ხალხში ცხოვრობ; მიტომ მოგწონს ეს ბუნება და მისთვის მოჰყავხარ მას აღტაცებაში, რომ მაგ ბუნებით შენს გარდაც ხალხი სტკბება, თორემ რომ ხალხი არ იყოს და უდაბური იყოს, მაშინ გინდ სამოთხის დარიც იყოს, არ გვინდა!.. მარტო ბუნებას ნუ შესცქერიხარ, შეხედე ხალხსაც, გამოიძიე რას შვრება, რა ეჭირვება კეთილ-დღეობისათვის“ და სხ....

მოუსმინა პოეტმა, გადახედა ხალხს და რა დაინახა? ხალხის დაბალი ცხოვრება და სხვა ვერაფერი. აუღელდა გული, ვეღარ ემონა მათ პირუტყულ საზოგადო კანონებს, გადაადგა დიდი ბიჯი, მოშორდა მათ და დაინახა თავი მარტოდ უდაბნოში. - აქედან იწყება მისი ტანჯვა და ამბობს:

ნუვინ იტყვის ობლობისა ვაებას,
ნუვინ სჩივის თავის უთვისტომობას!
საბრალოა მხოლოდ სულით ობოლი და სხვანი.

დიახ, საბრალო იყო პოეტი დაობლებული მარტო უდაბნოში, ვერვის მიმხდომი. - და თვით უკეთ გვიხატავს თავის მდგომარეობას შემდეგის სიტყვებით:

არღარა აქვს მას ნდობა ამა სოფლის,
ეშინიან, იკრძალვის, არღა იცის,
ვის აუწყოს დაფარული მან გრძნობა და სხვანი.

რასაკვირველია, რომ ეს აზრი მეორე ჩვენმა სასიქადულო მწერალმა ი. ჭავჭავაძემ სხვა სიტყვებით გამოსთქვა:

მაგრამ, მამულო, ჩემი ტანჯვა მხოლოდ ის არი,
ის არი მხოლოდ სავალალო და სამწუხარო,
რომ შენს მიწაზედ ამდენ ხალხში კაცი არ არი,
რომ ფიქრი ვანდო, გრძნობა ჩემი განვუზიარო!..

ეს სიტყვები ეკუთვნოდა ბარათაშვილს და არა ჭავჭავაძეს და ჭავჭავაძემ გადაიტანა თავის თავი ბარათაშვილის დროინდელ ქართველებში. - მართლა და ძნელია სულით ობლობა!.. ბარათაშვილი იმდენზედ მიიყვანა სულით ობლობამ, რომ თითქმის დასცა და გაბოროტებულ ტანჯვით მოაგონა მისი დემონი, რომელიც ადრე სანუგეშოდ გამოეცხადა მას; მოაგონდა პოეტს და წყევით უსაყვედურა:

სულო ბოროტო, ვინ მოგიხმო ჩემად წინამძღვრად,
ჩემის გონების და სიცოცხლის შენ აღმაშფოთრად?
მარქვი, რა უყავ, სად წარმიღე სულის მშვიდობა,
რისთვის მომიკალ ყმაწვილის ბრმა სარწმუნოება?

რა სარწმუნოება იყო ეს, რომელსაც ბარათაშვილი ნანობს, თუმცა ბრმად და ცრუდ-კი რაცხავს?

ეს სარწმუნოება იყო, რომელსაც მთელი ხალხი საქართველოსი, გარდა ბარათაშვილისა, აღიარებდა და ბედნიერი ეგონა თავის თავი; ეს სარწმუნოება იყო ბოდბელის ანდაზა: „თუ მე აღარ ვიქნე, ქვა ქვაზედაც ნუღარა ყოფილაო!“ ბარათაშვილი კარგად ხედავდა, რომ ეს სარწმუნოება ბრმა იყო და მისი მიმდევარნიც უბრმავესნი იყვნენ, მაგრამ მაინც ისე შეაწუხა სულით ობლობამ, თვითონაც დაბრმავება არჩია, მაგრამ გვიანღა იყო მისი უგვანი ნატვრის აღსრულება! ხედავდა, რომ მისმა „სულმა ბოროტმა“ მოუკლა მისი ყმაწვილური ბრმა სარწმუნოება და გამწარებული ბარათაშ-ვილი მუქარით ეუბნება:

განვედი ჩემგან, ჰოჲ მაცთურო, სულო ბოროტო!
რა ვარ აწ სოფლად დაშთენილი უსაგნოდ, მარტო,
ჭკუით ურწმუნო, გულით უნდო, სულით მახვრალი?
ვაი მას, ვისაც მიხვდეს ხელი შენი მსახვრალი.

ამ უკანასკნელ სიტყვებში იხედება პოეტის სულით სრულად დაცემა, მაგრამ ძნელია ისეთის დიდის ნიჭის დაცემა აღუდგენელად, როგორც ბარათაშვილი იყო და ამისათვის ეს დაცემის გამომხატველი გრძნობები იყო მხოლოდ წამითი, მოკლე ხნის აღბორგების გამო; შემდგომ ლექსებით თვითონვე არღვევს თავის ნათქვამს სიტყვებს და ინანებს, როდესაც პოეტი მიდის მტკვრის პირზედ და ჰფიქრობს: მტკვარო, ბევრი დროს მომსწრე ხარო და ჩვენს საქართველოს ამაზედ უკეთესი დრო არა ჰქონიაო? თუ მუდამ ასე საზიზღრად დაცემული იყო, როგორც ეხლა მე ვხედავო? და თანავე დაუმატებს კვნესით: ანკი რა არის ეს ჩვენი წუთისოფელიო? ვცდილობთ, ვშრომობთ, ვფიქრობთ, ვმუშაობთ და ჩვენის გულის შეჯერება მაინც ვერ შეგვიძლიაო, ბოლოს მოვკვდებით და თუ სიცოცხლე ღირსათ გაგვიტარებია, შთამომავლობისაგან კურთხევას მივიღებთო, მაგრამ ესეც მოკლე ხნის დიდებაა კაცისათვის, რადგანაც ერთხელაც არის ამ სოფელსაც ბოლო მოეღებაო, რადგანაც საუკუნო არ არის რაო და მაშ რაღაზედ ვიკლავთ თავსაო? რას ვეძებთო? ჰკითხავს თავის თავს!.. ჰკითხავს და თვითვე მიუგებს ჭეშმარიტ პასუხს:

მაგრამ რადგანაც კაცნი გვქვიან - შვილნი სოფლისა,
უნდა კიდეცა მივდიოთ მას, გვესმას მშობლისა.
არც კაცი ვარგა, რომ ცოცხალი მკვდარსა ემსგავსოს,
იყოს სოფელში და სოფლისთვის არრა იზრუნვოს.

მიაგნო ამ აზრს, მოავლო ხელი და მოინდომა სოფლის რგება და მისი ხალხის ბედნიერება, მაგრამ რა კარგათ ხედავდა, რომ მისი აწმყო ბრმა და გაფუჭებული იყო და დაიწყო მიზეზის გამოძიება: რა არის იმისი მიზეზი, რამ დასცა ასე ხალხიო? წარმოიდგინა ძველი დრო და ნახა, რომ ჩვენი წინაპრები უსაყვედუროდ რჩებიან თვის ცხოვრებაში და არა გგვანან ჩვენ: მათ დროს საქართველო მოითხოვდა ქართველებისაგან მტერზედ გულის რისხვას და სისხლის თხევას და ეს მოთხოვნილება თავშეწირვით აღსრულდებოდა ხოლმე ჩვენი მამებისაგან. ჩვენი დრო მოითხოვს ჩვენგან ძმების სიყვარულს, ერთპირობას და პატიოსანს ოფლს და ამ მოთხოვნილებას ჩვენვე დავსცინით და ვსდევნით. ამას ხედავს პოეტი და ამბობს: მიზეზი რა გვქონდა ასე დაცემისო? ჰფიქრობს, ხედავს, და ჩვენც გვიჩვენებს მის „ქართლის ბედში“ სადაც ამ უბედურობის მიზეზს გვიხატავს მეფის ირაკლისა და სოლომონ მდივნის საუბარში. მაგრამ ამ გვარის სამსახურით ვერ სრულყოფდა ბარათაშვილი მის დანიშნულებას. მისგან მოითხოვებოდა კიდევ სხვაც რამე; თვითონაც გრძნობდა ამას, მარტო აწმყოს და წარსულის ცნობაზედ ბევრს კარგს ააშენებდა. აქ კიდევ წასჩურჩულა მისმა დემონმა (სულმა ბოროტმა): მარტო წარსულზე და აწმყოზე ნუ სტრიალებ, იფიქრე მაგ ხალხის მომავალზედაც! ამოსთხარე ძირიანი ეკალი და მის ნაცვლად იქვე ჩასთესე კეთილი თესლი და არ დაიკარგება: ამოვა მომავალში და მოიტანს კეთილს ნაყოფს!.. ეს რჩევა სულით და გულით შეითვისა ბარათაშვილმა და ზეწამომდგარმა და ამაღლებულმა შეურყევლად თავისი მომავალი ცხოვრების და შრომის, რჩევის დასკვნა დაგვიწერა „მერანში“, მაგრამ, ვაი რომ სიკვდილმა მოუსწრაფა დღეები და მისი სურვილი დარჩა შეუსრულებლად, თუმცა შეკაზმა კი მოასწრო მისი მერანის (პეღასი) და გაექცა თვალ-ბედითს ყორანს:

მირბის, მიმაფრენს უგზო-უკვლოდ ჩემი მერანი,
უკან მომჩხავის თვალბედითი შავი ყორანი,

ამბობს. - რა ყორანი იყო ეს თვალ-ბედითი შავი ყორანი? ის უგუნურება, რომელსაც დაპყრობილი ჰყვანდა საქართველო. - პოეტი გაექცა, გაუსწრო წინ იმ შავს ყორანს და გადმოსძახა ახალ შთამომავლობას: მე არ დავეძებ არც ტოლს, არც ნათესავს და არც სხვა რამეს, შენთვის შემომიწირავს შთამომავლობავ, ჩემი აწმყო ბედნიერებაო:

ცუდად ხომ მაინც არა ჩაივლის ეს განწირულის სულის კვეთება,
და გზა უვალი, შენგან თელილი, მერანო ჩემო, მაინც დარჩება;
და ჩემს შემდგომად მოძმესა ჩემსა სიძნელე გზისა გაუადვილდეს,
და შეუპოვრად მას ჰუნე თვისი შავის ბედის წინ გამოუქროლდეს!

აი რა გადმოსძახა საქართველოს, მაგრამ ასრულება-კი აღარ დასცალდა რაში მდგომარეობდა მისი დაპირება და რა იყო მის კვნესაში, ის ჭეშმარიტება დიდხანს დარჩა ჩვენთვის დაფარულად და გაუგებრად. - დიდმა ხანმა გაიარა ბარათაშვილის შემდეგ და მის კვალზედ წასული არავინ გვინახავს. თუმცა ნიჭიანი მწერლები-კი გამოჩნდენ საქართველოში და ხელოვნებაც კარგად გაიგეს, მაგალითად თ. გ. ო., თ. ალ. ჭავჭავაძე, თ. რ. ერისთავი, კ. ბ. ჯორჯაძისა და სხვანი, მაგრამ რაო? ამათ ხალხის დარდი არა ჰქონიათ, თავის ქეიფს უნდებოდნენ, ერთი ანბობდა: სულო-ჯან, მეორე: დავეხსნათ ცოდნის ძებნასა ღვინო სჯობს ყოველ ცოდნასაო, მესამე: რათ შემიყვარებ, განა არ ვიცი, შენ ჯერ ნორჩი ხარ, მე-კი მოხუციო; მეოთხე: ეგ თვალები ცეცხლის ბურჯღლებს ისვრისო! და სხვანი (აქ რიცხვში არ მომყავს კომედიის „გაყრა“-ს ავტორი, რადგანაც აქვს ჩვენს ლიტერატორებთან კავშირი), სხვები-კი ღმერთმა შეინახოს!.. ლექსებს-კი ბევრი სწერდნენ, მაგრამ რა გვარს: ზოგი ლოცვებს, ზოგი მოდებს, ზოგი რას და ზოგი რას. მაგრამ იმათი მღერა, რასაკვირველია, ჩხავილი იყო და არა სტვენა, რადგანაც თვითონაც არა ბრძანდებოდნენ ბულბულები.

ამ სიკოტრის ჟამს გამოჩნდა ილია ჭავჭავაძე. პირველად, რასაკვირველია, თარგმნა დაიწყო პუშკინით, ლერმონტოვით და სხვ., მაგრამ ბოლოს დააგდო ეს გზა და შეუდგა ბარათაშვილის კვალს და, რადგანაც დროც ხელს უმართავდა, უფრო თამამად, ტირილით დაუწყო ხალხს შეჩივლა: „აი რა უნდა ეთქვა თქვენთვის ბარათაშვილსაო! აი რას მოასწავებდა და რას ნიშნავდა მისი კვნესაო!“ ერთი სიტყვით, ჭავჭავაძე არის ბარათაშვილის მოკანანახე და მისი დიდი ღირსებაც ამაზედ არის დაფუძნებული. ყოველ მის ლექსში ვხედავთ ქართველების ტანჯვას და გოდებას, მაგრამ რა საგანიც უნდა აიღოს ტანჯვის გამოსახატავად, მომქმედ პირად მაინც თვითონ არის; ავიღოთ მისი ჭკვიანი ლექსი, მაგალითად „გუთნის დედა“. რა სურათს გვიხატავს ავტორი? ასე ჰგონია კაცს, რომ სერზედ შემჯდარი ჭავჭავაძე მიჩერებია გულგრილად მოღიღინე გუთნის დედას და ეუბნება: „შე სულელო, აი რას უნდა გრძნობდე და აი რასაო“ - ავიღოთ კიდევ მისი მეორე ლექსი: „ხმა სამარითგან“ - ავტორი ცდილობს, რომ მკვდარს ათქმევინოს მისი ცოდვები; ამ შემთხვევაში ან უნდა ისე ამოიძახდეს ხმა სამარიდან, კაცი გააცინოს და ან ისე, რომ შეაძრწუნოს და დააფიქროს მსმენელი, მაგრამ ჭავჭავაძე ამ პირობებს ვერც ერთს ვერ ასრულებს, მაგალითად:

სამართალს ფულითა ვსჭრიდი,
გროშისათვის კაცს გავყიდდი,
თვით ძმას ორმოს გავუთხრიდი
და ჩემს ჯიბეს ნელ-ნელა ვზრდიდი;
საზრდოს გლეხსა წავართმევდი,
მშიერს, მწყურვალს დავაგდებდი,
თუ შიმშილით მოკვდებოდა,
მე ის არ დამნანდებოდა! და სხვ.

ან და ეს იმავე ლექსიდან:

გლეხებთან ვიყავ ჭკვიანი,
ტუტუცი ნაჩალნიკთანა;
უხმოსთან ვიყავ ხმიანი
და უსიტყვო ხმიანთანა.
ვინც მე შიშით მიყურებდა
მას ბრაგა-ბრუგს დავუწყებდი,
და ვინც კი დამიყვირებდა -
მას მე ფეხქვეშ ვუძვრებოდი და სხვ...

ამ ლექსებში ჩვენ სამარიდან კი არ გვესმის ხმა, ეხლა ვხედავთ ილია ჭავჭავაძეს, რომელიც, როგორც სასტიკი მსაჯული, ეუბნება შემცოდეს: „შენ ეს ცოდვები გაქვსო და ესაო“. - ამ ლექსებში პოეზიის ნატამალიც არ იპოვება; ეს არის მხოლოდ ცარიელი რიტორება, ლექსების შემარცვლა უსწორ-მასწორია და რითმაც - პირველი სიმდიდრე ჩვენის ლექსისა - არსად სჩანს. ერთის სიტყვით, როგორც ლექსი, - ძალიან სუსტია, მაგრამ ამის ერთს სტრიქონს, ფუთობით რომ მიბოძოთ ჩვენის ბულბულების ნაწერში, რომელშიაც პოეზიაც იქნება, მარცვლებიც და რითმებიც, არ გავცვლი; და მიზეზიც ის არის, რომ ამ ლექსებში ოცნებას-კი ვერა ვხედავთ, მაგრამ ყოველს დღიურს ჭეშმარიტებას, ჩვენს ნაკლულოვანებას და ჩვენს საჭიროებას და ამისთვის მოგვწონს პოეტი და ამაში მდგომარეობს მისი მაღალი ღირსებაც. - რაც ამ ერთს ლექსზედა ვსთქვით, ის შეიძლება საზოგადოდ ვთქვათ ყველა მის ლექსებზედ. თუ ჭავჭავაძის ლექსებში მარტო ხელოვნებას მივაქცევთ ყურადღებას, მაშინ მის ლექსებს არ ექნება დიდი ღირსება, მაგრამ ჩვენ მარტო ხელოვნებას არ ვეძებთ (ხელოვნურად ნათქვამი სისულელე და ოცნება, მაინც სისულელე და ოცნება იქნება), - ჩვენ ვეძებთ ჭკვიან აზრებს და ამას კიდევაც ვპოულობთ ჭავჭავაძის ლექსებში. - ამასაც ვერ დავფარავთ, რომ, ჩემის აზრით, ამახინჯებს ქართულს და სიტყვებს კვეცავს, რომ ძალდატანებით ლექსი გამოიყვანოს ხოლმე და რა საჭიროა! უმჯობესი არ არის და მისთვისაც უკეთესი და უადვილესი, რომ ის, რასაც ლექსად გვეუბნება, პროზით გვითხრას? ამითი არა-თუ დაჰკარგავს ღირსებას, კიდევაც მოიმატებს? ჭკვიანი აზრები რომ კაცმა კარგის ტკბილის სიტყვებით გვასმინოს, უეჭველია, სიხარულით და სიამოვნებით მიუგდებთ ყურს, მაგრამ იმავე ჭკვიანი აზრების გადმოცემა რომ სიმღერით მოინდომოს და სიმღერა-კი უჭირდეს, მაშინ სიცილს მოგვგვრის, მაგრამ თუ კი მღერალიც იქნება, მაშინ რასაკვირველია, ეშხში უფრო მოგვიყვანს, რომ სიმღერით გვასმინოს; ჭავჭავაძეც რომ დარბაისლურად გვემუსაიფოს, უკეთესი იქნება. კიდეც დაგვიმტკიცა ეს თავისი პროზებით, სადაც ძალას არ ატანდა თავის ნიჭს და თავის გზაზედ იდგა... ჩემის აზრით, მისი „კაცია, ადამიანი“ და „გლახის ნაამბობი“ ობოლ მარგალიტად რჩებიან ჩვენს ლიტერატურაში. - მე არ მინდა შევეხო მის პროზებს, რადგანაც მკითხველს ზემოთ ვპირდებით მხოლოდ მის ლექსებზედ მოლაპარაკებას და მგონია ეხლა-კი ხედავდეს მკითხველი, რომ ჭავჭა-ვაძე თუმცა ჭაპან-წყვეტით სწერს ლექსებს, მაგრამ მაინც დიდი მნიშვნელობა აქვსთ მის ლექსებს ჩვენთვის. აი რას ამბობს ჭავჭავაძე მის „პოეტში“:

მისთვის არ ვმღერ, რომ ვიმღერო
ვით ფრინველმა გარეგანმა!

ანუ ეს:

რომ ერისა მოძმედ ვიყო
ჭმუნვასა და სიხარულში.
ერის წყლული მაჩნდეს წყლულად,
მეწოდეს მის ტანჯვით სული,
მის ბედით და უბედობით
დამედაგოს მტკიცე გული.

აი რას ამბობს პოეტი! ჭავჭავაძის გარდა უთქვამს ვისმეს ეს აზრი? აი რას ნიშნავს კაცობა და არა ბულბულობა!..

მისთვის შევეხე აქ ჭავჭავაძესა და ბარათაშვილს, რომ ეგება ჩვენმა განათლებულმა სწავლულებმა, რომელთაც ჯიბეში ხელი ჩაუწყვიათ და დაცინების მეტს არას აკეთებენ, ეგება იმათ მოჰკიდონ კალამს ხელი და კრიტიკულად გაარჩიონ ჩვენი მწერლები. - თუმცა ბევრჯერ გამიგონია იმათგან, რომ ჯერ უნდა იყოს რამე, რომ მერე კრიტიკოსი გამოჩნდეს და დაჰსწეროს მისი განხილვაო, მაგრამ ეს სულ ტყუილი თვალის ახვევა არის; ის კაცი, რომელსაც წინ უდევს რუსთაველი, ბარათაშვილი და ჭავჭავაძე, სტყუა ამ სიტყვებით, - არაფერი გვაქვსო!.. - სწავლულებო, მოგვხედეთ! რა არის ეს გულის შემზარებელი თქვენის მხრით გულ-გრილობა? გვიჩვენეთ გზა და კვალი და თუ ვერ გამოგყვეთ, მაშინ დაგვცინეთ და მაშინ შეგვრისხეთ!.. მაგრამ ეს კი უნდა იცოდეთ, რომ თუკი თქვენ თითონ დაცინებისა და უსაქმობის მეტს არაფერს გაგვიკეთებთ, მაშინ არა გვრწამს თქვენი წინასწარმეტყველობა. - თქვენც გვიჩვენეთ ისეთი შრომა, როგორც ჭავჭავაძემ, და ან როგორც იმათ, რომელთაც პანსიონები გახსნეს და ზრდიან ყმაწვილებს და ან მასწავლებლად შევიდენ სასწავლებლებში, - ერთი სიტყვით, რითაც შეიძლოთ, კეთილის სიტყვით მაინც, და თუ ვერ დაგაფასებთ, მაშინ დაგვიძახეთ უმადლო ქართველები.

„ჩანგურის“ გამოცემით ლორთქიფანიძემ დაიმსახურა საზოგადო მადლობა და არა ვკარგავ იმედს, რომ ამ ჩემს ჰაზრს დაამტკიცებს საზოგადოება... ესეც შევიტყვეთ, რომ ლორთქიფანიძეს თავისი შრომა ტყუილად, ე.ი. უინტერესოდ შეუწირავს. ხალხი-სათვის და იმ ფასით ჰყიდის წიგნს, რამდენიც თვითონ დაჯდომია იმას გამოცემა. ღმერთმა ხელი მოუმართოს სხვა ამგვარ საზოგადო საქმეზედაც.

(ცისკარი, 1865 წ., 1 9)

რედაქტორის შენიშვნები

რამდენიმე სიტყვა „ჩანგურის“ შესახებ

1. დაიბეჭდა ჟურნალ „ცისკარში“ 1865 წ., №9, გვ. 3-21, სათაურით: „რაოდენიმე სიტყვა „ჩანგურის“ შესახებ“.

2. კირილე ბეჟანის ძე ლორთქიფანიძე (1839-1918) - თერგდალეულთა თაობის თვალსაჩინო წარმომადგენელი, ლიტერატორი, ჟურნალისტი, მთარგმნელი, საზოგადო მოღვაწე. მისი პირველი სტატია, მიმართული ძველი თაობის წინააღმდეგ, ილია ჭავჭავაძის პოზიციების დასაცავად, დაიბეჭდა „ცისკარში“, 1862 წ., №4-ში, „თერგდალეულის“ ფსევდონიმით. ამის შემდეგ იგი თანამშრომლობდა ილიას „საქართველოს მოამბეში“, გაზ. „დროებასა“ და ჟურ. „კრებულში“ (ფსევდ.: თერგდალეული, თომა კარგარეთელი). 1864 წელს პეტერბურგში გამოსცა პოეზიის ანთოლოგია, რომლის სრული სათაურია: „ჩონგური. ნ. ბარათაშვილის, ილ. ჭავჭავაძის, აკ. წერეთლისა და სხვა მწერლების ლექსების კრება, შედგენილი კ. ლორთქიფანიძისაგან“. კრებულს სატიტულო ფურცელზე მიუძღოდა ეპიგრაფად ნ. ბარათაშვილის სტრიქონი: „ცუდად ხომ მაინც არ ჩაივლის ეს განწირული სულისკვეთება“. კრებული იხსნება ნეკრასოვის პოემით: „პოეტი და მოქალაქე“ (თარგმანი ეკუთვნოდა კ. ლორთქიფანიძეს), მას მოსდევდა ნ. ბარათაშვილის, ილია ჭავჭავაძის (სამი ვარსკვლავით ხელმოწერილი), აკაკი წერეთლის, რაფ. ერისთავის, გრ. ორბელიანის და სხვ. ლექსები.

1873-74 წ.წ. კ. ლ. რედაქტორობდა გაზ. „დროებას“ (სცვლიდა საზღვარგარეთ წასულ ს. მესხს). კ. ლ. ახლო მეგობარი იყო ილიასი, აკაკისა, გიორგი წერეთლისა, ნიკო ნიკოლაძისა. აკაკიმ 1861 წელს პეტერბურგში მას უძღვნა ლექსი „საბრალო გული“. ილიას 60-70-ან წლებში მასთან ხშირი მიმოწერა ჰქონდა ლიტერატურული საქმე-ების გამო.

კ. ლორთქიფანიძის შესახებ იხ.: ი. ჭავჭავაძე, წერილები, 1949 წ., გვ. 27-33; აკაკი, ჩემი თავგადასავალი; სოფრ. მგალობლიშვილი, მოგონებანი, 1938 წ., გვ. 174.

3. იგულისხმება პოეტი გრიგოლ ორბელიანი (1804-1883).

გოლვიან ზაფხულში, როდესაც სიცხით დამწვარი და ნაყოფის ვეღარ აღმომცენი დედა-მიწა მხოლოდ მარტო მტვერს იდენს გახურვებულს ზურგზედ, სადმე მოწმენდილ ცის კიდეზედ ერთი ნაგლეჯი ღრუბელიც, თავის თაავად ვერ შემძლებელი ვერც ჰაერის გაგრილებისა და გაწმენდისა და ვერც დედა-მიწის დალბობისა, ყოველის კეთილ-მუშაკის გულს ახარებს!.. სურვილი მოჰგვრის მას სხვადასხვა იმედებს და სიხარულით ეუბნება კეთილი მუშაკი თავის თავს: „კიდევ სადმე გამოჩნდებიან, ღვთის მადლით, იმ ცაზედ სხვა ნაგლეჯებიც ღრუბლისა, შეუერთდებიან ერთმანეთს, დაჰფარავენ სრულიად ცას და იწყებენ წვიმას, რომლითაც გაიწმინდება ჰაერი და იხარებს დამბალი, გულ-გამაძღარი და გულუხვი დედა-მიწაც“. ამ ღრუბლის ნაგლეჯის მსგავსად მოსჩანს ჩვენში ჯერ მხოლოდ მარტოთ კ. ბ. ჯორჯაძისა, რომელსაც შეეხება ეს ჩვენი სტატიაც. მაგრამ ჯერ გვსურს, რომ აქ წარმოვსთქვათ მოკლედ რამოდენიმე ჰაზრი საზოგადოთ დედა-კაცობის ღირსებაზე, როგორც დედობაში, ისე ცოლობაშიაც. - ერთის სიტყვით, დედა-კაცი არის ჩვენი ცხოვრების გვირგვინი, მაგრამ რათი უნდა აგვირგვინოს მან ჩვენი ცხოვრება და გვინეტაროს სხვადასხვა მიზეზებისა გამო გამწარებული სიცოცხლე? სიყვარულითო! - გვეტყვიან. - დიახ, სიყვარულით! ჩვენც ვუპასუხებთ; იმათ უნდა დანერგონ ჩვენში სიყვარული და აღგზნან ჩვენს გულში ტრფიალება, მაგრამ ოცნებითი სიყვარული კი არა, არა ის სიყვარული, რომელიც აპატიოსნებს კაცს და რომლის საფუძველი არის პატიოსანი შრომა და განათლება!.. - რაგვარი ღირსება ეჭირვებათ დედა-კაცებს, რომ ამგვარი სიყვარულის აღგზნება შეიძლონ ჩვენში? სილამაზეო! - მიპასუხებენ; იმგვარი სილამაზე, სიტურფე და კეკლუცობა, რა გვარიც აგვიწერეს პოეტებმაო! და მართლათაც აღტაცებულს პოეტებს არ დარჩენიათ, სილამაზის იდეალის გამოხატვის დროს, აუწერელი არც შავი თვალები, არც ბროლის კბილები, არც საროს ტანი, არც თმაგი-შერი, არც შვილდივით მოხრილი წარბები და არც ისარივით ინდოს ჯარათ წამოზიდული წამწამები. ერთის სიტყვით, იმათ გვიჩვენეს ჩვენ მათს პოეტიკურს აღწერილობებში სხეულის მშვენიერების სრული სურათი. მართალია, ფიზიკური მშვენიერება არის ბუნების წესით კაცობრიობის ერთი მოთხოვნილებათაგანი, მაგრამ კაცის სრულს ღირსებას დიახაც ვერ შეადგენს, რადგანაც კაცში მარტო ფიზიკური მხარე არ არის, მაგრამ იმასა აქვს მეორე უმაღლესი მხარეც - სულიერი (ზნეობითი), ურომლოთაც ის ძალიან შორს ვერ აცდება პირუტყვულს თაობას. კაცს უნდა ჰქონდეს სულის ანუ ჭკუის სილამაზეც; ის უნდა ამშვენიერებდეს იმას, რასაც ჭკუა მოითხოვს. - სხეულის მშვენიერება არის მხოლოდ პირველი ბიჯი კაცობრიობის წარმატებისა. მის შემდეგ, რა ის გამოვიდა პირუტყვულ მდგომარეობიდან, როდესაც კაცმა ეს პირველი ბიჯი გადადგა, თავის მოყვარეობამ დააწყებია მას თავის თავზედ ზრუნვა და ფიქრი, რომელიც გამოცხადდა მხოლოდ მისის ფიზიკურის მხრის წვრთნითა და გამშვენიერებით, რადგანაც ეს უფრო ადვილი და თვალდათვალ დასანახავი განსხვავებული ღირსება იყო; ამგვარი ფიზიკური წვრთნა უფრო ძლიერად გამოცხადდა დედა-კაცში, რადგანაც ეს მოთხოვნილება უფრო დედა-კაცის ბუნებაში იდვა და დედა-კაცებმა კიდევაც მიაწევინეს თვისის სხეულის მშვენიერებას უკანასკნელს წერტილამდის. სულ ამაზედ გაჩერებაც არ იქნებოდა, და წინ მიიწევდა, კაცობრიობამ გადმოდგა მეორე ბიჯიც, გამოახილა გონების თვალიც და, რაც დაინახა, მითი შეუდგა იმის ზრუნვასაც, ესე იგი, სულიერის მხრის გაზრდას და გამშვენიერებას და ისე კი გაიტაცა ამ შრომამ, რომ ფიზიკური მხარე დაავიწყა და ყურიც აღარ უგდო!... ამგვარი შრომაც არ იყო სრული ღირსების მომნიჭებელი. თუმცა გონების წურთვნა კი უმჯობესია ფიზიკის წურთვნისა და მის გამშვენიერების ცდაზედ! - პირველს ბიჯში კაცობრიობა ემსგავსებოდა მშვენიერს საჭურჭლეს, რომელშიაც იდვა ურიგო და უხმარი განძი და მეორეს ბიჯში, საჭურჭლეს ურიგოს და განძსა კი ძვირფასსა. მესამე ბიჯი იქნება, როდესაც კაცი ეცდება თვისის ორივე მხრის თანასწორ განშვენიერებას! - ამგვარი პირები დღითიდღე მრავლდებიან უცხო ქვეყნებში; ასე გასინჯეთ, რომ რუსეთშიც კი გამოჩდნენ ამ დროში; მაგრამ ჩვენში?!.. ჩვენში კი ნუღა მკითხავთ!.. არა თუ თავის თავად ცდილობდნენ ამ გვარ ღირსების მოპოებას, სხვა ვინც ამხილებს, იმათაც-კი სდევნიან და კიდეც ეს არის საღმრთო წერილის სიტყვა: „ამხილე უგუნურ-თა და შეგიძულონ შენ“. ანუ მდაბიურათ ვსთქვათ: „ბავშვო, პირი დაიბანე, გასვრილი ხარო“ რომ ეტყვიან, ის ტირილს მოჰყვება და იძახის: „დამეხსენი შე მამა...“ და სხვანი. - ჯერჯერობით მოვეკრძალოთ აქ მათზედ ლაპარაკს და გავსინჯოთ, თუ რა მნიშვნელობა აქვს საზოგადოთ დედა-კაცს ცოლობაში? ყოველს დედა-კაცს შეუძლია, …………….. მაგრამ განა ეს არის მისი საკმაო ვალი? ყოველი კაცი თავის თავათ იშენებს კეთილ-ცხოვრებას, რომლის გამოც იდგამს უღელს და რომლისათვისაც ეჭირვება მომხრე, რომ გაუადვილოს ის უღელი და შეუსუბუქოს მძიმე ტვირთი. მასთანავე ეჭირვება მის ბუნებას, ყოველს შემთხვევაში ჭირშიდაც და ლხინშიდაც, თანა მოზიარე მეგობარი და ეს ვალათ აძევს ცოლს, - განვიმეორებ, რომ კაცი იშენებს ცხოვრების სადგურს და მაშინ ეჭირება კეთილი მომხმარე, თანაშემწე, რადგანაც ბევრი მისთანა სამუშაო გამოჩნდება მაშინ, რომელიც უფრო შეჰფერის დედა-კაცის ბუნებას და უფრო ადვილათ მას ეშველება ცოლისაგან, ვიდრე ქმრისაგან და, მაშასადამე, იმგვარი შრომა უნდა იხვედროს მუშაობის განაწილების დროს კეთილმა და ღირსმა ცოლმა: ეს არის მისი უმაღლესი ცოლობის დანიშნულება!.. ახლა ნება მომეცით ვიკითხო, როგორ ასრულებენ ამ ვალს ჩვენში ცოლები? ისინი მხოლოდ იმას სთხოვენ ქმრებს, რომ შეძლებაზედ მეტათ შეინახონ; ასვან, აჭამონ, ჩააცვან, დაახურონ, იშრომონ და ისინი-კი არ გასარჯონ. და ნაცვლად ამისა რას მიიღებენ ხოლმე საწყალი ქმრები ჩვენში? ერთს, ორს გენაცვალეს, სამიოდეს შენიჭირიმეს და ამათთანაც ერთს შეფერებულ-კოცნას და ეს არის იმათი კარგი ცოლობა!... მაგრამ, უკაცრავათ! კიდევ წამომცდა მათზედ ძვირი! - უმჯობესია მაგათ თავი მოვაშოროთ და ახლა ისიც გავსინჯოთ რაში მდგომარეობს დედობა?!.. ვინ არ იცის, რომ შვილების თავდაპირველი გამოზრდის ვალი აძევსთ დედებს? იმათ უნდა დაუდგან შვილებს განათლების საფუძველი!.. ის დედა, რომელიც ჯერ ცხრა თვეს ატარებს მუცლით შვილს. ჰშობს, მერე აწოვებს ძუძუს და შეუდგება მას, სხეულს ზრდის და ჰზრუნავს მაზედ, სანამ არ დაამთავრებს, ის დედა ასრულებს მარტო ბუნებითი მოვალეობას. ამგვარ დედობრივ ღირსებას არც პირუტყვები არიან მოკლებულნი. მაგრამ ღირსი დედა წვრთნის შვილს და ზრდის მის სულიერ მხარესაც, რომელსაც საფუძვლად უდებს უმეტესად სხვათა შორის. ქრისტეს მოძღვრებას ნამდვილს და არა ფანატი-კობით ზღაპრულად გადაქცეულ ოცნებებს ჩვენში ძვირათ იპოება დედა ამ ღირსებით აღჭურვილი. ვინ იტყვის, რომ ჩვენს დედებს არ უყვარდეთ შვილები? მაგრამ უყვართ და სურთ მათთვის კეთილი ისე, როგორც მათ ესმით და მათ უნებურათ მტრობენ თავის ნაშობებს!.. ჩვენში, საზოგადო აზრის მიმდევარს დედებს ჰგონიათ კაცის ღირსება მხოლოდ გარეგანი მნიშვნელობის მოპოება! საკაცად-კაცადო ღირსება დაუვიწყებიათ და ამის გამო დედის რძესთანავე თან შეაწოვებენ ხოლმე ამ სასურველს და სანატრო, მათის აზრით, ბედნიერების ძებნის სურვილს; შვილებიც, რასაკვირველია, სიყრმითგანვე შეუდგებიან მის ძებნას.... ახლა შედარებით ვსთქვათ, უწინდელი დედებიც ამათთანაები იყვნენ ჩვენში თუ არა? დიახაც არა! - ის სოფიოები, რომლებზედაც გულდაწყვეტით ქვითინებს ბარათაშვილი, დღეს აღარსად არიან!.. - ძველ დროში ქართველს ძვირათ იპოვიდით ჩვენში, რომ არ ყოფილიყო განსწავლული საღმრთო-საეროზედ; იცოდნენ ქართული ზედმიწევნით, იყვნენ კარგი მოსაქნარი და მეოჯახეები: მათი გონება მუდამ გართუ-ლი იყო რიგიან საქმეებში და ახლა კი ძვირათ იპოება საქართველოში დედაკაცი ამ ღირსებით სრული; დღეს სწავლა ჰგონიათ მხოლოდ ჩიქორთული, რუსული და ტანცაობა და ის დედაკაცური ბუნებაც, რომელსაც უყვარს მშვიდობიანობა და სიწყნარე, მათში აღარ იხედება, მაგრამ ნაცვლად შფოთსა და უთანხმოებას ახდენენ ხალხში: „ამან ეს თქვა და იმან ეს სთქვაობით!“ - მე ვერ მოგახსენებთ, რომ ახლანდელ დროში ჩვენში ქალები ყველა ამგვარი იყონ! ზოგნი დიახ ღირსი დედა-კაცები არიან რომლების რიცხვშიდაც, ჩვენის აზრით, ერთი უპირველეს ადგილთაგანი უჭირავს კ. ბ. ჯორჯაძისას ისე, რომ შემეძლოს მასზედ გრძლად სჯა და არც კი ვხდი ჩემს თავს ვალდებულად პირად პირადათ მაზედ სალაპარაკოთ. მე მხოლოდ მოგახსენებთ იმ კ. ბ. ჯ., რომლის სტატიებიც ხშირად შეგვხვდება ხოლმე ჟურნალში. - მართალია, ევროპული მნიშვნელობა კი არა აქვს რა მის სტატიებს და მისს შრომას (და კიდეც რომ ჰქონდეს, უადგილო იქნება ჯერ ჩვენში), მაგრამ იქიდან ცხადათა მოსჩანს, რომ მათ ავტორს სხვებსავით არა აქვს უბრალოთ გული გაქსუებული, არამედ კეთილად ამოქმედებს თვის გონებას და განჭვრეტაც საგნების რიგიანი და მართალი აქვს. დასამტკიცებლათ ჩემის სიტყვისა წაიკითხეთ მისი ლექსი: „დედა შვილს“ და მაშინ მიბრძანეთ მართალს მოგახსენებთ თუ არა?..

(დროება, 1868 წ., №3)

რედაქტორის შენიშვნები

რამდენიმე სიტყვა შესახებ კ. ბ. ჯორჯაძისა

1. ხელნაწერი H-1508/2, ფურც. 6г14г (სახ. მუზეუმის ხელნაწ. აღწ. ტ. 4, გვ. 14). ნაბეჭდი - გაზ. „დროება“, 1868 წ., №3.

2. ბარბარე ჯორჯაძისა (1833 - 1895), ლიტერატორი, პოეტი, დრამატურგი, პოეტ რაფიელ ერისთავის და. ყველაზე კოლორიტული წარმომადგენელი კონსერვატორული თაობისა, რომელთანაც ლიტერატურული პოლემიკა მოუხდა თერგდალეულთა თაობის მეთაურს ილია ჭავჭავაძეს. ბ. ჯ-ს მიღებული ჰქონდა შინაური აღზრდა. თანამშრომლობდა „ცისკარში“, „დროებაში“, „ივერიაში“, „კვალში“. პირ-ველი ნაწარმოები გამოაქვეყნა 1859 წ. („სევდიანი ქალი მდინარის პირას მჯდომი“). 1860 წ. „ცისკრის“ №1-ში ბ. ჯ. ბეჭდავს წერილს „გარკვევა“, სადაც ეკამათება ლ. არდაზიანს ქართული ენის და მწერლობის შესახებ. 1863 წ. „ცისკარში“, №3, ნინო ერისთავის ფსევდონიმით აქვეყნებს სტატიას გრ. რჩეულიშვილის მოთხრობაზე „ანუკა ბატონიშვილი". ბ. ჯ-ს პოლემიკა ი. ჭავჭავაძესთან წარმოებდა 1861 წ. „ცის-კრის“ ფურცლებზე. („თ. ილია ჭავჭავაძის კრიტიკაზედ“ და „პასუხის პასუხი“). 1863 წ. „ცისკრის“ №2-ში ბ. ჯ. ბეჭდავს პირველ დრამატიულ ნაწარმოებს „შური“, ხოლო იმავე წლის №11-ში - კომედიას „რას ვეძებდი და რა ვპოვე“. ბ. ჯ. ხშირად აქვეყ-ნებდა ლექსებსაც. 1874 წ. ბ. ჯ. წერს კომედიას „მკითხავი“. ამავე წელს აქვეყნებს ცნობილ „სამზარეულო წიგნს“. 1880 წ. წერს დრამას „მშვენიერი კეკელა“. 90-ან წლებში დასწერა კრიტიკული განხილვა დ. ჩუბინაშვილის მიერ გამოცემული „ვეფხისტყაოსნისა“ (არაა დაბეჭდილი). ამავე ხანებში „კვალში“ და „ჯეჯილში“ აქვეყნებდა ლექსებს. 80-ან წლებში ბ. ჯ-მ შეადგინა პირველდაწყებითი სკოლის სახელმძღვანელო. 90-იან წლებში ბ. ჯ. აქვეყნებს პროზაულ ნაწარმოებებს წარსული ცხოვრების თემებზე - „შამილიანობა კახეთში“, „თაზო მომღერალი“, „მარიამი“, „ალავერდობა“, „ამბავი სოფელ ხევთა პირში“.

ბ. ჯორჯაძის გარდაცვალებას „კვალი“ და „ივერია“ გულთბილად გამოეხმაურნენ.

აკაკი აფასებდა ბ. ჯ-ძეს, როგორც თვალსაჩინო ნიჭით დაჯილდოებულ ქართველ ქალს. 1864 წ. აკაკიმ, პასუხად ბ. ჯ-სგან წინა წელს მიძღვნილი ლექსისა („ცისკარი“, 1863 წ., №9) დასწერა ლექსი „პასუხი კ. ბ. ჯ.“; 1868 წელს „დროების“ №3-ში გამოქვეყნებული წერილით აკაკიმ თანამედროვე ქალებს დაუპირისპირა ბ. ჯ., რომელსაც „სხვებსავით არა აქვს გული გაქსუებული, მაგრამ კეთილად ამოქმედებს თავის გონებას“.

აკაკის წერილს მკაცრად გამოეხმაურა „დროების“ ფურცლებზე მ. ბეთანელი (იხ. ქვემოთ შენიშვნა).

ბ. ჯორჯაძის შესახებ იხ. ილია ჭავჭავაძე - „პასუხი“ („ცისკარი“, 1861 წ., №6); აკაკი წერეთელი - „პასუხი კ. ბ. ჯ.“ („ცისკარი“, 1863 წ., №9); „რამდენიმე სიტყვა შესახებ კ. ბ. ჯორჯაძისა“ („დროება“, 1868 წ., №3); „პირველი და უკანასკნელი სიტყვა „დროები-სადმი“ („ცისკარი“, 1868 წ., №5); „გახსენება“ („კვალი“, 1893 წ., №14). მ. დემურია - „მოგონება“ („ივერია“, 1895 წ., №91); ნეკროლოგები ბ. ჯორჯაძეზე - „კვალი“, 1895 წ., №17 და „მწყემსი“, 1895 წ., №8; ქეთევან ირემაძე - ლიტერატურული მედალიონები, 1945 წ. (ნარკვევი ბ. ჯორჯაძეზე), გვ. 61-126. ლ. მეფარიშვილი, „ბარბარე ჯორჯაძის ლიტერატურული მემკვიდრეობისათვის“ („საქართველოს სახ. მუზეუმის მოამბე“, წ. 12-ბ, 1944 წ., გვ. 269).

„გული წმინდა დაბადე ჩემთანა ღმერთო და სული წრფელი განმიახლე გვამსა ჩემსა!“ - აი რას დამღერს თავის უბიწო და უკვდავ ქნარს წმინდა წინასწარმეტყველი, დიდი პოეტი დავით!.. დავითის მსგავსად უნდა იგონებდეს ამ ჭეშმარიტ სიტყვებს ყოველი პოეტი, როდესაც ის იწყებს წერას, თვინიერ ამისა ვერ იხილავს ის „ზეგარდმო შთაგონებას“ და მისი მწერლობა იქნება ძალა-დატანებითი სიტყვების რახა-რუხი. - სიტყვას „ზეგარდმო შთაგონებას“ დაცინებითი მნიშვნელობა აქვს მიცემული ზოგიერთებისაგან, მაგრამ, რადგანაც მე არ ვეკუთვნი მათს რიცხვს, ამის გამო უნდა მოგახსენოთ, თუ როგორ მესმის მე ეს ზეგარდმო შთაგონება და რა მნიშვნელობას ვაძლევ საზოგადოდ ამ ლექსს?.. როდესაც პოეტი შეუდგება რომელიმე საგნის ხელოვნებით გამოხატვას, მაშინ მისი გონება ექვემდებარება მხოლოდ იმ ერთს მხატვრობის საგანს, არის მისგან გატაცებული და იმ დროს პოეტის ფიქრები სხვა რამეებზედ ჩვეულებ-რივად აღარ გადადიან: ის ერთი საგანია მხოლოდ. მაშინ მისი გულისთქმა, მისი სურვილი, გარეშე ფიქრები ვეღარ ეხებიან მღელვარე გულს და აღშფოთებულ სულს, თითქმის უნებურ გრძნობით განმსჭვალული პოეტი მხოლოდ თვის მხატვრობაში, თვის ქმნილებაში ჰხედავს თვის ჯოჯოხეთს და თვის სასუფეველსაც; და უკეთუ წინააღმდეგ ამისა მას გულში იმ დროს სხვა გარეშე პასუხებსაცა აქვსთ ბინა, მაგალითად: წინათვე განზრახულ რამე მიდგომილებას ანუ დევნას, მაშინ არ შეიძლება, რომ რაგინდ მშვენიერი მხატვარიც იყოს პოეტი, თითო ორ-ორი ხაზი მრუდედ არ გაჰკრას, რომლითაც მისი მხატვრობა გარდაიქცევა ცრუ მხატვრობად. აი რისთვის ეჭირვება ყოველს მწერალს გული წმინდა და სული წრფელი, - ამგვარივე ღირსება ზნეთ უნდა სჭირდეს კრიტიკოსსაც: უნდა ესმოდეს მას ის საგანი, რომელსაც ჰსწონის და აფასებს, უნდა იცოდეს ის ენაც, რომელზედაც გაარჩევს პოეტის თხზულებას და წინა-განზრახულის მიდგომით არ უნდა შეუდგეს წერას. ამ ღირსებაებას ყოვე-ლივეს მოკლებულია უ. ბეთანელი, ავტორი პოეტური გაკენწლისა. ამ წლის „დროე-ბის“ №12 გამოხტა ცილისწამებით და უსამართლო ცრუმეტყველებით ჩემ საპირდაპიროდ შეიარაღებული დიდი რაინდი უ. ბეთანელი... ამ გვარის სტატიის, როგორათაც გულმრუდედ დაწერილის, პასუხის მიცემა, რასაკვირველია, რიგიც არ იყო, მაგრამ რადგანაც „დროებას“ დღემდის ცოტაც იყო პატივსა ვსცემდი და არ მინდოდა შეძლების გვარად, თუკი რამედ გამოადგებოდა, ჩემი სუსტი შრომის გამოლევა მისთვის, მხოლოდ ამ მიზეზით უნდა ვუპასუხო უ. ბეთანელს, რომელსაც ჩემი სტატიიდან ამოუღია სიტყვები უადგილოდ, ზოგი სიტყვა გამოუკლია, ზოგი ჩაუმატებია, თავისებურად გადაუკეთებია, მით ნამდვილი ჰაზრი დაუკარგვინებია და იძახის: აი წერეთელი რას ამბობს. ამის გამო ჩვენდა თავის მოსაწყენად, უნდა ყოველი მუხლი ამოვსწერო მისი სტატიიდგან, რადგანაც ყოველს მუხლში ცილსა მწამებს, პასუხი გავსცე და სახალხოთ ცილისმწამებელი, სახალხოდვე გავამტყუნო და უკეთუ ეს ჩვენი პასუხი გაგრძელდეს, ჩვენი ბრალი აღარ იქნება.

„ამ წლის „დროების“ 3-მე ნომერში (ასე იწყებს უ. ბეთანელი) წავიკითხე სტატია სათავით „ორიოდე სიტყვა კნ. ბ. ჯორჯაძისა... სტატიაზედ მიწერილია თ. აკ. წერეთელი“. ჯერ სამი სიტყვა ამოგიწერიათ უ. ბეთანელო, ჩემი სტატიიდგან და იქაც იმ განზრახვით, რომ ჰაზრი სხვები გამოიყვანოთ, ერთი სიტყვა გამოგიკლიათ, ურომლოთაც სულ სხვა აზრი გამოდის. იქ ეწერა: „ორიოდე სიტყვა შესახებ კ. ბ. ჯორჯაძისა...“ ამას ეს აზრი აქვს, რომ სხვა ამბობს ორიოდე სიტყვას კ. ბ. ჯორჯაძისაზედ და თქვენ რომ ამოგიწერიათ და ის ერთი ლექსიც „შესახებ“ რომ გამოგირიცხავთ, მაშინ სხვა აზრი გამოდის, ე.ი. რომ ის ორიოდე სიტყვა ეკუთვნის თვით კ. ბ. ჯორჯაძისას და არის მისივე ნათქვამი. ამითი თქვენ ჩემი სტატიის აზრი განზრახვით სათავეშივე შეგიშლიათ.

„ჩვენ გვეგონა, რომ წერეთელი ამ სტატიით კრიტიკულად გაარჩევდა კნ. ბ. ჯორჯაძის თხზულებას... მაგრამ ჩვენი იმედი და ლოდინი ამაოდ დარჩა“.

რათ გეგონათ, თქვე დალოცვილო, რა საფუძველი გქონდათ? ხომ წაიკითხეთ სათავე, რაც სათავეში ეწერა ის უნდა გგონებოდათ და არა სხვა რამე! იქ ეწერა: რამდენიმე სიტყვა შესახებ კ. ბ. ჯორჯაძისა, ეს სიტყვები აქ ნათლად ნიშნავენ, რომ იქ იქნებოდა სჯა კნ. ბ. ჯორჯაძისაზედ და არა მის სტატიებზედ... და თუ მის სტატიებზედ გვდომებოდა ლაპარაკი, მაშინ ჩვენს სტატიასაც სულ სხვა სათავე ექნებოდა: ე.ი. რამოდენიმე სიტყვა შესახებ კ. ბ. ჯორჯაძის თხზულებისა და მაშინ დიახაც საფუძვლიანი იქნებოდა თქვენი იმედი და ლოდინი, მაგრამ მე ეგ სათავე არ მიხმარია და თქვენ რომ ქართული არ დაგზარებოდათ და კარგათ წაგეკითხათ, ჩემის სტატიის სათავიდგანვე მიხვდებოდით, თუ რა უნდა მეთქვა ჩემს სტატიაში და აღარ გეგონებოდათ სხვა რამე. მეგონაობით როგორ იქნება საქმე. რაც თქვენა გგონიათ, ყველა ხომ მართალი არ იქნება? თქვენ ისიც კი გეგონათ, რომ მე პოეტურათ გამკენწლეთ თქვენის კრიტიკით, მაგრამ ბოლოს ნახავთ, რომ ცარიელი „მეგონა“ გამოდგებით.

„თ. აკ. წერეთელი არ ვალდებულობს კრიტიკის ვალის ასრულებას“. მე კრიტიკის ვალს ვერ ავასრულებ, არ მოხერხდება, და კრიტიკოსისას კი, შეიძლება, რადგანაც კრიტიკა იმასა ჰქვიან, რასაც კრიტიკოსი დასწერს, მაგრამ თქვენ კრიტიკა და კრიტიკოსი ერთი გგონებიათ.

„როგორც ავტორი ანბობს „არ ვალდებულობს წერეთელი პირად-პირადად ლაპარაკს კნ. ბარ. ჯორჯაძისასთან“.

ეს ვინ მოგახსენათ, რომ მე არ ვალდებულობდე პირად-პირადად კ. ბ. ჯორჯაძისასთან ლაპარაკს? თუ კი შემთხვევა მექნება, დიდი სიამოვნებით შევუდგები მასთან ლაპარაკსა და სჯას! მე ამის წინააღმდეგი არსად მითქვამს, მაგრამ თქვენ თქვენებურათ ამოგიწერიათ ჩემი სიტყვები და ცილი შემოგიწამებიათ! აი მე როგორა ვსწერდი: მე ისე ვერ ვიცნობ კ. ბ. ჯორჯაძისას, რომ შემეძლოს გარეშე ღირსებაების ქება და რომ კიდეც ვიცნობდე, მაშინაც არ ვიხდი ჩემს თავს ვალდებულად, რომ პირად-პირადად მაზედ ვიწყო სჯა. მე მხოლოდ იმ კ. ბ. ჯორჯაძისაზედ მოგახსენებთ, რომლის სტატიებსაც ხშირად შეხვდებით ხოლმე ჟურნალებში. ეს სიტყვები იმას ნიშნავენ, რომ მე არ ვეხები გარეშე კერძოობით ღირსებაებს კ. ბ. ჯორჯაძისას, მაგრამ ვაქებ მას ვითარცა მწერალ ქალს, რადგანაც ამ ჩვენს დაცემულს დროში ქალის მწერლობით შრომას დიდათ ვაფასებ. ეს სიტყვები ადვილი მისახდომი არიან, მაგრამ თქვენ დაგზარებიათ გაგება მათი და ლექსის „პირად-პირადად“ მნიშვნელობა არ გსმენიათ.

„ის მხოლოდ შეიარაღებული ჰმოსავს კ. ბ. ჯორჯაძისას იმავე პოეტურ ღრუბლით და ჰგზავნის საქართველოში, რომ მან აწვიმოს და უხვად დაალბოს გოლვიანის დამწვარ-დახრაკული საქართველოს ნიადაგი“. ეს რაღაც უგუნური, ობროდული ცილისწამება საიდან გაგიჩენიათ. თუ თქვენ მიჩვენებთ იმ ჩემს სტატიაში და დამიმტკიცებთ, რომ ეს ამ გვარი აზრები ჩემი იყოს, მაშინ სწორეთ სახალხოთ მოვითხოვ ბოდიშს, მაგრამ ვიცი, რომ ამგვარს ვერას იპოვით ჩემს ნათქვამს. აი მე რას ვანბობდი: „გოლვიან ზაფხულში მუშაკი რომ შენიშნავს მოწმენდილს ცაზედ მცირე ღრუბლის ნაგლეჯს, ამას იტყვის სიხარულით: ეს ღრუბელი კარგი ნიშანია, მართალია, თავის თავად ეს პატარა ღრუბლის ნაჭერი ვერც ჰაერს გააგრილებს და ვერც წვიმას მოიყვანს, რომ მიწა დაალბოს, მაგრამ იმედია, ამ ღრუბლის ნაჭერს სხვა ღრუბლებიც შეუერთდებიან, გაიზრდებიან, დაჰფარავენ ცას და კიდეც გაავდარდება, დაიწყებს წვიმას“... სწორედ ამ ღრუბლის ნაჭრის მსგავსად შევყურებთ კ. ბ. ჯორჯაძისას... „აი რა საქმე“ და ამ შედარებით ის გამოდის, რომ ჩვენი ქალები არ ეძებენ წერა-კითხვას, ერცხვინებათ, ეთაკილებათ და კ. ბ. ჯორჯაძისა კი გამოჩდა და მართალია თავის თავად გენიოსურს ვერას შეგვძენს, მაგრამ მაინც სანუგეშო და სასიხარულოა მისი გამოჩენა, რადგანაც სხვებს მაგალითს აძლევს! და ახლა გკითხავთ, უ. ბეთანელო! ეს აზრები რათ გადა-აკეთეთ თქვენებურათ? როდის გავგზავნე კ. ბ. ჯორჯაძისა საქართველოში პოეტურ ღრუბლით შემოსილი საწვიმარად? რამ გათქმევინათ ამისთანა ობროდული? ვერ გაიგეთ ჩემი აზრი, რომელიც ისე მოსახდომად იყო დაწერილი, რომ ვინც სულ აზრდაკარგული არ არის მიხვდებოდა ადვილად, ვერ გაიგეთ თქვენ, თუ განგებ გამოცვალეთ აზრი? ამ ორში უერთობა არ შეიძლება და მაშასადამე პირველს შემთ-ხვევაში ამტკიცებთ მიუხდომლობას და მეორეში კი ცილის-მწამებლობას და ახლა თქვენთვის მომინდვია ამ ორს ღირსებაში ერთი და ერთი თქვენზე მიიწერეთ, რადგანაც აცდენის მოხერხება აღარ შეიძლება. ამასთანავე მიწყრებით და მტუქსავთ, როგორ აქე შენ კ. ბ. ჯორჯაძისა და საფუძველი გქონდაო? აი რა: ისეთი დაცემულია ჩვენი საზოგადოება, რომ მთელს საქართველოში ათასში ერთ ქალს ვერ მიჩვენებთ, რომ არ ჰკიცხავდეს ყოლიფერს და არ ეთაკილებოდეს ქართული ენა, ათს დედა ქალს, რომელიც რომ ქართულად რამეს ჰკითხულობდეს და რომ თვითონაც სწერდეს, დღეს ვერავის ვხედავთ, გარდა გ. ბ. ჯორჯაძისა. ახლა თქვენვე გკითხავთ - ამ შემთხვე-ვაში საქებია კ. ბ. ჯორჯაძის ქცევა, თუ არა?

,,დასამტკიცებლად მისა, რომ ბარბარე ჯორჯაძისა საქებია, აკ. წერეთელი გვირჩევს, რომ კ. ბ. ჯორჯაძის ლექსი „დედა შვილს“ წავიკითხოთ და თვითონ კი არ ამოეწერა ის ლექსი და ამ გვარათ აკ. წერეთელი ჩიკოლიკსა ჰგავს, რომელიც „მგზავრის წერილებში“ გიზოს ფილოსოფოსობას და ისტორიკოსობას ამტკიცებსო“, ბრძანებთ ვითომც ოხუნჯობით, უ. ბეთანელო, მაგრამ ამგვარი შედარება ისეთი მოსაფიქრებელი და სასაცილოა და ისე მარჯვეთ მოგიხერხებიათ, როგორც ჰაერისა და აქლემის ერთად შედარება.

ჩიკოლიკი ამბობს უადგილოდ და უდროვოდ გიზოზედ და ვისაც ის ეუბნება და უმტკიცებს გიზოს კარგს ფილოსოფოსობას და ისტორიკოსობას, იმათ არც სცხელათ და არც სცივათ გიზოსი! რა დარდი აქვსთ ერთი ვიღაც უცხო ქვეყნის მწერლისა. მე კი ქართველ მკითხველებს ვურჩევ იმ ლექსის წაკითხვას, რომელიც ქართველისაგან იყო დაწერილი, ქართულად დაიბეჭდა ქართულს ჟურნალში და ეკუთვნის ქართველებს - მაინც და მაინც ჩამცივებიხართ ჭინჭყლიან კაცსავით (მწერლობაშიდაც ხომ პოლიციის ძალა არ იქნება) - უნდა ამოგეწერაო... არ ვნახე საჭიროდ, რადგანაც ის ლექსი ერთხელ დაბეჭდილი იყო ჟურნალში და აღარ ამოვწერე.

„რაზედ დასწერა ან რისთვის თვისი სტატია წერეთელმა: საქართველოს გვალვაზედ, ქალების ემანსიპაციაზედ, თუ კ. ბ. ჯორჯაძის თხზულების გასარჩევად და ტალანტის დასაფასებლად?“

არც ერთზე! მე მხოლოდ წარმოვსთქვი რამოდენიმე სიტყვა კ. ბ. ჯორჯაძისაზედ, როგორც მწერალ ქალზედა და მაგალითად მოვუყვანე ჩვენს ქალებს! თქვენ რომ ვერ მიხვდით, ჩემი რა ბრალია! სხვისთვის გეკითხათ!

თუ „ჩვენ სკეპტიკურის თვალით (სათვალებიანით ხომ არა, რადგანაც ზოგიერთი ყმაწვილები წამოიცმენ სათვალეებს და ჰგონიათ, თუ სკეპტიკურის თვალით იხედებიან) გადავხედავთ მის სტატიას, მაშინ ჩვენ რიგიანს ვერას გამოვიტანთ წერეთლის სტატიიდან“.

ამაზედ აი რას მოგახსენებთ: ვინც წაიკითხავს ჩემს სტატიას და მერე თქვენსა, იტყვის, რომ ურიგიანობა თქვენა გქონიათ და ჩემი ცილისწამება გდომებიათ და მისთვის თქვენებურად გადაგიკეთებიათ ჩემი სტატია!

შემდგომ უადგილოდ და უსაფუძვლოდ მოჰყვებით, სწორეთ ჩიკოლიკივით, და გვიმტკიცებთ, რომ კრიტიკოსმა უნდა თხზულება გაარჩიოს და არა მწერლის კერძო ცხოვრებაო და აკ. წერეთელი კი მეორე შედეგს ხმარობსო. რათა სტყუით? არ კი მევე მოგახსენეთ ჩემს სტატიაში, რომ მე არც თხზულებაზედ ვსწერ და არც კერძო ცხოვრებაზედ-თქო? მე მხოლოდ მწერლობაზედ ვლაპარაკობდი, თქვენ, მგონია, ამ ორი ლექსის „მწერლობა და ნაწერის“ გარჩევა არ გესმით, ამ ორ სიტყვას სულ სხვადასხვა მნიშვნელობა აქვს!.. ამას არ აქცევთ ყურადღებას, ვერ გაგიგიათ და თუმცა არავინ გკითხავსთ, მაინც ამტკიცებთ, რომ კერძო ცხოვრების აწერა არ შეიძლებაო; შეიძლება კარგი კაცი ცუდი მწერალი იყოს და ცუდი კაცი კი კარგი მწერალიო - ამის დამტკიცებას ორ გვერდს ანდომებთ, და სხვა მაგალითებთა შორის მოგყავსთ ილია ჭავჭავაძეც და მკითხავთ: როდესაც „კაცია, ადამიანს“ ვარჩევთ, რაზედ უნდა ვფიქრობდეთ იმ დროს, - იმაზედ რომ „კაცია, ადამიანი“ კარგი მოთხრობაა, თუ იმაზედ, რომ ილია ჭავჭავაძე, ავტორი „კაცია, ადამიანის“, კარგი, გულკეთილი და მშვიდი მამა არის თავის შვილებისა და სხ... იმიტომ რომ იმან დასწერა „კაცია, ადამიანიო“. ეს ისეთი ჭეშმარიტებაა, ადრიდგანვე დამტკიცებული, რომ ახალი ანბავი აღარავისთვის არის, მაგრამ გეტყობათ, რომ დიდი ხანი არ არის რაც ეგ ჭეშმარიტება თქვენ შეგიტყვიათ და გგონიათ თუ თქვენს მეტმა ჯერ არავინ იცის, მაგრამ ვინ რამეს გკითხავსთ ამაზედ და ვინ გედავებათ, ვინ გეუბნებათ წინააღმდეგს! მართალია, „კაცია, ადამიანი“ უნდა ვაქოთ და არა ილია ჭავჭავაძე, მისი ავტორი! მე არ შემიძლია რომ ვსთქვა რამე ილია ჭავჭავაძის სილამაზეზედ და კაცობაზედ, მაგრამ, უ. ბეთანელო, მე რომ თქვენისთანა მწერლებს ვუჩიოდე და მოგახსენოთ „ჩვენმა მწერლებმა არ იციან თვითონაც რასა სწერენ, წაიკითხვენ, ვერ გაიგებენ და ისე სწერენ კრიტიკას და კარგს იზმენ, რომ ილია ჭავჭავაძეს მიბაძონ ხოლმე, ჯერ წაკითხული გაიგონ და მერე სწერონ; მასთანაც მიდგომით ნურას დასწერენ და თავისებურად რამე სხვა განზრახ-ვით ნუ გადააკეთებენ სტატიას. - ამ შემთხვევაშიდაც ილია ჭავჭავაძეს მიბაძონ, რადგანაც მხოლოდ ერთი ის მოკლებულია ამ ცოდვებს“ - ეს რომ ვსთქვა ხომ შემიძლიან, რადგანაც მაგალითად მომყავს თქვენისთანა კრიტიკოსებისათვის? მაშ ამ გვარად ვაქე მეც კ. ბ. ჯორჯაძისა; არც მისი თხზულება გამირჩევია და არც მისი ტალანტი და არც მისი კერძო ღირსება, მაგრამ მაგალითად მოვუყვანე ქართველ ქალებს. თქვენ იმასაც მიწყრებით რათ აქებო და რა სამაგალითოაო. - ახლა გკითხავთ, ვინ უფრო საქებია თქვენის აზრით: ის ქალები, რომელნიც უსაქმურად ატარებენ დროს და თითქმის ჰკიცხავენ ყოველივე ქართულს, თუ ის, რომელიც არა თუ ჰკიცხავს, თანაუგრძნობს და მაგალითსაც აძლევს სხვებს: შეძლებისა გვარად სწერს და კითხულობს! თქვენ ეს, როგორც გეტყობათ, არაფრათ მიგაჩნიათ, რომ ყოველივე დროსი და ადგილის მიხედულობით ჰფასდება? რომ ჩვენ საზოგადოებას ასი და ორასი უკეთესი მწერალი ჰყავდეს, მაშინ ვგონებ დიდი ფასი აღარ ექნებოდა კ. ბ. ჯორჯაძისას, მაგრამ ჯერ კი სხვა არსადა სჩანს! თქვენ კი უცხო ქვეყნის სათვალე-ებით დაჰყურებთ ჩვენს საზოგადოებას. გაგიგონიათ, რომ საფრანგეთში ჟორჟ-ზანდი არის მწერალი ქალიო და თუ საქართველოშიდაც მისთანები არ იქნენ, სხვა აღარ გვინდაო. - სოფლური ანდაზა მაინც გაიხსენეთ: „სადაც არ იყოსო, ცოტაც კმარიყოსო“ და ან ეს: „არაობას ცალი უღელი ხარი სჯობიაო“. ნათქვამს ბრძანებთ: მისი ლექსი „დედა შვილს“ რა წასაკითხავია და საქებიო... დიახ სამაგალითო და საქებია: მშვენიერი და მოსაწონი აზრებია შიგ გამოხატული და ვინც იმასა ჰგმობს, ის იქნება სინიდისის წინააღმდეგი.

იქ ერთი დედა არიგებს თავის შვილს და ეუბნება: შვილო, შენ ეკუთვნი შენს მამულს, შენს სამშობლო ქვეყანას და მას უნდა შესწირო შენი თავიო; მაშინ, როდესაც სხვა დედები საზოგადოთ მას ჩასძახიან თავის შვილებს: „თუ შენ არ იქნები, ქვა ქვაზედაც ნუღარ ყოფილაო, და შენ კი მიიღე რაცა გსურს და სხვები წყალსაც წაუღიაო“, ახლა გკითხავთ თქვენ, რომელი დედა უფრო მოგწონსთ, პირველი თუ მეორეები? როგორც სჩანს, თქვენის სიტყვებით მეორეებს უფრო თანაუგრძნობთ და მეც მირისხდებით, პირველი რათ უფრო მოგწონსო. რაზედაც მე ვსჯიდი, თქვენ იმისთვის ყურადღება არ მიგიქცევიათ და სხვა რამეზედ იდებთ თავს. ჩვენ ჯერ აზრადაც არა გვქონია კ. ბ. ჯორჯაძის თხზულებაების კრიტიკულად გარჩევა და თუმცა თქვენ მოინდომებთ მის დამტკიცებას, რომ მისი თხზულება, აგრეთვე ბერიევისა და რჩეულოვის არ იყონ კრიტიკის ღირსი, მაშინ დიახაც გამოგიჩნდებიან მოპასუხენი და დაგიმტკიცებენ, რომ მათ თხზულებას დროებითი მნიშვნელობაცა ჰქონიათ და სარგებლობაც მოუტანიათ.

არა ცოდნა, არა ცოდვაო, ნათქვამია ანდაზად და თქვენც, უ. ბეთანელო, ჩემი სტატიის ამ გვარად უკუღმა გარჩევა მოგეტევებოდათ, რადგანაც ან კარგად ვერ გაიგებდით და ან სულ სხვა აზრისა იქნებოდით, ვიდრე მე, მაგრამ პირად-პირადად მე რად მეხებოდით? თქვენ ცილსა მწამებთ, ვითომც მე შევხებოდე ვისმეს კერძო ღირსებას, მიწყრებით კიდევაც და თვითონ თქვენ კი იმავე სტატიაში ჩემს კერძო ღირსებაებს ცილს სწამებთ, ჩვეულებრივად ეხებით აი ამ გვარად: თქვენ მეძახით მე, ვითომც საცინლად აგდებით, აკაკიას, მაშინ, როდესაც კარგად იცით, რომ სახელი აკაკია ისეთი გაკიცხვითია როგორც გოგიელა, ივანიკა, ნიკოია და სხვანი. იცით, რომ ჩემი ნამდვილი სახელი არის აკაკი და არა აკაკია, ხშირად თქვენ თვითონვე წაგცდებათ ხოლმე ნამდვილი სახელი ჩემი, უცოდნელობით არ მოგსვლიათ, მაგრამ თქვენ აკაკიას დაძახება დიდი გაკიცხვა გგონიათ?! სახელით როგორ გაიკიცხება კაცი? იუდა მიტომ არის საზარელი სახელი, რომ ის კაცი, ვისაც ეს სახელი ერქვა, გამცემელი იყო და არა მისთვის რომ იუდა ერქვა!.. - კაცს შეუძლია სახელი შეარცხვინოს, მაგრამ სახელი კი ვერ შეარცხვენს კაცს! ეს ვერ მოგიფიქრებიათ და თქვენი დაცინება რაღაცა მდაბიური გამოდის და არა ლიტერატურული... ხშირად ხმარობთ დაცინებით „პოეტი წერე-თელი“, - თვითონვე ამბობთ, რომ პოეტობა კაცის ნიჭია და მაშ რაღათ დასცინით პოეტობას? და თუ მე მეძახით საცინლად აგდებით პოეტსა, თვითონვე რაღათ გვარწმუნებთ, რომ მე ვითომც მშვენიერს ლექსებსა ვსწერდე? მე ჩემ და თავათ არ მომიხსენებია, რომ პოეტი გახლავართქო და თქვენ გინდ დამიძახეთ პოეტი და გინდ ნუ, მითი ვერც მომიმატებთ ღირსებას და ვერც მომაკლებთ, მაგრამ ეგ უსაფუძვლო დაცინება შუაბაზრული გახლავსთ, და არა ლიტერატურული. - რა მიზეზით ეძახით თქვენი და თქვენი მკითხველების თავს უბრალო მომაკვდავებს, და მე-კი თქვენზედ მაღალ, არა უბრალო მომაკვდავს. ამგვარის ცილისწამებით თქვენ გდომებიათ, რომ მკითხველებისათვის შეგესმინათ, რომ მე ამაყი და ამპარტავანი ვიყო, დიდათ მომქონდეს ჩემი თავი და მით უგუნურად გამოგეყვანეთ. მაგრამ იმედი მაქვს, ვინც არ მიცნობს, არ დაგიჯერებს რიგიანს და ვინც კი მიცნობს, ათში ცხრა მაინც გაგკიცხავსთ თქვენვე და იტყვის, რომ ამგვარი ტყუილი საქმე დედაბრული და არა ლიტე-რატურულია!.. ესენი კიდევ არაფერი, მაგრამ ახლა უნდა ის სიტყვები ამოვსწერო თქვენი, რომელიც სხოლიოდ დაგიწერიათ: „ლიტერატურა არ არჩევს ტიტულებს, მაგრამ რადგანაც თ. აკ. წერეთელი ლიტერატურაშიაც თავადობს, ამისთვის ჩვენ არ გვსურს მისი თავადური ღირსება უბრალო მომაკვდავების ღირსებასთან შევათანას-წოროთ!“ ეს სიტყვები რა სინდისმა დაგაწერინათ უ. ბეთანელო? ეს რა არის თუ არ... დაბეზღება საზოგადოებისადმი? პატიოსანი კაცისაგან ეს საკადრისია? ათი წელიწადია რაც მე ვსწერ და აბა ერთი სადმე გვიჩვენეთ, რომ მე ლიტერატურაში ვთავადობდე და ვიფასებდე თავს. გვარიშვილობით? წინააღმდეგ კი შეგიძლიათ ნახოთ... და თუ იმას მიბრძანებთ, თავადს რათ აწერო, აბა რა უნდა მომეწერა თქვენის აზრით? და ან რა დაშავდებოდა? თავადობა რა გასაკიცხი გგონიათ! კარგი და ცუდი ყოველს წოდებაშიდ არის, მაგრამ თქვენ კი თავადობა საზოგადოთ ბიწიერება გგონიათ და გლეხობა კი საქები!.. თქვენ გეტყობათ, ამერიკა გგონიათ და გიკვირთ სადაც მარტო მოქალაქეები არიან, თავადი როგორ გამოერიოს! აგრეთვე ბრძანებთ, ვითომც ცხოვრებაშიდაც ვთავადობდე და დიდათ ვამაყობდე თავადობით, ამათზედ ჩემგან პასუხის მიცემა აღარ არის საჭირო; თქვენს გარდა სხვებიც მიცნობენ. მე არ გახლავარ იმგვართაგანი, რომელნიც გვარიშვილობით ამპარტავნობენ და არც იმათთაგანი, რომელნიც თავადობას სახალხოდ ჰგმობენ და თვითონ კი ჩუმათ აზნაურის-შვილობას ეძებენ! მაგრამ ასეთი ცილისწამებით თქვენ გინდოდათ, რომ უგუნურად გამოგეყვანეთ. ამგვარ საქმეს ჰქვიან მოენური და არა ლიტერატურული ქცევა, უფალო! ეს უგვანი ცილისწამებითი სტატიაა, რასაკვირველია. ვინ ვერ მიხვდება, ვინც ჯერ ჩემს სტატიას წაიკითხავს „შესახებ ჯორჯაძისა“, და მერე უ. ბეთანელის კრიტიკას მაზედ, რომ გულიწმინდით არ არის დაწერილი ბეთანელისაგან! ეს მისგან არ მიკვირს, მაგრამ ეს კი მაკვირვებს, „დროებამ“ როგორ იშვილა ამისთანა ბოროტგანზრახული სტატია?!.. ამის შემდეგ ჩემს პატივისცემასაც „დროებისადმი“ აღარ ექნება ადგილი. რაც უნდა დაიწეროს ჩვენზედ „დროებაში“ პასუხსაც აღარ გავსცემთ, თუ კი ამისთანა ცილისწამება და პირად-პირადად შეხება დაიწყო და გადახდა ლიტერატურულს კანონსა და ზრდილობას.

(ცისკარი, 1868 წ., №5)

რედაქტორის შენიშვნები

პირველი და უკანასკნელი სიტყვა დროებისადმი

1. დაიბვჭდა ჟურ. „ცისკრის“ 1868 წ. №5-ში.

2. მიხეილ ბეთანელი (ბეთანიშვილი) - ლიტერატორი, შემდეგ კომერსანტი. მისი პირველი წერილი იხ. „დროება“, 1867 წ., №23 (ახალგაზრდა მწერალ თომა მაჭავა-რიანის გარდაცვალების გამო ნეკროლოგი).

იბეჭდებოდა „დროებაში“ (1867 წ., №23 და 27, 1868 წ., №12) და „ცისკარში“ (1869 წ.,№7) 1869 წელს პეტერბურგში ქართველ ახალგაზრდათა ამხანაგობის დავალებით გამოსცა ილია ჭავჭავაძის „კაცია-ადამიანი?!“ (იხ. ამის შესახებ მისი „შენიშვნა“ - „დროება“, 1870 წ., №10). 1875 წელს მ. ბ. ამერიკაშია სავაჭრო საქმეების გამო (იხ. „დროება“, 1875 წ., №122), შემდეგ წელს ჩამოდის სამშობლოში. უკანვე გაბრუნებული, ჯერ ამერიკაში (ფილადელფიაში) და შემდეგ პარიზში აწყობს ქართულ კონცერტებს („დროება“, 1876 წ., №№36, 45, 58). 1876 წელს მ. ბეთანელი თავისი „აზიური საკრავების ტრუპპით“ ბრუნდება საზღვარგარეთ მოგზაურობიდან (იხ. „დროება“, 1876 წ., 11 აგვ. №84).

მ. ბეთანელის სტატია „პოეტური გაკენწლა“, მიმართული აკაკის წინააღმდეგ, დაიბეჭდა „დროების“ 1868 წლის 22 მარტის №12-ში. სტატია თავისთავად ბევრ მართებულ დებულებას შეიცავდა საერთოდ მწერლობის საკითხებზე, კერძოდ ლიტერატურული კრიტიკის დანიშნულებასა და ამოცანებზე. მთავარი ნაკლი სტატიისა მდგომარეობდა მის ქედმაღლურსა და გამომწვევ ტონში, რასაც ბუნებ-რივად მოჰყვა აკაკის მეტად ცხარე პასუხი.

3. „მგზავრის წერილები“ გიორგი წერეთლისა, სათაურით „მგზავრის წიგნები“, დაიბეჭდა „დროებაში“, 1867 წ. №№12, 13, 15, 36, 37, 39 და 1870 წლის №№16 და 22. ჩიკოლიკი - „მგზავრის წერილების“ პერსონაჟი.

გიზო (1787-1874) - ფრანგი ბურჟუაზიული ისტორიკოსი და რეაქციული პოლიტიკური მოღვაწე. მის შესახ. იხ. კ. მარქსი - „კლასთა ბრძოლა საფრანგეთში“, „თვრამეტი ბრიუმერი ლუი ბონაპარტისა“, „სამოქალაქო ომი საფრანგეთში“. გერცენი - „წარსული და ფიქრები“, „იმ ნაპირიდან“. ქართველი პუბლიცისტები თავიანთ ნაწერებში ხშირად ეხებიან გიზოს: იხ. გ. წერეთელი - „ამ დროების ფრანციის მწერალნი და იმათი თხზულებანი“ („დროება“, 1868 წ., №34 და 35; თხზულებანი 1931 წ., ტ. I, გვ. 247). აგრეთვე იხ. შენიშვნა „დროების“ 1874 წ. №441-ში გიზოს გარდაცვალების შესახებ.

ჟორჟ-ზანდი (1804-1876) - გამოჩენილი ფრანგი მწერალი ქალი, ავტორი რომანებისა „ინდიანა“, „მოგზაური ქარგალი“, „კონსუელო“ და სხვ.

უ. რედაქტორო!

„კავკაზში“ დაბეჭდილია მცირე შენიშვნა ქართულ სალიტერატურო საღამოს შესახებ. უ. რეცენზენტი განსაკუთრებითის ყურადღებით მიგონებს მე და აფასებს ჩემს კითხვას. კილო მისის ნაწერისა ამტკიცებს, თუ რა მეგობრულის მუცლის წვითა და წმახვნით მიხსენიებს. მე, როგორც მის ქართულის ცოდნაზე, ისე მის პატიოსნებაზედ არა მაქვს ეჭვი და მჯერა მისი ნათქვამი. უნდა გამოვსტყდე, რომ წასაკითხავად არჩეული პიესები ვერ იყვნენ გაზეთს „კავკაზს“ რომ უნდოდა, მისთანები. „ადვოკატის დილის“ და „საპატიმროში სცენების“ წაკითხვის დროს ხალხი იცინოდა და რა იყო იქ საცინელი, მაშინ როდესაც ავტორი აქ დასცინოდა იმ გვარს ადვოკატებს, რომელნიც გაზეთის „კავკაზის“ იდიალები არიან. და მეორეც, როდესაც მე ისტორიული პოემა „ბაგრატ დიდი“ წავიკითხე, აღარავინ აღარ იცინოდა და ეს მით უფრო გასაკვირველია გაზეთის „კავკაზისთვის“ პირველად, რომ იმ პოემაში საქართველოს ტანჯვა იყო გამოხატული. და მეორეც ის, რომ ხალხი მიჩვეულია სიცილს ისტორიულ ლექციების კითხვით. დიახ, განვიმეორებ, რომ მე სრულიად თანახმა ვარ უ. რეცენზენტის და კიდევაც მივიღებ მის რჩევას პიესების ამორჩევის შესახებ. შემდეგის სალიტერატურო საღამოსათვის მე წავიკითხავ: 1) „ადვოკატის დილის“ მაგიერ „რედაქტორის დილას“, 2) სცენების მაგიერ მცირე მოთხრობას: „ხურმა რა ხილია!“ იმედი მაქვს, ამ გვარის პიესების ამორჩევით უ. რეცენზენტი კმაყოფილი დარჩება, მით უფრო, რომ მისს პატიოსნებაზედ არც მე მაქვს ეჭვი და აღარც იმათ, ვინც იმ ღამეს იმ კითხვაზედ დაესწრენ.

(დროება, 1875 წ., №42)

რედაქტორის შენიშვნები

წერილი რედაქტორთან

1. დაიბეჭდა გაზ. „დროებაში“, 1875 წ., 9 აპრილის №42-ში.

2. აკაკის წერილი წარმოადგენს პასუხს გაზ. „კავკაზის“ 1875 წ., 6 აპრილის №41-ში დაბეჭდილ ანონიმურ რეპორტაჟზე. ეს უკანასკნელი შეეხებოდა თბილისის საზაფხულო თეატრის შენობაში იმ წლის 4 აპრილს გამართულ ლიტერატურულ-მუსიკალურ საღამოს, რომლის ლიტერატურულ ნაწილში მონაწილეობა მიიღეს დიმ. ყიფიანმა, ილია ჭავჭავაძემ, დავით ერისთავმა, რაფიელ ერისთავმა და აკაკიმ. რეპორტიორი, აქებდა რა ზემოჩამოთვლილ მონაწილეთა კითხვას, იწუნებდა აკაკის გამოსვლას. ის წერდა:

„ბ. წერეთლის კითხვა ჩვენ არ მოგვეწონა; ბ. წერეთელი კარგად კითხულობს, მაგრამ წასაკითხავად განკუთვნილი პიესების შერჩევა მეტად ნაძალადევი აქვს. ბ. წერეთელი ჯერ თემურ-ლენგის დროს შესახებ ლექსად დაწერილი ისტორიული პოემის ნაწყვეტით გაგვიმასპინძლდა. საერთოდ რომ ვთქვათ, ლიტერატურულ საღამოებზე ამდაგვარი ნაწარმოებების კითხვა ბუნებრივ მოწყენას იწვევს. შემდეგ ბ. წერეთელმა წაიკითხა „სცენები საპატიმროში“ - ფრიად მხიარული ნაწარმოები, რომელიც მკითხველმა უსაშველოდ გააჭიანურა და ამით ძალიან ავნო საერთო შთაბეჭდილებას.

ვიმედოვნებთ, რომ შემდეგ ლიტერატურულ საღამოზე ბ. წერეთელი, როგორც გაზეთ „დროების“ მუდმივი თანამშრომელი, შესძლებს უფრო მეტი ლიტერატურული გემოვნებითა და ტაქტით ჩაატაროს თავისი ლიტერატურული კითხვა“.

აკაკიმ, როგორც მისი წერილიდან ვხედავთ, „კავკაზის“ რეპორტიორის ამ მტრულ გამოხდომას სათანადო შეფასება მისცა და გამოააშკარავა მისი ფარული მიზანდასახულება ქართული ისტორიული თემატიკის გაბიაბრუებისა.

(Письмо из Петербурга)

Вчера, 30 декабря, хоронили одного из талантливейших русских поэтов Н. А. Некрасова. С раннего утра собралась толпа в числе трех-четырех тысяч человек на Литейной, перед домом А. Краевского. Усердный деятель 60-х годов и один из редакторов «Современника» в последнее время жил в доме Краевского и принимал горячее участие в издании «Отеч. зап.». Ровно в 9 часов утра вынесли гроб и процессия двинулась по Литейной, через Невский и по Загородному проспекту по направлению к Новодевичьему монастырю. Гроб поэта до самого кладбища был несен на руках почитателями его таланта. Впереди гроба несли несколько венков с надписями: «От русских женщин», «Некрасову от студентов», «Безсмертному певцу народа», «Печальнику народного горя» и проч. Похоронное шествие продолжалось несколько часов. Большая часть шедших за гробом народного поэта состояла из учащейся молодежи и литераторов. К удивлению моему я не заметил только тех, на служение которым поэт посвятил большую часть своей жизни, именно крестьян. Невольно бросалось в глаза отсутствие простого класса. Правда, по дороге из кабаков высовывали свои горячие головы лапти, но на приглашение следовать за гробом покойника, не без удивления спрашивали: «А кто он такой будет, батюшка».

- Некрасов!

- Некрасов?

- Ну, да. Народный поэт.

- Поэт?.. Не могим знать! Не слыхал-с! - отвечали они, качая головою, и уходили себе продолжать прерванное занятие.

- А что, барин... это все Плиавна? - спрашивал извозчик.

- Как так?

- Да все это он, Асман проклятый!.. Много христианских душ он загубил, не жалеючи... Чтобы ему провалиться в тартарары... Тьфу! - Спасибо Скобылиоу, что наконец-то взял его на цугундер...Буссурман... во слово, буссурман. - Как есть буссурман, самый что ни на есть настоящий - кипятился, отплевываясь, извозчик.

Эти люди и до сих пор не могут себе представить, чтоб кто-нибудь мог умереть своей смертью... без Плевны. 

- Тут, братец мой, Осман-паша не причем. Он умер своею смертью, ответил я.

- Стало быть свой конец ему пришел. Значит, своя вышла ему планида... По-ни-ма-ем-с. Теперича, надо полагать, что покойник выходит штацкий инерал... не военный, потому, коли ежели теперича, примерно сказать, был-бы военный, то тут беспременно то первым делом музыка и войско, потому это его, значит артикул, но и коли всего этого нет, - а так себе всего другого уважения, окромя почести много, значит, пола- гать надо штацкий инерал.

- Ошибаешься.

- Ну.. Аль самый большой из полицейских? Потому больно уж много городовых. Другой раз по эфтой-то самой, значит, улице, хошь, режь всех, не дозовешься их, а теперь, вот-оно... видимо не видимо.

- А этих венков разве не видишь. - Кому они даются, голова?

- Нешто, ахтер, ваше благородие?

- Поэт.

- Поэт?.. А что это, батюшка, больше инерала.

―Ну брат, пошел скорее, поверни налево да и махни прямо в Новодевичий монастырь. - Мне хотелось обогнать процессию и заранее занять в церкви удобное место. Церковь была битком набита. Блюстители порядка стояли в две шеренги, а за ними поместилась публика. Между ними я заметил нескольких дам, непохожих на почитательниц таланта поэта и долго думал: «Что им здесь надо». Но потом они вывели меня из заблуждения своим разговором: «Она больше всего меня интересует, - говорила одна из них, - говорят красавица, но совершенно из простых... Правда-ли?

- Да, - отвечала другая. - Ведь прежде он был совсем другим, воспевал наших, но в 60-х годах его окружили нигилисты, познакомили его с нею, вскружили ему голову и пошел, и пошел, и пошел после того воспевать простой класс, и все из любви к ней!

- Неужели.

- Да. Поль мне рассказывал. Он все это отлично знает. Он со всеми ими знаком. И со всеми на ты... - Ясно было, что она все это врала и для пущей важности прикрывалась авторитетом какого-то Поля...

- А что, речи будут? - спрашивала она опять кого-то.

- Может быть.

- А скандалов никаких!

- Не думаю.

- Ах, поедем, ma chére, не стоит - решили старушки, а все же остались, так как в это время внесли в церковь гроб и началась страшная давка. Во время отпевания в церкви отец Горчаков, профессор университета, сказал прочувственное слово и даже прочел отрывки из стихотворения «Рыцарь на час». На монастырском кладбище у могилы дожидалась огромная сплошная масса. Когда опустили гроб в могилу, посыпались со всех сторон маленькие венки и цветки и затем наступило гробовое молчание. - «Оратора» крикнули со всex сторон, вышел В. Панаев и начал горячо защищать поэта, восхволяя его как человека... В речи своей он упомянул и о Белинском, который 30 лет тому назад встретил Некрасова, и угадав в нем сильный талант, вывел его на дорогу. Оратору аплодировали. Если не ошибаюсь, это тот самый Панаев, который недавно имел литературный процесс в Париже, с Луи-Бланом. Заметно было, что за границею видывал как хоронили народных любимцев, и слушал как над их могилами произносили речи. - Вслед за ним вышел Ф. Достоевский и между прочим сказал, что Лермонтов, если бы он жил дольше, то непременно пошел бы по той же дороге, по какой пошел и покойник Некрасов, за что Некрасова можно считать продолжателем начатого уже Лермонтовым дела, и что его можно поставить на ряду с Пушкиным и Лермонто-вым... «Выше, Выше!» закричали оратору некоторые и прервали его речь. Затем говорили студенты, частью горячо - но не особенно удачно, а ведь можно-бы иначе сказать о том, кто при личном благополучии вспоминал иной раз о народе и восклицал:

Холодно родименький, холодно,
Голодно родименький, голодно...

(Обзор, №8, 1878 г.).

რედაქტორის შენიშვნები

ნეკრასოვის დასაფლავება

1. დაიბეჭდა ნ. ნიკოლაძის რუსულ გაზეთ „ობზორის“ 1878 წ. 10 იანვრის №8-ში.

2. ნეკრასოვი ნ. ა. (1821-1877) - გენიალური პოეტი, რევოლუციონერი-დემოკრატი, ნ. გ. ჩერნიშევსკის თანამებრძოლი. 1847 წლიდან პანაევთან ერთად სცემდა ჟურნალ „სოვრემენიკს“, რომელიც წარმოადგენდა მესამოცე წლების რუსული რევოლუციურ-დემოკრატიული მოძრაობის ძირითად ორგანოს და იდეურ ცენტრს. 1868 წლიდან ნეკრასოვი სათავეში უდგება ჟურნალ „ოტეჩესტვენიე ზაპისკი“-ს. ნეკრასოვის გარდაცვალება რუსეთის პროგრესულმა საზოგადოებრიობამ გამოიყენა უსამართლო სოციალურ-პოლიტიკური წყობის საწინააღმდეგო დემონსტრაციისათვის.

3. პლევნა (პლევენი) - ქალაქი ბულგარეთში, რომლის მახლობლად 1877 წელს რუსის ჯარმა სასტიკად დაამარცხა თურქების ჯარი. ამ სისხლისმღვრელ ბრძოლაში დიდძალი ჯარი გაწყდა. „ეს სულ პლევნაა?“ - იგულისხმება კითხვა: „ესეც პლევნას-თანაა დაღუპული?“...

4. წყეული ოსმან - იგულისხმება თურქების ვიცე-ადმირალი ოსმან-ფაშა, რომელიც 1877 წელს იცავდა პლევნას. თურქებმა მას მიანიჭეს „გაზის“, ე.ი. უძლეველის ტიტული; მიუხედავად ამისა, იგი მაინც სასტიკად დამარცხებული იქნა რუსის ჯარის მიერ. ამაზე წინ (1853 წელს) მან იგემა დამარცხება დიდი რუსი ადმირალის ნახიმოვისაგან.

5. სკობელევი მ. დ. (1843-1882) - რუსი გენერალი, რუსეთ თურქეთის ომის დროს (1877-78 წ.წ.) რუსთა ლაშქრობის სარდალი ბალკანეთის ფრონტზე.

6. პანაევი ი. ი. (1812-1862) - რუსი მწერალი და ჟურნალისტი. 1847 წლიდან ნეკრასოვთან ერთად სცემდა ჟურნალ „სოვრემენიკს“. მისი ნაწერებიდან დღემდე ცხოველი ინტერესი შეინარჩუნა მისმა მემუარულმა ნაწარმოებებმა: „მოგონებები ბელინსკზე“ (1860 წ.) და „ლიტერატურული მოგონებები“ (1860-61 წ.წ.). ეს უკანასკნელი რუსული მემუარული ლიტერატურის ერთ-ერთ საუკეთესო ნაწარმოებად ითვლება.

7. ლუი-ბლანი (1811-1882) - ფრანგი პუბლიცისტი, მწერალი და ისტორიკოსი.

8. დოსტოევსკი, თ. ა. (1821-1881) - დიდი რუსი მწერალი. მისი გამოსვლა ნეკრასოვის დასაფლავებაზე და ამით გამოწვეული ინციდენტი აწერილია მრავალ მემუარულ ნაშრომში. იხ. ამის შესახებ თვითონ დოსტოევსკის თხზულებანი, ტ. 21, პეტერბურგი, 1911 წ., გვ. 400-401; გ. ვ. პლეხანოვი - ხელოვნება და ლიტერატურა (რუს.), კრებული სტატიებისა, მოსკოვი, 1948 წ. გვ. 642-645.

ნეკრასოვის დასაფლავებას, აკაკის გარდა, დაესწრო ქართველი სტუდენტი იაკობ მანსვეტაშვილი. უკანასკნელმა თავის მემუარებში საინტერესოდ აღწერა რუსული პროგრესული საზოგადოებრივობის და ახალგაზრდობის გამოთხოვება „ხალხის ვარამის მომღერალ“ პოეტთან. იხ. ე. მანსვეტაშვილის მოგონებანი, თბილისი, 1936 წ., გვ. 51-54.

არდასავიწყებელმა ვორონცოვმა საქართველოს ასადგენად, სხვათა შორის, მის მწერლობასაც მიაქცია ყურადღება. იმის დროს გაახლდა სტამბა, გამოიცა ჟურნალი, გაიმართა თეატრი და ამით ყველამ, პირველ ბიჯს რომ შეეფერებოდა, იმაზედაც მეტი ნაყოფი მოიტანეს.

წავიდა ის დრო. მას უკან მეოთხედმა საუკუნემ გაირბინა. ბევრი აღმა იხნა და დაღმა იფარცხა. დრო საზოგადოდ წინ წავიდა, სწავლა მეტი შემოვიდა ჩვენში, საშუალებაც გამრავლდა; შევექიშპეთ ზეციურ მნათობებს: გამოვეცით „ცისკარი“, „მნათობი“, „კრებული“, „საქართველოს მოამბე“, „ივერია“ და სხვა. ვინც ადრე ლობიოს ამოსრესაც არ იცოდა, ისინიც კი წიგნებსა სცემენ დღეს, მაგრამ ლიტერატურა კი უკუღმართობაში შევიდა. სიმრავლემ არა უშველა-რა! გაბედვით ვიტყვი, რომ ამ უკანასკნელს დროს ლიტერატურა შავ ლაქათ დარჩება ჩვენს ლიტერატურის ისტორიაში. და რისი ბრალია? - დრო და ვითარების.

ამ რამოდენიმე წლის წინათ ერთის კეთილმოსურნეს სტატია იყო დაბეჭდილი „კრებულში“ - „შეერთებული შრომა“. ავტორი ესაყვედურებოდა თანამედროვე მწერლებს უნაყოფიერებაზედ, და სამაგალითოდ ვახტანგ მეფისა და ვახუშტი ბატონიშვილის დროის მწერლებზედ უთითებდა. ეს მე ირონია მგონია!...

საქართველოს ძველი მწერლები უზრუნველები იყვნენ. მათი საჭიროება და ყოველგვარი მოთხოვნილება, როგორც მატერიალური, ისე ზნეობითაც, რომ უნდოდა, იმაზედაც მეტათ იყო დაკმაყოფილებული. ბატონი მწყალობელი ჰყავდათ და ხალხი მადლიერი.

თანამედროვე მწერალი რაღას უნდა ელოდეს? ვინ არ იცის, რომ ჩვენში მწერლობით და საზოგადოებისათვის თავგანწირულის შრომით კაცი თავს ვერ ირჩენს, მაშინ როდესაც ვინმე ადვოკატი ანუ მოსამსახურე პირი, რომელსაც თვინიერ გაიძვერობის და ცუღლუტ-კლიაუზობის გარდა, არც დიდი სწავლა, არც ნიჭი და არც შრომა არ ეჭირვება, პატივ-დიდებაში და კეთილდღეობაშია. ამგვარ პირობებში რომ კაცმა მაინც კიდევ გაიმეტოს თავი და საზოგადო საქმეზედაც იფიქროს, პირადობის გაწირვით, დასტურ, უნდა რომ ქართველი იყოს! და მადლობა ღმერთს, ჯერ კიდევ არ გამქრალა ჩვენში ქართველ-სულობა! დღითი-დღე მომეტებულად ახალგაზრდობა გამოდის სამუშავო ასპარეზზედ; არ უდრკება აუცილებელს უსიამოვნებას და მოთმინებით იღვწის, იმან კარგათ

იცის, რომ ლიტერატურა ხალხისათვის სიკეთეში გადამყვანი ხიდია და ფონი! როგორც კეკლუცისთვის სარკე ისე ხალხისთვის ლიტერატურა საჭიროა, რომ შიგ ჩაიხედოს და თავის სახე მისის ღირსებით და ნაკლულევანებით დაინახოს. აი ამის ბრალია, რომ ჩვენი მწიგნობრობა ხშირდება. დიახ, ხშირდება, მაგრამ ვაი, რომ მაინც უნაყოფოთ რჩება! რას მივაწეროთ ეს? ნუ თუ ერისთავები, ანტონოვები, იოსელიანები და სხვა ვორონცოვის დროის მწერლები უფრო ნიჭიერები და სალიტერატუროდ მომზადებულები იყვნენ, ვიდრე ჩვენი დროის მშრომლები? რა ბრძანებაა?! ლიტერატურულ მომზადებაში ისინი დიახ უცოდველები იყვნენ და ნიჭითაც დაბლა იდგნენ ზოგიერთ ახლანდელ მწერლებზედა; მაგრამ ის ნიჭი შერჩათ იმათ ბოლომდე, მაშინ, როდესაც ახლანდელ მწერლებს მალე ულაყდებათ. მაგალითად მოვიყვანოთ ჭალადიდელი. მისი პირველი ბიჯის გადმოდგმა ლიტერატურაში ძლიერი და საიმედო იყო. მაგრამ დღეს სად არის? ზარბაზნის კომლში გამოახვია ის ნიჭი!.. ფაზელმა შელახა თავისი ნიჭი, გარდახვეწილმა არად ჩააგდო და მეველემ ჩაახოხბ-ჩაამწყერა!.. მაგრამ რაღა ამათზედ ვსთქვა, რომ ანტონ ფურცელაძემაც, წმინდა გიორგის უღელი მოხსნა თავის მწერლობას და არაყის სუნი აუდინა!.. თუ კი ამ ძლიერ ნიჭებმა (?) წაიბორძიკეს, რაღა თქმა უნდა, რომ სხვებს ვარესიც მოუვიდოდათ და მართლათაც სანამ ჩვენი ლიტერატურა მრუდე გზაზედ იდგომება, ბევრი ნიჭი მოიტეხს კისერს უნაყოფოდ.

ახლა ისიც გასინჯეთ, თუ რა ცოდვა ატეხინებს მათ კისერს? და რა აცუდებს, აჭიანებს ჩვენს ლიტერატურას?

ჩვენი საქართველო სხვა რომელიმე ქვეყანასავით ერთ-პირად გაშლილი არ არის; ის არის სხვადასხვა კუთხეებისაგან შეხამებულ-შეფერადებული. თვითეულ იმ კუთხეებთაგანს თავისი საკუთარი ფერ-ხორცი აქვს. მათი ხალხი, თუმცა ტომით და ენით ერთნი არიან, მაგრამ კილო-კი თავთავისი საკუთარი აქვსთ; ამას ისიც დავამატოთ, რომ ამ სხვადასხვა კუთხეებს სხვადასხვა შემთხვევები ჰქონიათ და სხვადასხვა გავლენის ქვეშ ყოფილან ხოლმე; მაგალითად შავი ზღვის-პირელ ქართველებზედ დიდი გავლენა ჰქონდათ ბერძნებსა და რომაელებს, იმერეთზედ - ოსმალებს და ქართლ-კახელებზედ კი - მონგოლ-სპარსელებს; ამის გამო ბევრი რამ ძველებური ზნე და ხელოვნება ამოიფხვრა ერთ კუთხეში და მეორეში კი დარჩა; აგრეთვე ბევრი ახალი რამ შემოვიდა ერთს კუთხეში, ან ერთს მხარეში და მეორეში კი არა, და მაშასადამე, ვისაც უნდა, რომ საქართველო გაიცნოს, უნდა ყოველი მისი კუთხე შეისწავლოს, თორემ მარტო ქართლის, ან კახეთის, ან იმერეთის, ან სამეგრელოს, ან გურიის და ან სხვა რომელიმე კუთხის შესწავლით ვერას გახდება. ჩვენი ახალგაზრდობა, ჩვენი თანამედროვე მწერლები არა თუ საზოგადო, კერძო გაცნობასაც მოკლებული არიან. ან კი რა ქნან? სიყრმიდანვე მოსხლეტილებს, მათ მშობ-ლიური არა ჰხვდებათ რა გულზედ, მიდიან უცხოეთში, იქ სხვაფერდებიან და ბოლოს, როდესაც გონებაში ჩახვდებიან, უნდათ ქვეყანას არგონ და სამშობლოს წყლული გაუკურნონ. მაგრამ რა გვარად? ჩვენში ექიმებმა იციან, რაც უნდა გტკივოდესთ, მაშინვე მზათა აქვთ ქინაქინა; ისინი არც ავადმყოფის ბუნებას დაგიდევენ, არც ავადმყოფობის მიზეზს და არც სხვა რამეს; თუ მორჩა, ხომ კარგი, თუ არა და რა ჩემი ბრალია, ცდა არ დამიკლიაო! იმას არ უყურებს: ცივ ქვეყანაში შედგენილი რეცეპტი და იქ შეზავებული წამალი გამოსადეგი იქნება თუ არა ცხელ ქვეყნელისათვის.

ღმერთთან სწორი სჯობს, ესევე ემართება ჩვენებსაც. ამას ნათლად გვიჩვენებს ჩვენი ახლანდელი ლიტერატურა, რომელშიაც მშობლიური, ნაციონალური არა არის-რა. ის არის მხოლოდ მონური მიბაძვა რუსულ ლიტერატურისა...

ვორონცოვის დროს მწერლები რაც იყვნენ, თავისთავად იყვნენ და იმიტომაც მათ თხზულებაში იქა-აქ რაღაცა სასიამო და მშობლიური ისმის. ამგვარებია: ერისთვის თხზულებანი, ანტონოვის, ალექსანდრე ორბელიანის (გარდა მისი ტრაგედიისა), ჭონქაძის და არდაზიანის! თუმცა ესენი ყველა უკანონოდ და უთავბოლოდ დაწერილია, მაგრამ უმჯობესი და უსიამოვნესი არიან ახლანდელ კანონიერ და ხელოვნებით ნათხზვებზედ.

დასასრულს კიდევ ვიტყვი, რომ თუ ჩვენს ლიტერატურას ენა და ხასიათი არ გამოეცვალა და არ ეშველა-რა, ცუდათ არის საქმე.

ერთი მწერალის მეტი არ გვეგულება, რომ თავის სამშობლო ქვეყანა იცოდეს იმ გვარის ცოდნით, რომელიც ზემოთ ვთქვით, და გადარჯულებულად არ სწერდეს: ეს მწერალი არის თ. რაფიელ ერისთავი და საჭიროა, რომ მის ნაწერებს ყურადღება მიექცეს. სხვათა შორის, იმას აქვს (თარგმნილი) კრილოვის ზღაპრები და ცოდვა არ არის, რომ ის ასე ხელნაწერად რჩებოდეს და ობროდობროები კი იბეჭდებოდნენ, როგორც სახალხო რამე?!

(დროება, 1878 წ., №№107, 109)

__________________

* იბეჭდება შემოკლებით.

რედაქტორის შენიშვნები

მცირე რამ შენიშვნები

1. დაიბეჭდა „დროებაში“, 1878 წ. №№107, 109. რედაქციამ შემდეგი შენიშვნა გაუკეთა ამ წერილს: „თუმცა ჩვენ არ ვეთანხმებით ამ შენიშვნებში გამოთქმულ ზოგიერთ ჰაზრებს, მაგრამ ეს სტატია ისეთი ორიგინალურია და ისეთს საინტერესო საგნებს ეხება, რომ ხელუხლებლად ვბეჭდავთ“.

2. მ. ს. ვორონცოვი (1782-1856), მეფის ნაცვალი კავკასიაში 1845-1854 წ. წ. თავის წინამორბედებთან და კავკასიის შემდეგი დროის მმართველებთან შედარებით, იგი ატარებდა მოქნილ კოლონიზატორულ პოლიტიკას. ვორონცოვი ერთგვარ მფარვე-ლობასაც უწევდა ქართულ კულტურულ წამოწყებებს (ჟურნალ „ცისკრის“ დაარსება, ქართული თეატრის განახლება და სხვ.) ამ გარემოებამ ქართველი საზოგადოების ერთ ნაწილში ვორონცოვს შეუქმნა რეპუტაცია ქართველი ხალხის კეთილისმყოფელისა. ასეთ შეხედულებას ვორონცოვზე იზიარებდა აკაკიც. ვორონცოვს მან უძღვნა ლექსები: „ქართველი ძეგლის წინ“ (1882 წ.), „ბებიას ნაამბობი“ (დაწ. 1900 წლამდე), პოემა „ვორონცოვი“. აკაკი ვორონცოვს დადებითად იხსენიებს თავის სტატიებში („დროება“, 1871 წ., №31; „დროება“, 1873 წ., №13; გ. ერისთავის თხზულებათა წინასიტყვაობა; 1883 წ.; „თემი“, 1911 წ., №14, „თემი“, 1912 წ., №93 და სხვ.).

3. ჟურ. „ცისკარი“ გამოდიოდა გიორგი ერისთავის რედაქტორობით 1852-1853 წ. წ. და ივ. კერესელიძის რედაქტორობით 1857-1875 წ. წ.

4. ჟურ. „მნათობი“, სალიტ. და სამეცნ. ჟურნალი, ყოველთვიური, გამოდიოდა 1869-72 წ.წ. ნიკ. ავალიშვილის რედაქტორობით.

5. ჟურ. „კრებული“, სალიტერატ. ჟურნალი, ყოველთვიური, გამოდიოდა 1871-73 წ. წ. გიორგი წერეთლის რედაქტორობით.

6. ჟურ. „საქართველოს მოამბე“, გამოდიოდა 1863 წელს ილია ჭავჭავაძის რედაქტორობით.

7. „ივერია“, დაარსებული იქნა ილია ჭავჭავაძის მიერ 1877 წელს. ჯერ გამოდიოდა ჟურნალის სახით, 1886 წლიდან გადაკეთდა გაზეთად. ილია მას ხელმძღვანელობდა 1902 წლამდე - დაიხურა 1906 წელს.

8. სტატია „შეერთებული შრომა“ ეკუთვნოდა მ. პეტრიძეს (პეტრე უმიკაშვილს). მისი სრული სათაური იყო „შეერთებული შრომა ჩვენის ლიტერატურისათვის (ფიქრები ამ უკანასკნელ ოცის წლის ლიტერატურაზე)“, დაიბეჭდა ჟურნალ „კრებულში“, 1872 წ., №8-9.

9. ჭალადიდელი (გიორგი ქოჩაკიძე) - (1847-1898), პოეტი. აკაკიმ მას უძღვნა ლექსი „პასუხი ჭალადიდელისადმი“ (1869 წ.). ჭალადიდელის ლექსები გამოცემულია ერთ ტომად - იხ. გ. ჭალადიდელის თხზულებანი, ქუთაისი, 1913 წ.

10. ივანე IV, ვასილის ძე (1530-1584) - რუსეთის მეფე.

11. აკსაკოვი ი. ს. (1823-1886) - რუსი პუბლიცისტი, გვიანდელი სლავიანოფილობის გამოჩენილი წარმომადგენელი.

12. ოსტროვსკი ა. ნ. (1823-1886) - დიდი რუსი დრამატურგი.

13. აკაკი კალმისმიერი შეცდომით წერს „კრილოვის ზღაპრებს“, უნდა იყოს „კრილოვის არაკები“. რაფიელ ერისთავის მიერ თარგმნილი კრილოვის არაკები იმავე 1878 წელს გამოცემულ იქნა ცალკე წიგნად - „იგავ-არაკნი კრილოვისა, გადმოთარგმნილნი და გადაკეთებულნი ქართულად და გალექსილნი თავ. რაფიელ ერისთავისაგან“. თბილისი, ი. ვაჩნაძის და გ. ჩარკვიანის გამოცემა.

ბბ., ბოდიშს ვიხდი თქვენთან, რომ მე ჩემი პირველი საუბარი არაკით უნდა დავიწყო და ისეთი არაკითაც, რომელიც თუ არ თვითოეულ თქვენგანს, უმეტესობას მაინც მოხსენებული ექნება.

ერთ ისპანიელ მონადირეს შემოაღამდა მთაში და გაუავდარდა; დაღალული, დაქანცული და დასველებული ის მიადგა ტყის მცველის ქოხს, დაურეკა კარებზე და სთხოვა ღამის გათევინება. ტყის მცველმა ჰკითხა - ვინ ხარო? და მონადირემ უპასუხა: მე ვარ დონ-ხოსე-მარია-დე-ტრავანოს-დე-ცესპოდოს დე-კორდოვა-მარკიზ-დი-ტროს-მონტეს და სხვა. ერთი სიტყვით ორმოც სახელამდე ჩამოუთვალა. ტყის მცველი ვერ მიხვდა, რომ საზოგადოდ კათოლიკების და განსაკუთრებით, ისპანიელების ჩვეულებით ამდენი სახელი ერთსა და იმავე პირს ერქვა. ეგონა, თუ ჯარი მიადგა კარზე და ასე გადასწყვიტა: მე ერთი ქვეშაგების მეტი არა მაქვს და კარზე კი ამდენი კაცი მადგიაო, თუ ერთი შემოუშვი და ღამე გავათევინებიე, სხვებმა რაღა ჰქნანო? უმჯობესია გულს არც ერთს არ დავწყვეტო, თქვა და მიაძახა მოგზაურს: არა მაქვს თქვენთვის ბინაო. სწორეთ ამ ისპანიელ მონადირეს გვაგონებს საქართველო, როდესაც ის მსოფლიო ისტორიის კარებს ერეკება. ბევრი დარი უნახავს საქართვე-ლოს, უფრო მეტჯერ ავდარი დასდგომია... დედამიწის ზურგზე არ გვეგულება ჩვენ ქვეყანა იმდენათ თავგადასავლიანი და იმგვარათ ჭირნახული, როგორც ჩვენი საქართველო. უძველეს დროიდან აქამომდე არ დარჩენილა ხალხი, რომელსაც არ შეხლოდეს ძალაუნებურათ და ან რამე დამოკიდებულება არ ჰქონოდეს. სპარსეთი, ასურეთი, არაბეთი, სომხეთი, რომი და საბერძნეთი მხარაქცეულათ არ დარჩენიათ. თურქნი-სელჯუკნი და თვით მონგოლნი არა ერთ გზის მოზვირთებულან საქართველოზე. ჩინგის ყაენების, ლანგ-თემურების და მათი მძვინვარე ნოინების წინამძღოლობით და თუ ყოველთვის უკანქცევით არ გაბრუნებულან და უძლევიათ ქართველთ ერი, - მაშინ ისე მაინც დასუსტებულან და იმდენათ მოჰკლებიათ ძალა, რომ მძვინვარეებს სურვილი სხვა ტომების მოსრვისა დიდხნობით შეჰყენებიათ. თვით ევროპის ხალხებიც, რომელთაც დღეს უპყრიათ ხელში მეცხრამეტე საუკუნის ლამპარი განათლებისა, - საშუალ აზიიდან გამოსულნი, შუა აპობდენ კავკასიას და საქართველოს გულზე გადადიოდენ.

ერთი მითოლოგიური სიბრძნე-სიცრუე, ანუ იგავ-არაკი, მოგვითხრობს, რომ პრომეთეოსი, იგივე ჩვენი ამირანი, ღმერთებისაგან შერისხული მისთვის, რომ იმან ოლიმპიელებს მოჰპარა საიდუმლო ცეცხლის ანთებისა და ბნელის განათებისა და ჩამოუტანა და ასწავლა მიწის შვილთა, - მიჯაჭვული იყო კავკასიის ქედზე; თუმცა ტანჯულს შავი ყორანი გულ-ღვიძლს უგლეჯდა, იტანჯებოდა, მაგრამ პრომეთეოს, ისეთივე ზვიადი და შეუპოვარი, როგორც თვით კავკასიის ქედი, არ იდრეკდა ქედს მრისხანე ღმერთების წინაშე და ამპარტავნებით ითმენდა დაუსრულებელ ტანჯვას. გლეჯდა შავი ყორანი გულ-ღვიძლსა, მაგრამ რამდენსაც უგლეჯდა, ნაგლეჯზე იმდენი ახალ-ახალი ამოდიოდა. არ ვიცით, ძველათაც ტანჯვაში ყოფილა საქართველო, თუ ეს არაკი იყო წინასწარმეტყველება საქართველოზე, მაგრამ ეს კი ვიცით, რომ ამ პრომეთეოსს გვიხატავს კავკასიის ქედის ფეხთით გაშლილი, ტანჯული მრავალგვარათ, წამებული საქართველო. ვიმეორებ, არ დარჩენილა ხალხი, რომელსაც, როგორც შავი ყორანს პრომეთეოსისათვის, საქართველოსთვის არ ჩაევლოს გულ-ღვიძლში ხელი. მაშ, თუ ამდენი ჭირი უნახავს და ამდენი თავგადასავალი ჰქონია, რა მიზეზია, რომ მსოფლიო ისტორიაში ვრცლათ და გამოკვლევით არ არის ნახსენებიო? ეგება იკითხოს ვინმემ. ეს იმის ბრალია, სხვათა შორის, რომ, იმ ისპანიელი მონადირისა არ იყოს, ერთი სახელწოდება თავის დღეში არ ჰქონია. ეძახდნენ: მოსოხი, მესხი, იმერი, ამერი, ივერია, კოლხიდა, ალბანია, გეორგია, გრუზია, კარდოანი, თობალი, ხალიბი, მაკრონი, ქართლი და სხვ. და სხვ. რა კუთხითაც მოადგებოდა რომელიმე ხალხი, იმ კუთხის სახელით იწოდებოდა მთელი საქართველო და ამ გვარათ, თუმცა მოხსენებული კი არის ისტორიაში, მაგრამ მეტათ გამოურკვევლათ და ნაკუწ-ნაკუწათ. მოვა დრო, როდესაც მომავალი ჩვენი ისტორიკოსები მოუყრიან თავს ამ ნაწყვეტ-ნაწყვეტებს, გამოარკვევენ და ისე, როგორც ხელოვან-მოსაქნარემ სხვადასხვა ნაწყვეტ-ნაწყვეტ ფერადებისაგან მოქარგოს ძვირფასი სამოსელი, შეადგენენ ერთ ვრცელ ისტორიას ჩვენი სამშობლოისას. მაგრამ ეს იქნება საქართველოს საზოგადოთ ტრაგედია და კერძოთ მოწმობა ენის, რჯულის და ერობისათვის.

შეიძლება ვინმემ იკითხოს: მაშ, თუ ისტორიაში არ არის მოხსენებული ეს ამბები, საიდან ვიცით, წარმოდგენით ვიგულისხმებთ თუ კვალი რამე დაგვრჩენიაო? არის ნიშანი: ეს ის კვალია, რომელიც ყოველთვის ხალხში იბეჭდება აუხოცელათ, ეს ის კვალია, რომელიც არა თუ ადამიანის მოქმედებას, არამედ მის გულის მოძრაობასაც გამოგვიხატავს ხოლმე. ეს არის ენა, უტყუარი და ძვირფასი განძი ხალხისა. ძვირათ რომელიმე ხალხი გვეგულება, რომ ქართველებსავით მდიდარი ლექსიკონი ჰქონდეს. ვიცი ზოგიერთები ჩვენი სამშობლო ენის სიმდიდრეზე ლაპარაკს ოცნებათ ჩამომართმევენ; ბევრნი კიდევაც ამტკიცებენ, რომ ჩვენს ენაზე რთული აზრის გამოთქმაც არ შეიძლებაო, მაგრამ ეს რა საბუთია და რა ენის ბრალია? ის ვაჟბატონები მოგვაგონებენ იმ კატას, რომელიც ძეხვს ვერ შეწვდა და ჭყაოდა „პარასკევიაო“. არა, ჩვენი ენა მდიდარი არის ძვირათ დარჩენილა ენა, რომელსაც არ შემოეწიროს ჩვენთვის რამდენიმე სიტყვა. ჩვენს ენაში ვხედავთ სხვადასხვა ენების სიტყვებს: სპარსულს, არაბულს, ებრაულს, სომხურს, ბერძნულს, თათრულს, რომაულს და სხვ., და ამ მიზეზით ხშირად ერთისა და იმავე საგნის გამოსახატავად ჩვენ გვაქვს რამოდენიმე სიტყვა. საკვირველი ეს არის, ამდენ ვაი-ვაგლახში ჩვენი ქართული ენა არ გადასხვაფერებულა, ვერც ერთ ენის ძალას ვერ დაურღვევია ჩვენი ენის კანონები, ვერ გადურევია, ვერ გადურჯულებია, დაუთმია ჩვენი ენისათვის და ჩვენკენ თვითონ გადმორჯულებულა. სხვათა შორის, შესანიშნავი კიდევ ეს არის, რომ, როდესაც ერთისა და იმავე საგნის გამოსახატავად სხვადასხვა სიტყვები შემოსულა განსაკუთრებითი, ცოტა რამ განკერძოებითი ხასიათიც მისცემია. გნებავთ, მოვიყვანოთ მაგალითი. სიტყვა „უარის ყოფა“ ჩვენებურათ, ძირეულ ქართულად ნიშნავს რაიმეს გადათქმას; ამგვარივე მნიშვნელობა აქვს შემოღებულ სიტყვებსაც: „აშა“ და „ატკაზი“ და ამ სამსავე სიტყვასაც თავთავისი საკუთარი სახე აქვთ. მაგალითად, როდესაც კაცი რამეს გადათქვამს მაგრამ იმედია, რომ შეინანებს და ხელახლა აღიარებს, მაშინ ამბობენ: „უარჰყოვო“. მაგ. პეტრემ სამ გზის უარჰყო ქრისტე, მაგრამ მამლის ყივილმა შეანანებიაო.

როდესაც ისეთ უარის გამოთქმაზე ამბობენ, რომლის შენანება ძალიან საეჭვოა, მაშინ იტყვიან: „აშა ჰკრაო“ და როდესაც აღარაფერი იმედი აღარ არის გამოტეხისა, მაშინ ამბობენ: „ატკაზი“ თქვაო. ავიღოთ მეორე მაგალითი. ჭკუა-ნაკლებ კაცს, საზოგადოთ ვეძახით სულელს, მაგრამ დიდი ხანი არ არის, რაც შემოვიდა იმერეთში ერთი სიტყვა, რომელსაც ხმარობენ მაშინ, როდესაც ახირებული სისულელის გამოხატვა უნდათ: ეს კაცი სულელი კი არა, სულელზე უარესიც არის, წმინდა „დურაკი“ არისო, „გადურაკდაო“ და სხვ. ასე, ამ გვარათ, ბევრი სიტყვები გვაქვს შემოღებული სხვა-დასხვა ენებიდან, მათი წყალობითაც შეგვიძლია შევიტყოთ, თუ რა დამოკიდე-ბულება ჰქონია ჩვენს ხალხს ამა თუ იმ ხალხთან. ამ გვარათ, მიგვიღია რამდენიმე ლექსები, მაგრამ ჩაგვიდგამს მათთვის ქართული სული და შეგვისხამს ქართული ხორცი. იმ ძალაუნებურ შეტაკებაში მაინც ძლევამოსილი დარჩენილა დედაენა. ერთ სტაქან წყალში რამდენიმე წვეთი ღვინისა რომ ჩაურიოთ, უთუოდ ფერს უცვლის წყალს, მაგრამ რამდენიმე წვეთი წყალი რომ ერთ ყანწი ღვინოში ჩაურიოთ - ვერც ფერს დააკარგვინებს და ვერც ძალას. სწორეთ ასე წვეთ-წვეთებათ შემოსულან ზოგიერთი სიტყვები უცხო ენებიდან ჩვენს ენაში. მაგრამ დავანებოთ ამაებს თავი. ეს მივანდოთ მომავალს. დეე, ენის მეცნიერებმა, როგორც ისტორიკოსებმა, ეს აგვიხსნან შემდეგში. ამ ჟამათ ჩვენი საუბრის საგანი სულ სხვა არის.

რასაკვირველია, კარგია, რომ ვიცოდეთ, თუ რა ვყოფილვართ ძველათ, მაგრამ ეს მაშინ, როდესაც გვეცოდინება, თუ რა ვართ ახლა. და ამაზე, უნდა მოგახსენოთ, მეტათ ხელცარიელათ გახლავართ, პირდაპირ, გამოტეხით მოგახსენებთ და ბოდიშსაც არ მოვითხოვ, რომ ჩვენი აწმყოსი ჩვენ არა გაგვეგება-რა. არ ვიცით, თუ დღეს რა არის ქართველობა, რა შეადგენს მის ზნეობითს და ფიზიკურს ან სისუსტესა და ან ძალას. თვითეულს ჩვენგანს მხოლოთ ის ადგილი და მისი ახლო მახლო გარემო მიაჩნია საქართველოთ, სადაც თვითონა დგას. იმ ენას რაცხს წმინდა ქართულ ენათ, რომელზედაც თვითონ და მისი მეზობლები ლაპარაკობენ, და ქართველების საერთო საზოგადო ზნეთ, ხასიათათ და ჩვეულებათ - მათი კერძოობითი ზნე და ჩვეულებანი მიაჩნიათ. ამ გვარათ, იმერი ამერს ვერ იცნობს და ამერი იმერს და სხვა კუთხეები საქართველოსი ხომ სულ უფრო უცნობი იქნებიან. ამის შემდეგ სრულიათ გასაკვირველათ არ მიგვაჩნია, რომ უცხოქვეყნელები ჩვენ ვერ გვიცნობდენ და არც უნდოდესთ ჩვენი ცნობა. დიდი ღვთის წყალობაა, ხანდახან გაკვრით თუ მოგვიხსენიებენ ხოლმე და ისიც ისე აგდებით და კილოკავათ, რომ უმჯობესია სულაც არაფერი თქვან. რას არ ადარებენ. ის უმეცრები ჩვენს საქართველოს, რას არ ამბობენ იმაზე და რას არა სწერენ?! ხან პატარა კრავად თვლიან, რომელსაც ყოველი კუთხით მგლები ეხვეოდეს და თუ მწყემსი კეთილი არ მისწრებოდა და არ დაეფარა, აქამდი ჩაინთქებოდაო; ხან წიწილას ადარებენ, ხან რასა და ხან რას! საკვირველია ღმერთმანი, თუ ის მართლა ცხვარი იყო, რა ახირებული რქები უნდა ჰქონებოდა, რომ რამოდენიმე საუკუნოების განმავლობაში შემოსეულ მტრებს ისე ღონიერათ იგერიებდა! ასე გასინჯეთ, რომ ამ ოცი წლის წინეთ ერთმა ჩვენმა მწერალთაგანმაც-კი შეადარა პატარა მოღუღუნე გვრიტს. ერთი სიტყვით, ვისთვის და რისთვის არ შეუდარებიათ აგდებით ჩვენი პატარა საქართველო!... მათი მიბაძვით ნება მომეცით, რომ დღეს ავათამაშო ჩემი ოცნება და შევადარო საქართველო ჩანგურს, დიაღ, ჩანგურს! ვის არ მოგეხსენებათ, რომ ჩანგურს რამდენიმე ძაფი აქვს აბმული, რომლებსაც სიმებს ეძახიან. თვითეულს ამ სიმთაგანს თავის საკუთარი ხმა აქვს და თავის შესაფერი ძალა. კერძოთ მათი ხმა უსიამო და უმნიშვნელოა. ერთ ძაფად რომ გადავგრიხოთ ყველა ეს სიმები, არც მაშინ ივარგებს; ხმა უფრო გაუმს-ხვილდება, მაგრამ მაგიერში უსიამო და უმნიშვნელოც იქნება: მისი ხმა ემგვანება ლარის ბაგაბუგს. მაგრამ, როდესაც კი ეს სიმები ცალ-ცალკე თავთავის საკუთარი ხმითა ჟღერენ ერთსა და იმავე დროს, შეერთებულათ, შეთანხმებულათ, მაშინ მოისმის სასიამო გარმონიული, სამუსიკო - ძლიერი რამ ხმა. როგორც ჩონგურს სიმები, ისე საქართველოს სხვადასხვა მხარეები, სხვადასხვა კუთხეები აქვს მობმული. ქართლი, კახეთი, იმერეთი, გურია, სამეგრელო, აფხაზეთი, სვანეთი, ლეჩხუმი, რაჭა, ლაზისტანი, ფშავი, ხევსურეთი და სხვა და სხვა. თვითეულს ამ მხარეთაგანს სხვადასხვა ბუნების გავლენით, თავის საკუთარი ხასიათი, ჩვეულება, ზნე, და საკუთარი ცხოვრების პირობები აქვს. კერძოთ, ცალცალკე, ძალას და მნიშვნელობას მოკლებულნი არიან, მაგრამ შეერთებულათ კი შეადგენენ ძლიერსა და ვრცელ საქართველოს! არ შემიძლია გაკვრით არ მოვიხსენიო, რომ საქართველოს ძველათ ჭირში გამაგრება და სრულიად ამოუფხვრელობა ამ სხვადასხვა ფერობის ბრალი იყო. როდესაც მტერი საქართველოს ერთ რომელსამე კუთხეს მოადგებოდა და დაიპყრობდა ერთ რომელსამე ნაწილს, მაშინ ქართველობა მეორე კუთხეში, მეორე მხარეში გადადიოდა, იქ იფარავდა თავს და იქ ძლიერდებოდა. მოსულ მტერს ერთი რომელიმე დროთაგანი წლისა უდგა, იმავე დროს ქართველებს ოთხივე დრო ხელთ ეჭირათ: დაბლა, ბარში, სიცხე უდგათ, მაღლა, მთაში, ყინვა იყო. ასე, ამ გვარათ ბუნების წყალობით შეუნახავთ თავი, არასოდეს არ ყოფილან ერთსა და იმავე დროს ერთიანათ დაპყრობილი და ამ საუკუნის დასაწყისამდე არც შეყენებულა მისი პოლიტიკური ცხოვრების მსვლელობა. ამ უკანასკნელი საუკუნის დასაწყისს დაიძინა საქართველომ, მაგრამ ეს ძილი არის სამკურნალო, დროებითი შესვენება. პოეტი, ბარათაშვილი, ამბობს ერთ თავის თხზულებაში: „მინდა, რომ მზე ვიყო ქვეყნის მნათობი და ქვეყნის განმაცხოველებელი, საღამოს მიტომ ჩავიდეო, რომ შევისვენო, შევასვენო ბუნება და მეორე დღეს უფრო ძლიერათ ამოვიდე და უკეთ გავანათო ქვეყანაო“. საკვირველია ბუნების განგება! ყოვლისფერი ისე დაუწყვია, რომ რაც კი მოძრაობს და სიცოცხლე აქვს, საჭირო არის მისთვის მოსვენება, რომ ხელახლა ძალ-ღონე მოიკრიფოს. დღიური მუშა, დაღლილი და დაქანცული, თითქმის უსულოთ აგდია ღამე, სძინავს და იმ ძილში იკრებს ძალ-ღონეს სახვალიოთ. თუმცა ის ძილის დროს მკვდარივითა ძევს, მაგრამ სიცოც-ხლესთან არა აქვს კავშირი გაწყვეტილი და უგნურის მეტი არავინ მიამსგავსებს იმას მკვდარს; გონიერი კი ყურს დაუგდებს, შენიშნავს ძლიერს სუნთქვას, მოელის მის გამოღვიძებას. ამ მუშაკისა არ იყოს, ესევე ითქმის ჩვენს ხალხზედაც. დღემდის ეძინა, მოსვენებაში იყო, ზოგიერთებმა ეს ძილი სიკვდილათ მიიღეს, ხელი აიღეს იმისაგან, უარჰყვეს არა თუ მისი წარსული და მომავალი, - მისი ენაც კი დაივიწყეს. მაგრამ დღეს, დროთა ვითარების შემწეობით, ახლათ იღვიძებს საქართველოს ყოველი კუთხე. როგორც საზოგადო წესია ახალ-გამოღვიძებულის, ის ჯერ კიდევ ბურანშია ცოტას, იქნება კიდეც ბოდავდეს, ეგება კიდეც ფეხი ეშლებოდეს, ბარბაცობდეს და ჩვენი ვალია, რომ ამ თავითვე მივაწვდინოთ ხელი, დავაყენოთ სწორ გზაზე ფეხ-მარჯვეთ და მოვუმზადოთ სამუშაოთ მათი გულის შესაფერი იარაღები. მაგრამ ეს მხოლოდ მაშინ შეგვიძლია, როცა გვეცოდინება მათი ძალა, შევისწავლით მათ ხასიათებს და გამოვიკვლევთ, თუ რა არის მათში ავი ან კარგი: რა ზნე და ჩვეულება უნდა გავაძლიეროთ მათში და ან რომლის ამოფხვრას უნდა ვეცადოთ. აი, ამგვარათ ჩვენ უნდა შევიტყოთ, თუ რა ვართ საზოგადოთ ქართველები, რა განსხვავებაა თვითეულ საქართველოს ერებთაგანში, ან რა ერთობაა ახლანდელ დაცემულ დროში და ან რა ყოფილა ადრე ძლიერების დროს. მე ვეცდები, რომ პირველი ამ კითხვა-თაგანი შეძლებისა დაგვარათ, თუმცა სუსტათ, მაგრამ მაინც აგიხსნათ დღეს, და მეორეს კი შეგატყობინებთ დიდი რუსთველის წყალობით, რომელსაც საქართველოს სხვადასხვა კუთხეების, სხვადასხვა ხალხების ღირსებები და ნაკლულევანებები პოეტურათ და ძლიერათ აქვს გამოხატული მის დაუვიწყარ „ვეფხისტყაოსანში“.

ხასიათები

სურათი პირველი

„იმერელი ვარო,
არას გარგივარო;
შეგსვამ, შეგჭამ,
ისევ წაგივალო!“

„უუ, იმერელო! იიი, კორტოხელს!..“ და სხვა. „თქვენმა მზემან, საკვირველნი ხალხნი არიან ეს იმერლები: ტიტლიკანათ გადმოეხეტებიან კორტოხსა, ჩამოვლენ ჩვენს ქვეყანაში და იდგმენ ზურგზე კურტანსა. მათთვის არც ქეიფია, არც ტანი, არც ფეხი!.. აგროვებენ ფულებსა და მემრე, ჯიბე გასქელებულები, ბრუნდებიან იმერეთისაკენ. შიმშილით რომ კვდებოდენ, პურს არ იყიდიან, სანამ არავინ შეაძლევს; ყელამდე რომ აავსო ფულით, მაინც იღრიჭებიან, რომ საწყალი ვართო, არა გაგვაჩნია-რაო! ერთი სიტყვით, მათგან სიმართლის თქმა არ შეიძლება და ფხიკიანები კი ისეთნი არიან, რომ, თითი რომ უჩვენოთ, კორტოხს გადაევლებიან!“

აი, რას ამბობენ რაღაც უმანკო სიცილით ქართლელები, როდესაც იმერლებზე სიტყვა ჩამოვარდება ხოლმე.

„შენ ნუ მოუკვდები ჩემს თავს, ეს ქართლელები სწორეთ სიცრუის გუდები არიან! ასეთ-ასეთი სიცრუვეების გაპენტვა იციან, რომ არც ღვთის იყოს და არც კაცის! ამ მთას იმ მთას მიახლიან, ცას დრეკენ, მასკვლავებს მოჰკრეფენ და ზღვიდან თევზებს გამორეკენ მინდვრებში საბალახოთ. მისთანა უწმაწურობის ლაპარაკი იციან, რომ კაცს, თუ მაგრათ თითებით არ დაიცევი, ყურები აგიწივლდება მისი გაგონებით. ენაწაპილწულები არიან, ერთი სიტყვით! ახლა, ბატონო, ტრაბახობას აღარ ბრძანებთ? თავი ყეენი ჰგონიათ და ერთი ჭიან მანეთს მეტი რომ არა უჭყაოდესთ-რა ჯიბეში, მაინც თავისას არ იშლიან და ირიხებიან. ერთი სიტყვით, სწორეთ ძანუალ უყვარსთ თავის გამოჩენა და სულ მისი ბრალია, რომ სიცრუის გუდებათ გადაქცეულანო!“ რაღაც მზაკვრულის სიცილით მოჰყვებიან ხოლმე იმერლები ქართლელებზე ამ სიტყვებს. ამნაირათვე გურულები მეგრელებს დასცინიან, მეგრელები ქორთუებს, ერთი სიტყვით, თვითო ყველას და ყველა ერთს. არ მოსწონთ ერთმანეთის ქცევა. ერთი მეორეს ცრუს ეძახიან და რომელია მათში მართალი?

ყველა, როგორც ქართლელი, ისე იმერელი, ისე მეგრელი და ისე გურული ერთიანათ დღეს ცრუები არიან, მაგრამ მათ სიცრუეში განსხვავება არის და რადგანაც იმ სიცრუეში გამოიხატება თვითოეული მათგანის ხასიათი, ამისათვის ჩვენ გავარჩევთ და გამოვიკვლევთ იმ განსხვავებებს.

ქართლური ან ამერული სიცრუე უმანკოა: იმაში, ბევრიც რომ ეცადოთ, ისეთ მზაკვრულ ნიშნებს ვერ იპოვით, როგორც იმერულ სიცრუეში. და მართლაც, აბა დაუკვირდით ქართლელს, როდესაც ის ტყუილებს ამბობს, თუ იმ სიცრუეში პატიოსნური სულისკვეთება არ დაინახოთ! ქართლელი მისთვის კი არა ცრუობს, რომ ვინმე მოატყუილოს; არა, როშავს, ისე თავისთვის, რასაც თავის გული ეუბნება... ის ტრაბახობს სულ კეთილ საქმეებზე: სკოლებს მართავს, ქვრივ-ოხრებს ეწევა, მტერს ამარცხებს, მოყვარეს ეხმარება, - ერთი სიტყვით, რაც საპატიოსნოა და კაცის ღირსების გამომჩენი, სულ იმაებზე ბაქიობს.

რა არის ამის მიზეზი? ის არის, რომ ადრეც, როდესაც ქართლელი ღონიერი იყო და ამაების ასრულება შეეძლო, კიდეც ასრულებდა და დღეს, როდესაც დროთა ვითარებამ დასჩაგრა, დააღარიბა, თუმცა საქმით ასრულება მისი თანშობილათ გადაქცეული კეთილ თვისებაების აღარ შეუძლია, მაგრამ სიტყვით მაინც კი ისევ აცხადებს თავის სურვილს და დარწმუნებულიც უნდა ვიყოთ, რომ ხელში თუ მოჰყვა შეძლება, რასაც ტრაბახობს, იმას კიდევაც აასრულებს საქმით.

რა ვქნათ რომ გაღარიბდენ და აღარა შეუძლიათ რა? ქება მისთვის, რომ ჯერ კიდევ გული არ გატეხია, შიგ კეთილი სურვილები აქვს ჩამარხული და, თუ დრო წაღმა მოუბრუნდა, მაშინ კი, უეჭველია, სიტყვას საქმეთაც გადააქცევს. ხომ გინახავთ გაკოტრებული სოვდაგარი, რომელსაც ჯიბეში გროშიც აღარ აქვს, მაგრამ სულ თუმნობით ანგარიშობს და ამ ოცნებით იტყუებს თავს? აი, სწორეთ ამ გაღარიბებულ სოვდაგარს ჰგავს დღეს ქართლელი მისი ტრაბახობით. ვიმეორებ, ეს სიცრუე ქართლელებს, თუ კი შეიძლება, რომ ამას სიცრუე დაერქვას, ბიწიერებათ არ უნდა ეთვლებოდეს, რადგანაც პატიოსანი და საქები მიზეზების შედეგი არის!.. ამ ნაკლულევანებას გარდა, ვიმეორებ კიდევ, თუ კი ეს ნაკლულევანებათ შეიძლება ჩაითვალოს, ქართლელში სხვა საძრახ რამეს ვერა ვხედავთ. ის არის ყოველთვის და ყოველ შემთხვევაში პირდაპირი, ხერხიანობაზე ხელაღებულია და როგორც სიარულში, ისე სიტყვა-პასუხში და საქმეებშიაც პირდაპირობს და არ უყვარს მიხვეულ-მოხვეულობა; მაგრამ აწ ესეცა ვთქვათ, თუ ეს პირდაპირობა რისი ბრალია, სასიხარულო, თუ სამწუხარო მიზეზების? რასაკვირველია - სამწუხაროსი.

პირდაპირობა წარმოდგება ორი სულ სხვადასხვა მიზეზებისაგან:

1) როდესაც კაცი იმდენ ძალას გრძნობს, რომ საჭიროთ აღარ ხედავს ვისმეს ანუ რისმეს საწინააღმდეგოთ შემწეობას, მაშინ ის მოიწევს იმაზე პირდაპირ ლომურათ და არც გარეშე ხერხებს, იმ სისუსტის ნიშნებს, გამოუდგება, რომელსაც სუსტი საჭიროთ ხედავს, რომ მელური მოქმედებით მაინც გაიმარჯვოს.

2) როდესაც კაცს სასოება წარეკვეთება თავის დაცვისა და მოემზადება ძლიერების უსიტყვო დასამონებლათ, ის მაშინ ხერხზე, როგორც გამოუდეგარ იარაღზე, ხელს იღებს და პირდაპირობს; ან რატომ არ იპირდაპიროს, როდესაც იცის ხერხიც ვეღარას უშველის გულგატეხილს და თუ გაისრისოს, პირდაპირ ბრძოლაში მაინც გაისრისოს და გული მაინც მოიფხანოს. არ ემჯობინება?

აი, ორი სულ სხვადასხვა მიზეზი ერთი და იმავე ნაყოფის მომცემი! და ჩვენი აზრით, ქართლელების პირდაპირობა ამ მეორის ბრალია. სანამ შეიძლეს, ებრძოლეს დროთა ვითარებას და ბოლოს, როდესაც გაუტყდათ გული, გააქნიეს უიმედობის ნიშნათ ხელი, თქვეს „რაც იქნეს-იქნესო, იყავნ ნება შენიო“ და დაადგენ პირდაპირობას. ამ გვარათ, თავის ბედნიერი დროის თავისთავად, სხვის შეუწევნელათ, დაბრუნება ამ ხალხს აღარ შეუძლია და თუ ვინმე დაუბრუნებს კეთილდღეობას, - ქართლელები საქართველოს ყველა სხვა ხალხებზე უფრო წმინდათ და მტკიცეთ მიიღებენ და შეითვისებენ იმ ახლათ მოპოებულს.

რაც აქ ქართლელებზე ვთქვით, სულ ამის წინააღმდეგებს ვხედავთ იმერლებში.

სურათი მეორე

იმერელი ცბიერია. და ეს ზნე არა თუ მოქმედებაში და სიტყვა-პასუხში, სიარულშიაც კი უცხადდება. მართლაც, აბა შეხედეთ იმერელს და დააკვირდით მის სიარულს: წინ, რაც უნდა სწორი გზა ედვას, მაინც იქით-აქეთ მიუხვ-მოუხვევს და ისე მიდის!.. თუმცა იმან შორიდანვე შეგნიშნათ, მოგკრათ თვალი, მაგრამ ისე კი გიახლოვდებათ, რომ თითქოს არ დაენახოთ, მერე ერთი უეცრათ შეგეფეთებათ, შეკრთება, რასაკვირველია, აქტიორულათ და ბოდიშს მოიხდის ალერსიანი სიტყვებით. მთის ამბავი რომ უნდოდეს სათქმელათ, ჯერ ბარის ამბით დაგიწყებს, რაც გულში აქვს და რაც სურს გითხრას, იმას პირდაპირ არ მოგახლის და ამას იმიტომ შვრება, რომ ჯერ, სანამ მანევრობს, ე.ი. იმისთანა საგანზედ გემუსაიფებათ, რომელსაც მისთვის მნიშვნელობა არა აქვს-რა - აგათვალიერ-ჩაგათვალიერებს, აგწონის, თქვენს სახეზე და სიტყვაში წაიკითხავს თუ რა გუნებაზე ბრძანდებით და მერე, თქვენი ხასიათის ანუ გუნების შესაფერად, ბანგივით ნელ-ნელა შემოგაპარებს, რაც უნდა სათქმელათ. დარწმუნებული ხართ, რომ იმ დროს თქვენს მოტყუებას ცდილობს, მაგრამ ისე ხელოვნურათ კი ასრულებს ამ თავის წინა განზრახვას, რომ თქვენ რაღაც უცნაური ძალით მოტყუებული რჩებით და არა ნაღვლობთ იმ დროს თქვენს უნებურ მოტყუებას.

იმერელი პირდაპირ არც აქებს კაცსა და არც აგინებს. ვისიც ქება უნდა, იმას აგინებს, მაგრამ იმ გინებაში ისეთი გამოანგარიშებული სიტყვებია, რომ ყოველ ქებაზე უკეთესია; და ვისიც გალანძღვა უნდა, იმას, აქებს, მაგრამ ისე მოხერხებულათ და სოფისტიკურათ კი დაუწყებს ქებას, რომ ვაი იმ ქებას... მაგალითად, იმერელს უნდა ვინმე აქოს, - პირდაპირ რომ ქება დაიწყოს, ჰფიქრობს, ვაი, თუ მიდგომით ჩამომართვანო და ისეთ გვარათ დაიწყებს გმობას, რომ თვითონ თქვენ გამოგასარჩლებს და ისე ხელოვნურათ კი გებაასებათ, რომ გაგიტყუებს და მომეტებულ სურვილს აღძრავს თქვენში მისი ქებისას, ვისიც ქება თითონ ჰსურს გულში და სიტყვით კი სხვას ამბობს; ბოლოს დაგეთანხმება, თვითონ შენანებული დარჩება და თქვენ კი გაამაყე-ბული რჩებით მითი, რომ სულ წინააღმდეგი დაუმტკიცეთ თქვენს მოპირდაპირეს და დაითანხმეთ. შემდეგ იმეორებთ ხან ერთთან, ხან მეორესთან ამ ამბავს და იმერელსაც ის უნდა, მისი გულის წადილი სრულდება და რა ენაღვლება. თუ შეატყო, რომ სადმე უგუნურება უფრო გამოადგება, ვინემ გონიერება, ისე გაიუგუნურებს თავს, რომ მეტი აღარ შეიძლებოდეს და გულში კი ამას ამბობს: „ამყოლს აჰყევი და დამყოლს დაჰყევიო“. ერთი სიტყვით, უანგარიშოთ არას იქმს, არც არას იტყვის. მუდამ შრომობს, მაგრამ მისი ფიქრი და შრომაც კი ყოველ შემთხვევაში მრუდეა. გარეთ, სხვა მხარეს, ღმერთმა მოგცესთ იმერელი, ყველაფერში გამოგადგება; შინ კი, იმერეთში, ერიდეთ, არ გაგიტანს. ის არის უკიდურესათ შურიანი და ოღონდ მისი მოძმე ნუ შეიძენს და თვით უკანასკნელს არ დაჰზოგავს დასაღუპავათ. „მეც წავხდი, შენც წაგახდინე, ქრისტიანო, გვიხაროდესო“. ამბობს გუნებაში კმაყოფილი.

აი, ამის ბრალია, რომ, თუმცა ყოველთვის მოუსვენრათ შრომობს იმერელი, ცხოვრებაშიაც ზომიერია, ხერხიანიც, მაგრამ მაინც ღარიბია და არა გააჩნია-რა, თორემ თავის თავის სასარგებლოთ რომ შრომობდეს და არა მოძმეების დასაკლებ-დასამცირებლათ - მდიდარი იქნებოდა. ვიმეორებ, რომ იმან არ იცის არც ძმობა-მეგობრობა, არც გატანა და არც სიყვარული. დღეს ის მომეტებულათ უზნეურია, მაგრამ ამ დღევანდელ უზნეურობაში, თუ დავუკვირდებით, ჩვენ დავინახავთ მომავლისათვის საიმედო ნიშნებს; მაგრამ ჯერ კი ის გამოვიკვლიოთ, თუ რამ მოიყვანა ამ მდგომარეობამდე, ამ გვარ ზნეობით სიღარიბემდის ნიჭიერი იმერელი?

დროთა ვითარება გველეშაპათ აწვა თავზე იმერეთს. მრავალ საუკუნეების განმავ-ლობაში ცდილობდა შეეყენებია მისი მსვლელობა თავისუფალ ცხოვრებაში. გზას უღობავდა და წასვლის ნებას აღარ აძლევდა, მაგრამ იმერელი არ გატეხილა გულით და სასოება არ დაუკარგავს ისე, როგორც ქართლელს. როდესაც იმას პირდაპირ და სწორი სასვლელი გზა გადაუღობეს, ის მაინც არ შეჩერებულა. დაანება თავი, დააგდო ძალაუნებურათ სწორი გზა, მაგრამ მაგიერათ მიხლართულ-მოხლართული გზა გამონახა, აღარ დაერიდა არც ტალახს, არც ეკალს, არც წყალსა და არც ცეცხლს; დაიწყო ხოხვა, აქეთ-იქით გაძრომ-გამოძრომა; გზა მრუდეთ მიდის, მაგრამ მაინც ხომ მიდის ცხოვრების გზაზე და თუ ისეთი გასაშტერებელი მოხერხებითა და გამჭრი-ახობით მიდის დღეს ტალახიან მრუდე გზაზე, იმედია, როდესაც სწორ გზაზე დადგომის ღონისძიება მიეცემა, მაშინ, რასაკვირველია, მრუდეს დააგდებს და დღეს რომ ხერხებს ხმარობს, იმავ ხერხებს გამოიყენებს კეთილ და სწორ გზისთვისაც მაშინ, აბა მაშინ ჩადგება იმერელი თავის ნამდვილ კალაპოტში და გამოიბრუნებს თავის თანშობილ კეთილ ზნეობას.

დღევანდელ მის შურიანობას აქვს საფუძველი: დღემდე ვინც კი გაკეთებულა და გაბედნიერებულა იმერეთში, ყოველთვის თავის ქვეყნის მტერი ყოფილა და ყოფილა მტერი მიტომ, რომ ძლიერების სურვილი უსრულებია. რადგანაც გარეშე მტრების პოლიტიკაში ძველათ იყო ხალხის დაჩაგვრა, ამისათვის ისინი იმისთანაებს აძლიერებდნენ, რომელნიც უსათუოდ თავის ხალხს მისდგებოდენ დასაჩაგრავათ. ეს შეუნიშნავს ხალხს და ცდილობს არავინ ამაღლდეს მისდა საჭირდღეოთ, თორემ აბა დაუმტკიცეთ თქვენ იმერლებს ის, რომ გაკეთებული და გაბედნიერებული კაცი არა თუ არას დაგაკლებს, კიდევაც მოგეხმარება-თქო და მაშინ ნახავთ, თუ კიდეც არ მოეხმარონ იმ საბედნიერო კაცს და არ მოუმართონ ხელი. დროთა ვითარებამ დაუმტკიცა იმას, რო ძნელია ვინმეს ნდობა და ამისათვის აღარავის ენდობა თავის თავის მეტს. აღარც სიყვარული სწამს და აღარც ნათესაობა-მეგობრობა. მოტყუების ეშინია და გულს არ აძლევს ნებას თავისუფლად გათამაშებისას, თორემ აბა დაარწმუნეთ ის წინააღმდეგში და მაშინ ნახავთ, თუ რა გრძნობები გამოიჩინოს! თავის ქვეყანაში ერთმანეთის ეშინიათ, ერთმანეთს ვერ ენდობიან და ამ მიუნდობლობაში ჰკვდებიან; მაგრამ გარეშე ქვეყანაში, სადაც არ მოელიან სხვებისგან მოტყუებას, იქ თვითონაც გულწრფელობენ და პატიოსნებაზე თავს სდებენ. მომავლისათვის - ეს ხალხი ყველაზე უფრო საიმედოა და პირველ ჭახრაკათ საგულებელია.

სურათი მესამე

რაც იმერლებზე ითქვა, ისევე ითქმის მეგრელებზედაც ცოტა რამ დამატებით.

მეგრელი უფრო წვრილმან საქმეებს ჰკიდებს ხელს, ვიდრე იმერელი. იმერელზე მომეტებული გულისყური აქვს, მაგრამ „სიბრძნის ზღვაში“ კი ისე ვერ მოსცურავს, როგორც იმერელი. მეგრელი ხელოსანია და ვაჭრობის მიდრეკილებისა, ასე რომ ოდესმე, როგორც ყოველგვარი სახელოვნო-სახელოსნო რამეები, ისე ვაჭრობაც მეგრელების ხელში იქნება. სომხებს აღარას გაატანებენ, რადგანაც მათ სომხურ თვისებებთან თავისიც შეერთებული აქვთ. სომხურ თავიანობას, ანგარიშის ცოდნას, გროშის დევნას და ძუნწობას უმატებენ თავიანთ მეგრულ ღირსებებსაც: მაღალ ნიჭს, გამბედაობას, სიმართლეს და სხვა.

რაც შეეხება დღევანდელ მის სიცრუეს, მეგრელი ისე არ ბაქიობს, როგორც ქართლელი და არც ისე განზრახვით აქტიორულად იტყუება, როგორც იმერელი. აღტაცებაში მომყვანი ბუნება სამეგრელოსი მეგრელს პოეტურა ჩაესახა გვამში და ისე არას იტყვის, რომ აღტაცებულათ არა თქვას, ცოტაც არის არ გაათამაშოს თავისი ფანტაზია. ამბავს რომ მოჰყვება, მაშინ იმას კი არ გიხატავს, რაც თავისი თვალით ნახა, არა, იმას, რაც უნდოდა ენახა. მოჰყვება ტკბილ-ქართულათ შვენიერს მოთხრობას, ასე რომ იმ დროს, როდესაც ლაპარაკობს და თქვენც შეჩერებულხართ, სასიამოვნოთ გირჩებათ, მაგრამ ბოლოს, როდესაც მოშორდებით და მოიგონებთ მის ნაუბარს, მაშინ კი მიხვდებით და იტყვით: რა ილაპარაკა იმ კაცმაო? და სხვა.

თუ მოტყუება უნდა ვისიმესი საქმეში, ის ისე ვერ ახერხებს, როგორც იმერელი: მაშინვე ატყობ, რომ მოტყუებას გიპირებს, თვითონაც კი იცის, რომ შეატყვეთ, მაგრამ თავისას მაინც არ იშლის და ყელგამოწევით გეხვეწებათ დამიჯერეო; მაგრამ ესეც უნდა ვთქვათ, რომ გაუჭირველათ არ ცდილობენ არავის მოტყუებას და გაჭირვებას კი რაღა გაეწყობა!.. რაც შეეხება ნათესაობას და მეგობრობას, განსაკუთრებით მეგობრობა, ძლიერი იციან: მოყვარისთვის თავს გასწირავს და არას დაინანებს. ამ თვისებით მეგრელები დღესაც სჯობიან იმერლებსა. ერთი სიტყვით, დღეს იმერლებზედაც უფრო გაავზნიანებული მეგრელები იმავე მიზეზით, რითაც იმერლები, მომავლისათვის ბევრ რასმეს გვპირდებიან და აღარც საეჭვოა.

გურულები ბევრით ემსგავსებიან ამ ორგვარ ხასიათს, მაგრამ მათსავით ხანგრძლივი და ფეხდადგმული ვერ არიან. ვერც შრომას აიტანებენ ბევრსა; ისინი ყოველთვის და ყოველგან ჰფეთქენ თოფის წამალივით. მოძრაობაში, სიტყვა-პასუხში თუ საქმეში ყოველგან მოსწრებულნი არიან. ლხინში ღმერთმა მოგცესთ, მაგრამ ჭირში კი რა მოგახსენოთ. ერთი სიტყვით, იმ საქმეში, რომელიც დიდ როლს არ თხოულობს, გურული დაუფასებელია და მის მაგიერობას ვერავინ იზამს. ვაგლახათ ნუ შეეხებით მის თავმოყვარეობას! ის დროთა ვითარებამ „გააკუჭიანა“, მაგრამ ვერ გატეხა. ის გრძნობს, რომ კაცია დასაფასებელი და თუ შეუხვდა დროზე, „თავი კიტრათ მიაჩნია“, როგორც სხვისა, ისე თავისი. ის არის ლხინის შვილი და ჭირშიაც სიცილით მოგეხმარება იმ ერთ იერიშზე და მერე, თუ იმ ერთი იერიშით ვერ გაარიგა-რა, მეორეთ იქ აღარ „გიყუნცულებს, ქე წავა მისდა შინისკენ“. მომავლისათვის დიდი საიმედო არიან. დანარჩენებზედაც საზოგადოთ ამასვე ვფიქრობთ.

აი, ამგვარათ დღეს თვალს ვავლებთ ჩვენი სამშობლოს სხვადასხვა კუთხეების ხალხს და მართლა სასიამოს აწმყოში ვერასა ვხედავთ, რადგანაც ისტორიულმა მიზეზებმა მავნებლათ იმოქმედეს იმათზე, მაგრამ მომავლისთვის კი ბევრს გვიქადიან და მაშინ ვნახავთ, თუ რაც იქნებიან. აწ-კი ჩვენ ის გავშინჯოთ, როგორები იყვენ დღეს აქ მოყვანილი ტომები ძველ დროს, მაგალითად მეთორმეტე საუკუნეში, თამარ მეფის დროს. ამისათვის ჩვენ ავიღოთ უკვდავი პოემა „ვეფხისტყაოსანი“, გავარჩიოთ და იქ ვნახავთ ჩვენს ქვეყანას მისი კუთხეებით და მცხოვრებლებით ისე გამოხატულს, როგორც სარკეში ჩასახულ რამეს.

II

„ვეფხისტყაოსნის“ ტიპების ხასიათები

მრავალფეროვან და საგულისხმო ქართულ ანდაზებში ერთი ახირებული და გულსაწყვეტი ანდაზაც გვირევია: „შინაურ მღვდელს შენდობა არა აქვსო“. და ეს ანდაზა სწორეთ ზედგამოჭრილია რუსთაველსა და მის „ვეფხისტყაოსანზე“. ამ უკანასკნელ დროს, როდესაც ყოველგვარ მშობლიურ რამეებზე გავგულ- გრილდით, რუსთაველზედაც, რასაკვირველია, გული ავიყარეთ. თამამათ შეგვიძლია ვთქვათ, რომ დღეს ათასში ხუთი თუ მოიპოვება, რომ „ვეფხისტყაოსანი“ გადაკითხული ჰქონდეს; და იმ რჩეულ ხუთ-ხუთისაგან შემდგარ ათასში - კიდევ ხუთი, რომ მისი დედააზრი გაგებული ჰქონდეს.

ერთმა ახალგაზდა ცნობისმოყვარე ქართველმა ინატრა: „ნეტავი სპარსული ენა ვიცოდე, რომ მისი გამოჩენილი პოეტები - ჰაფის და ფირდუსი დედანში წავიკითხო, განსაკუთრებით მინდა შევიტყო, თუ რა არის შაჰ-ნამე, ე.ი. წიგნი მეფეთა, რომელსაც ასე აქებენო“. „განა როსტომიანი არ წაგიკითხავს-მეთქი?“ - ვკითხე მე. - „ის არის შაჰ-ნამე ქართულად ნათარგმნი და როსტომიანი დაურქმევიათ მისთვის, რომ შაჰ-ნამეს გმირს ჰქვიან რუსთემ ანუ როსტომ-მეთქი“. ჩემდა გასაკვირველათ შევიტყვე, რომ იმ ყმაწვილს არც კი სცოდნოდა, თუ ძველთაგან რუსთაველს გარდა სხვა წიგნი რამე დაგვრჩენია! - „დალოცვილო, „ვეფხისტყაოსანში“ რომ მოხსენებული არიან: „ვისრამიანი“, „ამირანდარეჯანიანი“, „დილარიანი“ და სხვანი, ესენი მაინც როგორ დაგავიწყდენ-მეთქი?“ გამოდგა, რომ, თურმე, რუსთველიც არ წაუკითხავს, თურმე გაგონებით სცოდნია და ბოდიშს ამითი იხდიდა, რომ რამდენჯერმე დავაპირე წაკითხვა, მაგრამ შიგადაშიგ უცნობმა სიტყვებმა გამიძნელეს საქმე და ხელი ამაღებინესო. - „დალოცვილო, თუ კი სპარსული ენის სწავლას ეპირები, რომლისაც არც ერთი სიტყვა არ იცი, უადვილესი და უმჯობესი არ იქნებოდა, რომ ის რამოდენიმე სიტყვა ამოგეწერა, შეგესწავლა და მერე ადვილათ წაგეკითხა „ვეფხის-ტყაოსანი“-მეთქი?“ სიცილით მიპასუხა: „განა არ იცი, რომ შინაურ მღვდელს შენდობა არა აქვსო?“ დღეს ეს შენდობის უქონლობა ძალიან ატყვია „ვეფხისტყაოსანს“, მაშინ, როდესაც ის წინა საუკუნოებში ბრმათ სათაყვანო იყო საზოგადოთ ქართველებისათვის. ძვირათ სადმე მოინახებოდა მისთანა ვინმე, რომ წაკითხული არ ჰქონებოდეს: განსაკუთრებით დედათ სქესში უმრავლესობამ თავიდან ბოლომდი ზეპირადაც იცოდა და მათ რიცხვში მისთანები ერიენ, რომელთაც არც წერა იცოდენ და არც კითხვა. „ვეფხისტყაოსნის“ წყალობით დიდ ოჯახებში სკოლა იყო გამართული, როდესაც ერთი ვინმე ხმამაღლა დაიწყებდა „ვეფხისტყაოსნის“ კითხვას, იმ დროს, ვინც კი მოცლილი იყო - დიდი, პატარა, შინაური, გარეშე, ბატონი თუ მსახური - ირგვლივ ეხვეოდენ მკითხველს, უგდებდნენ ყურს გულმოდგინეთ და „ვეფხისტყაოსნის“ ტკბილი სიტყვები ღრმათ ებეჭდებოდათ გულის ფიცარზე. ეს კიდევ ცოტაა. მისგან აღტაცებაში მოყვანილ ხალხს „ვეფხისტყაოსანი“ მიაჩნდა რაღაც დიდებულ და საკვირველ განძათ, უმისოთ დიდებული ოჯახი დიდებულათ არ იწოდებოდა, რაც უნდა სიმდიდრით სავსე ყოფილიყო; ის ქორწილი საქებრათ არ ჩაითვლებოდა და ის მზითვი მზითვათ არ იხსენიებოდა, თუ რომ მზითვის სიაში პირველათ „ვეფხისტყაოსანი“ არ იქნებოდა მოხსენებული. მოვიყვან ორ მაგალითს:

ა) თქმულობაა, რომ ამ რამოდენიმე საუკუნის წინეთ ერთმა გამოჩენილმა, სახელგანთქმულმა რაინდმა - ქველმა წერეთელმა თხოვა ქალი არგვეთის თავადს, მორჭმულსა და სახელოვან კაცს და იმან ასე მოსწერა სიძეობის მძებნელს: „აღმომავალო მნათობო, ვიცი, რომ განთქმული ხარ ხალხში, საყვარელი ერის და ერთგული მეფის (მაშინ მეფის ერთგულება ნიშნავდა ხალხის ერთგულებას). თუმცა შენისთანა კაცს ქალი არ დაეჭირება, მაგრამ შენი დაუდევრობა უარზე მიწვევს. საღმრთო წერილი ბრძანებს: „ორთა უფალთა სამსახური არ ჯერ არსო“. კაცი რომ ოჯახობას შეუდგება და ცოლშვილს მოეკიდება, იმან უნდა დაუდევრობაზე ხელი აიღოს, რომ საოჯახო რამ მოიმომჭირნოს, მოიხვეჭოს და შენ კი ამაებს ყველას არ დასდევ! აბა სადა გაქვს ციხე, რომ გაჭირვების დროს თავი შეიფარო? სადა გაქვს მონასტერი, სასაფლავო, მკვდრის სულის საოხებლათ და ცოცხლის სალოცავათ? როგორ იხსენიოს შენი ოჯახი დიდებულათ, რომ „ვეფხისტყაოსანიც“ არ გაქვს?!..

გულნატკენმა სასიძომ პასუხათ შეუთვალა: „სანამ ჩემი მარჯვენა მაგრათა მაქვს და გულ-მკერდი არ გამტეხია, მე სხვა ციხე არ მეჭირვებაო. ჩემი წმინდა ტაძარი ჩემი გული და სვინიდისიაო: და რაც შეეხება სასაფლავოს, ყოველი კუთხე ჩემი სამშობლოსი, ტყე იქნება თუ ველი, მთა თუ მინდორი, სადაც კი ჩემი მამულისშვილები წამებულან და მათი სისხლი დანთხეულაო - ყველგან სასურველი და ღირსეული სამარხი იქნება ჩემი, სხვა საჭირო აღარ არისო. ამ ორში მიუგო პასუხი, მაგრამ მესამემ კი ძალიან დააფიქრა და შეუთვალა იმაზე: „რაც შეეხება „ვეფხისტყაოსანს“, მართა-ლია, არა მაქვს, ჯერ ახალშენი ვარ, მაგრამ იმასაც უეჭველათ შევიძენო“.

მეორე მაგალითი: ერთ თავადს გაუთხოვებია ქალი, მზითევში გაუტანებია „ვეფხის-ტყაოსანი“, მაგრამ სიძეს უკანვე დაუბრუნებია მისთვის. ამ შემთხვევას ისე გაუკვირ-ვებია სიმამრი, რომ საარაკოთ დაუწერია ქვაზე ამბავი ამ გვარათ:

„ქალი მყვანდა ედემს ზრდილი, ოქრო ხუჭუჭ თმაოსანი,
გავათხოვე, მზითვად მივეც ჩემი „ვეფხისტყაოსანი“,
მაგრამ ისევ დამიბრუნა, თურმე იყო სვანოსანი“! და სხვ...

სვანოსანიო, ესე იგი უმეცარი, უსწავლელი, გაუგებარი სვანივითო, ისე როგორც ახლა ვიტყვით ხოლმე - ყრუ გადამთიელი ან მთიულიო.

ეს ორი მაგალითი სრულიად საკმაოა, რომ წარმოვიდგინოთ, თუ რა სათაყვანო ყოფილა ხალხისათვის „ვეფხისტყაოსანი“; მაგრამ ესეც კი უნდა ვთქვათ, რომ ეს თაყვანისცემა ყოფილა რაღაც უნებური, ბრმა. ამას გვიმტკიცებს უწარჩინებულესი ჩვენი ხალხის წარმომადგენლები.

ვახტანგ მეფე, დიდად შესანიშნავი ისტორიული პირი, კაცი ბრძენი და განვითარებული მწიგნობარი, გულდაწყვეტილია „ვეფხისტყაოსანზე“, რომ მისი აზრი ხალხმა ვერ გაიგოვო და მით მასზე ცუდი ზედ-მოქმედება აქვსო. ფატმანისაგან გატაცებულმა ქალებმა ფერუმარილის ხმარება ისწავლეს და კეკლუცობას მიჰყვეს ხელი და საზოგადოთ ხალხმა ტრფიალების მოედანზე ძალიან თამამათ დაიწყო ნავარდიო. და ეს სულ მითი მოსდით, რომ ნამდვილი აზრი „ვეფხისტყაოსანისა“ მათთვის გაუგებარი რჩებაო. მოუნდომებია თვითონ ახსნა „ვეფხისტყაოსნისა“ საღმრთო მეტყველების კვალობაზე და მისთან-მისთანა დასკვნა გამოჰყავს, რომელიც რუსთაველს აზრათაც არ მოსვლია!

ანტონ პირველმა, კათოლიკოსმა, არა ნაკლებ ვახტანგზე გამოჩენილმა პირმა, ისე ურიგოთ დაინახა „ვეფხისტყაოსანი“, რომ მოაგროვებინა ხელნაწერები, შეაჩვენა, დაწვა და თავის „წყობილ-სიტყვაობაში“ ასე ამბობს: „რუსთველი ის დიდი პიიტიკოსი, ტყვილათ დაშვრა ამაოთათვის, ღმერთო შეუნდევ, ნუ მოჰკითხავ ამ დიდ ცოდვასო“.

მეფე არჩილ თავის თხზულებაში მოლექსობაში აჯიბრებს ერთმანეთს რუსთველს და თეიმურაზ პირველს, იმ თეიმურაზს, რომელიც, მართალია, კარგი პოეტთაგანი იყო, მაგრამ რუსთველის აჩრდილადაც არ ჩავარდებოდა. ამ ორ პოეტს განზრახ აბაასებს ერთმანეთთან და ძლევას არჩენს მეფე თეიმურაზს და ამ უპირატესობას აძლევს, ანტონ კათალიკოსისა არ იყოს, არა მისთვის, რომ რუსთველის ლექსთა-წყობას სხვისი ვისიმე ჯობდეს, არა, საგანს უწუნებს. მართალია ბევრი ქომაგიცა ჰყავდა მის პოემის საგანს, მაგრამ ვაი იმისთანა ქომაგობას!.. მაგალითად, ციციშვილმა მანუჩამ ანუ ნანუჩამ გადააფარა თავის მოწყალების კალთა „ვეფხისტყაოსანს“, მოუალერსა, როგორც საყვარელ შვილს, მოუნდომა გაშალაშინება და შიგადაშიგ, სადაც აზრები ვერ ნახა ნათლად გამოთქმულათ, ვითომ თავისი აზრით გააშვენიერა „ვეფხის-ტყაოსანი“ მით, რომ შიგადაშიგ თავის საკუთარი ლექსები ჩაუმარგალიტა, რითაც ძალიან აწყენია ხალხს ძველათ და დღესაც დიდ გაჭირვებას აყენებს „ვეფხის-ტყაოსნის“ გამრჩევლებს. მხოლოთ ერთი გამოჩენილი მწერალთაგანი - დავით გურამიშვილი - იხსენიებს რუსთველს მოწიწებით: „რუსთველი სიბრძნის ზღვა არის, მას ვერავინ შეედრებაო“.

აქ უნდა მოვიხსენიოთ სხვათა შორის, რომ „ვეფხისტყაოსანს“ ორგვარი გავლენა ჰქონდა მწერლობა-მწიგნობრობაზე: ერთი მხრით მისი წყალობით წერა-კითხვა და მწიგნობრობის ხალისი თანდათან მტკიცდებოდა ხალხში და მეორე მხრით - საკუთრათ პოეზიაზე რაღაც ბატონური, მავნებელი გავლენა ჰქონდა. მრავალ საუკუნეების განმავლობაში ქართველი პოეტები ისე ბრმათ გატაცებული იყვენ რუსთველისაგან, ისე ძლიერათ დამონებული, რომ ვეღარც კი წარმოედგინათ, თუ კიდევ შეიძლებოდა სხვა გვარი ლექსის წერა, თუ არა თექვსმეტმარცვლოვან და ოთხტაეპიან შაირისა. მიდიოდენ რუსთველისაგან ერთხელვე გათელილ გზაზე, უდგენ კვალში, მაგრამ იმოდენი ფეხმარჯვობა არა ჰქონდათ და მათი მსვლელობა, შედარებით რუსთველის მსვლელობასთან, კოჭლობა იყო.

პირველი მწერალი, რომელმაც გადაარჩინა თავი ამ მონებას და საკუთარი გზით მოინდომა მსვლელობა იყო დავით გურამიშვილი. ჯერ ისიც მისდევდა რუსთველს, ბოლოს მიხვდა, რომ მაჩანჩალა იყო მისი და სხვა არაფერი და მაშინ კი თქვა, „რუსთველი სიბრძნის ზღვა არის, მას სხვა ვერ შეედრებაო“, იკადრა გადახვევა და დაიწყო იმგვარ ლექსების წერა, როგორიც არიან მისი „ქაცვია მწყემსი“ და მისი სახალხო „ეო-მეო“-ები.

ახლა ერთი ესეც უნდა ვიკითხოთ, თუ მართლა ისე გაუგებარი იყო, როგორც ხალხისა, ისე მწერლობისათვისაც „ვეფხისტყაოსნის“ დედა აზრი, მაშ რიღასი ბრალია, რომ საყოველთაოდ ისეთი მიმზიდველი და გამტაცი ძალა ჰქონდა და აქვს? ნუთუ ის გატაცება და ხალხის აღტაცება უბრალო შემთხვევის ბრალი იყო? ნუთუ ამგვარი რამე უბრალო ხმის აყოლით მოდა ანუ წამხედურობა იყო? არა! მოდა ანუ წამხედურობა დროებითი, ფეხმოკლე მოვლინებაა: იმას ხანგრძლივობა არა აქვს. მართალია, ხარბი თვალი, უბრალო რამით მიტაცებული, გულს იტყუებს, მაგრამ ამგვარი რამ მალე ჰქრება: ხარბი თვალი მალე ძღება, გულს ის უსაფუძვლო ახირებულობა მალე ჰყირჭდება და ის შეცდომა მეორეთ აღარ იჩენს ძალას, აღარ მეორდება. „ვეფხისტყაოსნის“ თაყვანისცემა კი მრავალ საუკუნოებითია და მასთან ისეთი ბედი, როგორც „ვეფხის-ტყაოსანს“, არც ერთი ხალხის კლასიკურ თხზულებებს არა ჰქონია. მაგალითად, ავიღოთ უკვდავი შექსპირის თხზულებები: - რამდენიმე საუკუნის განმავლობაში ხალხისათვის გაუგებარი იყო. აგრეთვე სხვების, ერთ დროში რომ ქება- დიდებაში ყოფილან, ის დრო წასვლიათ, ქება-დიდება გათავებიათ და დავიწყებაში მიცემულან; მასთანაც ყოველი წრისგან ერთნაირად მოწონებაში არა ყოფილან. „ვეფხისტყაოსანი“ კი, დაიწერა თუ არა, ავტორის თქმის არ იყოს, მაშინვე გახდა ხელის-ხელ საგოგმანებელ, ობოლ მარგალიტათ და მას შემდეგ, მრავალ საუკუნოების განმავლობაში დგმიდან-დგმაზე გადადის საყოველთაოდ, საამურად და სათაყვანოთ. ეს იმის ბრალია, რომ „ვეფხის-ტყაოსნის“ შესაყვარებლათ მისი თავიდან ბოლომდი შესწავლა და დედააზრის გაგება საჭირო აღარ არის. რაგინდ ბუნდში იყოს და შავი ღრუბელი ფარავდეს თვითონ მზის ბურთს, რა კი ერთხელ ამოვა, მისი შუქი მაინც გვინათებს; ღამით ჩასული იგივე მზე, შორიდან ნატყორც სხივებით ნათელს აძლევს მთვარეს და მთვარეც იმ ნარეკლ, უკუქცეულ სხივებით ჩვენც ნათელს გვაძლევს და თვითონაც ბრწყინვალეთ გვეჩვენება. რუსთველისთანა გენიოსები სწორეთ იმ მზის გვარათ ანათებენ ხალხის ჭკუა-გონებას. ამგვარ გენიოსებს წვრილმან პლანეტებივით ახვევიან გარშემო პატარ-პატარა ნიჭის პატრონები, თვით იღებენ მისგან ძალას და მერე თავისთავად გვინაწილებენ ჩვენ. კარგათ ამბობს დავით გურამიშვილი: რუსთველი სიბრძნისა და პოეზიის ზღვა არისო. შეიძლება, რომ ჩვენ ზღვა თვალითაც არ გვენახოს, მაგრამ მისი წყალობით გამონადენი წყაროები და მდინარეები გვაგრილებდენ, ნაყოფს გვაძლევდენ, წყურვილს გვიკლავდენ და გვაცოცხლებდენ. სწორეთ ამ პატარ-პატარა მდინარეებისა და წყაროების მსგავსათ შიგ „ვეფხის-ტყაოსანში“ გაბნეული არიან ადგილები, რომელთაც შეუძლიანთ მარტო თავისთავადაც, მიუხედავათ მთელი თხზულებისა, შეაყვარონ მკითხველს და სათაყვანოთ გაუხადონ მთელი თხზულება. „ვეფხის-ტყაოსანში“, რა წოდებისაც უნდა იყოს კაცი, რა სქესისაც, რა მდგომარეობაშიაც და რა ხანშიაც - მისთანა რამ გულის საპასუხოს იპოვის, რომ იმ პატარა ნაწყვეტიდან გატაცებული შეიქნება და ბრმათ დაემორჩილება მთელ თხზულებას ისე, როგორც პატარა შავი თვალებისაგან გატაცებული აშიყი სათაყვანოთ და სატრფიალოთ იხდის იმ თვალების პატრონს მანდილოსანს. მაგალითებრ:

„ვერ დაიჭირავს სიკვდილსა გზა ვიწრო, ვერცა კლდოვანი
მისგან გასწორდეს ყოველი - სუსტი და ძალ-გულოვანი,
ბოლოს შეჰყარნეს მიწამან ერთგან მოყმე და მხცოვანი,
სჯობს სიცოცხლესა ნაძრახსა სიკვდილი სახელოვანი“.

ნეტა თუ იყოს იმისთანა ქართველი, რომ ეს წაიკითხოს და რაღაც უცნაური გრძნობა არ გაემსჭვალოს გულში და სასიამოვნო ჟრუანტელმა არ დაუაროს ტანში?! და ეს იმიტომ, რომ ამ რამდენიმე სიტყვაში იხატება მთელი საქართველოს თავგადასავალი! ეს იყო ჩვენი ძველების აღსარება და მათი ფარ-ხმალი. დედები ამ სიტყვებით უდებდენ თავის შვილებს პირველ ძუძუს პირში, ამ სიტყვებში ადგმევინებდენ ენას, ამ გრძნობით ამღერებდენ და ამ სასოებით ალოცებდენ. მრავალ საუკუნოების განმავლობაში, დგმიდან დგმაზე, რჯულის კანონათ გადასულიყო ეს ჩვეულება, ძლიერათ გაუჯდა ქართველს ძვალ-რბილში და დღესაც, როგორც წინეთ მოვიხსენეთ, ეს ძველი თანშობილი სიკეთე მიძინებული აქვს ჩვენს ხალხს, მაგრამ დროდადრო ამ გვარი ძლიერი ლახვრის ძგერებით, როგორც ეს სიტყვები არიან, ძალაუნებურათ იღვიძებენ ხოლმე. ნაპოლეონმა თქვა ერთ ხალხზე: „ცოტა გაფხიკე და თათარი ამოჰყოფს თავსაო“. აგრეთვე შეგვიძლია დღევანდელ ქართველებზედაც ვთქვათ: ცოტა რომ გავფხიკოთ იგივე ძველი ქართველი გამოჰყოფს თავს. მართალია, დროთა-ვითარების გამო, ის წმინდა ადგილები დაჰფარვია დღეს ქართველს გარედან შემოტანილი ტალახის წყალობით და ხანგრძლივი მუშაობაცაა საჭირო, რომ ის გაიფხიკოს, მაგრამ რუსთველის სიტყვები-კი, ნესტარივით სამკურნალოთ, ადვილათ წვდებიან იმ წმინდა დაფარულ ადგილს, ჩხვლეტენ და აღვიძებენ. აი, რის გამოა რუსთველი ყველასათვის საყვარელი! ვიმეორებ, რომ მის თხზულებაში ყველა ჰპოულობს მისი წყლულის წამალს, მის სანუგეშო მალამოს. იქ დედათ სქესს შეუძლია იპოვოს თავის სიმართლე მით, რომ რუსთველი „ვეფხისტყაოსანში“ გამოყვანილ ქალებს აძლევს არა თუ თანასწორ ღირსებებს და მნიშვნელობას მამაკაცებთან, თითქმის უმთავრეს მოქ-მედების მიზეზათ ისინი გამოჰყავს. განა შეუძლია ქალს, რომ ეს ლექსი წაიკითხოს და გული მადლობით არ აევსოს ავტორისადმი:

„თუცა ქალია, ხელმწიფედ მართ ღმრთისა დანაბადია...
ლეკვი ლომისა სწორია, ძუ იყოს, თუნდა ხვადია“.

აქ მეგობრობის მოსურნე ნახავს უმაღლეს მაგალითს მეგობრობისას ტარიელის, ავთანდილის და ფრიდონის ერთმანეთთან დამოკიდებულებაში და სურვილს გაიმტკიცებს შემდეგი ლექსებით:

„ხამს მოყვარე მოყვრისათვის თავი ჭირსა არ დამრიდად,
გული მისცეს გულისათვის, სიყვარული გზად და ხიდად“.

განა შეუძლია გრძნობა მორეულ ახალგაზრდას, რომ ჭეშმარიტი აღტაცებით არ მიიღოს ეს სიტყვები:

„გული, ცნობა და გონება ერთმანერთზედა ჰკიდიან,
რა გული წავა, იგიცა წავლენ და მისკე მიდიან,
უგულო კაცი ვერ კაცობს, კაცთაგან განაკიდიან“.

ჭკუადამჯდარი, ჭირნახული და სისხლმოკლებული, დარბაისელი მოხუცი განა ისე შეიძლებს ამ ლექსების წაკითხვას, რომ სიამოვნებით თანხმობის ნიშნათ თავი არ გაიქნიოს და ჭაღარაზე ხელი არ დაისვას:

„რა აქიმი დასნეულდეს, რაზომ გინდა საქებარი,
მან სხვა უხმოს მკურნალი და მაჯისა შემტყვებარი,
მან უამბოს, რაცა სჭირდეს სენი, ცეცხლთა მომდებარი:
სხვამან სხვისი უკეთ იცის სასარგებლო საუბარი“.

და ანუ ეს ადგილი:

„გული კრულია კაცისა, ხარბი და გაუძღომელი,
გული - ჟამ-ჟამად ყოველთა ჭირთა მთმო, ლხინთა მნდომელი,
გული - ბრმა, ურჩი ხედვისა, თვით ვერას ვერ გამზომელი,
ვერცა ჰპატრონობს სიკვდილი, ვერც პატრონია რომელი“.

ჭირში და უბედურებაში მყოფ კაცს, როგორ სანუგეშოთ არ დარჩეს ეს ჭეშმარიტება:

„საწუთრო კაცსა ყოველსა ვითა ტაროსი უხვდების,
ზოგჯერ მზეა და ოდესმე ცა რისხვით მოუქუხდების“.

განა სანუგეშოთ და გასამხნევებლათ არ მოხვდება გულში არა დიდ მომავლობის კაცს შემდეგი ჭეშმარიტება:

„ფილოსოფოსნი შემოკრბენ, ამაზედ ჰქონდათ ცილობა:
ბატონი კაცსა ასაქმებს და ჭკუას გამოცდილება:
ათასად კაცი დაფასდა, ათი ათასად ზდილობა,
თუ კაცი თავათ არ ვარგა, ცუდია გვარიშვილობა“.

არა თუ ამგვარი რამეები, თვით უსიამო და უსამართლო რამეც საამურათ და სამართლიანათ გამოხატული ჰყავს რუსთველს „ვეფხისტყაოსანში“. მაგალითად, რა იქნება ბატონყმობაზე უსაძაგლესი და უუსამართლოესი, სადაც ერთი მხრით უსამართლო უფლება და ძლიერებაა და მეორე მხრით კი დაჩაგრული სისუსტე და მონობა? მაგრამ ესეც კი ისე საყვარლათ და სასიამოთ გამოუხატავს რუსთველს, რომ უკეთესი აღარ შეიძლება! ამას ვხედავთ ჩვენ როსტევან მეფის ავთანდილთან, ავთანდილის შერმადინთან და ნესტან-დარეჯანის ასმათთან ერთმანეთთან დამოკიდებულებაში და კიდევ ბევრგან სხვაგანაც.

ესეც კი უნდა ვთქვათ, რომ ამგვარი რამეები თავისთავად სამაგალითოდ არ შეუთ-ხზავს რუსთველს; იმან მხოლოდ ის აიღო და გამოგვიხატა, რასაც ხალხში ხედავდა. და მართლადაც, ამ უკანასკნელ დრომდე ბატონყმობას ისეთი ხასიათი არ ჰქონია საქართველოში, როგორც სხვაგან: ის იყო მხოლოდ ძმური, ერთმანეთთან უფროს-უმცროსული დამოკიდებულება. გავარჩიოთ ეს კარგათ.

ბატონი მეგრულათ პატონია და ჭანურათ პატრონი. ცხადია, რომ აქ მხოლოთ ორი ასო „ტ“ და „რ“ არიან გადასმულ-გადმოსმული, თორემ ეს სიტყვები ერთად ნიშნავენ მზრუნველი, მფარველიო და არა უფალი. აგრეთვე ჩვენი ძირეული სიტყვა „ყმა“ არ ნიშნავს მონას. ყმა, ე.ი. ყმაწვილი ანუ ახალგაზდა. რუსთველი ხშირათ ყმას ეძახის თვით ტარიელსა და ავთანდილსაც. ამ ნაირათ ბატონყმობა ნიშნავდა თანასწორ, ძმურ, უფროს-უმცროსულ დამოკიდებულებას, განაწილებას და არა ნაძალადევ ბრძანებლობას. და რუსთველსაც სწორეთ ამგვარადა აქვს გამოსახული. ამ ზემო-მოყვანილ ნაწყვეტ-ნაწყვეტ პირებიდან, რომლებიც აქ სანიმუშოთ მოგვყავს, შეგვიძ-ლია დავრწმუნდეთ, რომ „ვეფხისტყაოსნის“ დედააზრის გაუგებლობა მის სიყვა-რულს ბევრს ვეღარას უშლიდა. ამ გზის დაბნევაში და სინამდვილის გაუგებლობაში, ცოტა არ იყოს, თვითონ რუსთველსაც აქვს ბრალი, რადგანაც თვითონვე უთქვამს ერთგან შემდეგი:

„ესე ამბავი სპარსული, ქართულად ნათარგმანები,
ვით მარგალიტი ობოლი, ხელის-ხელ საგოგმანები,
ვპოვე და ლექსად გარდავთქვი, საქმე ვქმენ საჭოჭმანები“-ო.

და სხ.

ამაზე ვახტანგ მეფე, რომელმაც ზედმიწევნით იცოდა სპარსული მწერლობა, ამბობს, რომ მთლად გადავიკითხე, რაც კი რამ იყო სპარსულათ დაწერილი და ამ ამბავს კი ვერსად შევხვდიო. ამასაც რომ არ ეთქვა, ისეც ცხადია, რომ ეს არის მართალი და რუსთველი იძულებული ყოფილა ტყუილი ეთქვა. მართალია მაშინ ცენზურა და ცენზორი არ ყოფილა, მაგრამ აზრის ყლაპიები კი მაშინაც, უეჭველია იქნებოდენ. ხალხის უმეცარი უმეტესობა მეტათ თავმოყვარეა და არ იფერებს, არ ტყდება თავის უმეცრებაში და ყოველივეს თავისებურათ ხსნის, რასაკვირველია, სრულიად წინააღმდეგ სიმართლისა და მოქმედების განზრახვისა. ბევრნი დღესაც კი ამტკიცებენ, რომ რუსთველმა მისი და თამარ მეფის სიყვარული აწერაო და მაშინ, რასაკვირველია, ამას უფროც იტყოდენ. აი, რას მოერიდა ავტორი და მით გადაასხვაფერა! მართალია, თვითონ რუსთველი ამბობს:

„ჩემი აწ ცანით ყველამან, მას ვაქებ, ვინცა მიქია,
ესე მიჩნს დიდად სახელად, არ თავი გამიქიქია“-ო.

და ან ეს:

„თამარს ვაქებდეთ მეფესა სისხლისა ცრემლ-დათხეული;
ვთქვენი ქებანი ვისნი მე არ-ავად გამორჩეული.

მაგრამ ეს კიდევ არ ნიშნავს რუსთველისაგან თამარის შეყვარებას და მის სასიყ-ვარულო ქებას. ხალხში, როდესაც საქებარი რამ გახდება, ის ყოველთვის საზოგადოთ მის წარმომადგენელს მიეწერება ხოლმე საქებათ. მაგალითად, თამარ მეფის დროს სახელოვანმა მოძღვართ უხუცესებმა ააგეს ტაძრები, რომელნიც სახსოვრათ და სადიდებლათ თამარისა დარჩენ. მხედარი ცდილობდა მისვე ასამაღლებლათ გამარჯვებას, - მაგალითად, ზაქარია არღუთაშვილმა შორსა და შორს გადააწვდინა თავისი ძლევამოსილი მკლავი, რისთვისაც თვითონ მიიღო მხარგრძელის წოდება და ადიდა თამარის სახელი. აგრეთვე მწერლებმაც იჩინეს თავი და მათ რიცხვში რუსთველიც გრძნობდა, რომ მისი „ვეფხისტყაოსნით“ ის აქებდა და ადიდებდა თამარ მეფეს. არა, მისი საგანი სულ სხვა იყო. იმას სურდა, რომ „ვეფხისტყაოსანში“ დაეხატა მთელი საქართველოს სურათი და გამოეყვანა მისი საიდეალო გმირი, როგორც მამაკაცის, ისე დედაკაცისაც. საქართველო რომ გაშლილი და თანასწორ ბუნებიანი იყოს, მაშინ ის ერთ პირს აიღებდა გმირათ, მაგრამ რადგანაც, როგორც წინეთ ვნახეთ, ის სხვადასხვა ბუნებიანი და ხალხებიც სხვადასხვა ხასიათების მექონი, ამისათვის იმან საჭიროთ დაინახა, ერთი გმირის მაგიერ აეღო სამი, გადაეკავშირებია ერთმანეთთან, ერთი მეორით შეევსო და ისე წარმოედგინა ჩვენთვის. ამ აზრით იმან აიყვანა ამერიდან ტარიელი, იმერიდან ავთანდილ და შავი ზღვის პირიდან ფრიდონ და მათი შეერთებით დაგვიხატა ერთი სრული გმირი მთელი საქართველოისა. ამას თვითონვე აღიარებს შემდეგით:

„აწ ენა მინდა გამოთქმად, გული და ხელოვანება, -
ძალი მომეც და შეწევნა შენგნით მაქვს, მივსცე გონება;
მით შევეწივნეთ ტარიელს, ტურფადცა უნდა ხსენება,
მათ სამთა გმირთა მნათობთა სჭირს ერთმანერთის მონება“.

ამ ლექსებით ცხადათ ჩანს, რომ რუსთველს უძნელდება ამ სამი გმირის ერთმანეთის დამონება; ერთს მეორეზე უპირატესობას არ აძლევს, სამივე თანასწორათ მოწონს მათი სხვადასხვა ხასიათებით და მიტომაც იმეორებს: „სამთა ფერთა საქებელთა, ლამის ლექსთა უნდა ლევაო“.

არჩევანში რომ შევიყვანოთ ქართველები ამ სამი გმირის შესახებ, უეჭველია, ქართლელები ტარიელზე მიგვითითებენ, იმერლები ავთანდილს აირჩევენ და საზოგადოთ შავი ზღვის პირელები ფრიდონს მოიწონებენ. ეს მისი ბრალია, რომ ის განსაკუთრებითი ხასიათები, რომლებიც ამ სხვადასხვა კუთხის საქართველოს ხალხს ერთმანეთისაგან განასხვავებენ, რის შესახებაც შევნიშნეთ წინა ლექციაშიც, ამ გმირებში იხატება და თვითეული კუთხე თავის საკუთარ, ახალ ნაცნობს ხედავს იმათში. განსხვავება მხოლოთ იმაშია, რომ ახლა, როგორც პირველ ლექციაში ვამტკიცებდით, ცუდათ ხმარობენ ხასიათებს და მაშინ კი კეთილისაკენ ჰქონდათ მიქცეული.

ტარიელ რაღაც უცნაური ძალის მექონი გმირია! მის სურვილს ტყვილა ნურავინ ეწინააღმდეგება! რასაც კი თვალს მოჰკრავს და ხელს მოავლებს, პირდაპირ მიიწევს მასზე და დაუმსხვრეველ-გაუსრესელს არ გაუშვებს - ის ქარიშხალივით გააბნ-გამოაბნევს! ყოველთვის და ყოველგან პირდაპირია. იცნობს მხოლოთ თავის საკუთარ გულს, მისი ამყოლია, ისა რწამს, იმას ემსახურება და უმისოთ ქვეყანა ჩალათ უჩანს. ეტირება - მოურიდებლად ტირის მოთქმით და თუ ეცინება - იცინის. ერთი სიტყვით, ხილული ქვეყანა მისი სათამაშო ბურთია. მაგრამ, როცა გონების ძალღონეზე დგება საქმე, მაშინ კი ცოტათი აკლდება ფერი მის გმირობას.

სულ ამის წინააღმდეგია ავთანდილი. ნაკლებ ძალღონის არც ის არის, თუმცა სანდომიანობა კი აკლია მის გმირობას. ეს მისი ბრალია, რომ ყოველთვის და ყველგან გული დამონებული ჰყავს თავით. მისთანას არას იზამს, რომ ჯერ თავს არ დაეკითხოს; ასჯერ გაზომავს და მერე ერთხელ გამოჭრის. თავის თავს გარდა იმას სხვებიც ჰყავს ხოლმე სახეში და ამისთვის გულს უდროვოთ და უადგილოთ გათამაშების ნებას არ აძლევს. იმასაც, ტარიელივით, გული გაუმეფებია, მაგრამ ვეზირათ მიუჩენია მისთვის თავი და უმისოთ არ ამოქმედებს. ჭირში თუ ლხინში ყველგან ზომიერია. „კაცი უნდა ხერხი იყოს, გაჰქონდეს და გამოჰქონდესო“ ამბობს და ამის გამო საძნელოსა და საბოლოვოთ შეუძლებელს ვერსად ხედავს, გულს არაფრით არ იტეხს. „ცისა და ღვთისგან ნაბრძანებიაო“. - ამას ამბობს, როდესაც ის ნესტან-დარეჯნის საძებნათ მიდის. მაშინ, როდესაც ტარიელი კი გულგატეხილი მოთქვამს, ტირის, თავს იკლავს და ამბობს: უგანგებოთ არა იქნება რაო და ტყულა ჩემგან მისი ბრძოლა წინააღმდეგობააო! ავთანდილ ჭკუა-გონების გმირია და ღირსეულადაც აფასებს თავის თავს, იცის, ვინც არის.

„მე ისა ვარ, ვინცა სოფლად არა მოჰკრეფს კიტრსა ბერად“!

მართალია, ეს ორი გმირი ერთი ერთმანეთის ტოლები არიან, როგორც სხეულის, ისე ჭკუის ძალითაც, მაგრამ ჩვენ კი უპირატესობას სხეულის ძალაში ტარიელს ვაძლევთ ძალაუნებურათ და გონებისაში კი ავთანდილსა. ტარიელი, თუმცა დიდი ჭკუა-გონების პატრონია, მაგრამ მუდამ გულის გადაყოლა უფარავს ამ ჭკუას და ხშირათ თავხედათ გამოჰყავს; მაგალითად ნესტან-დარეჯანის დაკარგვა მისივე წინდაუხედაობის ბრალია და ამით მისი ბუნებითი ჭკუა ჩვენს თვალში ფასს იკლებს. ავთანდილი, თუ არ მეტი - ნაკლები გოლიათი არ არის ტარიელზე, მაგრამ, როგორც ზემოთა ვთქვით, მის ვაჟკაცობას მიმზიდველობა აკლია, და ეს მისი ბრალია, რომ გაზომილ-გამოანგარიშებულათ იბრძვის. ტარიელს გული აბრკოლებს, ავთანდილს თავი. და თანაგრძნობას კი გული უფრო იზიდავს თავზე. მართლაც, ავიღოთ ამათი გადანახადი ჩხუბები და ერთმანეთს შევუწონოთ.

ტარიელი რომ ხატაველებზე მიდის საომრად, - ისე თავხედათ იქცევა, რომ ერთი ათასზე მიჰყავს. თვითონაც იქითკენ მიიწევს, სადაც მეტი ჯარია და ისეთ ნაირათ იბრძვის, რომ ზარსა ჰცემს მოწინააღმდეგეს: ყვირილითა და ვაჟკაცური შეძახილებით აბრუებს!.. უთვალავ გარე შემორტყმულ ჯარში ლომივითა ტრიალებს!.. ისე გამხნევებულია, რომ იმ დროს ომის მეტი აღარა ახსოვს რა და განსაცდელს არ ერიდება! გეშინია იმ დროს, რომ არა მოუვიდეს-რა მარცხი ტარიელს და ეჰ, მართლაც, შუბი გაუტყდა, გადაემტვრა!.. მაგრამ კიდევ არა უშავს-რა: აქა აქვს მისი ხმალი, ახლა იმას მიჰყო ხელი და უარეს საქმეს შვრება: ჰფლეთავს, ჰგლეჯავს, ცხენს და კაცს შუა აპობს, ზოგს მანდიკურათ გადაჰკიდებს ხოლმე, ცხენ-კაცის გორასა დგამს და ბოლოს ძლევაც რჩება... მისი ხმლის ბასრობა თვითონაც კი მოწონს და შეჰკივის: „ვაქებ, ხმალო, ვინცა გლესაო!“ ბრძოლის ეშხით აღტაცებულია!.. ის თვითონ ზეგარ- დმო შთაგონებით იბრძვის. სრული პოეტური სურათი გვეხატება მის ბრძოლაში, იტაცებს ჩვენს გრძნობას... შიშით ერთ წამს თვალს ვერ ვაშორებთ და როცა გამარჯვება რჩება, ჩვენი გულიც დამშვიდებულია და ერთი ორათთანავუგრძნობთ მის ვაჟკაცობას. მისი ბრძოლა პოეტურია, ლირიკული, თუ კი შეიძლება კაცის ჟლეტა-კვლაზე ასე ითქვას, - გული, გული და გული!..

ახლა ავიღოთ ავთანდილის ომი მეკობრეებთან ზღვაში. ის რაღაც მშვიდობიანათ და გულგრილათ ემზადება საომრათ. იარაღსაც ახირებულს ჰკიდებს ხელს: რკინას და კეტს! ვაჭრებს ეუბნება: „თქვენ აქ თუ რამეს დამიშლით, თორემ მოხმარებით ვერ მომეხმარებითო! თქვენ ვაჭარნი ჯაბანნი ხართ და ომის უჩვეველნი, გასწით, დაიმალენით, ძირს ჩადით და ომი მე დამაცადეთ, მარტოც ვეყოფი იმათაო!“ და აი, იმართება ომი!.. მეკობრეებმა მოუახლოვეს ნავი და უნდათ რკინის ცხვირით თავისი ნავი ატაკონ ავთანდილის ნავს და დაამარცხონ, მაგრამ ავთანდილი ჯერ მშვიდობიანათ დგას და ხმასაც არ იღებს. ბოლოს, მოახლოვდენ თუ არა, უცბათ, დევივით, რკინის კეტს მოუხვედრებს და მეკობრეების ნავის ცხვირს ამტვრევს, მარილის ქვიშივით ფშვნის (აი, თურმე, რისთვის უნდოდა ის რკინის კეტი)! ბოლოს საბელით აჩერებს მტრის ნავს, გადაუხტება და, ვაი მეკობრეების ბრალი: შავ დღეს აყენებს, ვეღარავინ გადაურჩება მის მარჯვენას! ეს ბრძოლა მართლა რაღაც ზღაპრული, დევ-გმირულია, მაგრამ ჩვენ კი მაინც ისე არ გვატყუებს, როგორც ტარიელის ომი!.. და ეს მისი ბრალია, რომ აქ წინდაწინვე ვიცოდით, - ავთანდილი გაიმარჯვებდა. იმას გამოანგარიშებული ჰქონდა, რაც მოხდებოდა. ჩვენი გულიც დამშვიდებული იყო. რაც ადრევე ვიცოდით, ის მოხდა. ჩვენი გული არაფერს შეუშფოთებია, მოულოდ-ნელს არას გაუკვირვებივართ.

ტარიელის ომში გული ბრძანებლობდა, აქ კი, ავთანდილისაში - თავი. ის თუ აღტაცებული, პოეტური, ლირიკული ბრძოლა იყო, ეს დამჯდარი, კრიტიკულია და მიტომ უფრო საყვარლათ ხვდება პირველი ჩვენს გულს და გვიტყუებს ტარიელისაკენ. ახლა მივმართოთ მესამე გმირს - ფრიდონს.

ის ამ ორ გმირს ცოტათი ჩამორჩება. არც ტარიელის ოდენა გული აქვს და არც ავთანდილის სწორი თავი. ის არის საყვარელი გუნების მექონი: უშიშარი, მხნე, ღონიერი, ქეიფის მოყვარე და ტოლ-ამხანაგისათვის თავგანწირული. უკანასკნელს არას დაიშურებს მეგობრისათვის! სიყვარულს მაინცა და მაინც ძალიან არ გადაჰყვება. ის უფრო ქორ-მიმინოს და მწევარ-მეძებარს ეტანება. ქეიფობს თავისთვის. ზღვა და ხმელეთი მისი სანადირო, საქეიფო მოედანია. თავისთავად მოქმედება არ შეუძლია, მაგრამ მხარის მიცემა კი უკეთესი არ იქნება. ამას ამტკიცებს ის მისი თანამოზიარობით და მომხრობით ნესტანის გამოხსნის დროს. ის, ქაჯეთის ციხეზე მიმდგარი, თოკით გადასვლას ეპირება, მხოლოთ საბელის გაგდებას ევედრება. მასთანაც ის მასალის მძლეველია. თუ მისი მასალებით ხელი არ შეეწყოთ, შორს ვერ წავიდოდენ ვერც ტარიელი და ვერც ავთანდილი. ჯარი მისი წაიყვანეს, იარაღი მისი, ნავი მისი; ტარიელის შავი ტაიჭიც მისეულია, ერთი სიტყვით, უმცროსი, მაგრამ საჭირო და გამოსადეგი არის, უმისობა არ მოხერხდება, უთუოდ ჭირშიაც და ლხინშიაც თანამოზიარე უნდა იყოს. რადგანაც, თუმცა მცირეთ კი, მაგრამ მაინც ორივეს ჩამოჰგავს ფრიდონი, როგორც ავთანდილს, ისე ტარიელსაც, ამისათვის ცალკე იმაზე ბევრ ლაპარაკს მაინც და მაინც აღარა ვხდით საჭიროთ. ჩვენ მხოლოთ შევადარებთ ერთმანეთს იმ ორ გმირს - ამერელ ტარიელს და იმერელ ავთანდილს, ისე, როგორც რუსთველი აგვიწერს. მაშინ დავინახავთ, თუ რა განსხვავებაა მათს მოქმედებაში ერთსა და იმავე საქმეში, რა გვარიც უნდა იყოს ეს საქმე.

ნუ დავივიწყებთ, რომ ორივეს, როგორც ტარიელს, ისე ავთანდილსაც, სიყვარული ამოქმედებს. პირველს უყვარს ინდო მეფის ფარსადანის ქალი - ნესტან-დარეჯანი და მეორეს - თინათინ, როსტევან არაბთა მეფის ქალი.

III

დავიწყოთ სიყვარულიდან. ტარიელი არის ინდოეთის მეფის ფარსადანის ამირბარი და ამირ-სპასალარი, თვითონაც მეფის შვილი და შვილივით შეყვარებული მეფე-დედოფლისაგან, რომელთაც ერთი ქალის მეტი არა გააჩნიათ-რა. ამ ქალს ეწოდება ნესტან-დარეჯანი. ერთხელ, როდესაც მეფე ბრუნდება ნადირობიდან, ტარიელს უბრძანებს - „მინდა ჩემი ქალი ვნახო და შენ ეგ ერთი ასხმა დურაჯები თან წამოიღე, მივუტანოთო“. ქალი მზეთუნახავათ იზრდება: საკუთარი კოშკია მისთვის აგებული და იქა ზის, არავის არ ეჩვენება, გარდა ნათესავებისა, მას ერთი ასმათ ჰყავს მოახლეთ მიჩენილი. შედის მეფე თავის ქალთან, ტარიელი კი გარეთ რჩება. მეფე ასმათს უბრძანებს, რომ გარეთ მყოფ ტარიელს, რომელსაც ნება არა აქვს მზეთუნახავთან შემოსვლის, დურაჯები ჩამოართვას და შემოუტანოს ნესტან-დარეჯანს. ასმათ რომ გამოდიოდა, რაღაც უნებურათ იმგვარათ აუხია ფარდას პირი, რომ ტარიელმა მოჰკრა თვალი მშვენიერ ნესტან-დარეჯანს და გარეტიანდა: მოხვდა გულში ტრფიალების ისარი და მოედო სიყვარულის ცეცხლი... მაშინვე დაბნდა და უსულოთ დაეცა იქვე!.. სამი დღის განმავლობაში გონს არ მოსულა. შეძრწუნდენ მეფე-დედოფალი, შეიძრა სასახლე!.. არ იციან, რას უნდა მიაწერონ ამგვარი უცები ავადმყოფობა!.. მოასხეს ყოველი კუთხით მკურნალები. ახვრეტენ სხვადასხვა სასმელებს. მუყრნი (მოლლები) შეშინებულისას ულოცავენ. ზოგი ამბობს ბელზებელს შეჰყრია, ე.ი. ეშმაკეულობისაგან არისო, ზოგი სენს აბრალებს, ზოგი სევდას და ზოგი რას! ბოლოს მკლავიც გაუხსნეს, მაგრამ არა ეშველა-რა. მართალია, თუმცა ცოტა კი მოიხედა, მაგრამ მორჩენა-განკურნება კი ძნელია!.. მისი მკურნალი მხოლოთ მისი უნებურათ და უეცრათ მკვლელი ნესტან-დარეჯანია. და, აი, ის კიდევაც უგზავნის ასმათის ხელით სამკურნალოს: ატყობინებს, რომ თავს რათ იკლავ. მეც მიყვარხარო!.. ამ სიტყვამ უეცრათ გაჰკურნა ტარიელი, ახლა აღარა ტკივა რა... ის ისევ გამთელდა, გალომგულდა!... მზათ არის, რომ ქვეყანას შეებრძოლოს!.. ქეიფობს, ლხინობს, ტოლამხანაგებში სვამს და ამგვარათ ზრდის მის ნესტანისადმი სიყვარულს. ბოლოს ხედავს თავის სატრფოს და ტყობილობს მის სურვილსაც. ნესტან უბრძანებს:

„ბედითი ბნედა, სიკვდილი რა მიჯნურობა გგონია?
სჯობს, საყვარელსა უჩვენნე საქმენი საგმირონია“.

თუ რომ გინდა ჩემი შენდამი სიყვარული გამტკიცდეს და ჩემი ღირსი შეიქნე, ჯერ სახელი რამ მოიპოვე, თავი იჩინე, მამულს ემსახურე: წადი, შეები ხატაველთ და მათი ჯინი ამოგვაყრევინეო. ტარიელს ერთი თქმის მეტი არ დაჭირვებია. რწამს ნესტანის ნათქვამი, ეჭვი აღარა აქვს მის სიყვარულზე და სულწასული, მოუთმენლად გაიჭრება ხატაველებზე და ომს გამოუცხადებს.

ავთანდილიც არაბთა მეფის - როსტევანის სპასპეტია, მის სამეფოში პირველი კაცია. იმას მისი პატრონის - როსტევანის - ქალი თინათინი უყვარს... ეს სიყვარული ღრმათ აქვს გამჯდარი, მაგრამ ტარიელისავით კი ვერ რევს ხელს. უყვარს, იტანჯება ჩუმათ, თავისთვის და ელის მარჯვე დროს. აი, როგორ აგვიწერს რუსთველი ამ სიყვარულს:

„გულსა მისსა მიჯნურობა მისი ჰქონდა დამალულად,
რა მოჰშორდეს, ვერ-მჭვრეტელმან ვარდი შეჰქმნის ფერნაკლულად,
ნახის, ცეცხლი გაუახლდის, წყლული გახდის უფრო წყლულად.
საბრალოა სიყვარული, კაცსა შეიქმს გულმოკლულად“.

გრძნობს, ითმენს სიყვარულს ავთანდილ, ტარიელივით არა ბნდება, დროს მოელის და, აჰა, ბედი იმ დროსაც, იმ შემთხვევასაც აძლევს: როსტევან მეფე სიცოცხლეშივე უპირობს თავის ასულს თინათინს გამეფებას და რჩევას ჰკითხავს დარბაისლებს: ქალი რომ არის მიმძიმსო. ეს რომ ესმა ავთანდილს, იმედი გაუმართლდა გულში, მაშინვე გამოიანგარიშა, რომ რაღაი თინათინ მეფეთ იქნება, მე როგორც სპასპეტი და პირველი კაცი ვალდებული ვიქნები ხშირათ ვეახლო ხოლმე, ხშირათ წარვდგები ხოლმე ჩემი სატრფოს წინ და მაშინ ადვილათ შესაძლებელია ჩემ სიყვარულს რამე მოუხერხდესო. და ამ აზრით პირველი მედასტურე შეიქნა მეფის; სხვებიც აიყოლია. აი, როგორ გვიწერს ამას რუსთველი:

„რა მეფედ დასმა მეფემან ბრძანა მისისა ქალისა,
ავთანდილს მიჰხვდა სიამე, ვსება სჭირს მას აქ ალისა,
თქვა: ზედი-ზედა მომხდების ნახვა მის ბროლ-ფიქალისა,
ნუთუ მით ვპოვო წამალი მე ჩემი, ფერ-გამქრქალისა!“

ამ აზრით წახალისებული და გულდაშოშმინებული, ის ზრდის თინათინის სიყვარულს, მაგრამ ისე არა, როგორც ტარიელი სახალხოთ, აღტაცებით და სმა-შექცევით. როდესაც პირველათ ცნობა მიუვიდა ნესტან-დარეჯანისაგან, მაშინ ტარიელი ქეიფობდა ტოლ-ამხანაგებში და სმას ეძლეოდა. ავთანდილი კი მარტოობას ეძებს... სიყვარული იმას დიდ საიდუმლოთ მიაჩნია, იმაზე ფიქრი და ლოცვა - ერთი და იგივეა. როგორც ლოცვის დროს საჭიროა მარტოობა, და მხოლოთ სალოცავზე ფიქრი, ისე აქაც, სიყვარულის გრძნობის დროს, საჭიროა მარტოობა, რომ სხვა რამემ გონება არ გაიყოლიოს. და, აი, ავთანდილიც მარტო ზის ოთახში, იგონებს თავის საყვარელს, ხელში უჭირავს საკრავი და დაჰღიღინებს ზედ, გრძნობით ავსილი. ამ ყოფაში ხედავს იმას თინათინის მიგზავნილი კაცი, რომელიც ეუბნება: - მისგან დაბარებული ხარო:

„ავთანდილ ჯდა მარტო საწოლს, ეცვა ოდენ მართ პერანგი,
იმღერდა და იხარებდა, წინა ედგა ერთი ჩანგი.
შემოვიდა მის წინაშე თინათინის მონა ზანგი,
მოახსენა: „გიბრძანებსო ტანი ალვა, პირი მანგი“.

ავთანდილ მხიარული მიდის თინათინთან და იქ ტყობილობს მისგან, რომ იმასაც ჰყვარებია და მის მეტს არავის დაასაკუთრებს თავს, მაგრამ ჯერ კი, როგორც ნესტანმა ტარიელს, ისე უდებს ესეც პირობას, მაგრამ სულ სხვა გვარს. „წადი, ჯერ ის მოძებნე, ვიღაც უცხო მოყმე რომ გინახავსთ შენ და მამა ჩემს, შეიტყვე ხორციელი იყო ვინმე თუ უსულოო, ადამიანი, მიწის შვილი, თუ ეშმაკეული რამე, ციდან ჩამოვარდნილიო“. სამ წელიწადს აძლევს დროს ვადათ, მერე კი მოდი, მე ისევ ასე უფურჭკვნელათ და დაუჭკნობლათ დაგიხვდებიო და შენც „შეგეყრები, შემეყა-რეო“. მოხვდა ამით ავთანდილს სიამე. რწამს ესები ყველა, მაგრამ ტარიელივით შლეგათ არ გარბის მაინც. იცის, რომ ქვეყანა ცვალებადია; კაცის გული მალე გადატ-რიალდება ხოლმე და ამისთვის საიმედო ნიშანს რამესა თხოვს საყვარელს დასამ-ტკიცებლათ:

„მესმა თქვენი ნაუბარი, გავიგონე, რაცა ჰბრძანე,
ვარდსა ქაცვი მოაპოვებს, ეკალთამცა რად ვეფხანე,
მაგრა, მზეო, თავი მზესა ჩემთვის სრულად დააგვანე,
სიცოცხლისა საიმედო ნიშანი რა წამატანე“.

ასე ეუბნება, ხატზე აფიცებს, თვითონ ეფიცება, საბუთს ჰკიდებს ხელს და მერე მიდის ბრძანების ასასრულებლათ; ტარიელივით უეჭვოთ, უცბათ არ გარბის.

ახლა როგორ ასრულებენ ისინი მათ მათ მინდობილებას? ტარიელს, როგორც კი მიუახლოვდა ხატაეთს - ბრძოლის სურვილი აენთო. წინ ხატაველთა ხანის მოციქულები მიეგებენ და თხოვეს, რომ ბევრი ჯარით ნუ მოხვალ და ნუ აგვაოხრებთო: ჩვენ მზათა ვართ უბრძოლველათ დაგმორჩილდეთო. ამაზე ვაზირები ურჩევენ ტარიელს: ნუ დაუჯერებთ, ისინი მოღალატენი არიან მოტყუებას გიპირებენო. ამასთან, მართლა, მთხრობელიც მოუვიდა ტარიელს, მაგრამ ის მაინც თავისას არ იშლის, სული მიუდის, ცოტა ჯარით გარბის და უნდა მალე აასრულოს მისი საყვარლის სურვილი. იმაზე კი აღარ ჰფიქრობს, რომ შეიძლება ადვილათ ფათერაკს გადაეკიდოს, მისი აჩქარებით და გულის აყოლით შეიძლება ისიც გააფუჭონ, ჯარი დაუმცირონ, მეფეც შეარცხვინოს და საყვარელსაც გული მოუკლას, მაგრამ ის რას დასდევს ამაებს!.. ან სიკვდილი ან ძლევა!.. თავს იმეტებს, საეჭვოში ვარდება, მაშინ, როდესაც აუჩქარებლათ და გაუჭირვებლათ, მთელი ჯარით რომ მივიდეს, შიში და ეჭვი აღარაფრის იქნება.

ავთანდილ აუჩქარებლათ კვალში უდგია მისდა მინდობილ საგანს: დადის, დაეძებს გულმოდგინეთ. აჰა, ერთი თვეღა დარჩენილა ბორჯამდი! ეს უკლავს გულს!.. შედის ერთ უდაბურ ადგილში, სადაც მონადირე ქურდებს წაატყდება მოულოდნელათ და მათგან გაიგებს, რომ ის ვიღაც უცხო მოყმე, შავ ცხენიანი, აგერ მიდისო. გამოუდგება და დაინახავს თვითონაც. ტარიელი რომ ყოფილიყო, პირდაპირ, ჯიქურ მივარდებოდა ამ თავის საძებარ საგანს, მაგრამ ავთანდილ კი შეჩერდა და არ შეუტია, არ შეეჯახა და ეს არა მიტომ, რომ ვითომც შემკრთალიყოს და შეშინებოდეს. არა! მაშინვე ეს განიძრახა: ეს ვიღაც არის, მეტათ შლეგი და ახირებული ვინმეა, ადამიანს ერიდება, ეკრძალება, ამის მაგალითი გვიჩვენა ადრევაც ნადირობის დროს, ახლაც ეს ქურდები მათრახით უცნაურათ შეუმწიფებია! რომ მივიდე პირდაპირ და შევებრძოლო, ან იმან უნდა მომკლას და ან მე, და რათა? ის, რისიც შეტყობა მინდა, რისთვისაც გადმოვჭრილვარ საძებრათ და ამდენი დრო დამიკარგავს მაინც გაუგებარი დამირჩება. და მისი ამბვი დაიკარგება საუკუნოდო!

„რათგან ისი არის სადმე უცნობო და ისრე რეტად,
რომე კაცსა არ მიუშვებს საუბრად და მისად ჭვრეტად,
მივეწევი, შევიყრებით ერთმანეთის ცემა-ჟლეტად,
ანუ მომკლავს, ანუ მოვჰკლავ, დაიმალვის მეტის-მეტად“.

_____

რაცაღა არის, არა არს, თუმცა არ ედგნეს ბუდენი,
სადაცა მივა, მივიდეს, რაზომც მოვლიდეს ზღუდენი,
მუნითგან ვძებნე ღონენი ჩემნი არ-დასამრუდენი“.

აი, რა მიზეზით არ უნდა შეტაკება ავთანდილს ტარიელის და მართლაც აუჩქარებლათ, აჩრდილივით მისდევს შეუნიშნავათ ტარიელს, თვალს არ აშორებს. ორი დღე და ღამე იარეს ამ გვარათ: მესამე დღეს, საღამო ჟამს ერთი შამბნარი გაიარეს, წყლის პირათ ქვაბი გამოჩნდა და იქით მიემართა ტარიელი. ახლა კი მიხვდა ავთანდილი, რომ ის არის მისი ბინა და ბუდე. შეჩერდა, მეტს აღარ მიჰყვება, თავს არიდებს. ცხენი ძირს მიაბა, თვითონ გავიდა მაღალ ხეზე და იქიდან ათვალიერებს, თუ რა ამბავიაო. ტარიელ გადახტა ცხენიდან, გამოეგება შავით მოსილი ქალი - ასმათ, ერთმანეთს გადაეხვიენ, მიატირეს... ცოტა ხანი დაჰყო ტარიელმა და ბოლოს ისევე გაუდგა თავის გზას, მარტო დააგდო ასმათი. ამას ყველას უყურებდა ავთანდილი და უკვირდა. ეხლა კი ჩამოვიდა ხიდან, წყნარათ მივიდა ქვაბში, შეიპყრა გაკვირვებული ასმათი და მოინდომა მისგან შეეტყო ტარიელის ამბავი. აღარაფერი ღონე არ დაუზოგავს, მუხ-ლიც მოუყარა და ყელგამოწევით ეხვეწებოდა, მაგრამ მაინც ვერას გახდა. ბოლოს თმით წამოზიდა და მოკვლა დაუპირა, რომ შეეშინებია, მაგრამ ასმათმა უთხრა - „მომკალ, მე სიკვდილი კიდეც მენატრება და შენ მაინც ვერას შეიტყობო!“ ტარიელი რომ ყოფილიყო, ამდენს ვეღარ მოითმენდა და ისე დაანარცხებდა მიწაზე უსულოდ, როგორც ის ვეფხი, ნესტანს რომ შეადარა. მაგრამ ავთანდილი კი თავისას არ იშლის. იცის, რომ აქ რაღაც საიდუმლოა და უთუოდ სიყვარულის ამბავი რამ იქნებაო. მიჯდა თვალთმაქცურათ კუთხეში და დაიწყო ტირილის მოთქმით... ბოდიშს თხოვს, რომ გაგარისხეო, მაგრამ რა ვქნა სიყვარულისაგან გამხეცებული ვარ, ცეცხლი მეკიდება და მაპატივეო, მიჯნური მტერსაც კი შეებრალებაო... ამგვარი სიტყვებით გული მოუბრუნა ასმათს, ანკესივით წამოაგო ზედ მისი გული; შეირიგა და დაიდობილა ისე, რომ იმის შუამდგომლობით ტარიელს თავი გააცნო და ისიც გაიცნო: მაინც შეიტყო, რასაც ეძებდა და დაკმაყოფილებული წაემართა საყვარლისაკენ.

ტარიელმა ძებნა ერთხანათ მისი საყვარელი და რომ ვეღარსად შეხვდა, - გაიტეხა გული, დაეცა სულით და სრულიად გამხეცდა: ცხოვრობს ქვაბში, ასმათის მეტს არავის იახლებს, მოთქვამს და ტირის... ოცნებათ არის გადაქცეული, უდაბურ ადგილებს ეძებს და ადამიანს ერიდება! მაშ როგორღა უნდა გაიგოს საყვარლის ამბავი? ავთანდილი კი ისეთ ადგილებს ირჩევს, სადაც ხალხი მეტია. შეიტყო თუ არა, ამა და ამ ადგილას ზღვის ხელმწიფის სამფლობელოა, სადაც ყოველი კუთხით თავს იყრიან ხმელეთიდან თუ ზღვითაო, - იქით მიაშურა. რადგანაც იცის, რომ იქ ვაჭრული ქალაქია და ვაჭრების ქვეყანა, თვითონაც ვაჭრულად ირთვება, „რა ქვეყანაშიაც მიხვიდე, იმ ქვეყნის ქუდი დაიხურეო“ ჰფიქრობს. აქ ერთ დიაცს გადაატყდება, ფატმან ხათუნს, ვაჭართ უხუცესის ცოლს, რომელიც პირდაპირ აშიყობას დაუწყებს ავთანდილს და იწვევს თავისკენ. ჯერ უკვირს ავთანდილს, როგორ შემომბედა და რა ჩემი საარშიყოაო! ბოლოს დაფიქრდება და ამბობს: ის ქალი ბევრის მნახველი იქნება, ბევრი რამ საიდუმლოებაც ეცოდინებაო, აქ ისეთი ადგილია, რომ მგზავრი არ გამოეპარებაო: მოდი ერთი მივჰყვები ნებას, თავს მოვაჩვენებ შეყვარებულათ და მაშინ მისგან ბევრ საიდუმლოებას გავიგებ, რადგანაც დედაკაცებს ზნეთა აქვთ, საყვარელს ყოლიფერს, რაც კი იციან გაუმჟღავნებენ ხოლმეო და ვინ იცის, ეგება ზოგი საძებარი საქმისაც რამ გავიგოვო.

„ისი დიაცი აქა ზის, მნახავი კაცთა მრავალთა,
მოსადგურე და მოყვარე მგზავრთა, ყოველგნით მავალთა,
მივჰყვე, მიამბობს ყველასა, რაზომცა, ცეცხლო, მწვავ ალთა,
ნუთუ რა მარგოს, მე მისი გარდახდა ჩემგან ვცნა ვალთა.
თქვა: დიაცსა ვინცა უყვარს, გაექსვის და მისცემს გულსა,
აუგი და მოყივნება არად შესწონს ყოლა კრულსა,
რაცა იცის, გაუცხადებს, ხვაშიადსა უთხრობს სრულსა,
მიჯობს, მივჰყვე განღა სადმე ვსცნობ საქმესა დამალულსა“.

ამას გადაწყვეტს, წერს პასუხს და, მართლაც, უცნაური შემთხვევით ტყობილობს საძებარ ამბავს. წიგნს მიაწერინებს ფატმანს ქაჯეთში ნესტან-დარეჯანისაკენ, პასუხსაც ჩაიგდებს ხელში და მიუტანს ტარიელს. ამ გვარათ, ტარიელს ხელიდან წაუვიდა მისი სატრფო. ფრიდონმაც ნახა ერთხელ ზღვის პირათ, რომ ნავით გამოიტანეს ზანგებმა, მიაშურა მისი ცხენით, მაგრამ გაასწრეს და ვერას გახდა-რა. ავთანდილს კი თვალითაც არ უნახავს, მაგრამ გონების თვალის შემწეობით შეიტყო, სადაც იყო. ქაჯეთის ციხეზედაც მიმდგარი სამივე მეგობრები, თავთავის ხასიათის შესაფერისად თათბირობენ. ფრიდონ საბელით ქურდულათ გადაპარვას აპირობს, ავთანდილ ვაჭრულათ, მოტყუებით შესვლას და ტარიელ კი პირდაპირობაზედა დგას. ამგვარათ ჩვენ ეხედავთ, რომ ტარიელი მოქმედობს გულის აყოლით და ავთანდილი კი თავს ეკითხება. თუ გავიხსენებთ წინა ლექციას, როდესაც ამერლების, იმერლების და შავი ზღვის პირელების ხასიათების განსხვავებაზე ვლაპარაკობდით, მაშინ ნათლად დავინახავთ, რომ ტარიელში იხატება ქართლელების ხასიათი და ზნე, ავთანდილში იმერლების და ფრიდონში შავი ზღვის პირელების. მაშასადამე, ჩვენი შენიშვნაც რუსთაველის სურვილის შესახებ საფუძვლიანი ყოფილა.

რაც აქ კაცების შესახებ ვთქვით და დავინახეთ, იგივე ითქმის ქალების შესახებაც. ნესტანი ამერია და თინათინი იმერი. რადგანაც წინა ლექციებში, საზოგადო ხასიათების გარჩევის დროს, ჩვენ ქართველ ქალებზე არა გვითქვამს რა, ამისათვის საჭიროთ დავინახეთ, რომ ახლა აქ, სანამ ნესტანზე და თინათინზე ვიტყოდეთ რამეს, მოვიხსენიოთ ისინიც. იმ თავითვე გაგონილი ჰქონდა და კიდევაც სწამდა ქართველ ხალხს, რომ, როდესაც მოციქულებმა წილი ჰყარეს მაზედ, თუ ვის რომელ ქვეყანაში ექადაგნა სიტყვა ქრისტესი, მღვთისმშობელმაც მოინდომა მონაწილეობის მიღება და წილათ ხვდა საქართველო. სხვათა შორის, ჩემი აზრით, ამის ბრალიც იყო, რომ სხვა ქვეყნებში ისეთი ნდობა და თავისუფლება არა ჰქონდათ ქალებს, როგორიც ჩვენს ქვეყანაში. უნდა გამოვტყდეთ, რომ ეს პატივი ღირსეულათაც შეიფერეს ჩვენში დედებმა. პირველათ ანდრია მოციქული მოვიდა საქართველოში საქადაგებლად კოლხიდით, დაასო ჯვარი ენგურის პირათ (დღესაც იმ ადგილს ჯვარი ჰქვია), მაგრამ ვერას გახდა, მაშინ, როდესაც ნინო მოციქულთა სწორმა, ნანა დედოფლის, მირიანის მეუღლის, შემწე-ობით კი მთელს საქართველოს მოსდო ქრისტიანობა. არც ერთ მეფის დროს ისე არ განთქმულა საქართველო, როგორც თამარ მეფის დროს, თუმცა ქალი კი იყო; არც ერთ მოწამეთაგანს იმდენი ტანჯვა არ მიუღია რჯულისა და ქვეყნისათვის და მისთანა მაგალითი არ უჩვენებია ხალხისათვის, როგორც ქეთევან დედოფალმა. საქართველოს ისტორიის შესწავლა თვალდათვალ დაგვანახვებს ჩვენ, რომ ჩვენს წარსულ ცხოვრებაში უმეტესი ღვაწლი მიუძღვის დედათა სქესს. ჭირში თუ ლხინში, შინ თუ გარეთ ცხოვრების მანქანა მათ ხელში ყოფილა და ჯარაც მათ უტრიალებიათ. სამშობლოსათვის თავის განწირვა, უბრალო რამ, ჩვეულებრივი ყოფილა. ათას და ათი-ათას მაგალითებიდან ერთიც რომ მოვიყვანოთ, საკმაო იქნება. მარაბდის ომში, სადაც ცხრა ძმა ხერხეულიძე მედროშენი ერთს დღეს მოიკლა, უკანასკნელ შვილს, მომაკვდავს, ჩამოართვა ხელიდან ბაირაღი მოხუცმა დედამ... იმ დროს სძლია ქართველმა ქალმა დედობას და თვითონ წაუძღვა წინ ქართველ ჯარს!.. ჩვენში მაშინ ივდითებიც ცოტანი არ ყოფილან და, მართალია, ეგება ბიბლიურ ივდითივით ქვეყნის გამოსახ-სნელათ თავი არ მოუჭრიათ ონოფრეებისათვის, მაგრამ საქართველოს დასაღუპავათ შახებში და სულთნებში აღძრულ სურვილებისათვის კი ბევრჯერ მოუკვეციათ თავი მათი საკუთარი თავგაწირვით. არა თუ ხორცით, სულითაც კი ემსხვერპლებოდენ ხოლმე მამულის სიყვარულს: რჯულზე ხელს იღებდენ და ცოლებათ მიჰყვებოდენ უსიამო შახებსა და სულთნებს, ოღონდა სამშობლოს შესახებ მათი გული მოეგოთ!.. დღეს, ამ საზოგადო ზნეობით დაცემის დროს, ხასიათების მრუდობა, თუ არ უმეტესათ, ნაკლათ მაინც არ ატყვიათ ქალებს კაცებზე, მაგრამ ეს კი უნდა ვთქვათ, რომ მომავლისათვის საიმედო ნიშნები ქალებში უფრო იხედება. ორმოცდაათი წელიწადია, რაც ვაჟებს გზა ეძლევათ, მიდიან სხვაგან და სხვაგან სწავლა-განათლების მისაღებათ, მერე მოდიან აქ და წინ სამუშაო ბევრი რამ უხვდებათ. მართალია ჩვენ მისი თანახმა არა ვართ, რომ ვითომც ამ ხალხს არა გაეკეთებიოს რა. ბევრი გააკეთეს. მართალია ციხე-დარბაზები არ აუგიათ, ვერც თავის კეთილდღეობა წაუყვანიათ კარგათ, მაგრამ აქ სულ სხვა მიზეზებია. ვისაც სურს მათი შრომის და ნაყოფის დანახვა და მათი აწონ-დაფასება, თვითონაც უნდა გონების თვალი გამოახილოს და მაშინ უეჭველია აზრს გამოიცვლის მათ შესახებ. არა, ბევრი გაუკეთებიათ ამ ვაჟებს, მაგრამ იმათ ადგილზე ქალები რომ ყოფილიყვენ, იმათაც რომ იმდენი დრო და საშუალება ჰქონოდათ, ეჭვი არ არის, მეტ სარგებლობას მოუტანდენ ჩვენს ქვეყანას თავისთავად და ვაჟებსაც აღძრავდენ ენერგიულათ კეთილსამუშაოთ. ეს მომავალი და წარსული დროს დედები უცნაურათ და საკვირველათ გამოუხატავს რუსთველს თავის უკვდავ „ვეფხისტყაოსანში“. ამგვართაგანი არიან ნესტან-დარეჯანი და თინათინ. პირველი ამერთა ქალია და მეორე იმერთა. ერთი მათგანი ძალიან ემსგავსება ხასიათებით ტარიელს და მეორე ავთანდილს. აქ ისინიც შევადაროთ ერთმანეთს.

ნესტან-დარეჯანმაც, ნახა თუ არა ტარიელ, მაშინვე შეუყვარდა და ისე გადაჰყვა გულს, რომ ვეღარ მოახერხა დაფარვა; არა თუ ასმათს გამოუტყდა, თვითონ ტარიელსაც წიგნსა წერს და საბუთს უგდებს ხელში, სიყვარულის სენით გამსჭვალულებისათვის იმ სამკურნალო მალამოს, რომელიც ხშირათ ბოლოს სამსალათ გადაიქცევა ხოლმე. მაგრამ ამეებზე აღარა ჰფიქრობს ნესტან. პირველათ რომ შეიყვანა სანახავათ ტარიელი, - რაღაც უცნაური რამ მოუვიდა... კრძალვა-სირცხვილი და სიყვარულის გრძნობა ორივე ერთად მოაწვა, ააჟრჟოლა და ენა დაუბა... ბოლოს ძლივს მოიბრუნა სული, მოიხმო ასმათ და ყურში ჩაუჩურჩულა: „მოახსენე ამირბარს, რომ წავიდეს, მეტი აღარ შემიძლია-თქო“.

„დიდხან ვდეგ და არა მითხრა სიტყვა მისსა მონასურსა,
ოდენ ტკბილად შემომხედის, ვითამცა რა შინაურსა;
ასმათ უხმო. მოიუბნეს; ქალი მოდგა, მითხრა ყურსა:
„აწ წადიო, ვერას გითხრობს!“ მე კვლა მიმცა ალმან მურსა“.

რა დიდებული გრძნობაა და რა მდიდარი სურათია გამოსახული ამ რამდენიმე სიტყვაში! სესტან-დარეჯან, მისი ატაცებული სიყვარულით, მისი უნებური და ურცხვი კეკლუცობით და მისი ყმაწვილური კრძალვა-ახირებულობით უცნაურათ იზიდავს ჩვენს გულს, ჩვენს თანაგრძნობას და მზათა ვართ სულში ჩავიძვრინოთ. ახლა ვნახოთ ესევე ნესტან-დარეჯანი, როდესაც შეიტყო, რომ ხორასნელ მეფის შვილს აძლევენ. რჩევა ჰქონიათ, ტარიელი იქ ყოფილა და დათანხმებია! ეს პატარა, მორცხვი, მშვიდობიანი გვრიტი უეცრათ იზრდება ჩვენ თვალწინ და როდესაც თავის სიმართლისა და სურვილის დაჩაგვრასა ხედავს, …... ვეფხვათ გადაქცეულია და ზარ-დამცემათ მრისხანეობს. სადღა არის ადრინდელი უმანკო, ნაზი და გამოუცდელი პატარა ნესტანი?!

„ქვე წვა, ვით კლდისა ნაპრალსა ვეფხვი პირ-გამეხებული;
არცა მზე ჰგვანდა, არც მთვარე, ხე ალვა, ედემს ხებული.
ასმათმან დამსვა შორს-გვარად გულსა მე ლახვარ-ხებული;
მერმე წამოჯდა წარბ-შერჭმით, გამწყრალი, გარისხებული“.

„მიბრძანა: მიკვირს, რად მოხვე მშლელი პირისა მტკიცისა,
გამწირავი და მუხთალი, შენ, გამტეხელი ფიცისა?!
მაგრა ნაცვალსა პატიჟსა მოგცემსო. ზენა, მი, ცისა“.

ეს კიდევ ცოტაა, მარტო ამას არ აჯერებს და ემუქრება:

„რათგან დამთმე, მეცა დაგთმობ, ვინძი უფრო დაზიანდეს“.

და

„ცოცხალ ვიყო, შენ ინდოეთს, ღმერთო, ხანი ვერა დაჰყო,
თუ ეცადო დაყოფასა, ხორცთა შენთა სული გაჰყო,
სხვა ჩემებრი ვერა ჰპოვო, ცათამდისცა ხელი აჰყო!“

სწორეთ ამ დღიდან ჩაეხატა ტარიელს ნესტანი ვეფხვის მსგავსად და ამიტომ იცვამს ვეფხვის ტყავს. მართლა, რომ გასაოცარი სანახავია! ახლა ეს ის აღარ არის, როდესაც ჩვენ გვიყვარდა და სულში ჩაძვრენას ვუპირებდით. არა, აქ ძლიერი ვინმეა! იქ თუ ტკბილი გრძნობით გვიმონებდა, აქ გამწარებული გრძნობის ძალით გვაკვირვებს და უსიტყვოთ გვიმონებს... ახლა სულში ჩაძვრენას კი ვეღარ ვუბედავთ, - გვინდა, რომ თაყვანი ვსცეთ და ფეხთ ვემთხვიოთ მას!.. ესეც ქალთა შორის ტარიელია - ძლიერი და გამბედავი, მაგრამ, როგორც გულის ამყოლი, იმასავითვე უთანასწორო თავის მოქმედებაში. ცოტა რამ ამაღლებს ცამდი და ცოტა რამვე დაჰცემს ხოლმე. მაგალითად, ამისთანა ძლიერი ხასიათის მექონი უსიტყვოდ ემორჩილება მამიდა მისს დავარს! დავარ უმოწყალოდ ჰცემს, ლანძღავს უშვერი სიტყვებით, ბოლოს კუბოში ამწყვდევს, ისტუმრებს დასაკარგავათ და ნესტანი არა თუ ვერ ეწინააღმდეგება, ერთ „მიშველესაც“ ვერ იძახის!.. იმდენი გზა გაიარა - ზღვა-ხმელეთი, ბოლოს ფატმანის ხელშიაც ჩავარდა... ისე დაცემულა სულით, რომ ხმას არ იღებს, მხოლოთ ტირის და მოთქვამს!.. ისიც ტარიელსავით გარეტიანე-ბულია... დარწმუნებული უნდა ვიყოთ, იმან რომ თავის ვინაობა და მდგომარეობა გაამჟღავნოს, ზღვის მეფე იმას შეიბრალებს და სურვილს აუსრულებს, მაგრამ ნესტან კი გულს ვეღარ ერევა და მხოლოთ ტირილს უნდება. გზაშიაც, მერე, გაპარვის შემდეგ, რათ არ იფარავს სახეს?! რატომ განგებ არ იცვლის სახეს და მიდის და მიანათებს თავისი საკუთარი სახით და მით ყველას ყურადღებას იქცევს და უვარდება ხელში ქაჯეთის მეფის მეკობრეებს?! მიტომ, რომ ყოვეთვის და ყოველგან, როგორც არის, ისე უჩვენებს თავს!.. პირდაპირია ტარიელივით. ქაჯეთში, შეპყრობილი კოშკში, ის სულ მუდამ ტარიელზე ფიქრობს და განძრახვაც აქვს, როცა მეფის ძე დაბრუნდება ქაჯეთში და მოინდომებს მის ცოლათ შერთვას, ის მაშინვე გადავარდება მაღლიდან, დაეხეთქება კლდეს, თავს მოიკლავს და საიქიოს პირნათლად შეხვდება მის საყვარელს, - არ უღალატებს. აქაც ყველგან. - გული, გული და გული!..

სულ სხვა გვარია თინათინ. ის, ავთანდილის არ იყოს, გულის ამყოლია იმდენათ, რამოდენადაც თავი ნებას აძლევს. იმას უყვარს ავთანდილი, მაგრამ ამ სიყვარულს დრომდე გულში იმალავს და არავის არ შეამჩნევინებს. ასე გასინჯეთ, რომ მამასთანაც აღარ შევიდა, მისი უგუნებობა რომ გაიგო; ყოველთვის და ყოველგან მარჯვე დროს ეძებს. აი ახლაც, როდესაც გამეფდა და ნება აქვს - ვინც უნდა ნახოს, იბარებს ავთანდილს. იცის, რომ ავთანდილს ის უყვარს, მოწონს და ამიტომ კეკლუცათ მიიღო, ვითომ უბრალოთ, მოურთველათ: ახირებულათ ჩაცმული დაუხვდა, მაგრამ ის მორთულობა ნაანგარიშები და საკეკლუცო იყო.

„გაძრცვილსა ტანსა ემოსნეს ყარყუმნი უსაპირონი,
ებურნეს მოშლით რიდენი, ფასისა თქმად საჭირონი,
ჰშვენოდეს შავნი წამწამნი, გულისა გასაგმირონი,
მას თეთრსა ყელსა ეხვივნეს გრძლად თმანი არ-უხშირონი“.

უბრძანა წყნარათ დაჯდომა, უთხრა, რომ ვიცი ჩემი შენგან სიყვარულიო, შეგატყვეო, მაგრამ ახლა ერთი რამე მსურს და ჯერ ის ამისრულეო: შეიტყვე, ის ყმა ვინ იყო და მერე იცოდე შენი ვარ, შეგეყრები და შემეყარეო.

„ასრე გითხრა, სამსახური ჩემი გმართებს ამად ორად:
პირველ ყმა ხარ, ხორციელი არვინა გვყავს შენად სწორად,
მერმე ჩემი მიჯნური ხარ, დასტურია, არ ნაჭორად,
წადი, იგი მოყმე ძებნე, ახლოს იყოს, თუნდა შორად“.

ამას დაასაქმებს მშვიდობიანათ, წყნარათ და მერე, მხოლოთ მერე, ამის ასრულების შემდეგ უსრულებს პირობას და მაშინ მხოლოთ აძლევს კადნიერების ნებას ავთან-დილს და ესიყვარულება. ერთი სიტყვით, გულდამშვიდებით, გამოზომილათ და გამოანგარიშებულათ მოქმედებს ავთანდილივით. აქ უნდა ვთქვათ, რომ, როგორც ტარიელში ამერთა და ავთანდილში იმერთა კაცები, ზნე და ხასიათი იხატება, ისე ნესტანში ამერთ და თინათინში იმერთ ქალების ხასიათები.

ახლა ვთქვათ რამდენიმე სიტყვა დანარჩენ პირებზედაც - ფატმან ხათუნზე და ასმათზე. ფატმან ხათუნ ქვეყანაში გამოსული ქალია, უმისოთ არც ავი იქნება და არც კარგი, არც მომსვლელი და არც წამსვლელი არ გამოეპარება, ვაჭართუხუცესის უსენის ცოლია. სიმდიდრე-ქონებისაგან სულ გალაღებულია, გასუქებულია და სიმსუქნე უხიცინებს. ის ქეიფობს ხან ერთთან, ხან მეორესთან. სასახლეში შესულია ისე, რომ იმას მიპატიჟებაც არ უნდა; იქ შინაურია: თვითონ როცა უნდა შედის და დანიშნულ დროზე სხვის ცოლებსაც წაასხამს ხოლმე. სასახლეში ამბების შემტან-გამომტანი და მაჭანკალი ის არის; უმისოთ ძვირათ თუ რამე საქმე გარიგდება. ქმარი ჰყავს უხეირო რამ, მაჩანჩალა, ნეზვი როგორც თვითონ ეძახის. საბრალო სწორეთ ცოლის ყურმოჭრილი ყმაა, ამიტომ როგორ რამეს გაბედავს, რომ ცოლის წყალობით სასახლეში მიღებულია, პატივცემული და გაკეთებული! ესენი ისე აფასებენ სასახ- ლის სალამს, რომ ყოველიფერს ჩაიდენენ მისი გულისათვის. თავის ქვეყნის ხედსა და საიდუმლოს ისე შესწირვენ ერთ უბრალო ალერსიან სიტყვის სულისათვის, როგორც უსენმა შესწირა სასახლეს ნესტან-დარეჯანი. ამგვარი ქალები ყოველთვის და ყოველ-გან არიან და, რასაკვირველია, საქართველოშიაც, ქართველი ქალებიც, ზღვის პირათ, ბოღოზ ადგილებზე გამოერეოდენ ხოლმე. მაგრამ ამისთანა კარგ დროს, საზოგადო ბედნიერების დროს, ისინიც საკეთილოთ მოსახმარნი არიან და გამოიყენებს კაცი ისე, როგორც ავთანდილმა გამოიყენა. ქვეყნის დაცემის დროს კი ფატმანები საძაგლები არიან და ქვეყანას ბევრ ვნებას აძლევენ. დღეს უფრო ვრცლათ ლაპარაკი ფატმანებზე მოუხერხებელია, რადგანაც... რადგანაც... თვითონ მიხვდებით რადგანაც... მისთვის, რომ საკვირველი სარკე და სასწორია ზოგიერთებისათვის... ასმათ გვიხატავს ერთ იმ პირთაგანს, რომელნიც დღეს აღარ არიან, მაგრამ ძველათ კი იყვნენ. როგორც წინეთ მოგახსენეთ, ჩვენში ბატონყმობას არ ჰქონია ისეთი ხასიათი, როგორც სხვა ქვეყნებში. სხვაგან მონა ყოველთვის მონათ რჩებოდა, ჩვენში კი არა. მოსამსახურე ქალს, ჯერ, სანამ პატარა იყო, გოგოს ეძახდენ, რომ წამოიზრდებოდა მოახლობას მიიღებდა, ე.ი. დაუახლოვდებოდა შინაურებს, და მერე გამდლობას იგდებდა ხელში. ის თითქმის პირველი პირი იყო. ოჯახის შვილებს ისა ზრდიდა და უმისოთ არა იქნებოდა რა იმ ოჯახის შესახები, თუმცა სისხლ-ხორცით ვერა, მაგრამ სულითა და გულით კი ის გახდებოდა ხოლმე ოჯახის ნათესავი. დღეს ამ გვარ რამეს ვეღარა ვხედავთ ჩვენში. დღეს ასე, ამგვარათ ჩვენ დავინახეთ, რომ „ვეფხისტყაოსანში“ გამოხატული ტიპები, როგორც კაცები, ისე ქალები ნამდვილი ქართველები არიან. სხვადასხვა კუთხე-ებიდან აღებული. მაგრამ მარტო ეს მნიშვნელობა არა აქვს ჩვენთვის რუსთველის „ვეფხისტყაოსანს“. აქ ჩვენ ვხედავთ დიდ წინასწარმეტყველობას ჩვენი სამშობლოს შესახებ: ნესტან-დარეჯანი არის ჩვენი ქვეყნის მდგომა-რეობა. აქ, რასაკვირველია, თქვენც მიხვდებით, რომ მე ჩვენი ქვეყნის ეკონომიურ და ზნეობითი მდგომარეობაზე მოგახსენებთ, იმის გაუმჯობესობა, გამოხსნა მარტო ტარიელს, რაგინდ რომ უცნაური ძალისაც იყოს, არ შეუძლია მისი პირდაპირობით, თუ იმას ავთანდილიც არ მიეხმარა თავის წინდახედული მიხვევ-მოხვეულობით და თუ ფრიდონმაც მასალები და ხელსაწყოები არ მოუმზადა და არ მოეხმარა.

წინა ლექციაში მოგახსენეთ, რომ დღეს ჩვენი ქვეყნის ყოველი კუთხე იღვიძებს და საჭირო არის ჩვენც მათ-მათი შესაფერი მასალები და იარაღები მოვუმზადოთ მეთქი. რა მასალებია ეს მასალები? ის მასალები, რომლის წყალობითაც ჩვენს ქვეყანას შეუძლია დაიბრუნოს ძველებური ზნე და შეინახოს. სხვადასხვა მის კუთხეში, ერთმანეთთან გადაკავშირებული და ერთი მიზნის მიმდევარი ტარიელ, ავთანდილ და ფრიდონები, რომელთაც ამხნევებდენ მომავალი თინათინები და ეუბნებოდენ: „წადი, ჯერ ქვეყანას ემსახურეთ, გვიჩვენეთ ჩვენცა საქმენი საგმირონი და მაშინ მოდით, პირნათლად შეგვეყარეთ და შეგეყრებითო!“ დასასრულ, ბოდიშს ვიხდი თქვენთან: თქვენ რომ გესიამოვნებათ, ისე ვერ მოვახერხე ტკბილქართულობა და ეგება, თქვენ რომ მოელოდით, მისთანა აზრების წარმოთქმაც ვერ მოვახერ მაგრამ ნუ დაივიწყებთ იმასაც, რომ ხანგრძლივი მუნჯობის შემდეგ ეს თითქმის პირველათ არის დედაენაზე სახალხოდ ხმის ამოღება. ეს მარჯვე შემთხვევა არ მინდოდა დამეკარგა და თქვენც ჩემ გამბედაობას, იმედი მაქვს, სასტიკათ და მკაცრათ არ მოეკიდებით.

(აკაკის კრებული, 1898 წ., №№5, 6)

___________________

* ეს ლექციები ჯერ არსად ყოფილა დაბეჭდილი, მხოლოდ საჯაროდ წავიკითხე ორჯელ: ერთხელ ქუთაისში და ერთხელაც თბილისში. თბილისში, როგორც, საზოგადოდ მოსალოდნელი იყო ჩემგან, განგაში და მითქმა-მოთქმა ასტყდა: გამოვიდნენ მებუკე-მეგანგაშეები და ამტკიცებდენ, რომ მე რუსთაველი დავამცირე, შეურაცხყოფა მივაყენე, ქართლელებს სულელები დავუძახე, იმერლებს - გაიძვერა და სხვანი... ეს ხმები ბ. ილია ჭავჭავაძემ ბეჭდვითაც დაამოწმა. ჩემს ლექციებზე, რასაკვირველია, მხოლოთ ზოგიერთები დაესწრენ და უმეტესობა შეიძლებოდა ამ ცილის წამებით მართლა მოტყუებულიყო და ამიტომაც მეც პასუხი დავწერე. რადგანაც ის პასუხი მაშინ არ დაიბეჭდა „ივერიაში“, დღეს ვბეჭდავ აქ მეორე განყოფილებაში.

რედაქტორის შენიშვნები

სამი ლექცია „ვეფხისტყაოსანზე“

ეს ლექციები აკაკიმ წაიკითხა თბილისში 1881 წელს, არწრუნისეული თეატრის შენობაში პირველი ლექცია შესდგა 19 მარტს, მეორე და მესამე ლექცია წაკითხულ იქნა იმ დღეებშივე. ლექციების ანგარიში მოათავსა „დროებამ“ 1881 წ. 7 აპრ., №74.

ეს ლექციები აკაკიმ იმავე წლის აპრილში გაიმეორა ქუთაისის აუდიტორიის წინაშეც. ლექციებმა საზოგადოებაში დიდი ინტერესი გამოიწვია („დროება“, 1881 წ., №89).

1887 წელს აკაკიმ თავისი ლექციები, უკვე რუსულ ენაზე, წაიკითხა ისევ თბილისში (იხ. ამის შესახებ ეკ. გაბაშვილის მოგონება - გაზ. „ლიტერატ. საქართვ.“, 1938 წ., №18). ლექციებს საპოლემიკო წერილით გამოეხმაურა ილია ჭავჭავაძე („აკაკი წერეთელი და ვეფხისტყაოსანი“ - „ივერია“, 1887 წ., №№75, 76, 77). აღნიშნა რა დადებითი მნიშვნელობა აკაკის მიერ რუსთაველზე საჯარო ლექციების წაკითხვისა, ილია არ დაეთანხმა მის ძირითად აზრს პოემის პერსონაჟების ქართული წარმოშობის შესახებ (აკაკი ამტკიცებს, რომ „ვეფხისტყაოსნის“ მთავარი პერსონაჟები - ტარიელი, ავთანდილი და ფრიდონი თავიანთი ხასიათით ქართველი ტომების - ქართლელების, იმერლების და ზღვისპირის მცხოვრებთა განმასახიერებლები არიანო).

აკაკიმ თავისი პასუხი გამოაქვეყნა ცალკე ბროშურის სახით „რამდენიმე სიტყვა ბატ. ილია ჭავჭავაძის საპასუხოდ ვეფხისტყაოსნის გამო“ (თბილისი, 1887 წ., გამოც. ზ. ჭიჭინაძისა).

ტექსტი „სამი ლექციისა „ვეფხისტყაოსანზე“, ილიასადმი პასუხის დართვით, აკაკიმ გამოაქვეყნა ჟურნალ „აკაკის კრებულში“ 1898 წ., №№5 და 6.

საქ. მუზეუმის რუსულ ხელნაწერთა კოლექციაში (Ros., №228) დაცულია აკაკის რუსულ ენაზე წაკითხული ტექსტი «O Бapcoвой кoжe», - იხ. H - 1495, ავტოგრაფი, №29.

I

ბატონო რედაქტორო! თუ ჩემი შენიშვნები „ვეფხისტყაოსნის“ გმირების შესახებ ოდესმე დაიბეჭდა, მაშინ, რასაკვირველია, მკითხველები თავისთავად დაინახავენ, რომ „დროების“ №69-ში დაბეჭდილი ბ-ნი მოჩხუბარიძის სტატია, ჩემის ლექციების შესახებ, თავიდამ ბოლომდე ცილის წამება არის.

არ ვიცი, განძრახვის ბრალია, თუ უცებობის, მაგრამ ეს კი ცხადია, რომ ავტორს გადაუსხვაფერებია ჩემი სიტყვები, ისეთ რამეებს ამბობს, ჩემ ნათქვამათ შესახებ ქართველებისა, იმერლებისა, აფხაზებისა, მეგრელებისა და სხვ., რომ მე აზრადაც არ მომსვლია. სხვის ნათქვამს რომ თავი მოჰკვეთო, ბოლო მოაჭამო, შუადაშუა ამოგლიჯო, შენი სურვილისამებრ დაამახინჯო და მერე სხვისათ აღიარო, მე მგონია კარგი არ უნდა იყოს!

არ ვიცი, რისთვის და ვისთვის გაუწევია ბ-ნ მოჩხუბარიძეს ამგვარი შრომა, თუ მარტო მხოლოდ მისთვის, რომ დაენახვებია „დროების“ მკითხველებისათვის ჩემი „შენიშვნების ახირებულობა“, წინდაწინვე შეზიზღებია, მოეშალა მათთვის სურვილი მისი წაკითხვისა, მაშინ აღარას ვიტყვით. მხოლოთ ღიმილით შევნიშნავთ, რომ იმ აზრს, რომელიც ჩემს ნათქვამათ მოჰყავს იმერლების შესახებ, თვითონ იდებს გულში თავის-თავისვე შესახებ. „ბისმარკს თვალებს აუხვევს, წყალზედ ჩაიყვანს, წყალს არ დაალევინებს და უკან ისე ამოიყვანს, რომ ვერც კი გაიგებს“.

კეთილი და პატიოსანი; მაგრამ მაშინ მხოლოდ ამას ურჩევთ ბ-ნ ავტორს, რომ ვიცით მისი კეთილი გულის ამბავი: ზაფხული, როდესაც ცხელა და მის გამო წყურვილიც მეტი აქვს ხოლმე კაცს, ნუ უზამს იმ ზემო მოყვანილ საქმეს ბისმარკს, ნუ დააგდებს ურწყულს, თორემ ხუმრობა ხომ არ არის, არ დაეხრჩოთ გერმანელებს ის უბედური ბერიკაცი... ან იმას რათა ჰღუპავს და . თვითონ რად ვარდება ცოდვაში!...

(დროება, 1881 წ., №70)

რედაქტორის შენიშვნები

წერილი რედაქტორთან

1. დაიბეჭდა გაზ. „დროებაში“ 1881 წ. 2 აპრილის, №70-ში.

2. მაჩხუბარიძის (ალ. ყაზბეგის) სტატია აკაკის ლექციების შესახებ „ვეფხისტყაოსან-ზე“ დაიბეჭდა „დროების“ 1881 წ., №69-ში.

ბატონებო!

სამშობლოსადმი ერთგულება და მისთვის თავგანწირულად ბრძოლის ველზე სისხლათ დაწურვა, დიდსულობის ნიშანია და თანაც საჩინო ბეჭედი ერთგვარ მამულისშვილობისა. არის მეორე გვარის ნიშანიც იმავე მამულისშვილობისა, თუ არ მეტი, არა ნაკლები, როდესაც კი სიყვარულით, დაუღალავად, ხანგრძლივად, გულგაუტეხლად შრომობს სამშობლოსათვის და ოფლსა და ცრემლს, ერთმანეთში არეულს, ჰღვრის მისი გულისათვის. წასულმა საუკუნოებმა რიცხვი არ იცოდა პირველ გვარი მამულისშვილების, რადგანაც მაშინ დრო და ვითარება მათ ხელს უმართავდა სათვალდათვალოთ. დღესაც, როდესაც გარემოება ხელს უშლის მეორე გვარ მამულისშვილობას, დღესაც არა ვართ მოკლებული ამ გმირებს და ნება არ გვაქვს, რომ ქართველის ლექსიკონიდგან გამოვრიცხოთ სიტყვა: „მამულისშვილი“.

სად არიან? რატომ ჩვენ ვერ ვხედავთ იმ რჩეულებსო? გვეტყვიან შორს ვერმჭვრეტელნი. და აი ჩვენ რას მოვახსენებთ:

„დღიური მუშა, საღამოს ჟამს დაბრუნებული თავის ქოხში, ხედავს კერაზედ გამქრალ ცეცხლს და ნაცარს გაცივებულს. ხედავს, მაგრამ მაინც რაღაც იმედით გაქექს იმ ცივ ნაცარს, მიატანს ღადრამდე და იქ პოვებს ობოლ ნაკვერცხალს, რომლის საშუალებითაც აჩენს ხელახლა საოჯახო ცეცხლს. ის ცეცხლი არის გაგრძელება წინა ცეცხლისა! სწორეთ ამ ობოლ ნაკვერცხალივით დაფარული არიან იქა-აქ დღეს ჩვენი მამულისშვილები; დროთა ვითარება ცივ ნაცარს აყრის მათ თავზედ, მემრე ოდესმე მათის საშუალებით ხელახლად აინთება ჩვენი ცხოვრება!.. ისინი არიან ნასკვი, ჩვენის წარსულისა და მომავალის შემაერთებელი.

მათი მაგალითის მიმცემი და მამამთავარი არის დღეს აქ მყოფი, ჩვენი სასურველი სტუმარი - დავით იესეს ძე ჩუბინაშვილი. გაუმარჯოს და ხანგრძლივი იყოს მისი სიცოცხლე, რომ მოესწროს ჩვენის სამშობლოს აყვავებასა და დაგვირგვინებას, და დღეს კი ნიშნად და წინასწარად იმ ბედნიერი დღისა მიიღოს ჩვენგან ეს ყვავილების გვირგვინი!

„დროების“ რეპორტიორის ცნობით, აკაკის სიტყვის შემდეგ, „ვლადიმერ მიქელაძემ წარმოსთქვა ტოსტი ორი პოეტის სადღეგრძელოდ, რომელნიც ჩვენ შორის ცხოვრობენო, რომელნიც ეს ოცდახუთი წელიწადია იღწვიან სამშობლო ლიტერატურის ასამაღლებლად და რომელთაც არა ერთი ჩინებული გრძნობა და აზრი დაბადეს ჩვენშიო. ვსვამ სადღეგრძელოს თ. აკ. წერეთლისა და თ. ილ. ჭავჭავაძისაო. თ. აკ. წერეთელი ხელმეორედ წამოდგა და ამ სადღეგრძელოს შესახებ სთქვა შემდეგი, პირველზე არანაკლები მოხდენილი სიტყვა“:

ბატონებო! სამადლობელის გადახდამდე ნება მიბოძეთ რამდენიმე სიტყვის თქმის!

ჩემი სიჭაბუკიდან დაწყებული, აქამომდე, როდესაც ჭაღარა გამომერია, ბედუკუღმართობა ისეთ ბორბალს ატრიალებდა ჩემს თავზედ და ისე ხელფეხშეკრული ვყოფილვარ დროთა ვითარებისაგან, რომ ჩემის ნდომისა და შეძლების არა თუ მეასედი, მეათასედიც არა მიმსახურნია-რა ჩვენის სამშობლოსათვის!

შემიძლია მხოლოდ ესა ვსთქვა თამამად, რომ როგორც ქართველს, გული არ გამტეხია და სურვილი არ გამგრილებია და თუ ოდესმე მომავალში ბედის ვარსკვლავი ჩემ-თვისაც გამოიჭიატებს, იმედი მაქვს სურვილი განვახორციელო და სიტყვაც საქმედ გადავაქციო. მაშინ, მხოლოდ მაშინ მე შემეძლება მივიღო ის სადღეგრძელო და ის პატივი, რომელსაც დღეს მე თქვენ მანიჭებთ, და მანამდე-კი, ჯერ ნება მომეცით გადავულოცო ეგ ჩემდამი მომართული სადღეგრძელო იმათ, ვინც ჩემზედ ბედნიერი ყოფილან, მითი რომ სამსახური შეძლებიათ სამშობლოსი და უფრო ბევრი ღვაწლი მიუძღვისთ.

გაუმარჯოს იმ ჩემ ტოლებს და ჩემ წინანდლებს, რომელთაც ქვეყნისათვის უშრო-მიათ!.. გაუმარჯოს იმ მომავალ თაობას, რომელიც საზოგადო საქმეს, თავის საკუთარ-საპირადო საქმეზედ წინ აყენებს და გაუმარჯოს მანამდი, სანამ სწორი გზიდამ არ გადაუხვევიათ!.. ეს საზოგადოთ... და კერძოთ გაუმარჯოს ჩვენ სტუმრებს ილია ოქრომჭედლიშვილს და ალექსანდრე ცაგარელს, რომელთაც უცხო ქვეყნის სიცივემა და ყინვებმა გული ვერ გაუგრილეს ჩვენის ქვეყნისადმი! - ხანგრძლივი იყოს და ნაყოფიერი მათი შრომა!

(დროება, 1881 წ., №195)

რედაქტორის შენიშვნები

ორი სიტყვა ბანკეტზე...

1. დაიბეჭდა „დროებაში“, 1881 წ. 19 სექტემბრის, №195-ში.

2. ჩუბინაშვილი დავით იასეს ძე (1814-1891) - ქართული ენის პროფესორი, პირველი ქართველი, რომელიც პროფესორად აირჩიეს პეტერბურგის უნივერსიტეტში დ. ჩ. დაიბადა თბილისში, დაამთავრა პეტერბურგის გიმნაზია, შემდეგ იქვე უნივერსიტეტი. 1844 წ. პეტერბ. უნ-ტის ქართული ენის დოცენტი, 1859 წ. - ორდინარული პროფესორი, 1870 წ. - დამსახურებ. პროფესორი. 1871 წ. თავს ანებებს სამსახურს, მის ადგილს იკავებს ალ. ცაგარელი. დ. ჩ-მა შეადგინა ქართული ქრესტომათიები (1846 წ.), გრამატიკა, რუსულ-ქართულ-ფრანგული და ქართულ-რუსულ-ფრანგული ლექსიკონი (1846). დ. ჩ-ს შესახებ იხ. ალ. ცაგარლის «Cвeдeния о пaмятниках гpyзинской словестности», T. 3; ა. შანიძე - „პროფ. ალ. ცაგარელი“ - „თბ. უნ-ტის მოამბე“, წ. 10, გვ. VII-XII; შ. ძიძიგური „ქართული ენისა და ლიტერატურის გამოჩენილი მკვლევარი“, გაზ. „ლიტ. და ხელოვნ.“, 1945 წ., №4.

1881 წელს ქართველი პროფესორები: დ. ჩუბინაშვილი, ალ. ცაგარელი და ილია ოქრომჭედლიშვილი რუსეთიდან ჩამოვიდნენ თბილისში რუსეთის მეხუთე არქეოლოგიურ ყრილობაზე მონაწილეობის მისაღებად. ქართველმა მოწინავე ინტელიგენციამ მათ პატივსაცემად გამართა ბანკეტი, რომელსაც, სხვებთან ერთად, დაესწრნენ აკაკი და ილია ჭავჭავაძეც. აკაკიმ თავისი სიტყვა, მიმართული დ. ჩუბინაშვილისადმი, სწორედ ამ ბანკეტზე წარმოთქვა.

აკაკი დიდ პატივს სცემდა თავის მასწავლებელს დ. ჩუბინაშვილს. 1891 წელს იგი დაესწრო დ. ჩ-ს დასაფლავებას პეტერბურგში და წარმოთქვა გრძნობიერი სიტყვა (მოკლე ანგარიში ამ სიტყვისა დაიბეჭდა „ივერიაში“, 1891 წ., №125).

3. ილია ოქრომჭედლიშვილი (სერებრიაკოვი) - მოსკოვის ლაზარევის ინსტიტუტის ქართული ენისა და ლიტერატურის პროფესორი. მოსკოვში და შემდეგ საქართველოში ეწეოდა ხე-ტყის მრეწველობას. იყო მეცენატი ქართული კულტურული დაწესებულებებისა. ი. ოქრომჭედლიშვილი ახლო მეგობარი იყო ილია ჭავჭავაძისა. თანამშრომლობდა ქართულ პრესაში, სადაც აქვეყნებდა წერილებს ქართული ენისა, ლიტერატურისა და საქართველოს ისტორიის თემებზე (იხ. „საქართ. მოამბე“, 1863 წ., №6; „ივერია“, 1881 წ., №10; „ივერია“, 1886 წ., №167, „ივერია“, 1887 წ., №№194, 197, 200; „ივერია“, 1890 წ., №36, 38, 40, 41, 42 და სხვ.).

ი. ოქრომჭედლიშვილი გარდაიცვალა 1898 წ. მის შესახებ გულთბილი ნეკროლოგი დასწერა ილია ჭავჭავაძემ - „ივერია“, 1898 წ., №2. ი. ოქრ-ლი დასაფლავებულია დადუბის პანთეონში.

4. პროფ. ალ. ცაგარელი (1844-1929) - ცნობილი მკვლევარი, ლინგვისტი და ქართ. ლიტ-რის ისტორიკოსი. სწავლობდა პეტერბურგის უნ-ტში, შემდეგ გერმანიასა და ავსტრიაში. 1872 წლიდან ა. ც. პეტერბ. უნ-ტში იკავებს ქართული ენის კათედრას. ა. ც-ლს აქვს მრავალი შრომა ქართული ენისა, ლიტერატურისა და ისტორიის საკითხებზე. თარგმნა რუსულად სულხან-საბა ორბელიანის „სიბრძნე-სიცრუისა“. სიცოცხლის უკანასკნელ წლებში ლექციებს კითხულობდა თბილისის უნივერსიტეტში. გარდაიცვალა ღრმად მოხუცი. დასაფლავებულია მთაწმინდის პანთეონში.

ალ. ცაგარლის შესახებ იხ. აკ. შანიძე - „პროფ. ალ. ცაგარელი“ („თბ. უნ-ტის მოამბე“, წ. 10, გვ. VII-XII); შ. ძიძიგური - „ქართული ენისა და ლიტერატურის გამოჩენილი მკვლევარი“ (გაზ. „ლიტ. და ხელოვნება“, 1945 წ., №4).

ბატონებო!

ქართველებს, სხვათა შორის, ერთი ანდაზაცა გვაქვს: „სადაც არ იყოსო, ცოტა კმარიყოსო!“ დღეს ჩვენ თუმცა, მაინცდამაინც სრულიად მოკლებული არა ვართ ქვეყნისა და საზოგადოებისათვის მზრუნველ პირებს, მაგრამ, საზოგადოდ თუ ვიტყვით ეს არ არის საკმაო არც რიცხვით და არც ნაწარმოების ძალით. თქვენგანვე წათამამებული, გავბრიყვდები და ვიტყვი, რომ ერთი მათთგანი, თუმცა ყველაზე უსუსტესი და უნცროსი, მეც გახლავართ; და მაშ რასაც აქ ახლა ჩემზედ მოგახსენებთ, ის იქნება საზოგადოდ დანარჩენების შესახებიც: ეს პატივი, რომელსაც მე თქვენ დღეს მანიჭებთ, ერთის მხრით მაკრთობს, რადგანაც ჩემს თავს ვერა ვგრძნობ მაგდენის ღირსად, მაგრამ მეორის მხრით კი მაგ აღტაცებაში მოვდივარ, რადგანც მე თქვენს აღტაცებულ სიხარულში ვხედავ სანუგეშო ნიშნებს: თქვენში გაღვიძებულა საზოგადო თანაგრძნობის სურვილი და მზა ხართ სადღესასწაულოდ მიეგებოთ მომავალ მამულისშვილებს, ჩვენზედ უფრო ბედნიერებს, როგორც უფრო მეტის ნაყოფის მოტანის შემძლებლებს. ხანგრძლივი გვალვის შემდეგ, როდესაც ყველანი წვიმას შენატრიან, ერთი მცირე ნაგლეჯი ღრუბლისა, შორს სადმე ცის კიდეზედ შენიშნული, ახარებს მუშაკებს. ისინი აღტაცებით ამბობენ მაშინ. „- მადლობა ღმერთს! კარგი ნიშანია. ეს ღრუბელი თუმცა თავის თავათ ბევრს ვერას გაარიგებს, მაგრამ იმედია, ამას სხვებიც მოემატებიან, გაიზდება; ღრუბელი დაჰფარავს ერთიანად ცას და მოგვცემს წვიმას ჰაერის გასაგრილებელს და ნაყოფის მოსაცემად დედამიწის გამაპოხიერებელსო!“ კარგათა ვგრძნობ, რომ ჩვენ იმ ღრუბლის ნიშანს წარმოგიდგენთ თქვენ და თქვენ კი - იმ გულმხურვალე მუშებს. მაშ, ბატონებო, ვისურვოთ ერთად, რომ ეს ნამდვილი მზრუნველები,……. მალე გამოჩნდენ ჩვენში და ეს შესაძლებელია მხოლოდ მაშინ, როდესაც რიცხვი თქვენებ თანამგრძნობისა და თქვენსავით კეთილის მოსურნე გვამებისა იმატებს. ნათქვამია: ძალადაუტანებლად, თავისთავად, დანაშაულობაში შენანებით გამოტეხა გმირობის ერთი მუხლთაგანიო! და რადგანაც ჩვენს წინაპრებს არც ერთი გმირობის მუხლი არ დარჩენიათ, რომ ჩვენთვის არ გადმოეცესთ, მე დღეს გამოვტყდები, არა თუ თქვენ მაგიერ, ჩემ მაგიერათაც, და გაბედვით ვიტყვით, რომ ჯერ ჩვენში ცოტანი არიან თქვენებრ მძრახველნი. ერთი რომ მოყვრის თვალით იყურება, ასი მტრულათ! ასი რომ მუშაა, ათასი ხელის შემშლელი!! მაშ ბატონებო, ღმერთმა გაამრავლოს რიცხვი ჩვენი ქვეყნისათვის კეთილად მძრახ-ველებისა! გაუმარჯოს მათ ყოველთვის და ყოველგან, საზოგადოდ ყველას და კერძოთ თვითოეულ თქვენგანს!

(დროება, 1882 წ., №61).

რედაქტორის შენიშვნები

სიტყვა, წარმოთქმული გორის საზოგადოებაში

1. სიტყვის ტექსტი გამოქვეყნდა გაზ. „დროების“ 1882 წ. 23 მარტს, №61-ში.

2. აკაკის ამ სიტყვას და აგრეთვე სიტყვას, წარმოთქმულს თელავში, იმავე წლის 17 აგვისტოს, დიდი თანაგრძნობით გამოეხმაურა ილია ჭავჭავაძე თავის „შინაურ მიმოხილვაში“ ჟურნალ „ივერიის“ ფურცლებზე (1882 წ. სექტემბრის ნომერი). ილია წერდა: „საქართველოს და ქართვლის სიყვარულისაგან არის წარმომდგარი ის პატივისცემა, რა პატივისცემითაც დახვედრიან ჩვენს პოეტს გორსა და თელავში, და ამ სიყვარულის აღორძინებისათვის აკაკი წერეთელს არა ერთხელ დაუკვნესებია თავისი ტკბილი ქნარი, უმოქმედებია თავისი მიმზიდველი ნიჭიერება, თავისი მარილიანი სიტყვა, თავისი სიტურფით სავსე ქართული“.

როგორც მომეტებული ჯავრი და მწუხარება, ისე უზომო და გადაჭარბებული სიხარულიც ხშირად ენას უბამს კაცს და უნებურად ადუმებს. სწორედ ამ მდგომარეობაში გახლავართ ამ ჟამად, და მადლობა ღმერთს, რომ ეს ასეა, თორემ მეასედადაც რომ შემეძლოს მისი გამოთქმა, თუ რა სიამოვნება მაგრძნობინა კახეთმა, მაშინ თქვენ ან პირმოთნეობად მიიღებდით ჩემს სიტყვებს, ან სიგიჟედ ჩამითვლიდით და ორივე შემთხვევაში კი შემცდარი იქნებოდით. სწორედ აღტაცებაში ვარ კახეთისაგან, და მხოლოდ ეს კი მკბენს გულში, რომ ეს მშვენიერი მხარე მისთანა მდგომარეობაში ვერ არის, როგორც ეკადრება. ამას მე არავის სასაყვედუროდ არ ვამბობ!.. ეს მოიტანა აუცილებელ ისტორიულმა მიზეზებმა: უხსოვარ დროდგანვე ამ მშვენიერ ქვეყანას ურიცხვი მტრები ყოველის კუთხით მონავრად ეხვევოდნენ. ამის გამო ჩვენი წინაპრების გრძნობა-გონება მხოლოდ იმაზედ უნდა ყოფილიყო მიქცეული, რომ მტერი არ შემოეშვათ, და ეს კიდევაც საკვირველად აღასრულეს... გაუკეთეს საქართველოს სიმაგრეები და საკუთარის ძვლების გალავანი შემოავლეს!.. ბევრისაგან მესმის აქ კახეთის მიწების ქება: - ისე მდიდარია, რომ რამდენიც უნდა გადააბრუნო არ იღალებაო. - მე ეს არ მიკვირს. ეს ყველგან ასეა ჩვენში. ჩვენს სამშობლოში მისთანა ადგილზედ ფეხს ვერ დაადგამთ, რომ ჩვენის წინაპრების ძვლებით არ იყოს დაპოხიერებული და მათის სისხლით დამბალი, - ისე ლუკმა პურს ვერ ჩავიდებთ პირში, რომ ჩვენი მამა-პაპების ნაწილი არ ჩაგვყვეს და წვეთ ღვინოს ვერ ჩავყლაპავთ ისე, რომ შიგ ჩვენი თავგანწირული გმირების სისხლიც არ ერიოს! ეს ლუკმა და წვეთი არიან ჩვენი „წმინდა-წმინდათა“ ზიარება ჩვენთვის, რომელიც სიწმინდითა და სასოებით უნდა მივიღოთ ხოლმე და გვაგონებდეს წინაპართ ღვაწლსა, და ჩვენც იმავე გზით მივემართებოდეთ, რა გზითაც მათ უვლიათ, მხოლოდ დროების შესაფერად კი: თუმცა ხმალდახმალ დღეს აღარ გვეხვევიან მტრები ყოველის კუთხით, მაგრამ მშვიდობიანობა კი მაინც არსად არის და ბრძოლა საჭიროა, მაგრამ ბრძოლა უფარხმალო, სადაც ნაცვლად სისხლისა პატიოსანი ოფლი და ცრემლი უნდა იღვრებოდეს. მაშასადამე, საჭირო არიან მეომარი - გმირი - მამულიშვილები იმავე გრძნობითა და გონებით სრულნი, რა გრძნობითა და გონებითაც ჩვენი წინაპრები იმსჭვალებოდნენ. - ეს სურვილი რომ თვითეულს თქვენგანში აღძრულია, ამას იმითი ამტკიცებთ, რომ მცირე რამესაც უზომო ფასსა სდებთ: ეს პატივისცემა, რომელსაც მე ვხედავ, და ის სიტყვები, რომელიც მესმის თქვენგან, ამტკიცებენ ერთის მხრით თქვენს სტუმართმოყვარეობას და მადლიერ გულსა და მეორით იმას, რომ თქვენ გენატრებათ გყავდესთ ნამდვილი მამულისშვილები და ამის გამო მათს „ჩრდილოებსაც“, ესე იგი მე და ჩემისთანებსაც არ ივიწყებთ და წინამორბედად შეჰხარით. მადლობით და სიხარულით პატივს ვცემ ამ თქვენს გრძნობას! - არ შემიძლიან წინააღმდეგობა გაგიწიოთ საზოგადოდ. მხოლოდ ერთ რამეს კი ვერ შეგარჩენთ. ბრძანებთ: „ღმერთმა ქნას შენ და შენისთანები მომავალშიც ბევრი გვყოლოდესო“. ამის წინააღმდეგად ვალდებული ვარ მოგახსენოთ, რომ ღმერთმა ნუ გაამართლოს ეგ თქვენი თხოვნა! ეგ ხომ წყევლა იქნება! რასაც დღესა ვსჯერდებით, ის ხვალ საკმაო აღარ არის ხოლმე... ჩვენი დრო მოითხოვდა, ხანგრძლივის უკუღმართობის შემდეგ, პირველი ნაბიჯის წინ სწორად წადგმას, რომ მითი ის აზრები აღძრულიყო ჩვენს ქვეყანაში, რომელიც ამ ოცი წლის წინეთ, როგორც ბატონი როსტომაშვილი ბრძანებს, ყველას ეუცხოვებოდა და დღეს კი თვითეულის თქვენგანის გულშიაც ჰღვივის. როდესაც დროზედ მამალი ჰყივის, მუშაკი იღვიძებს მის ხმაზედ და მიდის სამუშაოდ, ხშირად პატარა ფინია, ერთის დროზედ შეყეფით, ძლიერ მპარავსა და ავაზაკს, შეშინებულს, უკუ აბრუნებს ხოლმე, ჩვენი ღვაწლიც სწორედ ამგვარივე იყო და დღეს სიხარულით ვხედავთ, რომ სურვილი არ დაგვღუპვია. ხალხი გამოღვიძებულია და მტერი შენიშნული! ერთი ბიჯი გადადგმულია. რაც ჩვენ წვა და დაგვით მიგვიღია, რაც სისხლის ოფლით და მწარე ცრემლებით მოგვიპოვებია, დღეს იმას ჩვენ სიხარულით და ადვილად გადავსცემთ შემდეგ დგმას და იმიტომაც შემდეგის დგმისაგან მეტს მოვითხოვთ და მამულის-შვილობაც მათ მეტი უნდა გამოიჩინონ! ჩვენისთანაობა მათ აღარ შეჰფერისთ და ჩვენი ხელობა აღარ არგებსთ, მომავალმა დრომ უნდა მოგვცეს ნამდვილი მამულის-შვილები ყოვლის უნაკლოდ. - ძველადაც, საზოგადო ბრძოლის დროს, როდესაც ჩვენი წინაპრები თავისის თავგანწირულ მამულისშვილობით ქვეყანას აკვირვებდნენ, კახელები ყოველთვის მოწინავე რაზმში ყოფილან და მომავალშიაც, იმედია, თქვენი შვილები, თავის განთქმულ წინაპრებს არ ჩამოურჩებიან. ჩვენ დროსაც მეთაური და მოწინავე იყო თქვენივე შვილი თ. ილია ჭავჭავაძე, რომელსაც, დარწმუნებული ვარ, ყოველი თქვენგანი სიამოვნებითა და ამპარტავნებით იგონებს და რომლის სადღეგრძელოსაც ახლა მე გიახლები, იმედი მაქვს თქვენივე თანხმობით. ვისურვოთ, რომ მალე გამრავლებულიყოს ჩვენში ნამდვილი მამულისშვილები! და ეს ადვილად ასრულდება, თუ კი ჩვენი დედები მოინდომებენ და თავის პაწაწა შვილებს, ძუძუსთან ერთად შეაწოვებენ მამულის სიყვარულს და ერთგულებას. და თუ მამებიც უფრო სწორგანათლების გზაზედ დააყენებენ, რომ იმათ სწავლას, უცხოობიდან გამოსულს, საძირკვლად ექმნეს ჩვენის ცხოვრების წარსული, აწმყოზედ გადაკავშირებული, და დიდებული ტაძარი ჩვენის ცხოვრებისა გაახლდეს. ჩვენი ქვეყნის წარსულ ცხოვრებაში უპირველესი ადგილი უჭირავთ საზოგადოდ დედებს და განსაკუთრებით კახელ ქალებს. თვით უპირველესმა ჩვენთვის მოღვაწე დედამ, წმინდა ნინომ, კახელი ქალები გამოირჩია ტოლ-ამხანაგებად, აქ გადმოესახლა და აქაურ დედებს ძეგლად და სახსოვრად დაუტოვა თვის საფლავი. იმედია, რომ აწინდელი დედებიც, ძველ დედების მიბაძვით, შეუდგებიან ქვეყნის სამსახურს და შვილების სამაგალითოდ ზრდას!.. ღმერთმა მოგასწროთ იმ დროს, რომ თქვენი შვილები ქვეყნის სასახელონი გამოსულიყვნენ და მითი თქვენი მშობლობაც ხალხთაგან კურთხეულ იყოს. მაშინ, სწორედ მაშინ გაიშლის გულს საბრალო ჩვენი, დღეს დაჯავრიანებული, ქვეყანა და ყოველის კუთხით გაისმის „ვარხალალო“ აღტაცებულის სიტყვებით: „ისა სჯობს მამულისათვის, შვილი რომ სჯობდეს მამასო“...

(დროება, 1882 წ., №183)

რედაქტორის შენიშვნები

სიტყვა, თქმული თელავში 1882 წ. 17 აგვისტოს

1. დაიბეჭდა გაზ. „დროებაში“, 1882 წ. 2 სექტემბრის №183-ში.

2. აკაკის ამ სიტყვას გამოეხმაურა ილია ჭავჭავაძე ჟურნალ „ივერიის“ 1882 წ. სექტემ-ბრის ნომერში („შინაური მიმოხილვა“). ილიამ მეტად დიდი შეფასება მისცა აკაკის სიტყვას, როგორც მნიშვნელოვან მოვლენას ქართულ საზოგადოებრივ ცხოვრებაში.

განუვითარებელი ჭკუა-გონების კაცი ზნეობრივად ბეცია; შორს ვერ გამჭვრეტელი მხოლოდ ახლო-მახლო იხედება და მის პირს იქით თუ რამ ამბავი ხდება ქვეყანაზედ, ვერ წარმოიდგენს... საზოგადოდ უმეცარი ყოლისფერში და ყველგან კერძოობასა და პიროვნებასა ჰხედავს, - ერთს მეორისაგან ვერ არჩევს!.. ამ მდგომარეობაშივე იყო ჩვენი საზოგადოებაც ამ ოცდახუთის წლის წინეთ, როდესაც ჩემი ზოგიერთი სატირული ლექსები გამოვიდა: თუმცა მე სასაზოგადოთა ვსწერდი, მაგრამ სხვები კი მაინც პირადობას ჰხედავდენ და ხან ერთს აწერდენ და ხან მეორეს. მაგალითად ავიღოთ ლექსი „ფარისეველი“, ის ერთხმად მიაწერეს, დაბეჯითებით, ისეთ კაცს, რომელსაც ჩემის შეხედულობით ყველაზედ ნაკლებ შეჰფეროდა ის წოდება. ამგვარივე მნიშვნელობა მიეცა სხვა ლექსებსაც ზოგიერთების შესახებ და ამგვარად შემცდარი საზოგადოება და პირები, თუ რა ტკბილს ტაბლას დამიდგამდნენ სამაგიეროდ, ადვილად მისახდომია. მაგრამ მე კი იმაზედ არას ვიტყვი და მხოლოდ იმას ვაქცევ ყურადღებას, რომ დღესაც კიდევ არიან ამგვარი პირები!.. ხშირად მეტყვიან ხოლმე: „საუცხოვოა, თქვენმა მზემ! მივხვდი, ვიზედაც არისო, ან რაზედაც არისო“ და სხვ. მაშინ ჩვენ რაღა გვეთქმის? მხოლოდ ის ჩურჩუტი გვაგონდება, რომელმაც პირველათ სარკეში ჩაიხედა და გაიკვირვა: „დიდება შენს სახელს, ღმერთო! რა იცოდა ამის გამკეთებელმა, რომ ასე უნახავად ნამდვილათ ჩემი სახე გამოუყვანიაო?“ ამაებს ჩვენ არა ვჰკადრებთ არც ერთს „დროების“ მწერალთაგანს, მაგრამ ერთს კი აჩქარებით და თანაც, ვფიქრობთ, სიტყვის უცოდინარეობით, ამგვარი რამ ჩაუდენია და რომ ეკადრება, ისე ვერ მოუხსენებივარ. - „ვერაგი“, „კუდიანი“, „ბუნდოვანი“ და სხვა ამ გვარი წოდება ან ალერსი ჰგონებია და ან, თუ მრისხანებით ბრძანებს, ცოტა აჩქარებულა და წაკითხული ვერ გაუგია ჯეროვანად. ამას წინათ „შრომაში“ იყო ჩემი ერთი პატარა სახუმარო ლექსი ბ. კეზელისადმი მიძღვნილი, რადგანაც მისს კერძოობით იყო გამოწვეული. აზრი ამგვარი იყო: შეყვარებული ლამაზი ქალი ბრწყინვალე ვარსკვლავსა ჰგავს და გულგაგრილებული მოწყვეტილსო! სადაც ერთი ვარსკვლავია, იქ სხვებიც იპოება, ერთი რომ მოსწყდება, მეორე დარჩება და მაშ ქალმაც, ერთმა რომ შეგიძულოს, ნუღა მისდევ, მეორე სძებნეთქო, და სხვ... თუ ამის გაგება სხვა ნაირად შეიძლებოდა, მე ფიქრათაც არ მომსვლია! მაგრამ „დროების“ მეფელეტონეს კი ისე მიუღია, ვითომც კეზელის ლექციების გამო დამეწეროს და საკვირველია! „საიდან სადაო, წმინდა საბაო!“ აბა ეს არის. არა სასაყვედუროდ, მაგრამ საგულისხმოდ კი მოვახსენებ ზოგიერთებს ანდაზას - „ასჯერ დაზომე და ერთხელ გამოსჭერო“, მწერალსაც ისე მართებს! ასჯერ უნდა იგრძნოს, ასჯერ დაფიქრდეს და ისე მოჰკიდოს ხოლმე კალამს ხელი, თორემ უცები კალმის „ჩხაბა-ჩხუბიდგან“ მხოლოდ ხბოს თავი გამოვა და არა მოსესებრივი მცნება.

(შრომა, 1882 წ., №41)

რედაქტორის შენიშვნები

რედაქტორის შენიშვნები

შენიშვნა

1. დაიბეჭდა გაზ. „შრომაში“, 1882 წ. 20 ოქტომბრის №41-ში.

2. ლექსი „ფარისეველი“ დაწერილია 1862 წ. პეტერბურგში. პოეტის სიტყვით, ეს ლექსი მისი გამოქვეყნების შემდეგ „ერთხმად მიაწერეს დაბეჯითებით ისეთ კაცს, რომელსაც ჩემის შეხედულებით ყველაზე ნაკლებ შეჰფეროდა ეს წოდება“. როგორც აკაკის სხვა წერილიდან ჩანს, ეს კაცი იყო გიორგი წერეთლის მამა ექვთიმე. კირილე ლორთქიფანიძის სიტყვით, ძველი თაობის ადამიანის პროტოტიპად ლექსში „ფარისეველი“ აკაკის აღებული ჰყოლია საკუთარი მამა. მართლაც, ლექსის პირველ ორ ნაბეჭდს - „ცისკარსა“ და „ჩონგურში“, ქვესათაურად მიწერილი ჰქონდა: „პოემიდამ „რუსეთუმე“. ამ პოემაში კი აკაკის, მისივე სიტყვით, ახალ თაობის წარმომადგენლად თავისი თავი ჰყავდა გამოყვანილი, ძველი თაობის წარმომადგენლებად კი თავისი ოჯახის წევრები. აქედან ირკვევა, რომ აკაკის ზემოხსენებულ ლექსში ნაგულისხმევი ჰყავდა საკუთარი მამა და არა ექვთ. წერეთელი.

3. დავით კეზელი (1854-1906) - ჟურნალისტი, კრიტიკოსი, ფელეტონისტი.

4. „ამას წინათ „შრომაში“ იყო ჩემი ერთი პატარა სახუმარო ლექსი ბ. კეზელისადმი მიძღვნილი“ - იგულისხმება ლექსი „დარიგება“ („ვარსკვლავსა უცბად მოწყვე-ტილს...“), დაბეჭდილი გაზეთ „შრომის“ 1882 წ. 6 ოქტომბრის №39-ში. ქვესათაურად ფრჩხილებში მიწერილი ჰქონდა: „დ. კეზელს“.

იმერეთის მხარეს, შავი ზღვის პირად, ზოგან დღესაც ჩვეულებათა აქვსთ მოთქმით ტირილი და ძველად კი მთელ საქართველოში საზოგადოდ ყველგან მიღებული. დღევანდელის შეხედულობით ეს ჩვეულება ახირებულად ჩაეთვლებათ ჩვენ ძველებს, მაგრამ მაშინ კი დროთა ვითარება მოითხოვდა: ყოველი მომტირალი წარსდგებოდა მიცვალებულის წინ და მოთქმით შესხმას ეტყოდა, რაც იცოდა ან ნახვით, ან გაგონებით იმ განსვენებულის შესახები თავგადასავალი. ერთის სიტყვით, უმოწმებდა საგმირო და საქველმოქმედო საქმეებს. ამით უკანასკნელ პატივს აძლევდა მიცვალებულს, ანუგეშებდა ჭირისუფლებს და მაგალითს აძლევდა მსმენელებს. დღეს, როდესაც ბეჭდვის წყალობით, ე.ი. ჟურნალ-გაზეთების საშუალობით, აღარა რჩება რა შეუტყობელი, იმ ჩვეულებას ადგილი აღარა აქვს. თვით განსვენებულს გრ. ორბელიანზედაც ბევრი ითქვა სიცოცხლეშივე, უფრო მეტი ითქმის სიკვდილის შემდეგ; დღესაც ბევრი სიტყვა წარმოითქვა და ამისათვის საჭიროდ აღარ ვხედავდი, რომ მეც რამე მეთქვა, მაგრამ ვასრულებ ბევრის სურვილს და ჩემდა თავადაც ვერ დავფარავ, რომ მწუხარებით დამძიმებული გული თხოულობს შემსუბუქებას.

კაცის ნამსახურის დავიწყება და დაუფასებლობა უმადურობაა ჩვენის მხრით: გაზვიადება და ნამეტანობა კი შეცდომაა, რადგანაც ამით ნამდვილი ღირსებაც იჩრდილება. ეს კარგად მესმის და ამისათვის, რაც უნდა ვსთქვა დღეს აქ შესახებ განსვენებულის ორბელიანისა, ნამეტანი არ იქნება, მით უფრო, რომ უამისოდაც იძულებული ვართ ბევრი რამ ჩავთქვათ. მე არ მახსოვს, და ვგონებ არც თქვენგანი ვინმე უნდა იყოს მომსწრე, რომ ვისმეს ამგვარი დიდებული განსვენება ჰღირსებოდეს საქართველოში. ერთ უბრალო შემთხვევას, ყოველდღიური მოვლინებას, ჩვეულებრივ სიკვდილს შეუყრია ერთად ამდენი აუარებელი ხალხი; მაგრამ რას ვამბობ? გრ. ორბელიანის ბრწყინვალე სახელს თვით სიკვდილიც გაუდიდებია, გაუმრავალკეცებია და გადაუქცევია რაღაც უჩვეულო მოვლინებად. ჩვენ ვხედავთ აქ სხვადასხვა რჯულის, წრის, წოდების, სქესის და მიმართულების ხალხს. ამ შემთხვევას ისინი შეუკავშირებია ერთ გრძნობად და დაუყენებია ერთ გულისთქმაზედ. რა არის ამის მიზეზი? ის, რომ თ. გრ. ორბელიანი ბედისაგან მრავალგვარად იყო დაჯილდოებული: სიმდიდრე ნებას აძლევდა, რომ საიდუმლო ქველმოქმედებით ღარიბების, ქვრივ-ობლების და საწყლების გული მოეგო, ხარისხი ხელს უმართავდა, რომ პირადობის მეძიებლებისათვის შემწეობა მიეცა და წინ ბიჯი წაედგმევინებინა, ღირსეულად დამსახურებული ხარისხები ფასს უმატებდენ უმაღლესობის თვალში და შთამომავლობითი დიდებულობა, ე.ი. წინაპართ ისტორიული ღვაწლი ამ დროს შესაფერად ღირსეულად ეპყრო ხელში შეუბღალავად და ამით მაღლად სჩანდა. ეს უთუოდ ასრე უნდა ყოფილიყო, აქ საკვირველი არა არის-რა; მაგრამ ჩვენ ვხედავთ აქ იმისთანა ხალხსაც, რომელიც ამ ზემომოყვანილ ღირსებათ იმდენად არ აფასებს, როგორც შინაგანს ღირსებათა. იმ ნიჭს, რომელსაც ღმერთი - ბუნება აძლევს მხოლოდ მისგან რჩეულებს და თუ ის რჩეულებიც ღირსეულად ასარგებლებენ იმ ზეციურს ჯილდოს და არ მარხვენ ისე, როგორც ზარმაცმა და ორგულმა მონამ დამარხა უნაყოფოდ მისდამი მინიჭებული ქანქარი, ანუ ტალანტი.

მათი რიცხვი დღეს აქ ბევრია. მაგრამ მრავალათასად უმეტესი იქნებოდა, თუ გარემოებას მათთვის ხელი არ შეეშალა. ისინი შორს არიან, საქართველოს სხვადასხვა კუნჭულში, მაგრამ სულით და გულით კი ამ ჟამად აქ არიან და ნიშნად თავიანთ თანაგრძნობისა კიდეც გამოუგზავნიათ გამოსათხოვარი გვირგვინები, როგორც მამათ, ისე დედათ სქესს. უმეტეს მათგანს არც კი უნახავს ჩვენი გამოჩენილი მამულისშვილის დიდებული სახე, არ გაუგონია მისი ტკბილი სიტყვა, მაგრამ მაგის იდეალი კი ცხადად გამოჰხატვია თვალწინ და ჰსმენია მაგისი ხმა. და მით უფრო გულწრფელობითია მათი გრძნობა, რომ კერძოდ საპირადო მისამადლებელი არა ჰქონიათ-რა, ეგება, ოდესმე ერთმანეთში საყვედურიც ჰქონოდესთ და ეს უგუნურებას გაეზვიადებიოს, მაგრამ ნუ დავივიწყებთ მწერალთ თავადის რუსთველის სიტყვებს: „მცირე რამე სამდურავი მოყვარეთა წესია“-ო. მტრისაგან მოქნეული ხელი ისე არ გვატკენს გულს, როგორც ჩვენი მოყვრის და მეგობრის ერთი წარბის შეჭმუხვნა. როცა საყვარლისა და მეგობრისაგან მცირე რამ ჭმუნვა შეგვდის გულში, ჩვენ არ გვინდა, რომ ის ბუნდად ჩავიხვიოთ გულში და ვჩქარობთ, რომ ისევ გავიწმინდოთ ის გულის კუნჭული, სადაც ჩვენს საყვარელსა აქვს ბინა სიტყვის საშუალებით და ეს სიტყვა არის საყვედური; მაგრამ ვინ იტყვის, რომ ამ საყვედურში უფრო მეტი სიყვარული არ იყოს, ვიდრე მოპირდაპირე ფარისევლების მლიქვნელობა-ქალაჩუნობაში. ამას მიტომ ვამბობ, რომ არავინ იფიქროს, ვითომც ეს გრძნობა გამოწვეული ყოფილიყოს განსვენებულის სიკვდილით. ეს გრძნობა მაგის სიცოცხლეშივე ყოველთვის შეურყევლად ყოფილა.

რითი დაიმსახურა ესრეთი სიყვარული იმ მოწაღმართე ჩვენი ქვეყნის შვილებისა, რომელთაც დღეს ახალთაობად უწოდებენ? მითი, რომ განსვენებული თ. გრ. ორბელიანი იყო კავშირი ძველისა და ახალის თაობის შორის, სხვადასხვა დგმის შემაერთებელი ხიდი. როგორც ყოველივე შემაერთებელ რამეს, მაგას ერთი თავი რომ ერთი მხრისკენ ჰქონდა, მეორე - მეორისაკენ, მაგრამ მაგის გულზედ არ გადმოსულა და არ გადასულა მცირე რამეც, ან ერთი მხრის შემაწუხებელი სავნებელი და სასაყვედურო და ან მეორის. ეგ მოყვარული იყო და თანამგრძნობი იმისთანა კაცების, რომელთაც დღეს ახალთაობის კაცებად ვუწოდებთ და ამგვარ მოწაღმართე პირებს ეძებდა, როგორც ახლებში, ისე ძველებშიაც. ხნოვანებით არ საზღვრავდა: ბევრს მოხუცებულებაში ჰხედავდა მოწაღმართე ახალთაობის კაცს და აფასებდა. ზოგჯერ ახალგაზდებშიაც პოულობდა მოუკუღმართე ძველთაობის კაცს და ეზიზღებოდა. ამას ყოველთვის გვიმტკიცებდა სიტყვითი-გრძნობითა და სურვილით. რადგანაც ყოველივე დრო და ადგილის ვითარება ჰფასდება, ჩვენც არ შეგვიძლიან არ დავაფასოთ და არ მოვიხსენიოთ კეთილად ეს გრძნობები. ამისთანა კაცს დღეს ჩვენ ვაბარებთ ცივ მიწას, ვანდობთ ბნელ სამარეს. მაგრამ მაგისი ნამდვილი სამარე კი მარტო ეგ არ არის. სადაც კი ქართველი კაცის ნათელი და მხურვალე გულია - ყველა მაგის სამარეა და მომავალშიც იმატებენ. იმ ანდაზებს: „როგორც თვალი შორს, ისე გულიცაო“ და „ცივი მიწა ყველას აგრილებსო“ აქ ადგილი არა აქვსთ! ეს იმ პირა-დობის მაძიებელ კაცუნებს შეეხებათ, რომელნიც მანამდი იგონებენ კაცს, სანამ გამორჩენას ელიან და არა იმ პირებს, რომელზედ მე მოგახსენებთ, ე.ი. ახალთაობაზედ. გაივლის დრო, საუკუნოები საუკუნოებს გამოსცვლიან, ერთი დგმა მეორეს, მაგრამ მაშინაც შეხედვენ ამ საუკუნეს გონების თვალით და როდესაც მოწინავე რაზმში დაინახავენ დღევანდელ მამულისშვილს, მათი გული იმ გვარისვე გრძნობითა და მადლობით აღივსება, როგორითაც დღეს ჩვენი გულია სავსე. როგორც სიცოცხლე ისე სიკვდილი თ. გრ. ორბელიანისა იყო დიდებული და სანატრელი. ნეტავი იმას, ვინც მაგისთანა სიკვდილს ეღირსება: დღენი ცხოვრებისა მისისანი სამოცდაათი წელი და უკეთუ ძლიერებასა შინა - ოთხმოც წელო, ამბობს წინასწარ-მეტყველი და ჩვენმა მამულისშვილმა კიდეც გადააცილა ამ დანიშნულ დროს და მაშასადამე უდროვო და უკანონო არ ყოფილა მაგისი მიცვალება, მაგრამ რა ვქნათ, რომ გული ხარბია და გაუმაძღარი, ვინც გვიყვარს, არ გვემეტება და საუკუნოებიც რომ იცოცხლოს მაინც გვეადრება მისი დაკარგვა. დიაღ, დიდხანს იცოცხლა განსვენებულმა მამულისშვილმა, მამაცად განვლო ეს ბოროტების საფრთხით სავსე ქვეყანა, არც ერთხელ ფეხი არ წამოუკრავს და თუ წამოუკრავს, ისე როგორც მამულისშვილს. ჩირქის მომდებმა სოფელმა ვერ შებღალა და, აჰა, დღეს ეს ეთხოვება სააქაოს. გულ-წმიდად, რომ პირნათლად წარსდგეს იქ ჩვენ წინაპრებთან. ეჰ, რაღა დაგვრჩენია მეტი, ვისურვოთ, რომ შემდეგმა საუკუნოებმა გამოგვიზარდონ ნამდვილი მამულის-შვილები, რომ ერთად მათთან დღეს განსვენებულის თ. გრ. ორბელიანის ხსენებაც საუკუნო იყოს.

(დროება, 1883 წ., №66)

რედაქტორის შენიშვნები

სიტყვა გრიგოლ ორბელიანის დასაფლავებაზე

1. დაიბეჭდა გაზ. „დროებაში“, 1883 წლის 29 მარტის №66-ში და გაზ. „შრომაში“, 1883 წ. №14.

2. გრ. ორბელიანი გარდაიცვალა 1883 წლის 21 მარტს. მის დასაფლავებას იმ დროის მასშტაბით გრანდიოზული ხასიათი ჰქონდა. დასაფლავების დროს ქაშვეთის ტაძრის გალავანში გამოსათხოვარი სიტყვები წარმოსთქვეს აკაკიმ და ილიამ.

ბატონებო!

„მარტოხელობა დიდი სიღარიბე და გაჭირვებააო“ ამბობენ ჩვენი მუშა გლეხები. და მართლაც, რომ საშვილიშვილოთ მოსახლეობა არ აუოხრდეს და საოჯახო ცეცხლი არ გაუქრეს, მარტოხელი კაცი იძულებულია ყოველგვარ საქმეს ობლობით ჰკიდებდეს ხელს. გარემოება ნებას არ აძლევს, რომ ერთი რომელიმე საქმე აიღოს და გულდასმით შეიმუშაოს, საჭიროა რომ აქაც იყოს, იქაც და ამგვარად თავის დრო და ძალა ბევრად გაანაწილოს. და როდესაც მოუვა ბედნიერი დრო და ახალგაზრდა მუშები წამოეზრდებიან, მაშინ კი თავისუფლად შეუძლიან ამოისუნთქოს, რადგანაც იძულებული აღარ იქნება, რომ ყოველგან თვითონ მარტოხელად მუშაობდეს და ის საქმე, რომელსაც ის მხოლოდ რამდენიმე წამს ახმარდა, გადავა მისთანა მუშის ხელში, რომელიც საკუთრად მას შესწირავს მთელს მის დროსა და ღონეს.

დიდი ხნის შეფერხების შემდეგ, ამ ოცი, ოცდახუთის წლის წინედ გადაიდგა ჩვენის ცხოვრების წარმატების ნაბიჯი. მაშინდელი ახალთაობა მარტოხელი იყო და იძულებულიც იყო, რომ ბევრის სხვადასხვა საქმისათვის მოევლო ხელი ერთსა და იმავე დროს ყოველ დღიური მოვლინებაების საპასუხოდ. ამის გამო არც ერთს მათს ნამუშევარს არ ატყვია კერძოთ განსაკუთრებითი შრომის კვალი, მაგრამ პირველი ნაბიჯი იყო ეს და ღირსეულადაც გადაიდგა. ახლანდელის დროის შედარებით არ შეგვიძლიან წარმოვიდგინოთ, თუ რა ძნელი იყო იმ ბიჯის გადადგმა!... ბევრი სისხლის ცრემლი და ოფლი შეეწირა მას. დღეს ღმერთმა შეგვასწრო მისთანა დროსაც, რომ ახალგაზრდობა გამრავლდა და მარტოხელობა აღარ ეტყობათ... ჩვენ სიხარულით ვუყურებთ, როდესაც ისინი, გაკვალულ გზაზედ გაუჭირვებლად და თამამად მიდიან, რომ წინ წადგენა და შემდეგი ნაბიჯებიც გადადგან. - მისთანა უგნური არავინ არის ჩვენში, რომ გზაზედ გადაეღობოს და უთხრას, შენც ისე იმუშავე და იმდენად, როგორც და რამდენადაც ჩვენ ვმუშაობდითო. და აგრეთვე მათის მხრითაც უგნურება იქნება, რომ მედიდურობა დაგვიწყონ: აქაო და ჩვენ უფრო ბარაქიანად ვმუშაობთო და ერთი ორადაც მეტს ვაკეთებთ თქვენზედაო. არა, ისინი ვალდებულნი არიან ერთი ოცად და ერთი ასადაც მეტი გააკეთონ, რადგანაც დღეს ბევრი არიან და მათი დრო და ძალა ოცად და ასად არ იყოფა.

ავად არის თუ კარგად, ამ დღემდი მოგვიტანია ჩვენი სამუშაო და [უნდა] პატიოსნად, სიყვარულით გადავსცეთ უფრო ახალ დგმას, რომ იმანაც შემდეგში ისეთივე სიწმინდითა და სიყვარულით გადასცეს მათ შემდეგებს, რომ ამ გვარად კავშირი არ იშლებოდეს, არა სწყდებოდეს...

მაგრამ თავის სიცოცხლე შესწირეს და ზოგნიც ისე დასნეულდენ სხეულით, როგორც დღეს ვხედავთ ბ-ნ სერგეი მესხს. მართალია, ზოგიერთები გვარიან მსუქნებათაც გვეჩვენებიან, მაგრამ ეს მხოლოდ გარეგნობაა, და მათ გულში რომ ჩავხედოთ, მაშინ კი შევიტყობთ, რომ ვის არ დააწყლულებენ თანამშრომელ ამხანაგის სიკვდილი, თუ სნეულებით დაკარგვა. მაგრამ ამაებზედაც უფრო სამწუხარო ის იყო, ხშირად ცხოვრებისათვის ცუდი პირობების ვერ ამტანი სუსტი აგებულების ამხანაგები გვეკარგებოდენ და ჩვენს ბანაკიდან გადადიოდენ სხვაგან. მცირეა რიცხვი მათი, რომელთაც ბოლო გაატანეს და ერთი მათგანია სერგეი მესხიც. მაგას რომ უთხრათ: - აბა სად არის შენი მისთანა ღვაწლი, რომელიც ყველასათვის სათვალდათვალო და საშვილიშვილოდ საგანძო იყოს-თქო! მაშინ ეს, როგორც ყველა ამის ამხანაგები, ვერას გვიპასუხებს, მაგრამ თუ მოვიგონებთ დროს, გავსინჯავთ იმ სხვადასხვა სარბიელებს, რომლებზედაც ეგ მდგარა, შევაერთებთ და ავსწონით, მაშინ კი გამოდგება დიდე-ბული რამ, რომლისთვისაც საჭირო იყო მაღალი ნიჭი, სულისა და ხორცის ძლიერება და თუ განწირულობა და ესეები ყველა ერთად სიმართლესთან მაგან შესწირა საზოგადო საქმეს. დღეგრძელ იყოს სერ. მესხი.

(დროება, 1883 წ., №86)

რედაქტორის შენიშვნები

სიტყვა სერგეი მესხისადმი

1. დაიბეჭდა გაზ. „დროებაში“, 1883 წ. 11 მაისის №86-ში.

2. სერგეი მესხი (1844-1883) - ცნობილი პუბლიცისტი და ჟურნალისტი, რედაქტორი გაზ. „დროებისა“ 1869 წლიდან. დამთავრებული ჰქონდა პეტერბურგის უნ-ტის საბუნებისმეტყველო ფაკ-ტი (1867 წ.). ს. მესხი შეიწირა გადაჭარბებულმა შრომამ „დროების“ რედაქციაში. 1883 წ. დამდეგს მძიმედ დაავადებული ს. მ. იძულებული შეიქნა თავი დაენებებინა მუშაობისათვის და სამკურნალოდ წასულიყო. აკაკის სიტყვა ს. მესხის გამოსათხოვარ ნადიმზე იქნა წარმოთქმული 1883 წ. 9 მაისს. სერგეი მესხს ამის შემდეგ დიდხანს აღარ უცოცხლია. იგი გარდაიცვალა 1883 წლის 25 ივლისს, აბასთუმანში. ს. მ. დასაფლავებული იქნა მშობლიურ სოფელ რიონში, ქუთაისის მახლობლად.

აკაკიმ გარდაცვალებულ მეგობარს უძღვნა ლექსები: „ს. მესხის გარდაცვალებაზე“ („დროება“, 1883 წ., 14 აგვისტოს, №160) და „სახსოვრად სერგეი მესხს“ (პირვ. დაიბეჭდა „თეატრსა და ცხოვრებაში“, 1915 წ., №25). აკაკის „ჩემ თავაგადასავალში“ ცალკე თავი აქვს დათმობილი ს. მესხს.

ფოლადი თუ ტალს არ მოხვდა, ისე ნაპერწკალს ვერ გაჰყრის! და თუ ცოტა არ მოღამდა, ვარსკვლავები თავს ვერ იჩენენ!

ერთი ამგვარი მოღამება ჩვენში „ყაზარმობა“ იყო.

ამ დროს გამოჩნდნენ მამულისშვილები, აქა-იქ გავარდა ნაპერწკალი და თანვე მოჰყვნენ მგოსნები, რომელთ რიცხვში ყველაზედ უფრო შესამჩნევად ბრწყინავს თ. გ. ერისთავი და ბრწყინავს არა მიტომ, რომ ვითომც მას სხვებზედ უფრო მეტი ძალა და სხივოსნობა ჰქონოდეს, არა, მხოლოდ მიტომ, რომ ის იყო გზის მაჩვენებელი და წინამსრბოლი, მაშინ როდესაც სხვები, მისი თანამედროვე მგოსნები კი, თუმცა ძლიერად, მაგრამ უნაყოფოდ, მხოლოდ თვალსაჩინოდ ბრწყინავდნენ.

მართალი არის, ამ უკანასკნელების პირად სიცილ-ტირილში ზოგიერთები თავის გულის პასუხებსაც ჰხედავდნენ, მაგრამ ერთიანი საზოგადო ხალხის კვნესა და ხარხარი კი არსად იყო.

ეს წილად ხვდა მხოლოდ ერისთავის ჩანგს, რადგანაც ბედმა იმას უფრო უმოყვრა სხვებზედ: მისი ამხანაგები რომ აქა-იქ უხეირო ადგილებში მიამწყვდია, იმას კი ისეთ ქვეყანაში უჩინა ბინა, სადაც ადამიანის ავ-კარგობა უფრო ნათლად იყო გამოკვლეული და სადაც ახალგაზრდა პოეტის ნორჩი ბუნება თავისუფლად შესარგებ და გამოსაფხიზლებელ საზრდოს იშოვიდა ჭკუა-გონებისათვის. დაჰყო რამოდენიმე ხანი ვარშავაში და იქ, გამოჩენილის მიცკევიჩისა და სხვა მოწინავე იქაური მამულისშვილების გავლენით, გაიკვლია გზა: მიხვდა, რომ ციური ნიჭი ქვეყნის სასამსახუროდ და არა საპირადო რამედ ეძლევა კაცს და რომ მწერლობა არის უძლიერესი და უპირველესი იარაღი, რომელიც სიმართლით უნდა ილესებოდეს და უსუსტრად იხმარებოდეს სამშობლოს საკეთილდღეოდ! დაბრუნდა თუ არა სამშობლოში, მაშინვე შეუდგა გ. ერისთავი თავისი განზრახვის სისრულეში მოყვანას: გამოსცა ჟურნალი „ცისკარი“ და დააარსა ქართული თეატრი. დიდი გოლიათობა ეჭივრებოდა იმ დროში ამაების სისრულეში მოყვანას, მაგრამ ახალგაზრდა მოღვაწემ ყოველივე სძლია, რადგანაც, მაშინდელმა მთავარმართებელმაც, მ. ს. ვორონცოვმა, წყალობის თვალით შეხედა, სამართლიანად დააფასა და მხარი მისცა გამოჩენილ მამულისშვილს. ამგვა-რად, თ. გ. ერისთავმა სამარადისოდ სახსოვარი საგანძური რამ შესძინა თავის სამშობ-ლოს და თავის თავსაც საჩინო ძეგლი აუგო.

ახლა გადავიდეთ საკუთრად მის მწერლობაზედ და გავშინჯოთ მისი ხასიათი.

მწერლობა ზნეობითი და გონებითი მესარკეობაა. ნაწერში, როგორც სარკეში, ნათლად უნდა ისახებოდეს მწერლის თანადროება მისის სისწორ-სიმრუდით, რომ საისტორიო სურათებად გადაეცეს მომავალ დროებს. და როგორც სარკეში ის იხატება, რაც მხოლოდ მის გარშემოა და რაც მის გულში ჩაჰყურებს, ისე პოეტის ნაწერშიაც იმას უნდა ვხედავდეთ, რაც მის გულს, როგორც ხალხის თანაზიარს, მოხვედრია. და მაშასადამე მწერალს ნება არა აქვს, რომ ყოველდღიურ საერო მოვლინებას, რაგინდ წვრილმანიც იყოს, თვალი აარიდოს. - რაც უფრო ნიჭიერია პოეტი, უფრო ძლიერად ექვემდებარება ამ ზემომოყვანილ პირობებს. - რასაკვირველია, რომ თ. გ. ერისთავიც ამგვართაგანი იყო მწერლობის მიზანი ერთა მხილებაა და მხილება კი ორგვარია: ყვედრებითი და დაცინებითი. ძნელი სათქმელია, თუ სად უფრო მეტი ნაღველია! პირველ შემთხვევაში სულის ამაშფოთრად ოხვრენ და ჰგოდებენ; მაგალითად ისე, როგორც ნ. ბარათაშვილი და მეორეში კი მხოლოდ იცინიან, მაგრამ, ვაი მისთანა სიცილს!.. ვინც გაარჩევს, იქ უფრო მეტს სიმწარეს დაინახავს... საზარელი სანახავია მოთქმით მტირალი ჭირისუფალი, მაგრამ ერთი-ორად კი უფრო შემაძრწუნებელია ის მაშინ, როდესაც, სრულიად ცრემლებ გამშრალი, უცნაურად ჯოჯოხეთის კილოზედ ხარხარებს! ამ უკანასკნელთაგანს ეკუთვნოდა გ. ერისთავი - თუმცა გაკვრით, მაგრამ სამუდამოდ ნიშანსადებლად კი ეხებოდა ყოველიფერს; არ დაუგდია, რომ სიცილით არ მოეხსენებინოს, არც ერთი მხარე და არც ერთი წოდება ჩვენის ქვეყნისა მისის სხვადასხვა იმ დროს მოვლინებით. გვიხატავს თავადაზნაურობის ვითარებას, გლეხების მდგომარეობას, ხელისუფალთა გაიძვერაობას, მაშინდელ რუსეთუმეების ქარაფშუტობას და სხვ. და სხვ. მაგრამ ყველაზედ უფრო ძლიერად კი სომეხთ ვაჭრობას და მით ის თითქმის ნახევარის საუკუნით ადრე წინასწარმეტყველებს მას, რაც ერთხელ ჩვენს ქვეყანაში სიმწარით ზოგიერთს თავს მოაფხანინებს. ბედნიერი მამულისშვილები არა თუ თვითონ მსახურებენ სამშობლოს, თვისის ზედგავლენით, სხვებსაც ამსახურებენ ხოლმე. ერისთავსაც ჰყავდა მიმბაძველები და მათ რიცხვში მისთანა შესანიშნავებიც, როგორიც იყო მისივე მოწაფე ზ. ანტონოვი.

უკანასკნელ დროს, ბატონყმობის გაყრაზედ მოსწრაფებულმა ხმებმა სადღესასწაულოდ გამოიხმო ახალგაზრდობა და ყველა მოწინავე პირები, მაგრამ თ. გ. ერისთავი კი, თითქოს, მონაწილეობას არ იღებდა ამ სიხარულში, როგორღაც დაღონებულად იყო და ეს, ცოტა არ იყო, რომ გასაკვირველად მიიჩნიეს ზოგიერთებმა. მაგრამ ნამდვილი მიზეზი კი სულ სხვა იყო: პოეტს უნდოდა ენახა ბატონ-ყმობის გაყრა ისე, რომ შემდეგისათვის საჭირბოროტო და საჩხიკინო აღარა დარჩენილიყო-რა, და რადგანაც წინანიშნები სულ სხვას უქადდენ, ის თავისებურის სიცილით, ნაღვლიანად ამბობდა ხოლმე: „ეს ფონი კარგია, მაგრამ ერთს ადგილას კი აღრჩობსო“ და ეს ნაღველი საფლავში თან ჩაიტანა ორის თვის წინეთ გლეხების განთავისუფლებამდე. თავისთავად ვალმოხდილმა პოეტმა დაუტევა სამშობლო, პირნათლად მიჰმართა გამოჩენილ წინაპართ და ჩაერიცხა მათ გუნდში, მათთან ერთად სამარადისოდ სახსენებლად.

(გიორგი ერისთავის თხზულებათა გამოცემა, 1884 წ.)

რედაქტორის შენიშვნები

ფოლადი თუ ტალს არ მოხვდა, ისე ნაპერწკალს ვერ გაჰყრის!

1. აკაკის ეს სტატია დართული აქვს გიორგი ერისთავის თხზულებათა კრებულს (თბილისი, 1884 წ., მეორე გამოცემა. ცენზორის ნებართვა 1883 წ. 29 ოქტომბრის თარიღით). თხზულებათა კრებულში აკაკის სტატიას მოსდევს ი. მეუნარგიას მიერ შედგენილი ვრცელი ბიოგრაფიული ნარკვევი გ. ერისთავის შესახებ.

დღეს სერგეი მესხის მიცვალების წლისთავია! გონებას ჰსწამს მისი დაკარგვა, მაგრამ გულს კი არა სჯერა და კიდევ გვგონია, რომ, აი, სადაც არის, გააღებს კარებს, შემოვა და ჩვეულებრივის ღიმილით გამოგვეცხადება ჩვენი დაუვიწყარი ამხანაგი. ანდა სადმე ქუჩაში წინ შევხვდებით დაქანცულს, სახე დაღვრემილს, დღიურ-საშუალობის მაძიებელ რედაქტორს, რომ ხვალ კიდევ ერთი ნომერი გამოსცეს როგორმე! დიახ, სწორედ დღეს, ამ 21 მკათათვეს, წელიწადი შესრულდა, რაც ის აღარ არის ჩვენთან, მაგრამ განა წელიწადს შეუძლიან დაგვავიწყოს ის, ვისიც სახე და სახელი კუბოს კარამდე გულის ფიცარზე გვაქვს დაბეჭდილი? ვინ არ იცის, რომ სიჭაბუკის მეგობარი, რომლისთვისაც ადამიანს გული გაუზიარებია და რომელთანაც ერთად სიამოვნება და ლხინი უნახავს, სიკვდილამდე დაუვიწყარია? თურმე უფრო დაუვიწყარი ყოფილა ის, ვინც ჭირში გვერდში გდგომია და ვისთანაც, გარდა საერთო საზოგადო ტანჯვისა, გასაზიარებელიც არა გქონია-რა!.. დიახ, სანამ ის გზა, რომელზედაც ჩვენ ვიდექით, რომელსაც ვკვალავდით და სისხლის ოფლითა ვრწყავდით, არ მოგვშლია; სანამ ის მიზეზები, რომლისადმიც ჩვენ ერთად მივილტვოდით, არ გამჰქრალა, - სერგეი მესხიც ცოცხალივით ჩვენს გვერდით იდგომება სიმხნისა ნუგეშის მცემელად! ყოველი მოღვაწე დროს და ადგილის ვითარების დაფასებით უნდა იხსენიებოდეს... განსვენებული სერგეი იმ დროის მოღვაწეთაგანი იყო, რომელსაც მარტოხელობის პერიოდი (ხანა) უნდა დაერქვას ჩვენს ცხოვრებაში! მარტოხელა კაცმა, რომ საოჯახო ცეცხლი არ დაუქრეს, ყოველიფერი თვითონ უნდა აკეთოს, ყოველისფერს ხელი უნდა მოჰკიდოს; აქაც იყოს, იქაც და მისი დღე და ღამე ათასგვარ სხვადასხვა საქმეს უნდა მოანდომოს, როგორც წვრილმანს, ისე მსხვილებსაც. რასაკვირველია ცალ-ცალკე მის ნამუშევარს დიდი ძალა და ნამუშავრობა არ დაეტყობა, მაგრამ იმ ყველა წვრილმანებს რომ ერთად თავი მოვუყაროთ და ისე ავსწონოთ, მაშინ კი დავინახავთ იმ მარტოხელა მუშაკის ძალ-ღონესა და ბეჯითობას. როდესაც მისი მარტოხელობა გათავდება და ახალი მუშები წამოეზრდებიან, მაშინ კი სულ სხვა არის!.. იმ ერთის სამუშაო ბევრათ გაიყოფა, თვითოეული თვითო რომელიმე საქმეს დაადგება, საკუთრად მას მოანდომებს მთელს მის დროსა და ძალას და, რასაკვირველია, საქმე უკეთაც გაკეთდება. მაგრამ იმას მაინც არა აქვს ნება, რომ მამას უსაყვედუროს, აღარაფრად ჩააგდოს და უთხრას: მე, აი, როგორი მუშა ვარ და შენ კი ეს საქმე ჩემსავით ვერ გიწარმოებიაო! მაშინ მამას შეუძლია საფლავიდგანაც უპასუხოს: ჰოი, უმადურო და გაუსჯელო! შენ ერთს საქმეს ადგიხარ! წინაც გზა გაკვლეული გიძევს და მე კი დრომ და ჟამმა სულ სხვა მახვედრა წილადო სწორედ ამგვარივე მარტოხელობის ჟამი იყო საზოგადოთ, როდესაც სერგეი მესხი, ზოგიერთებთან ერთად გამოვიდა სამოქმედო ასპარეზზედ. გრძნობითა და სურვილებით აღვსილი ახალგაზრდა, ჭაბუკი, გამოდის ცხოვრების სარბიელზე და ჰხედავს, რომ მის წინ ორი გზა იშლება: ერთი საპირადო და მეორე საზოგადო. პირველი ექადის მას კეთილდღეობას, ყოველგვარ ხორციელ წარმატებას, ამაღლებას და დიდებას; მეორე კი ტანჯვას, სიღარიბეს, შიმშილ-წყურვილს, უმეტესობის, და მერე როგორის უმეტესობის, თვალში დამცირებას, უბრალო რამ სურვილებისაც კი უხმოდ გულში ჩაკვლას, სხვებისაგან დევნას, თავისიანებისაგან გაწირვას და სხვ. და სხვ. მაგრამ ის კი მაინც უკანასკნელს ირჩევს და საზოგადო გზას ადგება. ოხვრით იკიდებს წინათვე დასა-ხულ ტვირთს, მიდის, იქანცება, დნება ნელ-ნელა და ბოლოს იმ აუტანელ ტვირთს ქვეშ შუა გზაზე ეცემა და მხოლოდ ასე ესაყვედურება თავის უკუღმართ ბედსა: „ვაი, რა უდროვოთა ვკვდები!.. ჯერ კიდევ შემეძლო ჩემი საქმე გამეგრძო და მემუშავ-ნაო!..“, ი. მეტანჯაო, რაღა. წმიდა არის ამგვარი გრძნობა... და სათაყვანო!.. ბევრი გვყოლია ჩვენ მოწამეები და მამულისათვის თავდადებულები!.. მათი ტანჯვა და მოწმობა მსწრაფლი ყოფილა: ისინი რამოდენიმე საათში დაწურულან სისხლად ბრძოლის ველზედ და ან საკირეში ჩადუღებულან თვალსაჩინოდ და სათანაგრძნობოდ. ქება და დიდება მათ! მაგრამ რითი არიან მათზე ნაკლები ისინი, რომელთაც ხანგრძლივის მოწამეობით და ტანჯვით სული დაულევიათ?.. რას აძლევს ჩვენი ქვეყანა მათის შრომის სამაგიეროს ან მატერიალურად და ან ზნეობრივად? - ბევრს, ძალიან ბევრს... შეიძლება რომ რომელიმე მათგანს სადილი სადმე გაუკეთონ, მაგრამ თვითონ სადილის მიზეზი კი სადილის ჭამას გადაჩვეულიც იყოს... - რომ მოკვდება, ზოგიერთა კუდაბზიკები მხოლოდ თავის თავის გამოსაჩე-ნათ ყვავილების გვირგვინს დაადებენ თავზე... სიტყვასაც წარმოსთქმენ თავისავე საქებრად და გაჰყვებიან საფლავამდე თვალისსეირის სანახავად... გარდა ერთი-ორისა, უმეტესობა სწორედ ამგვარად მოიქცევა. და ნუ თუ ეს არის სამაგიერო მოღვაწის ნამსახურისა?.. ძალიან ცოტაა, ძალიან! მაგრამ სერგეი მესხისთანა კაცები ამ ცოტასაც არ მოითხოვენ თავის თანამოძმეებისაგან. იმათი სურვილი მხოლოდ ის არის, რომ მათ გზაზე მომავალში სხვებმაც გაიარონ! საუკუნოდ იყოს სერგეი მესხის ხსენება და იკურთხოს სამარადისოდ მისი საფლავი...

(„ნობათის“ დამატება, 1884 წ., №5-6)

რედაქტორის შენიშვნები

სახსოვრად

1. ავტოგრაფი - აკად. ს. ჯანაშიას სახელი საქართ. სახ. მუზეუმი, H - 1506/27, ფურც. 42r-45r.

2. დაიბეჭდა ჟურნ. „ნობათში“, 1884 წ., დამატება №5-6, გვ. 57-59.

3. აკაკის სტატია დაწერილია ს. მესხის გარდაცვალების ერთი წლისთავთან დაკავშირებით. ს. მესხის ხსოვნას აკაკიმ წინა წელს მიუძღვნა აგრეთვე ორი ლექსი - „ს. მესხის გარდაცვალებაზე“ და „სახსოვრად სერგეი მესხს“ (აკროსტიხი).

გამოვიდა თუ არა ჩემი შავბედითი თხზულება „თამარ ცბიერი“, ზოგიერთებმა რუსულ გაზეთებში თანვე მოაყოლეს კილვა, რომ საკადრის ქაღალდზე არ დაუბეჭდიათ და რიგიანათ ვერ გამოუციათო. ეს საყვედური საკუთრად ჩემზედ რომ იყოს, ჩვეულებრივად გულში ჩავიცინებდი და გავჩუმდებოდი, მაგრამ, რადგანაც გამომცემელსაც ჰხვდება, უნდა ხმა ამოვიღო: ოცდაშვიდი წელიწადია, რაც ვსწერ და ჯერ კიდევ ჩემ ნაწერებს ცალკე წიგნათ გამოსვლა არ ღირსებია, მაშინ როდესაც სხვების, ჩემ თანამოკალმეების, მაგალითად სკანდარნოვის, რიჟან-ოღლანის და მათის დამქაშების ნაწერები კი ცალ-ცალკე წიგნებათ განმეორებით იბეჭდებიან. მე უსაშუალო ვიყავ რომ გამომეცა და სხვისაგან დახმარება აბა რა საფიქრებელი იქნებოდა?!.. დღეს გამოჩნდა კაცი, რომელმაც იკისრა ჩემი ნაწერების გამოცემა!.. მითი ის ვერც სახელს შეიძენდა და ვერცა რამ სარგებელს ნახავდა. მხოლოდ ჩემთან პირადი დამოკიდებულება ახელმძღვანელებდა. მართალია, მე რომ მეთხოვა, ის ოქრო-ვარაყშიდაც ჩასვამდა იმ გამოცემას, მომეტებულ ხარჯს არ დაერიდებოდა... და კიდევაც მოინდომა, მაგრამ მე არ დავეთანხმე და აი რა მიზეზითაც: სრულიათ არ მესმის, რა საჭიროა მდიდრულად წიგნის გამოცემა ჩვენში, მაშინ როდესაც, როგორც კერძოთ, ისე საზოგადოთაც ყველას კუჭი გვიხმება?.. ცხონებული გადიაჩემი იტყოდა ხოლმე: „შვილო! მორთვა-მოკაზმა და გარეგანი დიდება ქვეყნად რჩეულთაგანს შეჰშვენისო, თორემ მე ლაინის კაბაც კარგად მეკადრებაო!“ მისი არ იყოს, მდიდრულად დეე, სხვებმა გამოსცენ ჩვენში მათი გრძნობა-გონების ნაწარმოები და ჩემთვის კი ესეც საკმაოა. მე კი ჩემის მხრით გულითად მადლობას ვსწირავ ბ-ნს ნ. დიასამიძეს, როგორც გამომცემს და სხვებს, - იმ ზოგიერთებს ან ჩემთვის რა მოუბარებიათ და ან მისთვის, რომ მოგვთხოვონ? იმათი ქცევა შემდეგ ამბავს გვაგონებს: ერთი მდიდარი გაქურდეს ისე, რომ სახლში აღარა დარჩენია-რა; ბევრი ძვირფასი ნივთი წაიღეს, მაგრამ სახლისპატრონი კი იმან უფრო შეაწუხა, რომ ვერცხლის ხონჩა მოჰპარეს!.. „რა ვქნა, რა მეშველებაო?“ ამბობდა, - „ამდენი მიწერ-მოწერა მაქვს და როგორღა წავი-კითხო წერილი, რომ მომივიდესო?“ საბრალო, დარწმუნებული იყო, რომ თუ არ ვერცხლის ხონჩით შემოტანილი, ბარათი ისე არ წაიკითხებაო.

(ივერია, 1886 წ., №62)

რედაქტორის შენიშვნები

მცირე რამ შენიშვნა

1. დაიბეჭდა გაზ. „ივერიაში“, 1886 წ., №62-ში.

2. „თამარ ცბიერი“ ცალკე წიგნად გამოვიდა 1886 წ. თბილისში. მისი გამომცემელი იყო ნიკო დიასამიძე.

3. ნიკო დავითის ძე დიასამიძე (1845-1897) - აკაკის მეგობარი, საზოგადო მოღვაწე, მეცენატი, ქართული თეატრის მოამაგე. თავისი ქონება ნ. დ-მ ქართველ საზოგადოებას უანდერძა. აკაკიმ მისი გარდაცვალების გამო დასწერა ლექსი „ნიკო დიასამიძის სახსოვრად“. ნ. დ-ს შესახებ იხ. სოფ. მგალობლიშვილის მოგონებანი, 1938 წ., გვ. 181.

ჩემი უკანასკნელი საუბარი „ვეფხისტყაოსნის“ თაობაზე შემდეგი სიტყვებით დავაბოლოვე: „ბატონებო, მოგახსენებენ, რომ მგალობელ-არტისტები საზოგადოთ ჯიუტები არიანო. თუ ერთხელვე გაკერპდენ, მათი გამობრუნება ძნელია. მათზე აღარა სჭრის არც ვედრება, აღარც ყვედრება და არც სხვა რამე და უკანასკნელი სახსარი ისღა არის, რომ მათთან წამოაყენებენ ხოლმე სხვა რომელსამე მდარე არტისტს და ამღერებენ. შეეშლება თუ არა ჰანგი უხეირო მღერალს, მაშინ ჯინზე მოსული არტისტ-მგალობელი, ხელოვნების შეურაცხყოფის ვეღარ ამტანი, თვითონვე გამოდის და თავისთავად დაიწყებს მღერას ყველას სასიამოვნოთ. მეც ამჟამად იმ უხეირო მღერლის დღეს ვაყენებ ჩემ თავს. ჩვენს ქართველობაში ბევრი მეგულება ჩემზე უფრო ნასწავლი, ნიჭიერი და დახელოვნებული, როგორც საზოგადოთ ყველაფერში, ისე კერძოთ „ვეფხისტყაოსნის“ შესახებაც და თუ ამ ჩემმა დღევანდელმა გამბედაობამ ისინიც როგორმე გამოიტყუა საასპარეზოთ, ჩემი სურვილი დაკმაყოფილებული იქნება და მეც უფრო თამამათ შემეძლება ბოდიში მოვიხადო თქვენთან, თუ ნამეტანი ლაპარაკით თავი როგორმე შეგაწყინეთ“. არ გაუვლია დიდ ხანს, რომ ჩემი მოაზრება გამართლდა და არა თუ ისინი, ვისზედაც მე ვფიქრობდი, თვით მათი მთავარიც კი, ბატონი ილია ჭავჭავაძე, გამობრძანდა მოძღვრათ. ნათქვამია: „კარგ მთქმელს გამგონიც კარგი ეჭირვებაო“ და, მაშასადამე, ბატ. ჭავჭავაძის სიტყვას, როგორც საგულისხმოსა და ყურადსაღებს ცალყბათ მიგებება არ შეჰფერის და ჩვენც ჩვენი შეძლებისდაგვარათ სიმდაბლით, გულწრფელათ მივეგებებით.

ერთისა და იმავე აზრის გადასაცემათ უმთავრესად სამგვარი საუბრის კილოა საჭირო: 1) როდესაც მსმენელი შეგნებულია და მახვილგონიერი, იმისათვის მრავალ-მეტყველება აღარ არის საჭირო, გაკრულ-გამოკრული სიტყვებითაც გაიგებს დედა-აზრს; 2) თუ მსმენელი ჩქარი მოაზრე არ არის, იმას უფრო დალაგებით ესაუბრებიან და ხშირათ უმეორებენ არა თუ ფრაზებს, სიტყვებსაც და 3) თუ მსმენელი გონება ჩლუნგია, იმის შესაგონებლათ სხვადასხვა ხერხებს იგონებენ და უმთავრესათ ეჩიჩინებიან. საზოგადოთ ჩემს ლექციებზე მე არ ვეგულებოდი იმ ზოგიერთებს, რომლებისთვისაც საჭირო გახდა განმეორებით უბნობა, მაგრამ ახლა კი ჭავჭავაძის წერილებით ჩანს, რომ, თურმე, ჩიჩინიც ყოფილა საჭირო! ამას მე ვერ შევჰკადრებ საზოგადოთ მსმენელებს და მით უფრო ჭავჭავაძეს... „საჩიჩინოთ“ მიმაჩნია მხოლოთ ის მცირე გუნდი ზოგიერთებისა, რომელმაც ჩემი სიტყვები თავისებურათ გაიგო და რომლის აყოლითაც ბატ. ილია ჭავჭავაძემ სამსჯავროზე გადმოდგა ფეხი ბანის სათქმელათ. „აყოლით“ მეთქი მიტომ ვამბობ, რომ ბატ. ჭავჭავაძე არ ბრძანებულა ჩემს ლექციებზე და, მაშასადამე, თუ არ გაგონებით, თავისთავად როგორ ეცოდინებოდა, თუ რითი დავათავე ჩემი საუბარი და როგორ დავსკვენი? შეიძლება ბრძანოს, რომ მე იმთავითვე, წარმოითქვა პირველი სიტყვა თუ არა, შევატყვე, რაც უნდა თქმულიყო და რითაც უნდა დაბოლოვებულიყო საუბარიო და სხვანი. შესაძლებელია!.. ნამეტანი გამჭრიახობა იგივე გულთამხილაობაა, მაგრამ გულთამხილავმა მხოლოთ ის უნდა ამოიკითხოს სხვის გულში, რაც იქ სწერია და არა ის, რაც თვითონ სურს რომ ჩაწეროს. ვწუხვარ, რომ ამას ვამბობ ბატ. ჭავჭავაძეზე, მაგრამ რა ვქნა, რომ არ შემიძლია შევიწამო ის, რაც არ მითქვამს!.. „ხასიათების გარჩევის დროს უსამართლოთ, ურიგოთ მოიხსენია ქართლელები და იმერლებიო, დასცინა, გაჰკიცხა და მით შეურაცხყოფა მიაყენაო“, ავრცელებენ ზოგიერთები ჩემზე! და ეს მართალია თუ არა? კეთილსინდისიანი მსმენელების მოწმობით ვიმეორებ აქ ბეჭდვით იმ სიტყვებს, რომლებიც მაშინ წარმოითქვა ან ერთისა და ან მეორის შესახებ.

„ქართლელი საზოგადოთ გულწრფელი, სიმართლის მოყვარე და გაუდრეკლათ პირდაპირი ხასიათის მიმდევარია; საოცარი ვაჟკაცი და იმავე დროს იმდენათ დიდსულოვანი, რომ სხვისი დანაშაულობის ადვილად მიმტევებელია. დღეს, როდესაც დრო და ვითარება შეეცვალა, დამძიმდა, ზარმაცსა ჰგავს, დღიური ვარამს თავს ვეღარ ართმევს და წვრილმან საქმეებს რომ შეეჭიდოს, ვერ ახერხებს, მისი ბუნების წინააღმდეგია. და რადგანაც ცხოვრება დღეს წვრილმანი მოვლინებების ხორხალია (აკიდო), ამიტომაც ის, ე.ი. ქართლელი, ცხოვრებაში ვერ მოთავსებულა. ამას გარდა, მას უყვარს ბაქიაობა. მაგრამ ის ბაქიაობა, თუ კი კარგათ დავუკვირდე-ბით და გავიგებთ, მისი დამამცირებელი და შემარცხვენი არ არის, რადგანაც იმ ბაქიაობაში იხატება ისეთ გვარი სულისკვეთება, რომელიც ადამიანს ამაღლებს და ადიდებს. იმის ბაქიაობა საუბარია მხოლოთ ქველმოქმედებისა და სხვა მრავალგვარი საგმირო და სამამაცო საქმეებისა. სანამ კარგათ არ დაუახლოვდები ქართლელს, ის თავის უპატიური და დაუდევარი გეგონება, მაგრამ ეს სულ მოჩვენებული ჭეშმარიტებაა და არა ნამდვილი. მოვიყვან ერთ კერძო მაგალითს, რომელიც საზოგადო ხასიათსაც ხატავს: ერთი გლეხის კამბეჩი შესულიყო სხვის ბოსტანში, ბოსტნის პატრონს ეწყინა და გლეხი გალახა. გლეხმა ხელი ვერ შეუბრუნა, მხოლოთ ეხვეწებოდა საცოდავი, რომ „კმარა, მეყოფაო“ და თანაც შესაბრალი სანახავი იყო იმ დროს ის ლაჩარი... მაგრამ, როდესაც იმავ ბოსტნის პატრონმა წკეპლა გადაჰკრა კამბეჩს, მაშინ კი რაღაც უცნაურმა ძალამ სრულიად გადაქმნა ის ლაჩარი გლეხი: ვეფხვივით მივარდა ბოსტნის პატრონს, თვალის დახამხამებამდი ამოიდო ქვეშ და ხელიდან ვეღარ გამოაცალეს. „კაცო, რატომ შენი თავი ვერ დაიფარე მეთქი?“ ვეკითხებოდი და ის პასუხად მხოლოდ ამას მეუბნებოდა: „კამბეჩს რა დანაშაული ჰქონდაო?“ თურმე ის, თავის საქონელს რომ ყური ვერ უგდო, თავის თავს თვლიდა დამნაშავეთ და შეურაცხყოფაც მიტომ აიტანა, მაგრამ უმართლოთ კი პირუტყვიც არავის დააჩაგვრინა“.

„ამგვარი მაგალითები ბევრია, მაგრამ ავიღოთ ახლა საზოგადო: ძველადანვე, როცა ქართველობა ერთპირათ საზღვრებზე იდგა და ქვეყანას შემომსევ მტრებისაგან იცავდა, იმმავე დროს სცხოვრობდა ერთგვარი ხალხი, რომელსაც ვაჭრებს ეძახდნენ. იმათ სხვა საქმე არა ჰქონიათ-რა, გარდა უკუღმართი აღებმიცემობისა, ისინი, შინაურების მოტყუებით და დროს შერჩევით, მიწა-წყალს, ე.ი. მამა-პაპეულ ადგილ-მამულს, ნელ-ნელა ხელიდან აცლიდენ!... მაგრამ წარმოიდგინეთ საზოგადოთ ქართველების ხასიათი, რომ თუმცა გული კი წყდებათ, მაგრამ მტრულის თვალით კი მაინც არ უყურებენ იმ ძალათმოზიარეებს, რადგანაც გრძნობენ, რომ მათი თანხმობითაც მოხდა ის საქმე. თავს დამნაშავეთა თვლიან და ითმენენ. მაგრამ აბა უმიზეზოთ, უდასტუროთ და მათ უნებურათ მოინდომოს იმავ მოვაჭრემ, რომ ქართლელს რამ წაართვას და ნახავს რაც მოუვა! სწორეთ საკვირველია ქართლელის სულგრძელობა!.. რას არ მოითმენს, თუ კი ცოტაც არის თავს დამნაშავეთა თვლის?! სხვის დანაშაულობას კი ადვილათ ივიწყებს და აღარ ირჩენს გულში! ეგება ბრძანოს ვინმემ, რომ ეს ხომ საოცარი ქრისტიანობრივი კეთილმოქმედებაა და ნუთუ აქამდი მიაღწევს ქართლელიო? აქ გასაკვირველი არა არის რა. ვის უნდა ჰქონდეს ეს დიდი ღირსება, თუ არ ქართლელს, რომელმაც ქრისტეს მოძღვრება მრავალსაუკუნეების განმავლობაში თავის არსებაში განიხორციელა? საკვირველია, რაც ზნე, ხასიათი და განსაკუთრებით თვისებები შევნიშნეთ დღევანდელ ქართლელს, იმასვე ვხედავთ ტარიელშიაც, მხოლოთ იმ განსხვავებით, რომ ტარიელის სარბიელი უფრო დიდი საგმირო იყო და უფრო ნათელიც, ასე რომ დღევანდელი ქართლელი იგივე ტარიელია, მხოლოდ დაკნინებული“.

„იმერელი დიდი ნიჭის მექონია, მოფიქრებული, გონიერი, წინ დახედული და გამჭრიახი: გულს ვაგლახათ არ აჰყვება, „ასჯერ გაზომავს და ერთხელ გამოსჭრის“. ბუნება მალხაზი და მოუსვენარია; საქმეს არ ერიდება იმ მიზეზით, რომ დიდი საქმე დღეს აღარა მაქვსო. ქართლელი კი უსაქმურათ არ დადგება: საჭიროების დროს პატარა, წვრილმან საქმეებსაც გულდაგულ ჰკიდებს ხელს. მაგრამ ბუნებისაგან ამ უხვათ მონიჭებულ სიმდიდრეს დღევანდელი იმერელი, დრო და ვითარების მიხედვით, უკუღმართად ხმარობს. მრუდე გზას ადგას, მიხვეულ-მოხვეულობა უყვარს ცხოვრებაში. დღეს ის გაუტანელია, შურიანი და მოძმის ხელის შემშლელი. მართალია, ეს თუმცა ყველა ასეა, მაგრამ მისი ძირეული ხასიათის ბრალი როდია. ამ უკუღმართობას მისი დედა-ბუნება როდი თხოულობს. მხოლოთ, უკეთეს დრომდე გარემოება აიძულებს. ამას ის ამტკიცებს, რომ იმერელი მხოლოთ თავის სამშობ-ლოში, სადაც ყველას სიფრთხილითა და მიუნდობლათ უყურებს, უკუღმართობს და სხვაგან კი თავის სამშობლოს გადაღმა, ყოველგვარათ სრულია და საქები. თავის თავსაც არგებს და სხვებისათვისაც გამოსადეგია. ადვილათ ტოვებს თავის შვენიერ მიწა-წყალს და მიდის შორს სადმე იმ განძრახვით, რომ იქ თვალი გაახილოს, შეიძი-ნოს რამე, გონებითად, ზნეობითად თუ ნივთიერად და მერე გამდიდრებული დაუბრუნდეს თავის სამშობლოს. დღევანდელი მისი უკუღმართობა, მართალია, მოსაწონი არ არის, მაგრამ ჩვენ მაინც ნება არ გვაქვს, რომ ზიზღით ვუყუროთ იმერელს, რადგანაც ეს დროებითი და იძულებითი მოვლინებაა და კიდეც ამ გვარათ იქცევა იმერელი. თუ ქართლელის მცნება ანდაზაა: „ან მოჰკლავს, ან შეაკვდებაო!“ იმერელის სულ სხვაა: „ხერხი აჯობებს ღონესო, თუ კაცი მოიგონებსო“, „სადაც არა სჯობს, გაცლა სჯობსო“, „ზოგჯერ თქმა სჯობს უთქმელობასო“ და სხვანი. ერთი სიტყვით, დღევანდელი იმერლის მოქმედებაში ბევრი საძრახი რამ მოჩანს, მაგრამ იმავე დროს აქვე სამერმისოთ ბევრი საიმედო და სანუგეშოც რამ იხედება! როგორც ტარიელი ქართლელს, ისე ავთანდილიც იმერელს წარმოგვიდგენს. ავთანდილშიაც იმ თვისებებს ვპოულობთ, რაც იმერელს შევნიშნეთ, მხოლოდ იმ განსხვავებით, რომ ავთანდილის სარბიელი უფრო ვრცელი, ფართო და ბრწყინვალეა და მიზანიც უფრო წმინდაა. ერთი სიტყვით, დღევანდელი იმერელი ისევე ავთანდილია, მხოლოდ დამცირებული და გადაუკუღმართებული“.

აი, რა წარმოვთქვი მე უმთავრესად ქართლელებსა და იმერლების შესახებ ლექციების დროს და დასამტკიცებელი ფაქტებიც ბევრგვარი წარმოვადგინე. მე რაცა ვთქვი, არც მათ საქებლათ მითქვამს და არც საგინებლათ, მხოლოთ სიწრფელით აღვიარე ჩემი შეხედულობა. ახლა ნება მაქვს ვკითხო იმ ზოგიერთებს, მებუკეებათ რომ გამოსულან და გადასხვაფერებულათ ავრცელებენ ჩემ ნაუბარს: ვერ გაიგეს დედააზრი და გულწრფელად ჰბოდვენ, თუ განზრახვით ამახინჯებენ სხვის სიტყვებს? ორივე შემთხვევაში იმათზე არა ღირს ლაპარაკი და მათგან არა მოითხოვება რა ისე, როგორც იმ ბავშვებისაგან, რომელნიც წამხედურობით ხახვის ფოთოლს (ღერს) თავს წააგლეჯენ, ვითომ სტვირიაო, ჩაჰბერვენ და სულ „პიიპუ-პიიპუს“ აძახებენ ხოლმე. მაგრამ აქ მისთანა ვინმე აძლევს მათ კრიმანჭულ ბანს, რომ გაჩუმება აღარ შეიძლება. ბატ. ილია ჭავჭავაძეც იმასვე ამოწმებს ბეჭდვით, რასაც ისინი სიტყვით აღიარებენ და ზედაც დაცინვით უმატებს: „საოცარია კამბეჩისა და გლეხის ამბავიო“. რა არის საოცარი და სასაცილო იმ ჩემ ნათქვამ კამბეჩისა და გლეხის ამბავში, რომ ისე ახირებულათ მოხვდათ გულში ყველას - ბატონ-ყმიანათ? ნუთუ მართლა უაზროდა და უადგილოთ იყო ნათქვამი? ეგებ ბატ. ჭავჭავაძეს ის არ მოეწონა, რომ „ვეფხისტყაოსნის“ თავობაზე საუბრის დროს ჩვენ მიწაზე ფეხი დავდგით და უღირსი საგნები ვახსენეთ: გლეხი და კამბეჩი, მაშინ როდესაც აღმაფრენა იყო საჭირო და ვარსკვლავებთან ჭიკჭიკი? შეიძლება ეს მართლაც ასე იყოს, მაგრამ ჯერ სხვებს დავაცლით აღმასაფრენ გარჩევას „ვეფხისტყაოსნისას“ და ჩვენ მაინც იმ აზრზე ვდგებით, რომ თვით რუსთველსაც მიწაზე ედგა ფეხი და თუ იმავ დროს ცასაც მიაჭირა თავი, ეს მისი სიდიდის ბრალი იყო და არა მისი, რომ ვითომ ის ქვეყნიდან მოსხლეტილიყოს! მაგრამ აქ ამაზე ჩვენდა თავად მეტს აღარას ვიტყვით და მხოლოთ შევუდგებით იმ ბრალდებითი საბუთების განხილვას, რომლებითაც ბ. ჭავჭავაძე დაბეჯითებით და დინჯათ კანანახობს.

„ეს ფონი კარგია, მაგრამ ერთს ალაგს აღრჩობსო“, „ეს კაცი ძალიან ჭკუიანია, როცა სძინავსო“, „ეს და ეს ვინმე ძალიან გულადია, როცა გარბისო,“ და სხვ. ამ ვითომდა საქებარ კილოს ხმარობს ხალხი, როდესაც ძალიან გულით უნდა, რომ ვისმე დასცინოს. ეს კილო ბატ. ჭავჭავაძესაც კარგად შეუთვისებია, რომ მით უფრო ხელმარჯვეთ გვტყორცნოს ისარი, მაგრამ ის კი ავიწყდება, რომ ისრათ ნამდვილი საბუთი უნდა იხმაროს და არა მისგანვე შეწამებული!.. და რომ ის ამ კანონს არ ემორჩილება, ამას ახლავე დავინახავთ.

მე ჩემი საუბარი „ვეფხისტყაოსნის გამო“ ასე დავსკვენი: „თუმცა თვით ავტორი კი გვარწმუნებს, მაგრამ ეს ამბავი სპარსულით არ არის გადმოღებული. აქ უცხო არა არის რა და მოთხრობაში დასახელებული ქვეყნები მხოლოთ გადარქმეული საქართველოს სხვადასხვა კუთხეებია; ხალხიც ქართველთა ტომია და პოემის გმირებიც მათი წარმომადგენლებია. ამას იმათი ზნე, ჩვეულება, თვისება და ცხოვრების წესწყობილება გვიმტკიცებს. ამას გარდა, ეს თხზულება არც ზნეობითი ალლეგორიაა, როგორც გვიმტკიცებს ვახტანგ მეფე, არც ამაო რამ საავზნეო ზღაპარი, როგორც ამბობს ანტონ კათალიკოსი და არც საკუთრათ თამარის ქება და რუსთველის პირადი გრძნობები, როგორც ზოგიერთებსა ჰგონიათ!.. დედააზრი სულ სხვაა: ეს გენიოსის წინასწარმეტყველებაა, მარად სახელმძღვანელოთ ავტორისაგან რუკად გადმონაცემი! უკვდავმა მგოსანმა თვალდათვალ დაგვანახვა, რომ ვერც ტარიელი მისი გმირული პირდაპირობით, ვერც ავთანდილ - საოცარი გამჭრიახობით და ვერც ფრიდონ მისი საჭურჭლით ცალ-ცალკე ვერ გამოიხსნიდენ დაკარგულ ნესტან-დარეჯანს, თუ ერთმანეთისათვის ძმურათ მხარი არ მიეცათ და ერთი მეორის შეთანხმებით არ ემოქმედნათ!

აი, ბატონებო, ამ მცირე აზრის დამტკიცებას მოუნდა ის დრო, ის რამოდენიმე საათი, რომელიც მე ხელთა მქონდა და უმთავრესი აზრები კი სამერმისოთ გადაიდვა. „ვეფხისტყაოსანი“ ისეთი თხზულება არ არის, რომ რამდენიმე სიტყვით გაათავოს იმაზე კაცმა საუბარი! იმის გასარჩევათ წელიწადებია საჭირო და, მაშ, ჩვენ რა უნდა მოგვესწრო რამდენიმე საათის განმავლობაში? ამიტომაც არ შევხებივართ და არა გვითქვამს-რა არც „ვეფხისტყაოსნის“ საზოგადო, მსოფლიო მნიშვნელობაზე, არც გარეგან შვენიერებაზე და არც იმ სამეცნიერო და საფილოსოფოსო აზრებზე, რომლებიც შიგადაშიგ საოცარი ხელოვნებით ჩაუნერგავს ავტორს და სხვ. აი, რა იყო ნათქვამი და ამ სიტყვების შემდეგ ვიღას ჰქონდა სიმართლე, რომ ეკითხა ჩვენთვის: „ყველაფერი ის, რისაც კი თქმა შეიძლებოდა „ვეფხისტყაოსანზე”, რატომ სრულათ, დაბოლოებულათ არ იყო წარმოთქმულიო? რატომ ყველაფრის თქმა ვერ მოასწარ რა- მოდენიმე საათის განმავლობაში და მით შეურაცხყოფა მიაყენე თხზულებასაცა და შემთხზველსაცაო?“ როდის შემოსულა ეს კანონი, რომ, რადგანაც ერთ თავად ყოველიფერის თქმა არ შეიძლება ზოგიერთ საგანზე, ამისთვის აღარც მის რომელიმე ნაწილზე ილაპარაკოთო?! ავიღოთ სამაგალითოდ თვით ის შექსპირი, რომელიც ბატ. ჭავჭავაძეს ხშირათ აგონდება. ვინ მოთვლის, რამდენი რამ დაწერილა მის თხზუ-ლებაზე! განსაკუთრებით ბიბლიოთეკაც არსებობს მის ნაწერების შესახებ, მაგრამ ჯერ კიდევ ვერ დაუბოლოებიათ იმაზე საუბარი და მსჯელობა! რომელიმე ერთი აზრის, ერთი მუხლის და სიტყვის გამოსარკვევათ მრავალფურცლოვან წიგნებს ადგენენ, მაგრამ არა მგონია, რომ იმათ ყველას ერთად და თვითეულს ცალ-ცალკე უკიჟინონ: რატომ ყველაფერი, რისაც კი თქმა შეიძლებოდა შექსპირზე და მის თხზულებაზე, სულ ერთად არა თქვით, არ მოათავეთო და სხვ. სწორეთ ამნაირ გზას დადგომია ჩვენს შესახებ ბატ. ჭავჭავაძე და ამასაც ხომ აღარ გვაკმარებს. ისეთ რამეებს გვეწამება, რაც არა თუ არ გვითქვამს, მხოლოთ გულშიაც რომ გაგვლებოდა მიუტევე-ბელი შეცდომა იქნებოდა. მაგალითად, აი, რაებს ამბობს ჩემზე: „მდიდარი და ფართო მოედანი „ვეფხისტყაოსანისა“, ჭეშმარიტის კრიტიკის ფრთის გასაშლელათ ვრცელი სარბიელი, შეცდომით, ან განგებ ვიწრო ფარგლებში მოუმწყვდევიაო“ და სხვ. „იმ საბუთით, რომ ტარიელი ზარმაცია, ავთანდილი წინდახედულია და მებრვე სხვა, რუსთველი უბრალო ეტნოგრაფის საჩხირკედელო საქმეზე ჩამოუხდენია და მით პეგასზე მჯდომი ცხენოსანი დაუქვეითებიაო!“ „ნუ თუ ის ახოვანი, ღონიერი, ჯანმთელი, სულითა და გულით ძლიერი, უშიშარი ვაჟკაცი - ტარიელი - რუსთველმა თავის ნებაზე ბოლოს მჩვრათ აქცია და ყველას ამას სხვა მიზეზი არა აქვს-რა, გარდა რუსთველის თვითნებობისა და ზარმაცი ქართლელის გამოსახვის სურვილისა?! ეს რომ ასე იყოს, მისი თხზულება ხომ პამფლეტი იქნებოდა, თუ ძაგებაა და რეკლამა, თუ ქებაა, და არა დიდებული ნამოქმედარი შემოქმედებისა“ და სხვ.

აქ, რასაც ბრძანებს ბატ. ჭავჭავაძე, ყველა კარგია, მაგრამ საიდან წარმოუდგენია ის, რომ ვითომ ჩემი აზრი და ჩემი ნათქვამი იყოს ესეები ყველა და არა საკუთარი მისი ოცნება? მთელს ჩემ საუბარს რომ თავი დავანებოთ და მარტო ის ნაწყვეტები ავიღოთ, რომლებიც სანიმუშოდ ზემოთ მოვიყვანეთ, მე მგონია, მაშინაც უნდა დარწმუნდეს ყველა, რომ მე ის ფიქრადაც არ მომსვლია, რასაც ბატ. ჭავჭავაძე ასე გულდაგულო მწამებს. და რამ აიძულა? ვერ გაიგო? შეუძლებელია! განძრახვით გადაასხვაფერა? რა საფიქრებელია! აბა რა? ის, რომ, უთუოდ, როდესაც მე დაბლა ვიდოდი, ის აღმა ჰფრენდა მაშინ. არ მისმინა, არ უგდო ყური ჩემ საუბარს და განაგონებს მიენდო! ეს შემდეგი საბუთებით უფრო ნათლათ მტკიცდება: მე ვთქვი ტარიელზე და ავთანდილზე: „ტარიელი დიდებული ბუნების კაცია, მაგრამ ნამეტნავათ გულის ამყოლია; ხშირათ თავს ვეღარ იჭერს. მისი უზომო გრძნობა ხელსა ჰრევს გონებას და ამის გამო გმირი საფრთხეში ვარდება ხოლმე. თავის დღეში არ მოუვა ამ გვარი რამ ავთანდილს, თუმცა ნაკლები ბუნებისა და მდარე გრძნობის არც ის არის! ეს გმირი მისთანას არას იზამს, რომ გრძნობა გონებას არ დააკითხოს: „ასჯერ გაზომავს და ისე გამოსჭრის“ და სხვ. აქ მე გმირი ერთმანეთს შევუდარე და სამაგალითო საბუთებიც ბევრი მქონდა ხელში. ბატ. ჭავჭავაძეს კი ასე გაუგონია, რომ მე ტარიელს უგნური, ზარმაცი ქართლელი დავუძახე და ავთანდილს უგრძნობელი, ცბიერი და მძიმეთ აღჭურვილი იმერელი. ამ ჩემგანვე ზემოწარმოთქმულ აზრს იმ გმირების შესახებ მევე მიმტკიცებს!! ნეტავი ვისთვის და რისთვის დაუხარჯავს იმოდენა კეცა-კეცა ფრაზები და მრავალ-სართულიან ზედ შესრულებით შეკაზმული გოლიათი სიტყვები? თუ მე მართლა ვერ მოვახერხე ჩემი აზრის ნათლათ და გასაგებათ გამოთქმა და საბუთებიც ხეირიანი ვერ მოვიტანე, მაშინ ჯერ უნდა ის ჩემი საბუთები გაერჩია, დაემტკიცებია მათი უვარგისობა ბატ. ჭავჭავაძეს და მერე თავის საკუთარი საბუთებითა და უფრო საგულისხმო ლოღიკით გამოელაშქრა!.. თორემ ჩვენსას არ იხსენიებს, თავისი საკუთარი საბუთი მოჰყავს და ისიც მისთანა, რომელიც თავისთავად ვერას ამტკი-ცებს! ასე რომ, თუ მე ჩემი საკუთარი საბუთები არა მქონდეს ტარიელის დიდბუნებიანობის დასამტკიცებლად და მარტო ჭავჭავაძის საბუთზე დავრჩე, მაშინ ჩემ თვალში ტარიელის გმირობას სანაცარქექიო ფერი დაედებოდა.

აბა რა საბუთია ამის თქმა, რომ „ტარიელს ეცინება - იცინის, ეტირება - სტირის, ყოველთვის გულის ამყოლია, გრძნობას ვეღარ ერევა და ეს მსოფლიო გმირობის ნიშნებიაო“ და სხვ. ასე რომ იყოს, მაშინ ხომ უსუსური ბავშვებიც მსოფლიო გმირები იქნებოდენ, რადგანაც ისინიც მხოლოთ გულის ამყოლი არიან და გრძნობის მორჩილი? მაგრამ ტარიელი იმავ დროს გონიერიც არისო, ამბობს ჭავჭავაძე, ამას მისი შემდეგი სიტყვები ამტკიცებსო:

ვაქებ ჭკუასა ბრძენთასა, რომელნი ეურჩებიან! (საწუთროს ნდომასო).

„თუ ბრძენი არ იყოს, ამას ვერ იტყოდაო“.

სწორე მოგახსენოთ, ეს საბუთი დიდი ვერა არის-რა, ჩვენდა თავად რომ კიდევ სხვა საბუთები არა გვქონოდა, არ გვქონდეს და მარტო ჭავჭავაძის ეს ერთადერთი საბუთი ვიკმაროთ, დიდ აზრს ვერ შევადგენდით ტარიელის ჭკუა-გონებაზე!.. უჭკუო კაცი ბევრჯერ იტყვის: „ჭკუა რომ მქონდეს, ასე ვიზამდი და ისეო“. მაგრამ ეს კიდევ არ ამტკიცებს მის ჭკუიანობას. საპყარი იტყვის: „ფეხები რომ მქონდეს, მთელ ქვეყანას შემოვირბენდიო“, მაგრამ ამით მისი მუხლების სიმაგრე არ მტკიცდება. დედაბრებიც ხშირათ წუწუნებენ ხოლმე: რომ ვიყოთ, რას არ მოვიმოქმედებდითო“ და სხვ., მაგრამ ამით ისინი ბევრს ვერას არიგებენ და მაინც ისევ ისე დედაბრებათ რჩებიან. თათრული ანდაზაა: „ვინც უზალთუნს მიწუნებს, იმან უნდა აბაზი მაინც ამოიღოს და მიჩვენოსო“. მისი არ იყოს, ტარიელის გრძნობა-გონების დასამტკიცებლათ ჩვენგან მოყვანილი საბუთები თუ დაიწუნა ბატ. ჭავჭავაძემ, მისი საკუთარი საბუთები სადღა არის? ეს მხოლოთ, რაც უთქვამს? ფიიე!.. განა ეს საბუთია?! ამგვარათვე იქცევა ქალების შესახებაც. აი, მე რას ვამბობდი იმათ შესახებ:

„ნესტან-დარეჯანიც ტარიელივით დიდებული ბუნების მექონია და გრძნობა გადაჭარბებული, მაგალითად: როდესაც ტარიელი პირველათ ნახა, გრძნობამ აიტაცა: ერთსა და იმავე დროს ორი სხვადასხვა გრძნობა აეძრა გულში: კრძალვა სირცხვილისა და სიყვარულისა. ხმა ვეღარ ამოიღო, მაგრამ იმ ხმის ჩავარდნით უფრო მეტი გრძნობა გამოთქვა, ვიდრე მრავალ მეტყველებით. სულ სხვა გვარათ გვეჩვენება თინათინი, თუმცა არც გრძნობაში და არც სიყვარულში ნესტან-დარეჯანს არ ჩამოუვარდება“ და სხვ. საკვირველია, რომ აქაც ბატ. ჭავჭავაძე ისევ იმას ამტკიცებს, რასაც მე ვამბობ და მთელ ფურცლებს აჭრელებს იმაზე, თუ რა არის გრძნობა? როგორ სხვადასხვა რიგათ იჩენს ხოლმე თავს? თავის საკუთარ მსჯელობას, რომელიც არავისათვის გაუგებარი არ არის, ლესინგის აზრებსაც უმატებს და ჰომეროსი მოჰყავს, მაგრამ ვისთვის და რისთვის? ეგება ჩემი ნათქვამი ბუნდოვანი იყო და გაუგებარი, რადგანაც მე ვერ ვახერხებ კეცა-კეცათ საუბარს და ყოველთვის უბრალო სიტყვებით, მდაბიო ლექსებით გამოვთქვამ ხოლმე ჩემ აზრს?.. მაშინ კიდევ, ჰო! ეს, თითქმის, დახმარება იქნებოდა, ჩემი მხრით მადლობის მოსახსენებელი. და მეც სწორეთ გულწრფელათ მოვახსენებ მადლობას, მაგრამ უფრო მადლობელი კი ვიქნებოდი, რომ ჩემი აზრების განმეორებისათვის თავი დაენებებია და თავის საკუთარი აზრები „ვეფხისტყაოსნის“ შესახებ ისე გამოეთქვა, რომ მეც გამეგო რამე, თორემ უნდა მოგახსენოთ, როგორღაც ახირებულათ მეჩვენება.

„მისი დამტკიცება, რომ რუსთველს მართლა საქართველო აეწეროს, ქართველები ეგულისხმოს და გმირებიც ქართველებიდან გამოეყვანოს, ავტორის შეურაცხყოფა და მისი პეგასის დაქვეითება იქნებოდა, რადგანაც მსოფლიო გმირებსა ჰხატავდა და არა ქართველებსო!“ - ამბობს ჭავჭავაძე. მაშინ ვთქვი და ახლაც ვიმეორებ, რომ ყოველ-გვარ მოვლინებას თავისი წინასწარი და შემდეგი მიზეზები აქვს: უამისობა არ შეიძლება და, მაშასადამე, ამ საზოგადო კანონს ვერც „ვეფხისტყაოსანი“ გადაურჩებოდა. რუსთველი და მისი თხზულება განა ზეციდან ჩამოგვივარდა და ქვეყნათ ნიადაგი არა ჰქონია? „ვეფხისტყაოსანში“ გამოხატული გმირები ნუთუ ნაოცნებარი და ჰაეროვანი არიან და არა ცხოველი, ნამდვილი არსებანი? თუ ავტორს მხედველობაში მიწის შვილები არა ჰყოლოდა, მაშინ მისი „ვეფხისტყაოსანი“ ზღაპარი იქნებოდა, მისი გმირები ბაყბაყ-დევის მსგავსი რამ ნაოცნებარი და არა გულში ჩასარჩენი და შესაწყნარებელი პირები. მაგრამ საქმეც ის არის, რომ „ვეფხისტყაოსანში“ ჩვენს ისტორიულ ცნობილ პირებს ვხედავთ, მაგალითად: ვახტანგები, დავითები, ბაგრატები, გიორგები და, თუ გნებავსთ თვით ირაკლიც, იგივ ტარიელ-ავთანდილ-ფრიდონები არ არიან? რითი ჩამოუვარდება მათ გიორგი სააკაძე? რომელი ერთი მოვთვალოთ? განა ცოტა ყოფილა საქართველოში გმირი, რომ მსოფლიო გმირათაც გამოსადეგი ყოფილიყოს და ედიდებიოს, ესახელებიოს ყოველი ხალხი, რომელსაც უნდა ჰკუთვნებოდეს? საზოგადო გმირებათ განა არ ვარგებულან? მაშ, რატომ არ შეიძლება, რომ „ვეფხისტყაოსნის“ გმირებიც ერთსა და იმავე დროს ქართველებიც იყონ და საზოგადო, საყოველთაო ტიპებიც? მე რომ სწორეთ ასე მგონია, ნუთუ მით რუსთველის შემოქმედების ძალას ვამცირებ და ვჰკიცხავ მას? პირიქით, მე რომ ის ვიფიქრო, რომ რადგანაც რუსთველს თავის გმირებში მსოფლიო, ზოგადი ტიპები გამოუსახავს და ამიტომაც ის გმირები, ქართველები ვეღარ იქნებიან-მეთქი, მაშინ რა აზრის უნდა ვიყო ქართველებზე? ნუთუ მართლა ქართველები ისე ყოფილან, რომ მათგან ზოგადი ტიპი და მსოფლიო გმირი არ გამოიხატებოდეს?! ჭავჭავაძე კი, ჩანს, სულ სხვა აზრისა არის, სამაგალითოდ შექსპირის გმირები მოჰყავს და იმას კი ივიწყებს, რომ იულიოს კეისარი, ანუ კორიოლანუსი, მართალია, მსოფლიო ტიპები არიან, მაგრამ იმავ დროს ყველაზე უმალ რომაელებიც არიან და მათ ზოგადობას ეს არა თუ უშლის რასმე, კიდეც ეწევა!.. ტიმონ ათინელი ბერძენია, ჰენრიკო - ინგლისელი და სხვა და სხვანი.

ჩვენ რომ ის ვიფიქროთ, რომ მსოფლიო, საზოგადო ტიპები მხოლოთ ისინი არიან, რომელნიც კერძოთ არც ერთ ერს არ ეკუთვნიან და საზოგადოთ კი ყველას ერთნაირადო, მაშინ გიჟებიც სამაგალითო მსოფლიო საგმირო ტიპები იქნებოდენ, რადგანაც ყოველი ქვეყნისა და ხალხის გიჟები ერთმანეთსა ჰგვანან!.. და მათი ამწერიც დიდი შემომქმედი გენიოსია რაღა?... „ფალსტაფი, რადგანაც ბაქიაა და ქართველიც ბაქია, მაშ, ის ქართველი ყოფილაო?“ გვიკიჟინებს ბატ. ჭავჭავაძე და ძალიან მსუბუქათაც ბრძანებს: სახალხო ტიპათ იმასა თვლიან, რომელიც რომელიმე ხალხის უმეტესობას გვიხატავს. ფალსტაფი ისე რომ აეწერა შექსპირს, რომ უმეტეს ნაწილს ქართველებისას მის სახეში თავისი თავი ეცნო, რასაკვირველია ქართველი ტიპი იქნებოდა; თორემ მარტო მითი, რომ ის პურსა ჭამს და ქართველიც პურსა ჭამს, ისიც იცინის და ქართველიც, ისიც ახველებს და ქართველიც, განა დამტკიცდება რამე? სხვა აღარა არის-რა საჭირო? მე რომ ტარიელის ქართლელობის დასამტკიცებლათ ბაქი-აობა მეთქვა და მეტი სხვა აღარაფერი, მაშინ, რასაკვირველია, ბატ. ჭავჭავაძესაც სიმართლე ჰქონდა ეთქვა ჩემთვის: „ფალსტაფი ბაქიაა, ქართველიც ბაქიაა და, მაშ, ფალსტაფიც ქართველი ყოფილა!“ მაგრამ ჩვენ ხომ არც ის სიტყვა „ბაქიაობა“ გვიხმარია იმ კილოთი და იმ აზრით, როგორც ჭავჭავაძე გვეწამება და მის გარდა კიდევ სხვა საბუთები განა ცოტა ვიხმარეთ უფრო საქები და საჩინო ტარიელის ქართლელობისა და ავთანდილის იმერლობის დასამტკიცებლათ? მარტო ეს ერთი სიტყვა რომ მოჰყავს, ისიც თავისებურათ თავბოლო მოკვეცილათ და გადასხვაფერებულათ, სხვა სიტყვები - იმ სიტყვის მოკავშირე და შემავსებელი რათ გადაუფუჩეჩებია? თუ რომ სიტყვა-სიტყვით არ გავიმეორებთ და ჩვენებურათ შევცვლით, სიტყვებს გადავს-გადმოვსვამთ, ზოგს გამოვაკლებთ და ზოგს ჩავუმატებთ, რასაკვირველია, ყოველი ნათქვამი სხვანაირათ გამოვა. ხანდახან არა თუ ფრაზებისა და სიტყვის, ერთი მარცვლის ჩამატებით ან გამოკლებითაც შეიძლება აზრი შესცვალოს კაცმა. აი, თუ გინდა ეს მაგალითი ავიღოთ. მე ვამბობ: „ბატონი ჭავჭავაძე არ ყოფილა ლექციაზე და რაც წარმოსთქვა მის შესახებ, გულწრფელობით მოსვლია და არა სხვა გვარ რამ კრიმანჭულობით და სხვ...“ ეს რომ ვინმემ შესცვალოს ამ გვარათ: „ბატ. ჭავჭავაძე არ ყოფილა ლექციაზე და რაც წარმოუთქვამს მის შესახებ, გულწრფელობით არ მოსვლია, გარნა სხვა გვარ კრიმანჭულობით და სხვ...“ ეს ჩემი ბრალი იქნება? აი სათვალდათვალო მაგალითი, როგორ შეიძლება აზრის გადასხვაფერება ერთი უბრალო მარცვლის ჩამატებით!.. თავის წერილებს ბატ. ჭავჭავაძე ისე ათავებს, როგორც შეშვენის სახელგანთქმულ კაცს: „ჩვენ რუსთველის სახელი მეტისმეტად დიდ სახელად მიგვაჩნია და მოგვიტეონ, რომ მის სახელს და დიდებას ადვილად ვერვის დავუთმობთო!“ კეთილი და პატიოსანი! რასაკვირველია, ის, ვინც დიდათ მიგვაჩნია, ვისაც ვაფასებთ და ვინც გვიყვარს ძნელი შესალევია და მის სახელსაც ადვილათ ვერავის დავუთმობთ, მაგრამ არც ის უნდა დავივიწყოთ, რომ ერთსა და იმავე არსების სიყვარული და დაფასება ერთსაც შეუძლია და მეორესაც, დიდსაც და პატარასაც; განსხვავება მხოლოთ ის არის, რომ თავ-თავის შეძლებისდაგვარათ აფასებენ. მე ჩემი პატარა აზრი წარმოვთქვი „ვეფხისტყაოსნის“ ზოგიერთ რაზედმე. შეიძლება, რომ ჭავჭავაძის თქმისა არ იყოს, მართლა „გალიფულ გზაზე დავდექ და ფეხი ამისხლტა“, საუბარიც მეტისმეტათ უგემური რამ გამოვიდა და მსმენელთათვის მეტათ მოსაწყენი, მაგრამ ამას კი აღვიარებ, რო რაცა ვთქვი - გულწრფელათ იყო გამოთქმული. და ახლა დიდი სიამოვნებით და ნატვრით ველი იმ დროს, როდესაც იმავ საგანზე ბატ. ჭავჭავაძე წარმოთქვამს თავის საკუთარ აზრს. დარწმუნებული უნდა იყოს, რომ მე დიდი სიამოვნებით ჩემი საკუთარი ყურით მოვისმენ მის საუბარს და შემდეგაც დიდი დაკვირვებისა და მოფიქრების შემდეგ დავაფასებ შეძლებისა-დაგვარათ და ცხრა თავიან დევივით ისრებს არ გავტყორცნი ძლევამოსილი უეჭველობით. ამას მოითხოვს, როგორც რუსთველის დიდი ვინმეობა და ბატ. ჭავჭავაძის ღირსება, ისე ჩემი საკუთარი თავის პატივისცემაც. დასასრულ ესეც უნდა მოგახსე-ნოთ, რომ ჩემი საუბარი რუსთველზე და მის „ვეფხისტყაოსანზე“ ჯერ არ დაბეჭდი-ლა, და თუ რატომ არა, ეს ბატონმა ჭავჭავაძემ ყველაზე უკეთ იცის. დაბეჭდილი რომ ყოფილიყო, მე ყურადღებასაც არ მივაქცევდი იმ ხმას, რომელსაც ზოგიერთები ავრცელებდენ, მაგრამ დღეს კი იძულებული შევიქენი, რადგანაც თვით ბატ. ჭავჭავაძემაც ბანი მისცა საჯაროთ და ნურაფრის უკაცრავათ.

(აკაკის კრებული, 1898 წ., №5)

რედაქტორის შენიშვნები

რამდენიმე სიტყვა ბატ. ილია ჭავჭავაძის საპასუხოდ „ვეფხისტყაოსნის“ გამო

1. გამოქვეყნდა ცალკე ბროშურის სახით - თბილისი, 1887 წ., გამოც. ზ. ჭიჭინაძისა, ხელაძის სტამბა, 21 გვ.

ტექსტი ამ პასუხისა აკაკიმ შემდეგ „ვეფხისტყაოსანზე“ ლექციებთან ერთად გამოაქ-ვეყნა „აკაკის კრებულში“, 1898 წ., №5.

ილიას საპოლემიკო წერილი აკაკის მიერ წაკითხულ ლექციების შესახებ გამოქვეყნდა ხელმოუწერელი მეთაურების სახით „ივერიაში“, 1887 წ., №№75, 76 და 77.

ბევრჯელ დავსწრებივართ, რომ ვისიმე სულის მოსახსენებლად დღევანდელზე მეტი ხალხი შეგროვილიყოს, უფრო დიდებული აღაპიც გადეხადოთ, მაგრამ დღეისთანა შესანიშნავი კი არ გვინახავს! რომელიმე გამოჩენილ გვამის სიცოცხლეშივე საჩინო მდგომარეობა, სიმდიდრე, სხვადასხვა გვარი გარეგანი დიდებულობა, ნათესაობა, მტერ-მოყვრობა, პურ-მარილის კაცობა და სხვადასხვა იძულებულს ჰყოფენ საზოგადოებას, რომ იმგვარ კაცს, არ თუ მარტო სიცოცხლეში, სიკვდილის შემდეგაც უკანასკნელი პატივი სცენ. ასეც არის ხოლმე, მაგრამ ამგვარად გამოწვეულ პატივისცემაში უფრო მეტად ვალდებულებითი რამ იხატება და არა გულითადი. არც ერთი ამ ზემო მოყვანილ ღირსებათაგანი სიცოცხლეში არა ჰქონია განსვენებულს იოსებ დავითაშვილს. ის იყო ერთი საწყალი დღიური მუშა გლეხი, რომელსაც არც ჩამომავლობა და არც ნათესაობა არავინ ჰკითხულობდა. ყოველი რიგიანი და შეგნებული კაცი იმას ჰსახავდა კარგ ადამიანად და ძმურის თვალით უყურებდა. განა პურ-ღვინით შეეძლო განსვენებულს სხვებისავით ზოგიერთების გულის მოგება, როდესაც თვითონ დღიურ საზრდოს მოკლებული იყო. მაგრამ ჰხედავთ ამ გასაკვირველ ამბავს, რომ ამოდენა სხვადასხვა წოდების მუშა ხალხი თავის საკუთარ საქმეს მომცდარა და შეკრებილა დღეს აქ, რომ გულწრფელად, და არა ვალდებულებით, პატივი სცეს მის სახელს. რითი დაიმსახურა ეს მიცვალებულმა? ის არ ყოფილა არც გამოჩენილი მეცნიერი და არც სამაგალითოდ შესანიშნავი მწერალი. შემცდარია ის, ვისაც ჰგონია, რომ მარტო მელექსეობისათვის ვსცემდეთ მას პატივს. დაბალ წოდებაში ნიჭი იშვიათი არ არის და არც მოშაირობაა განსაკუთრებითი მოვლინება. განსვენებული იმითი იყო შესანიშნავი უფრო, რომ თავის პირადობაზე იმდენად არა ჰფიქრობდა, რამოდენადაც საზოგადოებაზე. მისი გრძნობა-გონება იმაზე ჰქონდა მიპყრობილი, რომ მოძმეების კეთილდღეობას მოსწრებოდა, მათი სწორწარმატება ენახა. ეს სურვილი სიტყვად ჰქონდა გადაქცეული და სიტყვაც საქმედ შეძლებისდაგვარად. ახლანდელ დროში, როდესაც ყველა ფიქრობს, რომ თავისი პირადი მდგომარეობა გაიუმჯობესოს და უგნურთ უმეტესობის თვალში ხარისხი და პატივი მოიხვეჭოს, ამგვარის კაცების გამოჩენა, როგორიც იყო მიცვალებული, შესანიშნავი და დიახ სამაგალითოა და ეს დღევანდელი კრებაც გვიმტკიცებს, რომ ადამიანის ღირსება ხალხში კი არ იკარგება ფასდაუდებლად. კარგი კაცები მარტო მითი კი არ არიან სასარგებლო, რომ სიცოც-ხლეში თავის თავად ბევრს კარგს რამეს აკეთებენ, ისინი სიკვდილის შემდეგაც თავის სახელით სხვებსაც იწვევენ საკეთილმოქმედოდ, დღევანდელი საქმეც კარგი და სამაგალითო მოვლინებაა. ღარიბს შეუძლიან დარწმუნდეს, რომ ჩვენში სრულიად საჭირო არ ყოფილა მრუდე გზით შეძენა. საკმაო არის მხოლოდ იყოს პატიოსანი, შრომის მოყვარე, საზოგადო კეთილთანამგრძნობი და თანა-მოზიარე, და ის შეუნიშნავი და დაუფასებელი არ დარჩება... გამოიწვევს რიგიანის წრის სიყვარულსა და პატივისცემას... საუკუნოდ იყოს ხსენება იოსებ დავითაშვილისა, რომელმაც ჩვენ გამოგვიწვია მისდა სულის მოსახსენებლად და გაუმარჯოს იმათ, ვინც ცხოვრებაში იმას მიჰბაძავენ და მისგან ამორჩეულ სწორ გზას დაადგებიან.

(ივერია, 1887 წ., №63)

რედაქტორის შენიშვნები

სიტყვა იოსებ დავითაშვილის პანაშვიდზე

1. დაიბეჭდა გაზ. „ივერიაში“, 1887 წ. 25 მარტს, №63-ში.

2. იოსებ დავითაშვილი (1851-1887) - მუშა-მწერალი, ხელოსანი, ხეზე მეჩუქურთმე. დაიბად. ქართლში, ღარიბი გლეხის ოჯახში. ადრე დაობლდა. მსახურობდა მებატონე ციცშვილთან. შემდეგ სამ წელიწადს იყო შეგირდად ხელოსანთან, ადრიდანვე დაეწაფა თვითგანვითარებას. ი. დ-ლს ნაცნობობა და ურთიერთობა ჰქონდა თავისი დროის მოწინავე მწერლებთან (აკაკი, სოფო. მგალობლიშვილი და სხვ.) და რევოლუციურად განწყობილ მუშებთან 1876-78 წ.წ. მსახურობს ზეიცერის ქარხა-ნაში და აქტიურად მონაწილეობს მუშათა გაფიცვაში. მუშაობს თვითგანვითარების წრეებში. ავრცელებს არალეგალურ ლიტერატურას. ალექსანდრე მეორის მოკვლის გამო, 1881 წ. მარტში წერს ცარიზმის წინააღმდეგ მიმართულ ლექსს, სადაც ასეთი სტრიქონებია:

„საამურად დაჰბერა
გაზაფხულის ნიავმა,
მე იმან გამახარა,
რაც რომ სხვებსაც იამა“.

ი. დავითაშვილმა თავისი ცხოვრება სიღარიბეში გაატარა. გარდაიცვალა თელავში, ფილტვების ანთებისაგან. ი. დ-ის გარდაცვალებას მხურვალედ გამოეხმაურა ქართული პრესა. ილიამ თავის „ივერიაში“ დაბეჭდა მთელი რიგი სტატიები, მიძღვნილი ი. დ-ის ბიოგრაფიისა და შემოქმედებისადმი. მეთაური წერილი გაზეთისა - „იოსებ დავითაშვილის გარდაცვალების გამო“ („ივერია“, 1887, №61) დაწერილი იყო თვით ილიას მიერ.

ი. დ-ლის პანაშვიდზე თბილისში, კალოუბნის ეკლესიაში, 1887 წ. 22 მარტს, აკაკის-თან ერთად სიტყვა წარმოსთქვა ილიამაც.

ეს ერთი ხანია მოსვენება აღარა მაქვს!.. ჩემიანი თუ სხვისიანი, ნაცნობი თუ უცნობი, ყველა ერთად და ერთნაირად მესაყვედურება; „რა მიზეზია, რომ შენს ნაწერს, ამ ოცდაათის წლის განმავლობაში აქა-იქ გაბნეულს, არ მოაგროვებ და ცალ-ცალკე წიგნებად არ გამოსცემო?“

რომ ეს საყვედური თავიდგან ავიცილო, იძულებული ვარ ერთხელ და საუკუნოდ ჩემი გულის პასუხი გამოვამჟღავნო: ბევრჯელ მითქვამს და ეხლაც ვამბობ, რომ ძნელია ოჯახში მარტოხელობა!.. ყოველგვარი საოჯახო ერთს ატყდება თავზედ და, რომ არა გაფუჭდეს-რა, ყველაფერს ძალა-უნებურად უნდა წაეტანოს, ყველაფერს მოჰკიდოს ხელი და ცოტ-ცოტა ყველაფერი აკეთოს!!. ამ გვარს მოუსვენარსა და გაბნეულს შრომას ჯახირს ეძახიან, მაგრამ თუ მაინც ასე არ იჯახირა მარტოხელა კაცმა, უეჭველია, ოჯახში ცეცხლი გაუქრება და კერაც გაუცივდება. ამ ყოფაში უნდა იყოს, სანამ შვილები არ წამოეზრდება და ოჯახი არ გაკაცრიელდება; მაშინ კი შეუძლიან მოისვენოს, რადგანაც, მუშები გაინაწილებენ საოჯახო საქმეს და სათითაოდ არჩეული საქმეც უკეთ წავა. ახლა ის შვილები რომ მივიდნენ მამასთან, ანუ იმ მოხუცებულთან, ვინც უნდა იყოს, და სათითაოდ უსაყვედურონ: „შენც ჩვენს ხელობაზედ მდგარხარ; მე რომ დღეს საქმეს ვაკეთებ, ადრე შენც ხომ იმას აკეთებდი, მაგრამ ჩემსავით კი ვერა!.. შენს ნამუშევარს აჩქარება, აფუსფუსება ეტყობა და სხვანიო!“ რა უნდა უპასუხოს მამამ? აი რა: „მართალი ხართ, შვილებო, რომ აღარ მოგწონთ ჩემი ნაწარმოები! თქვენ ბევრად უკეთ აკეთებთ დღეს ჩემზედ, მაგრამ ეს კიდევ იმას არ ჰნიშნავს, რომ მე ან ნიჭი, ან ოჯახის ერთგულება, ან შრომისმოყვარეობა მკლებოდეს! თქვენ დღეს შეგიძლიანთ თითო თავ საქმეს დაადგეთ და მთელი დრო იმ არჩეულ საქმეს მოახმაროთ ხელ-შეუშლელად და მე კი ცოტ-ცოტა ყოველიფერი უნდა მეკეთე-ბინა, რომ თქვენამდის ცოცხალ-მკვდრად მაინც მომეტანა ის საქმეები!“

სწორედ ამგვარი მარტოხელობა იყო ჩვენში სამოციანს წლებში, როცა რამდენიმე ახალგაზდა გამოვიდა სარბიელზედ ქვეყნის მუშად და დღიურ ავკარგიანობის სამსახურს შეუდგა. ნამდვილი მუშა სწორედ იმ ხელსაწყოს ჰხმარობს, რომელიც საჭიროა, და არას აურ-დაურევს: ხვნა-თესვის დროს სახნისსა ჰკიდებს ხელს, თოხნის დროს თოხს აიღებს ხელში და მკის დროს კი ნამგალს ატრიალებს. ზარმაცი და თვალთმაქცი მუშა კი დროს შესაფერად არ ირჯება! თესვა-ხვნის დროს ის ნამგალს ჰლესავს და თანაც გაიძახის: მე უფრო შორს-გამჭვრეტელი ვარ და მომავალზედა ვფიქრობო: პური რომ შემოვა, ნამგალი მზად მექნებაო და სხვანი... მაგრამ ამგვარს მუშას ცუღ-ლუტს ეძახიან. ყოველი კაცი უნდა აწმყოს მისდევდეს და აწმყოს კეთებაში იქნება მომავლის სამსახურიც იმდენად, რამდენადაც ეს ორი დრო ერთმანეთზედ გადაკავ-შირებულია. საქმეს ვინც წინ უსწრებს, ის ნაყოფს ვერ მოიტანს. ამ აზრზედ იდგნენ სამოციან წლების ახალგაზდა მუშები და ამიტომაც მათი გაზომ-აწონვა, იმ დროის შეუსწავლელად, ამ დროთი არ შეიძლება. ისინი მხოლოდ იმ ფიქრში იყვნენ, როგორ დავეხ-მაროთ და მივეშველოთ მისაშველებელს და რა გვარად ვეწინააღმდეგოთ ამ მავნეს და საწინააღმდეგოსაო. „ეს საქმე პატარაა და არ მეკადრება“, „ის პირადად არას მარგებს“, „ჯერ თავო და თავო, მერე ცოლო და შვილოო“... და სხვანი ამისთანანი აზრადაც არ მოსდიოდათ!... ხმარობდენ ყოველგვარს ხელსაწყო იარაღს, რაც კი უფრო ემარჯვებოდათ!.. იმ დროს, აბა ვინ იფიქრებდა, ჩემი ფარ-ხმალი მოვჭედო და მოვქარგო, რომ ლამაზი მოსაწონი გამოვიდესო?

ამ ახალგაზრდების რიცხვში ერთი უმცროსთაგანი მეც ვიყავი და რადგანაც კალამიც მემარჯვებოდა, სხვათა შორის იმასაც იარაღად ვხმარობდი. მაშინ მე ხელოვნებაზედა და მომავალზედ კი არა ვფიქრობდი, მხედველობაში მხოლოდ ისა მქონდა, რომ ჩემს ნაწერს დღიურ ავ-კარგიანობაზედ გაეჭრა. ის დრო წავიდა, ახლა სულ სხვა დროა. მაშინდელი ჩვენი ნაწერი და ნამუშევარიც იმავე დროს თან გაჰყვა. რასაც მაშინ დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა, დღეს სრულიად უმნიშვნელოა!.. და აი რად არა მსურს, რომ ჩემი ნაწერები იბეჭდებოდეს! თუ ისე დაიბეჭდება, როგორც იმ დროის მასალა, მაშინ არას ვიტყვი, მაგრამ თუ ისე შეხედვენ, როგორც სახელოვნო და საპოეზიო ნიმუშებს, თანახმა არა ვარ! ამას მე არც თავმდაბლობით ვამბობ და არც მეტიჩრობით!.. გულ-წრფელად აღვიარებ და სხვებმა რაც ენებოთ, ის იფიქრონ, მათი ნებაა!..

(ივერია, 1892 წ., №81)

რედაქტორის შენიშვნები

საპასუხოდ

1. დაიბეჭდა გაზ. „ივერიაში“, 1892 წ. 19 სექტემბრის №81-ში.

2. აკაკის სრული თხზულებების პირველი ორი ტომი გამოსცა „ქართველთა ამხანა-გობის გამომცემლობამ“ 1893 წელს, თბილისში. მანამდე, 1874 წლიდან, გამოდიოდა აკაკის მხოლოდ ცალკე ნაწარმოებები. მათ შორის ცალკე წიგნებად გამოვიდა: ბაგრატ დიდი, გოგია მეჩანგურე, ბუტიაობა, ალექსი, თორნიკე ერისთავი, გადია, თამარ ცბიერი, კიკოლას ნაამბობი, პატარა კახი და სხვ.

დიდ ბუხარს ბევრი შეშა ეჭირვება და პატარა ფეჩს კი ორი ღერიც ეყოფა. ასეა ადამიანზედაც: ბუნება მდიდარ კაცს, რაც უფრო მეტი ნიჭი აქვს, უფრო ბევრი მასალა ეჭირვება გრძნობა-გონების გასახურვებლად, რომ აენთოს, მიდამოს შუქი მოჰფინოს - გაანათოს და გარემოს სითბო არ გამოულიოს. ეს უბრალო ჭეშმარიტება რომ შეგნებული გვქონდეს, ქართველებს მეტი აღარა გვინდა-რა!.. ჩვენში თითქმის ყველა ნიჭიერია. უნიჭო ახალგაზდას იშვიათად შეხვდებით, მაგრამ რა გამოვიდა? ის ნიჭი, უსაზრდოოდ დარჩენილი ნელ-ნელა ჭკნება და ბოლოს ხელში გრჩებათ ფუჭი კაკალივით გამოთავცალიერებული ვინმე! ვინ დასთვლის, რამდენჯერ დაგვწყვეტია გული, იმედი რომ გაგვცრუებია?!.. ჰხედავთ ახალგაზდას, ნიჭით მდიდარს, ჯერ კიდევ ცხოვრებისაგან შეულახავს, კეთილ სურვილებით სავსეს. სიამოვნებით შეჰყუ-რებთ და ფიქრობთ: აი, ეს ყმაწვილი თანდათან გაიწვრთნება, გაიძლიერებს ბუნებას და ოდესმე ფრთაგაშლილი ინავარდებს ჩვენდა სასიხარულოდ; მაგრამ გადის დრო და ის საიმედო კი უკან-უკან მიდის!. ბოლოს ხედავთ, რომ ფრთებ-ჩამოყრილი ინდაურივით უგზო-უკვლოდ დაყვანჩალობს და ცხვირ-ჩამოშვებული იბერება; ან და აღმაფრენის მაგიერ ქვეშ-ქვეშ ძრომას მიჩვეულა და გველივით დასრიალებს ცხოვრებაში. ამ გვარი მოვლინება საზოგადოა ჩვენში ყოველგვარ სარბიელზე, მაგრამ სათვალდათვალო და ადვილი შესანიშნავი მწერლობაშია. ჩვენი ახალგაზრდები, დაიწყებენ თუ არა წერას, ისეთ ნიჭს იჩენენ ხოლმე, რომ იმედით გული გევსებათ! მართალია მათ ნაწერს გამოუცდელობაც ეტყობა და ბევრი ნაკლიცა აქვს, მაგრამ ეს ყველა ადვილად გასწორდება, თუ სწავლას და გულ-დადებით შრომას თავი არ დაანება მწერალმა.

ჩვენი მწერლები კი, წარმატების ნაცვლად, რაც ხანში შედიან, უფრო და უფრო უძლურდებიან და ბოლოს დროს, არა თუ ვეღარასა სწერენ, კითხვაზედაც ხელს იღებენ. აბა, გადაათვალიერეთ ჩვენი ჟურნალ-გაზეთები ამოცდაათის წლის განმავლობაში რაც გამოსულა და თუ არ შეგხვდესთ იქ იმისთანა ნაწერები, სადაც ავტორის ნიჭი ცხადადა სჩანს. ეგება იკითხოთ: სად არიან, რატომ შემდეგში აღარსადა სჩანან ის ავტორებიო? ამის პასუხი ადვილია: შრომა ეზარებოდათ, აჭია-ბაჭიობამ გაიტაცა და არა თუ მწერლობაზე, სხვა რამ საზოგადო საქმეებზედაც ხელი აიღეს... უსაქმუ-რობითა და სიზარმაცით გაცუღლუტებულებს ნიჭმაც ვეღარა უშველა-რა!.. აი, ახლაც, ხელში გვიჭირავს ერთის ახალგაზდა მწერლის პოეტური თხზულება, „მწირი“, რომელიც ნათარგმნია, მაგრამ მით უფრო საყურადღებოც არის. ქართულ ენას დიდი სიტყვის-კონა აქვს, მისი ლექსიკონი ისევ ვრცელია, რომ ბევრჯელ მთელი აზრი ერთს სიტყვაში მოთავსდება ხოლმე და, რასაკვირველია, ვისაც შესწავლილი აქვს რიგიანად ეს ენა, იმას თარგმანი არ გაუჭირდება, - ამას გვიმტკიცებენ ძველი ჩვენი მთარგმნელები. აიღეთ უცხო ენებიდან ნათარგმნი წიგნები: საერო, თუ საღმრთო-სასულიერო და მაშინ დარწმუნდებით, თუ რამდენად შემუშავებული და სრულია ქართული ენა! - დღეს ენის უცოდნელობის გამო მთარგმნელები თითქმის აღარა-ვინა გვყავს და თარგმნა ყველას ეძნელება. - რაც კი ამ უკანასკნელ დროს უთარ-გმნიათ, გარდა ერთი ორიოდისა, ისევ ხელახლად გადასათარგმნია არა თუ მარტო დედა-ენიდან, ქართულიდან ქართულადვე...

ლერმონტოვი, როგორც კავკასიის ბუნებისა და კავკასიელთა ზნე-ჩვეულების მღერალი უფრო ხვდება ქართველ გულს და ჩვენი მწერლებიც ხშირად მიჰმართავენ ხოლმე. - ბევრი გვაქვს ლერმონტოვიდან ნათარგმნი, მათ რიცხვში პოემებიც ურევია, მაგრამ არც ერთი, შედარებით „მწირის“ თარგმანთან, სახსენებელი არ არის!.. - ამის მთარგმნელს პოეტური ნიჭიც ეტყობა და ენის ცოდნაც. მხოლოდ შიგა და შიგ, აჩქარებით თუ გულ-დაუდებლობით, შეცდომები გაურევია. მაგალითად: საუარყოფო სიტყვებს „არა“ და „ვერას“ ვერა ხმარობს თავის ადგილზე. „არ ვნახე“ ნიშნავს, რომ მე შემეძლო მენახა, მაგრამ არ ვისურვე. - „ვერ ვნახე“ კი ჩემის სურვილის წინააღმდეგად რასმე ხელი შეუშლია.

„ხელის მოხვევა“ სხვა არის და „გადახვევა“ სხვა. „გველი ბეჭდების მსგავსად იხვეოდაო“ ეს არ ითქმის, - რგოლივით და არა ბეჭედივით.

ეს და ამგვარი წვრილმანი შეცდომები ბევრი მოიპოვება, მაგრამ საზოგადოდ კი ერთნაირად ღირსეულია და მისი შეძენა ფუჭი არავისთვის იქნება.

(კვალი, 1893 წ., №6)

რედაქტორის შენიშვნები

შენიშვნა

1. დაიბეჭდა „კვალში“ 1893 წ. 7 თებერვალს, №6-ში.

2. „ხელში გვიჭირავს ერთის ახალგაზრდა მწერლის პოეტური თხზულება, „მწირი“, რომელიც ნათარგმნია, მაგრამ მით უფრო საყურადღებოც არის“. აკაკი გულისხმობს ლერმონტოვის „მწირის“ ქართულ თარგმანს, რომელიც ეკუთვნოდა პოეტ გრიგოლ აბაშიძეს (1866-1903). გამოვიდა ცალკე წიგნად ქუთაისში, ქუთაისის ამხანაგობის გამოცემით, 1892 წელს.

ნ. ბარათაშვილის დასაფლავების გამო

„სიცოცხლეში გატირებ, რომ მოკვდები გიტირებ“. ეს არის საერთო მცნება ქართველების და ამ მცნებას ვერც ერთი საზოგადო მოღვაწე გვერდს ვერ აუვლის. - მართალია ბატონყმობა გათავდა, მაგრამ ბატონობისა და სხვისი დამონების სურვილი ჯერ კიდევ არ ამოფხვრია კაცობრიობას გულიდან: ყველას ეჯავრება მონობა და ბატონობას კი, ასე თუ ისე, ყველა ეტანება. - ერთობა, ძმობა და სიყვარული ჯერჯერობით კიდევ მხოლოდ ფარისევლური სიტყვის მარგალიტობაა, საქმით დამტკიცებას კი გლადსტონობა უნდა და გლადსტონები ბევრი არ არიან. - ეს სამწუხარო კანონი უცხო ქვეყნებში, სადაც განათლება ძლიერია, ჯერ კიდევ მარჯვეთ ფეხმოკიდებულია და ჩვენში ხომ, რაღა თქმა უნდა, უკანასკნელ წერტილამდე იქნება მიღწეული!.. ჩვენი ხალხი ნამდვილ საზოგადო მოღვაწეს ისე უყურებს, როგორც ბატონი მონას: ძველათ ბატონებს უყვარდათ ერთგულობით და მუშაობა-სამსახურით განსხვავებული მონა, მაგრამ ამ სიყვარულს მხოლოდ ცარიელი სიტყვით აცხადებდენ და საქმით კი უფრო მეტს ჯაფასა და შრომასაც სთხოვდენ, ვიდრე სხვა მონებს. - თუ მშრომელი მეტს ჯაფასა და შრომას ვერ აიტანდა და თან გადაჰყვებოდა, მაშინ კი იტყოდა ხოლმე ბატონი: „მეწყინა ჭეშმარიტათ, ნეტავი არ მომკვდარიყო, სასარგებლო იყო ჩემთვის და სხვა...“ ამას, რასაკვირველია, წრფელი გულით ამბობდა, მაგრამ მისი ბატონური გონება მაინც ვერ ურჩევდა, რომ მეორეთ არ გაემეორებინა ეს შეცდომა და ერთგულ მოსამსახურებისათვის სიცოცხლეშივე ეგდო ყური და გულგრილობით, უპატრონობითა და უსამართლობით არ დაემოკლებია იმისთვის დღე. სწორედ ამ მდგომარეობაში არიან ჩვენი მოღვაწენი ჩვენი ხალხის ხელში.

ნაცვლად მისა, რომ ხელი შეუწყონ, წინ ეღობებიან, ხელ-ფეხს უკრავენ სიტყვით თუ საქმით, ტალახსა და ქვას ესვრიან, წინ ეკალს უფენენ და როდესაც მოღვაწე შეუპოვარ ბრძოლაში სულს დალევს, მაშინ კი ყირამალას გადადიან და ასკი-კუკუს თამაშობენ. ამ დროს რომ კუბოდან წამოახედა მიცვალებული, რას იტყოდა? უეჭველია, გაუკვირდებოდა: „სიცოცხლეში მატირებენ - დღეს მღერიან. მაშინ ლუკმა პური მიჭირდა, ახლა ჩემი სახელით სხვებს ქელეხს უმართავენ. ეკლით მჩხვლეტდენ და ახლა გვირგვინს თავზე მაყრიან. ვისთვის და რისთვის! ის არა სჯობდა, რომ სიცოცხლეში არ ვედევნეთ და არ ცდილიყვნენ ხელ-ფეხის შეკვრას, რომ თავისუფლად, უფრო ნაყოფიერად შემძლებოდა მათი ერთგულება, ქვეყნის სამსახური და საფლავში თან არ ჩამეტანა ჯავრი, რომ მე ის ვერ ავასრულე ქვეყნიერად, რისიც ასრულება შემეძლო და სურვილი მქონდა. არა, არა! ეს არის ფარისევლობა, მაგრამ უგნური ფარისევლობა: მათივე თავის დაცინება და ჩემი საშინელი შეურაცხყოფა, უფრო მწარე და საზიზ-ღარი დაცინება, ვიდრე სიცოცხლეში“. უეჭველია, ამას იტყოდა და გადაბრუნდებოდა კუბოში, რომ ხელახლად მომკვდარიყო.

მე მგონია, ეს ფიქრი ხშირად მოუდის თავში საზოგადო მოღვაწეებს და მათ სიკვდი-ლი ერთი ორად მწარედ მიაჩნიათ. რომ ეს ასე არ იყოს, ძალიან კარგი იქნებოდა, რომ ჩვენ მოღვაწეებს უკანასკნელ სურვილს მაინც ვუსრულებდეთ და ნაცვლად იმ ძვირ-ფასს გვირგვინებისა, რომელსაც თავზედ ვაყრით, თუ მაინცდამაინც არ მოგვიშლია, მხოლოდ ცარიელი უბრალო რამე ნიშანი გვირგვინისა მიუძღვნათ ხოლმე და ფულები კი, რომელიც ასე ტყუილა იკარგება, დავდვათ ფონდათ მომავალი მოღვაწეებისა, რომ მათ სიცოცხლეშივე დაეხმაროს ხოლმე საზოგადოება. ეს ტკბილი მოფიქრება სიკვდილის წინეთ გულს დაუმშვიდებს ნამდვილ საზოგადო მოღვაწეს.

(კვალი, 1893 წ., №18)

სიტყვა ნ. ბარათაშვილის დასაფლავებაზე

მინდა მზე ვიყო, რომ სხივნი
ჩემთ დღეთა გარსამოვავლო,
საღამოს მისთვის შთავიდე,
რომ დილა უფრო ვაცხოვლო.
მინდა რომ ვიყო ვარსკვლავი,
განთიადისა მორბედი,
რომ ჩემს აღმოსვლას ელოდნენ,
ტყეთა ფრინველნი და ვარდი.

ეს ინატრა ახალგაზდა მგოსანმა ამ ნახევარი საუკუნის წინეთ და ეს ნატვრა წინასწარმეტყველებად გადაექცა: გახდა წინამორბედათ ჩვენი ახალი ცხოვრების განთიადისა და იქ შორს, სამშობლოდან უცხოს მხარეს, მზესავით ჩაესვენა, რომ დღეს აქ უფრო მეტის ძლიერებით აღმობრწყინებულიყო. ამას ვხედავთ და დღევანდელი ჩვენი მიგებება, გლოვა და არ არის, ლიტანიობაა და მზე-შინა. დიაღ, არავის გეგონოსთ აქ ეს ნამდვილი სამარე და კუბო ბარათაშვილისა, იმისი კუბოა ყველა ქართველის გული და ისე ხშირი, როგორც თვით მგოსნის მთელი საქართველოსადმი სიყვარულით ავსებული გულის-ძგერა. ეს ადგილი არის მხოლოდ ნიშანი, სადაც ამიერიდან უნდა დაესვენოს ჩვენი მნათობი, რომ მთელს საქართველოს სხივი ჰფინოს და მართლაც რომ უკეთეს ადგილს ვერ გამოვძებნიდით. მართალია, ყოველი კუთხე საქართველოსი წმინდაა, მაგრამ ეს ადგილი, ეს დიდუბე წმინდა-წმინდათაა. აქ დაიდგა პირველად ძლევის გვირგვინი უპირველესმა ჩვენმა საისტორიო მნათობმა თამარ მეფემ. მართალია დღეს დიდუბეს ის ფერი აღარ ადევს, აღარც ის ტაძარი, აღარც ის სასახლე, აღარც ის წალკოტია. ჟამთა მსვლელობამ, დროთა ვითარებამ ის გადაასხვაფერა, მაგრამ დიდებული ხატი კი მაშინდელი შეუცვლელად დარჩა საქართველოს ხსოვნაში. აქამომდე ჩვენ წარმოვიდგენდით თამარს თავზედ ძლევა-მოსილი გვირგვინით, რომელსაც გვერდით უდგა ძლიერი ჩანგით საკადრისი მისი მღერალი რუსთველი, დღეიდან უფრო დასრულებული იქნება ეს ხატი. მეორე გვერდით ედგომება ბარათაშვილი.

როგორც ამ შვიდასი წლის წინეთ დასავლეთ-საქართველოდან, ე.ი. იმერეთიდან, მოვიდა ხალხი, რომ თაყვანი ეცა დიდებული თამარისათვის და საზოგადო საერთო ლიტანიაში მონაწილეობა მიეღო, დღესაც მოვსულვართ იმერეთით, რომ ნიშნად სამარადისო ძმობისა და განუყრელი ერთობისა დავადვათ გვირგვინი ბარათაშვილის კუბოს, გვირგვინი, შეკონვილი პურის თავთავისაგან საგულისხმოდ მისა, რომ მგოსანი იყო უპირველესი მთესველი გონებრივი ნაყოფისა, არა მარტო ერთი კუთხისა - მთელი საქართველოსი. ნაყოფიერი იყოს ეს ხორბალი, როგორც დღემდე, ამიერიდანაც, რომელთანაც ერთად დაუვიწყარი იქნება სახსენებელი ნიკოლოზ ბარათაშვილისა.

(კვალი, 1893 წ., №18)

რედაქტორის შენიშვნები

შავი ფიქრები

1. დაიბეჭდა „კვალის“ 1893 წლის 2 მაისის №18-ში.

2. ნიკოლოზ ბარათაშვილის ნეშტი განჯიდან თბილისში გადმოსვენებულ იქნა 1893 წლის გაზაფხულზე. ეს ამბავი საბაბი გახდა დიდი სახალხო დემონსტრაციისა ცარიზმის წინააღმდეგ. ნ. ბარათაშვილის ნეშტის გადმოსვენებას უამრავი ხალხი დაესწრო. საქართველოს ყოველი კუთხიდან გამოგზავნილი იქნენ წარმომადგენლები, გვირგვინები, დეპეშები. გადმოსვენების დროს თბილისში სიტყვები წარმოსთქვეს ილიამ, აკაკიმ, გიორგი წერეთელმა; ლექსით გამოვიდა ახალგაზრდა სომეხი პოეტი ოვანეს თუმანიანი. ნ. ბარათაშვილის ნეშტი დაასაფლავეს დიდუბის ეკლესიის გალავანში (1935 წელს აქედან იგი დასვენებული იქნა მთაწმინდაზე, ქართველ მოღვაწეთა პანთეონში).

3. გლადსტონი ვილიამ (1809-1898) - ინგლისელი პოლიტიკური მოღვაწე, ლიბერალური ბურჟუაზიის ლიდერი. 1868 წელს არჩეულ იქნა ინგლისის პრემიერ-მინისტრად. გლადსტონმა თავისი პრემიერ-მინისტრობის დროს გაატარა მთელი რიგი რეფორმები ინგლისის სახელმწიფოს შინაგან ცხოვრებაში... განსაკუთრებით ცნობილი გახდა ირლანდიის საკითხთან დაკავშირებით. ირლანდიის ეროვნულ-განმათავისუფლებელ მოძრაობის ზეაღმავლობის შედეგად იგი იცავდა ჰომრულს (ირლანდიელთა მოძრაობა დამოუკიდებელი პარლამენტისათვის, რომელსაც საფუძ-ველი ჩაეყარა მე-19 ს-ის 70-ან წლებში. ამ მოძრაობას კონსტიტუციურ-ლიბერალური ხასიათი ჰქონდა და განირჩეოდა ირლანდიაში არსებული რევოლუციურ-სეპარატისტული მოძრაობისაგან) გლადსტონის ეს პოლიტიკა გამოწვეული იყო ერთის მხრით ირლანდიაში რევოლუციური მოძრაობის გაძლიერებით, ხოლო მეორეს მხრით სურვილით - უზრუნველეყო ირლანდიელთა ხმები საპარლამენტო არჩევნებში. სიტყვა ნ. ბარათაშვილის დასაფლავებაზე დაიბეჭდა „კვალის“ იმავე ნომერში, სათაურით: „სიტყვა თ. აკაკი წერეთლისა (ქუთაისის თავად-აზნაურობის წარმომადგენლისა)“.

გული მიღონდება უდროვოდ მიცვალებულის კუბოს რომ ვხედავ... სათქმელიც ბევრი მაქვს, მაგრამ ლამის ენა დამებას!.. და ამის მიზეზი უფრო სიცოცხლეა განსვენებულისა, ვიდრე სიკვდილი, ის სიცოცხლე, რომელიც სიკვდილზე ბევრათ უფრო მწარე იყო. ქართველებს ძველთაგანვე ერთი ახირებული ჩვეულება გვქონდა: მიდიოდნენ ცხედართან და მოთქმით სტიროდნენ, ქებას შეასხამდნენ, არა მარტო თვისიანი, მოყვრები და მახლობელნი, ისინიც კი, ვისაც სიკვდილამდე მიცვალებულის სიცოცხლეში იმაზე ძრახვისა და აუგის მეტი გულში არ სდებია-რა!.. ეს ჩვეულება ჩვენში დღეს თანდათან ვარდება: ვეღარ ვხედავთ ვერც დაქირავებულ მოზარეებს, ვერც მოყიდულ მომტირლებს და ვერც მოცლილ მომთქმელებს!.. მაგრამ მაგიერად ეს ახირებული ჩვეულება შემოვიდა იმ მოწინავე დასში, რომელსაც ინტელიგენციას ვეძახით!.. ამის მაგალითს დღესაც ვხედავთ. ვიცი, ზოგიერთები იტყვიან და თუ არ იტყვიან, გულში მაინც გაივლებენ, რომ აქ ამისი თქმა უდროო და უადგილო არისო, მაგრამ მე სხვა აზრისა ვარ: გამოჩენილი კაცები იმით უფრო არიან შესანიშნავი, რომ მათი, არა თუ სიცოცხლე, სიკვდილიც კი სამოძღვრო და საგულისხმოა ქვეყნისათვის!.. ვინც მთელს მის სიცოცხლეში ჭეშმარიტებას უქადაგებდა ერს, ის ღირსია რომ მის კუბოს წინაც წარმოითქვას რამდენიმე საგულისხმო ჭეშმარიტება!.. ხალხის სიბრძნე ზღაპრის პირითაც კი გვეუბნება, რომ ცხოვრებაში ორი სხვადასხვა გზა არის ორ კოშკისაკენ მიმავალი, სადაც ერთში ბოროტი ცხოვრობს და მეორეში კი კეთილი. პირველი გზა საპირადო, გატკეცილი, სულ ია-ვარდით მოფენილი და ადვილი, სასიამოვნო გასავლელია. ამ გზით ცდილობს სიარულს ქვეყნის უმეტესობა... მიდიან და მიიმღერიან: „თუ ჩვენ აღარ ვიქნებით, ქვა ქვაზედაც ნუღა იქნებაო“. მეორე გზა ეკლიანი, უსწორმასწორო და სახიფათოა. ამ გზით მხოლოდ რჩელი გმირები ჰბედავენ სიარულს!.. იმ გზების სათაურში ზის დედაბერი და გულ-მტკივნეულობით ამხილებს ეკლიან გზით მიმავალთ: „აბა საითკენ მიდიხართ, ამ გზით ამვლელი ბევრი მინახავს, მაგრამ ჩამომვლელი კი აღარაო“ - ,,მართალია, დედი, ჯერ არ გენახვება ჩამომვლელები, მაგრამ იმასაც ერთ დროს მოესწრებიო“, უპასუხებენ გმირები. უკვირს დედაბერს მათი ახირებულობა და მწარედ ეცინება... ეს დედაბერია ხალხი, ბრბო, ის დიდი ნაწილი ერისა, რომელსაც თავისი გრძნობა-გონება სხვის თვალსა და ყურში აქვს!..

ამ დედაბერსავით ვექცევით ჩვენც ჩვენი ქვეყნის რჩეულ შვილებს და ამგვარადვე მოვექეცით იმას, ვისაც დღეს მომეტებულის ზარითა და თავში ცემით ვეთხოვებით... რასაც დღეს იმას თანაგრძნობას ვუცხადებთ, მისი მეასედი და მეათასედიც რომ სიცოცხლეშივე გამოგვეცხადებინა მისთვის და მეტი ჭირისუფლობა გაგვეწია, ეგებ დღეს ის ისევ ჩვენში ყოფილიყო, ჩვენის ქვეყნის სასარგებლო მუშაკად. მე აქ ქონებრივ შეძლებაზე და პურზე კი არ ვლაპარაკობ: „არა მარტო პურითა ცოცხალ არს კაციო“. არა, ჩვენში ჯერ შიმშილით არავინ მომკვდარა და არც მოკვდება; მე ვამბობ სულიერ საზრდოზე... თანაგრძნობაზე, რომელიც პურზე უფრო მაღლა დგას და უფრო სანატრელია.

ვინც უფრო ძალუმად მუშაობს, ის უფრო ძლიერად იღლება, ვინც მეტსა ჰგრძნობს, იმას უფრო ხშირად უტყდება გული, მაგრამ, საკვირველია ადამიანის ბუნება, ათასგვარ უგუნურობისაგან გატეხილს გულს ერთი გონივრული თანაგრძნობა ამთელებს და ამხნევებს ქვეყნის მუშაკთ... მათთვის თანაგრძნობა იგივეა, რაც მცენარისათვის მზის სხივები და ყვავილებისათვის დილის ნამი. განა დღეს კი არ არიან ჩვენში მისთანა საიმედო ახალგაზდა ნიჭიერები, რომელნიც ამ განსვენებულის გზას ადგიან?.. დიაღ, საჭიროა იმათთვის თანაგრძნობა, მოძღვრება, კეთილ გზაზე გამოყვანა და ფეხზე დაყენება, მაგრამ ჩვენ თითქოს მათ ვერც კი ვხედავთ, არ ვიცნობთ და რომ მოკვდებიან, მაშინ კი უეცრად დავიძახებთ: ჩაესვენა მზე, დაბნელდა მთვარე, მოსწყდა ვარსკვლავიო და სხვანი... ეს თითქმის ფარისევლობასა ჰგავს და ვისი ბრალია? არა ხალხისა!.. არა... მხოლოდ იმათი, ვისაც ქვეყანამ კალთაში თავი ჩაუდვა და სთხოვს: შენ მიმითითე ავზედაც და კარგზედაცაო, - ესე იგი ინტელიგენციის და მათი მეთაურებისა, რომელთაც აღარ სცალიანთ და პირადობას უნდებიან.

ეს მე ბევრჯერ გამიგონია თვით განსვენებულისაგან მის სიცოცხლეში და ახლა ვიმეორებ - თითქოს ის განსვენებული ჩემი პირით გელაპარაკებოდეთ... დიაღ, ნუ დავაკლებთ მიცვალებულებს შესაფერ პატივს, მაგრამ გვახსოვდეს კი ცოცხლებიც!.. ამას მოითხოვს ქვეყანა და ქვეყნის საჭიროება... ახლა კი პირადად მიცვალებულის შესახებ ვიტყვი ორიოდე სიტყვას:

აჰა, საზღვარი სიკვდილ-სიცოცხლის,
უცნობ-ნაცნობი რამ გამოცანა...
აქ იყრებიან, ვით დღე და ღამე,
ის საუკუნო და ეს ქვეყანა!...

ამ საიდუმლო საზღვრის წინაშე
წამდგარვართ დღეს ჩვენ თვალცრემლიანი
და თაყვანსა ვცემთ, ვინც ღირსეულად
განვლო ამ ქვეყნის გზა ეკლიანი.

სხვაგვარი იყო ამისი ნატვრა
და სულ სხვაფერი მისი ოცნება!..
ძვირფას საუნჯედ ემარხა გულში
ქრისტეს მოძღვრება და წმინდა მცნება:

ძმათ სიყვარული და სათნოება
შრომის კავშირით შეერთებული.
გული სიწმინდით და სული მარად
წრფელი ზრახვებით გაახლებული.

ამ ღირსეული საგზლით მიჰმართა
ზეცას პირნათლად ღირსსა წინაპრებს
და აქ მსოფლიო ვალის გადახდით
ამიერიდან იქ ინეტარებს!

და ჩვენც მხოლოდღა გვრჩება ვუსურვოთ
„წმინდათა თანა მას განსვენება...“
და აქ სახსოვრად საშვილიშვილოდ
სამაგალითო „ქებათა-ქება!“

(მოამბე, 1894 წ., №1)

რედაქტორის შენიშვნები

ალექსანდრე ყაზბეგის კუბოზე

1. დაიბეჭდა ჟურნალ „მოამბეში“, 1894 წ., №1-ში (ცენზორის ნებართვა 1893 წ. 25 ნოემბრის თარიღით).

2. ალ. ყაზბეგი გარდაიცვალა 1893 წლის 10 დეკემბერს. მის გარდაცვალებას ფართოდ გამოეხმაურა ქართული პრესა და საზოგადოება. „ორჯელ დაბადებულს ერთი სიკვდილი ვერას უზამს, - წერდა ილიას გაზეთი „ივერია“, - ყაზბეგი კი მეორედ მაშინ დაიბადა, როდესაც თავისი ნიჭიერი კალამი უძღვნა ქვეყანას; დაიბადა ისე, რომ მისი აკვანი ყოველი ქართველის გულში ირწეოდა, და ასეთ აკვანში გამოზრდილს ადამიანს კი სიკვდილი ხელს ვერ შეახებს“. აკაკიმ „ჩემ თავგადასავალში“ საგანგებო თავი უძღვნა ალექსანდრე ყაზბეგს.

3. აკაკის სიტყვებში: „განა დღეს კი არ არიან ჩვენში მისთანა საიმედო ახალგაზრდა ნიჭიერები, რომელნიც ამ განსვენებულის გზას ადგიან?. დიაღ, საჭიროა იმათთვის თანაგრძნობა“... - ნაგულისხმევი იყო იმ დროს ავადმყოფი ეგნატე ნინოშვილი.

ზეპირსიტყვაობამ ერთი ზღაპრული ტიპი გადმოგვცა ქართველებს: „ნაცარქექია“, რომელიც ისეთივე სასაცილოა, როგორც „დონკიხოტი“, „ფალს ტაფი“ და „ივან დურაკი“, თუმცა ეს უკანასკნელი ყველასაგან განსხვავდება. დონკიხოტი, ეს ფერმიხ-დილი რაინდობის სახე, სასაცილოა თავის გამოჩურჩუტებულობით, როდესაც ქარის წისქვილებს ებრძვის, ვითომც დევების წინააღმდეგ ვიბრძვიო, ცხვრის ფარაში ფარ-ხმლით ჩაერევა და ჟლეტავს სრულიად დარწმუნებული, რომ სარკინოზებსა მუსრს ვავლებო. ეს დონკიხოტი გულწრფელი და პატიოსანი კაცია და გატაცებულია კაცთა-მოყვარული იდეით. ამისთანა ვერ არის მეორე ტიპი ფალსტაფი. ის არის ცრუ, ბაქია, მატყუარა, უძლური, ტრაბახი და იმავე დროს თავის კუჭის მონა. სულ რაინდულ რამეებზე და პატიოსნებაზე ლაპარაკობს ეს ყოვლად მხდალი და ლაჩარი არსება მხოლოდ იმ განზრახვით, რომ თავისი შინაგანი სილაჩრე მიმალოს და ბაქი-ბუქობით სხვას ლუკმა გამოსტაცოს. ეს ორივე ტიპი ნაციონალური არის და მსოფლიოცა.... ჩვენი „ნაცარქექია“ კი საკვირველი ტიპია. ფიზიკურად უძლურია. სული რომ შეუბერო ცხრა მთას იქით გადავარდება, ამას თვითონაც კარგათ გრძნობს, და პირიქით არავის ეტანება: მაგრამ ფარს კი დროზე ხმარობს და ეს ფარი არის მისი ჭკუა-გონება. მოსწრებული ხერხიანობით არა თუ იგერებს დევებს, ამ საოცარ ფიზიკურ ძალის წარმომადგენლებს, არამედ კიდეც იმორჩილებს. ეს ტიპები ყველა ძველისძველია, ძველი კაცობრიობის კულტურის ნაყოფია. ახლა გადავიდეთ იმ ახალ ტიპზე, რომელიც თვალწინ ხორცშესხმით დაგვიყენა „მგზავრის წიგნების“ ავტორმა. ეს გახლავს „კუდაბზიკა“. თუ მართლა „დონკიხოტი“ დაძველებული რაინდობის ტიპია, ეს „კუდაბზიკა“ უსუსური და სწორად ვერგაგებული კულტურის ნაყოფია. როდესაც „კუდაბზიკა“ თავის გახრეკილ ბახზე ზის, თავს უქინჩავს, დეზებს გვერდებში უჩხუკურებს და ახტუნებს, სრული დარწმუნებულია, რომ რაშზე ვზივარო და უნდა თავი ზეცას მიაჭიროს; მაგრამ როდესაც მისი რაში, მუცლის ტკივილით გამწარებული, მიწაზე კოტრიალს დაიწყებს, „კუდაბზიკაც“ სასოება-დაკარგული დედამიწაში აპირებს ჩაძვრენას. ამგვარი ტიპები, რასაკვირველია, მსოფლიო ტიპებიც არიან, მაგრამ კერძოთ კი ნამდვილი ნაციონალური ტიპია დღევანდელი ჩვენი ცხოვრებისა. დასამტკიცებლად გადავავლოთ თვალი ამ ოცდაათის წლის ხანას ჩვენის ცხოვრებისა. რომელი გინდა ასპარეზიც აიღე, რას დავინახავთ უმეტესობაში, თუ არ „დონკიხოტებს“, „ფალსტაფებს“ და „კუდაბზიკებს“. ავიღოთ თუნდ მარტო ჩვენი ლიტერატურა. სულ ამგვარი რაინდებით არ არის ავსილი? ის ჩვენი პუბლიცისტები, ის მწერლები, რომელნიც სხვა ქვეყნის იარაღით შეჭურვილნი მტერსა და მოყვარეს ვერ არჩევენ, დღეს ქარის წისქვილებთან და ცხვრის ფარასთან არ იბრძვიან? და ის პუბლიცისტები, რომელნიც, თითქოს ასკი-კუკუს თამაშობენო, დღეს აქ არიან და ხვალ იქ, წინდა-პაიჭივით იცვლიან აზრსა და მიმართულებას მხოლოდ კუჭის მიმდევრობით და ფარად სხვადასხვა წმინდა იდეებს ხმარობენ, იგივე საზიზღარი „ფალსტაფები“ არ არიან? ის ახალგაზრდა მწერლები, რომელნიც პირველად გამოინადირებენ ხოლმე ჩვენში დიდი თავმოწონებით, მაგრამ ისევ მალე უკუიქცევიან ხოლმე და თავს ანებებენ არა თუ მწერლობას, ქართველობასაც კი, მხოლოდ იმ მიზეზით, რომ მათი სათავმოყვარო იმედები გაუცრუვდათ, რითი არ ჰგვანან ჩვენ „კუდაბზიკას“, ცხენის მუცლის ტკივილის გამო დედამიწასთან გასწორებულს? თვით ჩვენი მკითხველი საზოგადოება, რომელიც ქების ტაშს უკრავს ამ რაინდებს და ჩვენი სჯობია სხვისასო ამბობს, რა არის, თუ არ იგივე შემკრებლობითი „კუდაბზიკა“? მაგრამ, აწ კი მადლობა ღმერთს, დღეს ნიშნებია, რომ ჩნდება ჩვენში მისთანა ტიპი, რომელსაც ამდენი ხანია სვიმეონ მოხუცებულივით მისარქმელად ვუცდით. მომავალი ამ ტიპის არის და დღევანდელი კუდაბზიკობაც მაშინ კუდს ამოიძუებს. ის ახალ-თაობა, რომელიც დღეს თავს იჩენს, მაგალითად ეგ. ნინოშვილები, დ. მეგრელები, თ. რაზიკაშვილები, ანასტასია ერისთავის ქალები და ის ახალგაზრდა პუბლიცისტები, რომელთაც თავის ქვეყანა შეუსწავლიათ, თავის დედაენაც, ევროპული კულტურის მომავალი იდეები შეუსისხლხორცებიათ, რომ გულწრფელად ემსახურონ თავის სამშობლოს და არა ჩვეულებ-რივი კუდაბზიკური მხნეობით. აი, ესენი არიან პირველი მერცხლები მომავალის გაზაფხულისა. ჯერ ჩვენ იმათზე კრიტიკას არა ვსწერთ, მხოლოდ სიტყვამ მოიტანა და გაკვრით ვამბობთ, რომ ან. ერისთავისა და თ. რაზიკაშვილი, რომელთაც ისეთი მომზადება არა აქვთ როგორც განსვენებულ ეგ. ნინოშვილს ეტყობოდა და აგრეთვე დუტუ მეგრელს, მაგრამ ბუნებითი ნიჭით კი შესანიშნავები არიან და ბევრს კარგსაც უნდა ველოდეთ მათგან მომავალში, თუ თავის ნიჭს შესაფერს საზრდოს არ დააკლებენ და გულის ფიცარზედაც დაიწერენ იმ მცნებას, ურომლისოდაც, რაც უნდა ნიჭიერი მოღვაწე იყოს, ვერ აცდება „ფალსტაფობას“ და „კუდაბზიკობას“.

(კვალი, 1894 წ. №23)

__________________

* იბეჭდება მცირე შემოკლებით.

რედაქტორის შენიშვნები

ჭრელი ფიქრები

1. დაიბეჭდა გაზ. „კვალის“ 1894 წლის 29 მაისის №23-ში. ჩვენს გამოცემაში ქვეყნდება მცირე შემოკლებით.

ყოველ ქვეყანაში, ყოველი ხალხისაგან, გარდა ველურისა, მიღებულია, რომ თავიანთ გამოჩენილ შვილების ოცდახუთი წლის მოღვაწეობა იდღესასწაულონ ხოლმე. ამ დღესასწაულს ეძახიან „იუბილეის“. ჩვენ ქართველები არ მივდევთ ამ ჩვეულებას, ალბათ იმიტომ, რომ ოცდახუთი წელიწადი არ მიგვაჩნია საკმარისათ, და მეტსა ვთხოულობთ. კეთილი და პატიოსანი!. მაგრამ დღეს გამოდის, რომ ორმოცდაათიც თურმე არა კმარა და ასი უნდა იყოსო!?. ცხადია, რომ ეს დროს გაჭიანურება, ნამეტანი სურვილითა და უზომო სიყვარულით მოგვდის: ისე გვიყვარს ჩვენ ჩვენი მოღვაწეები, რომ სასიკვდილოთ არ გვემეტებიან, სულგრძელობით მოველით და ვუცდით საუკუნის შესრულებას და ის ანდაზა კი გვავიწყდება, რომ „თქვენს სულგრძელობას ჩემი დღეგრძელობაც ეჭირვებაო“. სწორეთ ორმოცდაათი წელიწადია, რაც გამოსულა სალიტერატურო ასპარეზზე ჩვენი საყვარელი მოხუცი, პატიოსანი მოღვაწე თ. რაფაელ ერისთავი და დიდი უმადურობა იქნება ჩვენგან მის შესახებ გულმავიწყობა და ჩვეულებრივი დაუდევრობა.

(კვალი, 1895 წ., №22)

რედაქტორის შენიშვნები

საყურადღებოთ

1. დაიბეჭდა „კვალის“ 1895 წლის 21 მაისის №22-ში.

აკაკის ამ წერილით საფუძველი ჩაეყარა ქართველი მოწინავე საზოგადოების სამზადისს მხცოვანი პოეტის რაფიელ ერისთავის იუბილესათვის (იხ. ამავე საგანზე აკაკის განცხადება „კვალის“ 1895 წ. 17 სექტემბრის №40-ში).

დიდებული მგოსანი რუსთველი, რომელიც ამ შვიდი საუკუნის განმავლობაში ასე ძლიერათ გვფენს შუქს, რომ მისი ანარეკლი სხივებით დღესაც კიდევ ზოგიერთები ბრწყინავენ, აი, რას ამბობს ერთგან: „რაღაა იგი სინათლე, რასაცა ახლავს ბნელია?“ ეს სიტყვები დღეს სწორეთ ჩემზედ არის გამოჭრილი: რაღა სიტყვაა ის სიტყვა, როდესაც მთქმელი სიფრთხილით უნდა მოეკიდოს, რომ არ აღელდეს და არა ივნოს-რა, როგორც ავადმყოფმა. - სწორეთ ეს იყო მიზეზი ჩემი დღევანდელის მდუმარების და არა ის, რასაც აქ ბრძანებენ. ის უსამართლო სიტყვები ეკლად მოხვდენ ჩემ გულს და კიდევაც მაიძულებენ, რომ მოგახსენოთ რამ და სიმცირისათვის ნუ შემრისხავთ. - თ. რ. ერისთავის პოეზიის შესახებ ბევრი რამ წარმოითქვა დღეს აქ; იმ ორმოცდაათის წლის განძავლობაშიაც ბევრი თქმულა. მე თვითონ ერთ დროს ბეჭდვით წარმოვთქვი ჩემი აზრი და რადგანაც ზედ დასამატებელი ახალი აღარა მაქვს-რა, ამისთვის პირდა-პირ გადავალ მაგის ღირსების სხვადასხვა მხარეებზე. ბ. რაფიელი ეკუთვნის მესამო-ცე წლების მოღვაწეთა გუნდს. ეს დრო ჩვენში დიდი მარტოხელობის დრო იყო და ხომ მოგეხსენებათ, თუ რა ტვირთი აწვება მარტოხელა კაცს ოჯახში? რომ ოჯახი არ დაექცეს და კერა არ გაუცივდეს ყოველიფერს უნდა წაუპოტინოს ხელი. ესეც აკეთოს - ისიც, აქაც იყოს - იქაც და თავის სიცოცხლე უნდა ათენ-აღამოს სხვადასხვა მრავალგვარ წვრილმან საქმეების კეთებაში. როდესაც წამოეზდებიან შვილები და შვილიშვილები, ოჯახი გაკაცსულიანდება და ერთის სამუშაოს ასი და ორასი გაინაწილებს, მაშინ სულ სხვებრ წავა საქმე. საოცარი შესანიშნავიც რომ იყოს მარტოხელის მუშა, რომელიც ბევრს სხვადასხვა რამეს აკეთებს და ერთისათვის მარტო ვერ იცლის, რომელიმე ნასაქმის სიდიადით ვერ გაგვაკვირვებს. მისი ნაშრომი მთას ვერ წარმოგვიდგენს და მისი ნაღვაწი ზღვას, მაგრამ თუ ამის ათასგვარ წვრილმან ნასაქნარს ერთმანეთს შეუხორცებთ, მაშინ კი მთაც გამოვა და ზღვაც. სწორედ ამ თვალით უნდა ვუყურებდეთ ზოგიერთ მესამოცე წლების მოღვაწეებს და მათ რიცხვში თ. რ. ერისთავსაც. - ორმოცი წელიწადია თვალყურს ვადევნებ მაგის მოღვაწეობას და არც ერთხელ არ შემინიშნავს, რომ მაგას გულგრილათ გვერდი აევლოს ჩვენი შინაური საქმეებისათვის და შესაფერი თანაგრძნობა არ გამოეცხადებიოს. მაგას ყავდენ ამხანაგები, მაგრამ ბევრი ჩამოშორდა და გადაუხვია. მარულაში, ანუ როგორც აქ ეძახიან, დოღში ყველა ბედაურებს თანასწორათ მიაქვთ ხოლმე იერიში პირველ გამოხტომაზე, მაგრამ გზათ კი ძალა უნებურათ ჩამორჩებიან ხოლმე ერთიმეორეს და დანიშნულ ადგილამდი მხოლოთ მცირედნი მიაწევენ. ისე იყო აქაც; და ბ. რ. ერისთავმა ორმოცდაათი წლის წრემდე პირნათლად მოაწია. თავის ხანგრძლივ ცხოვრებაში ბევრი თვალსაჩინო ადგილი სჭერია მაგას სხვადასხვა ასპარეზზე და მაგის ნიჭისა და შრომის პატრონს დღეს გულ-მკერდი ვარსკვლავებით უნდა ჰქონდეს მოჭედილი და ჯიბე სქლათ გატენილი. მაგრამ ვერცერთს ვერ ვხედავთ დღეს! არა თუ იმ დროში, დღესაც უმეტესობას უდრეკი ხასიათი უხასიათობათ მიაჩნია და ჰკიცხავს. ეგება ამასვე ფიქრობდენ ზოგიერთები ამის შესახებაც და ეს დიდი შეცდომა იქნება. თ. რ. ერისთავი მხოლოთ მაშინ ხდებოდა იძულებული დაენებებია თავი რომელიმე მოღვაწეობისთვის, როდესაც გარემოება მოითხოვდა მისგან, რომ საკუთარის რწმუნების წინააღმდეგ, სხვის ნებაზე წასულიყო და გადაეხვია. მაშინ მხოლოდ ივიწყებდა თავის თავს, ოჯახს, ცოლ-შვილს და რჩებოდა რიყეზე. ამისთანა დროს გულ-გაუტეხლობა და გულ-დაუჩაგვრელობა, სწორედ გმირობაა და ეს ძალა კიდეც ჰქონდა მინიჭებული რაფიელს. აქ უადგილო არ იქნება, რომ გავიხსენოთ ერთი შემთხვევა: ერთხელ ამ ოცდათხუთმეტის წლის წინათ მოვინდომეთ შინაურულათ სალიტერატურო საღამოს გამართვა და რის ყოფით, ძლივს მოვაგროვეთ ოციოდე კაცი. მაშინ ეს პირველი და უცხო ამბავი იყო. ჩაისა და ხილის მორთმევას შემდეგ, როცა შეუდექით საქმეს, ათი გაგვეპარა, იმ შიშით, რომ ვაი თუ გვიწყინონო, ხუთს დაეძინა იქვე და დავრჩით მხოლოთ მარტო ხუთიოდე... მაშინ შევეკითხეთ ერთმანეთს: ,,ეჰ, რას უნდა მოველოდეთ?!“ და სანუგეშოთ ჩვენვე მივეცით ჩვენ თავს პასუხი: „არაფერია! დღეს ხუთი იყოს, ხვალ ათი იქნება, ზეგ ასი და ამგვარათ!.. ვაი, რომ ჩვენ ვეღარ მოვესწრებით, თვარა კეთილი თესლი უნაყოფოთ არ დარჩებაო“ და სხვანი.. თურმე ვცდებოდით მაშინ და დღეს, შემიძლია, მაშინდელის საპასუხოთ მიუთითო ამ ხალხზე ბ-ნ იუბილიარს და ვუთხრა: „აი, თუმცა დაგვიანებული, მაგრამ ჭეშმარიტი პასუხი! ხომ ხედავ, სხვადასხვა კუთხეებიდან ჩვენი ქვეყნისა მოსულან ქართველები, რომ იდღესასწაულონ შენი ბედნიერი დღე და თანაგრძნობა გამოგიცხადონ!.. და ზედაც კიდევ ეს დავძინოთ: ბედნიერო მოხუცო! ნუ დაივიწყებ, რომ დღემდისაც გადახდილა იუბილეები ზოგიერთების, მაგრამ ეს ანბავი კი არ ყოფილა!.. ეს ანბავი შეუძლია მხოლოთ ნიჭს, რომ გამოიწვიოს, მაგრამ რას ვანბობ? რა არის მარტო ნიჭი, თუ თანვე არ ეახლება შრომისმოყვარეობა და გულწრფელობა? და ესეები კი ყველა ერთათ მომადლებული ჰქონდა ბ. რ. ერისთავს. იცოცხლოს დიდხანს მომავალი თაობის სამოძღვრო-სამაგალითოდ.

(კვალი, 1895 წ., №46)

რედაქტორის შენიშვნები

სიტყვა რაფიელ ერისთავის საიუბილეო ნადიმზე

1. დაიბეჭდა „კვალის“ 1895 წლის 29 ოქტომბრის №46-ში.

2. რაფიელ ერისთავის (1824-1901) სამწერლო-საზოგადოებრივი მოღვაწეობის ორმოცდაათი წლისთავის იუბილე დიდი ზეიმით იქნა აღნიშნული 1895 წლის 22 ოქტომბერს. ამ იუბილეს ინიციატორი იყო აკაკი (იხ. წერილი - „საყურადღებოდ“ „კვალის“ 1895 წლის 21 მაისის №22-ში). აკაკის მოწოდებას მხარი დაუჭირა ილიამ თავის გაზეთ „ივერიაში“. საიუბილეო ზეიმზე სიტყვები წარმოსთქვეს ილიამ, აკაკიმ, გ. წერეთელმა, ივ. მაჩაბელმა და სხვ.

რ. ერისთავის იუბილეს ფართოდ გამოეხმაურა ქართული პრესა. „კვალსა“ და „ივერიაში“ დაიბეჭდა მრავალი წერილი, იუბილარის ცხოვრებისა და შემოქმედებისადმი მიძღვნილი. „ივერიაში“, სხვა მასალასთან ერთად, სოსელოს ფსევდონიმით დაიბეჭდა ლექსი „თ. რ. ერისთავს“. ლექსი ეკუთვნოდა ჭაბუკ სემინარიელს, იოსებ ჯუღაშვილს.

რ. ერისთავის იუბილესადმი მიძღვნილი მასალები შემდეგ ცალკე წიგნადაც იქნა გამოცემული, სათაურით: „საერო დღესასწაული თ. რაფ. ერისთავის იუბილეს გამო“, თბილისი, 1899 წ. ექვ. ხელაძის გამოცემა, 143 გვ.

3. „მე თვითონ ერთ დროს ბეჭდვით წარმოვთქვი ჩემი აზრი“ (რაფ. ერისთავის შემოქმედების შესახებ. - რედ.) - აკაკი გულისხმობს თავის წერილს „მცირე რამ შენიშ-ვნები“ - (დროება, 1878 წ., №109), სადაც იგი წერდა: „ერთი მწერლის მეტი არ გვეგულება, რომ თავის სამშობლო ქვეყანა იცოდეს იმ გვარის ცოდნით, რომელიც ზემოთ ვთქვით, და გადაჭარბებულად არ სწერდეს: ეს მწერალი არის თ. რაფიელ ერისთავი და საჭიროა, რომ მის ნაწერებს ყურადღება მიექცეს“.

მოლა მასრადინი ენა-მჭევრი კაცი ყოფილა და ბევრი მისი ნათქვამი ანდაზათაც დავარდნილა. მაგრამ ხალხს ეს რომ არ უკმარებია მისთვის, საუკუნოების განმავლობაში ვისაც კი რამე უთქვამს, სუყველას იმ საცოდავ მოლას აწერენ, ასე რომ მისი სახელით წიგნებია კეცა-კეცათ გამოსული. რასაკვირველია იმ წიგნებში მეასედი და მეათასედიც არ არის მასრადინის ნათქვამი, მაგრამ ახლა ბევრიც რომ იუაროს, საიქიოს რაღას გააწყობს. უნდა იტვირთოს საბრალო მოლამ სხვების სისულელე და უმარილო ოხუნჯობა.

რაც ამ მოლა მასრადინს სიკვდილის შემდეგ მოუვიდა, ის მე სიცოცხლეშივე მემართება: ისეთ რამეებს იმეორებენ ჩემ ნათქვამათ და ჩემ ნაკვესებს ეძახიან, რომელიც მე პირველათ მესმის ხოლმე. ბევრი მათგანი ისეთი უწმაწური და უმნიშვნელო ნათქვამია, რომ გიკვირს და ფიქრობ: „თუ არ გონება ჩლუნგს, ვის უთქვამს ეს ვითომ „მოსწრებული“ და ან სხვები როგორ იმეორებენ“. ზოგჯერ ჩემ ნათქვამსაც იმეორებენ, მაგრამ ისე დამტვრეულათ კი, რომ თითქმის აღარა გამოდის-რა. ამ გარემოების თავიდან ასაცილებლათ მე თითონვე ვიკისრე ახლა, რომ შევკრიბო და ცალკე წიგნათ გამოვცე ნამდვილი ჩემი ნაკვესები, მარტო მისთანები, რომელთაც მხოლოთ საზო-გადო მნიშვნელობა აქვს და შეეხებიან ასე თუ ისე ჩვენი ცხოვრების საგანს. ხოლო, რაც შეეხება სხვების ნათქვამს და დასტამბულს, „ვითომ ჩემ ნათქვამათ“, ვთხოვ მკითხველს ის ისევ მოლა მასრადინს მიაწეროს და მე თავიდან ამაშოროს.

(კვალი, 1895 წ., №20)

რედაქტორის შენიშვნები

შენიშვნა

1. სტატია დაიბეჭდა გაზ. „კვალში“, 1895 წ. 7 მაისის №20-ში.

2. აკაკი გულისხმობს თედო სახოკიას მიერ „შეკრებილსა“ და 1895 წელს გამოცემულ კრებულს, სათაურით „აკაკის ნაკვესები“, წიგნი პირველი. ამ გამოცემის გამო სასტიკი რეცენზია მოათავსა „კვალის“ რედაქციამაც, სადაც გაკიცხული იქნა კრებულის შემდგენელი. რედაქცია წერდა, რომ შემდგენელს აკაკის სახელით „თავისი ნაკვესები შეუთხზავსო“ („კვალი“, 1895 წ., №15).

ახირებული დრო იყო „მესამოცე წლები“ რუსეთში!.. მწერლობა ორ ბანაკათ გაიყო: ერთი ამტკიცებდა, რომ ხელოვნება მხოლოდ ხელოვნებისათვის უნდა იყოს და არა ცხოვრებისათვისო. მეორე კი იმ აზრზე იდგა, რომ ხელოვნება ცხოვრებისათვისო. აიშალენ. ბრძოლა ისე გამწვავდა, რომ ორივე მხარე უკიდურესობაში ჩავარდა და გზა და კვალი აერიათ: წმინდა ხელოვნების მიმდევრებმა ჰაერში მოინდომეს ფრენა და ძირს, დედამიწაზე, ფეხს აღარ აკარებდენ, ყოველდღიურ ავ-კარგიანობას ზურგი შეაქციეს და მხოლოდ ტკბილ-ხმოვანობა“ და „საამო ფერადობა“ მოიქარგეს დროშაზე!… მშიერს რომ მათთვის ხელი გაეწვდინა და მოწყალება ეთხოვა, ისინი პურის ნაცვლად ჭიანურსა და ოქრო-ქსოვილებს მიაშველებდენ, სრულიად დარწმუნებული, რომ მხოლოთ ის თუა მათი წამალი და სხვა არა ეჭირებოდათ რა!..

მეორე მხარემაც ისეთი ვიწრო ფარგლით შემოზღუდა ცხოვრება (თითქოს ადამიანი პირუტყვზე მაღლა აღარ მდგარიყოს), რომ ყოველივე, რაც კი სულით აამაღლებს ადამიანს და დაუახლოვებს ციურს, უარჰყო!.. თამამათ და გულწრფელათ ამტკი-ცებდა, რომ მოცარტისა და ბეტხოვენის მუსიკაზე გოჭის ჭყივილი უფრო სასიამოვნო გასაგონია, რომ ორფეოსის სიმღერას ძაღლის ყეფა ჯობია და მჭევრ-მეტყველებაზე ბლოყინ-სიტყვაობა უფრო სასიამოვნოა, როგორც ცხოვრებაში უფრო გამოსადეგიო. ის, ვინც ორივე მხარეს განზე გაუდგებოდა და მათ უკიდურესობას უარსა ჰყოფდა, არც იქით იქნებოდა, არც აქეთ და შუათანობას აირჩევდა. უეჭველია ორივე გუნდისაგან შეურაცხყოფილი შეიქნებოდა ისე, როგორც გამოჩენილი მწერალი ტურგენევი და ან პოეტი ალექსი ტოლსტოი. - ამ უცნაურმა და უკუღმართმა მოვლინებამ იმ დროში შეაფერხა რუსეთში ყოველგვარი ხელოვნება. ეს საშიში სენი ჩვენც გადმოგვედვა მაშინ ქართველებს და უფრო მეტი ვნებაც მოგვიტანა ვიდრე რუსეთს. - ეს ნიგილიზმად წოდებული სენი რუსეთში კანონიერი მოვლინება იყო, როგორც მაშინდელ დროთა ვითარების ძალით, რუსეთისვე ცხოვრებიდან გამოწვეული, მაგრამ ჩვენში კი წამხედურობით იყო გადმოტანილი და ნაძალადევი და ამიტომაც უფრო მეტი ვნება მოგვიტანა. ზოგიერთ სახადს, მაგალითათ, ყვავილს, განგებ აუცრიან ხოლმე კაცს, რომ ნამდვილს ძალა დააკარგვიონ. ის ზემოხსენებული სენი ანუ სახადი სწორეთ აცრა იყო ძროხის ყვავილივით რუსეთში, მაგრამ ჩვენში კი ნამდვილ ჭირ-ბოროტათ შემოვიდა, დაგვასახიჩრა და დაგვაწყლულა.

რუსეთში ისე მალე გადაჰკვეთა, რომ ათ წელსაც არ გაუვლია, მაგრამ ჩვენ კი ჯერ თითქმის ნახევარი საუკუნე გადის და ვერ მოგვიხდია. ყოველგვარი ხელოვნება დღემდისაც შეფერხებულია ჩვენში და ხალხმაც სწორ-მხედველობის სასწორ-საზომი დაჰკარგა. ჩანგურ-სალამურის ადგილი „ბუზიკამ“ დაიჭირა, მშობლიური ხმები, საიდანაც ჩვენი წარსულის კვნესა-სიცილი გამოისმოდა, საუკუნოებით იყო გადმოცემული, - როტიდან გამოსულმა სიმღერებმა გააძევა. სანიმუშოთ ავიღოთ ის მრავალჟამიერი, რომელსაც დღეს დიდი და პატარა ყველა იმღერის, თითქმის ძაღლებიც კი მის კილოზე ზუვიან და ისე შეეხორცა მთელ ქვეყანას, რომ თითქო მისი საკუთარი ცხოვრების ნაყოფი ყოფილიყოს.

მხატვრობაზე სულ არაფერი გვეთქმის და რაც შეეხება მწერლობას, ის ხომ სათვალდათვალო გადაუკუღმართებული და დამახინჯებულია. დამპალ ჯირკებივით და ხმელ ფიჩხივით აქა-იქ მოკრეფილი სხვისი ნაწყვეტი აზრები და ღაზლის ძაფით შეკონვილი, საკუთარი სიბრძნე-მეცნიერება გვგონია. სიტყვების უსიამოვნო ბრახა-ბრუხი - მუზიკა - გარმონია და გაბერილი აზრების ფართი-ფურთი . პოეზია..... არა! ვიტყვით გულწრფელათ, ნამდვილი განთიადი ხელოვნებისა მხოლოთ ამ უკანასკნელ ხანებში დგება. ამას გვიმტკიცებენ ახალგაზდა მწერლები თავის პატარ-პატარა ფსიხოლოგიური ეტიუდებით, რომელთა რიცხვში პირველი ადგილი უჭირავს შიო დედაბრიშვილს. ვიცი, ბევრი იტყვის, მაგრე პატარა რამეებზე ღირს ლაპარაკიო, მაგრამ ხელოვნებამ, ზომისა და წონის მხრით დიდი და პატარა არ იცის. გამოჩენილმა ისპანიის მხატვარმა მურილიომ პატარა ტილი დახატა. ეს არის მისი ერთი საუკეთესო ნაწარმოებთაგანი. როდესაც გამოფინეს ეს ნახატი მსოფლიო სანიმუშოთ და ქვეყანა აღტაცებაში მოდიოდა, ერთმა უნიჭო მხატვარმა სპილო დახატა და ჩამოუკიდა გვერდით და რომ არავინ მიაქცია ყურადღება, ჰკვირობდა: ჩემი ნახატი უფრო დიდი არ არისო! ჯერჯერობით ბოდიში უნდა მოვიხადო და ვთქვა, უმეტესობას ჩვენშიაც ასე ესმის ხელოვნება.

ეს დღევანდელი პატარ-პატარა ფსიხოლოგიური ნაწყვეტები მამლის ყივილივით განთიადის წინამორბედი არიან ჩვენ ცხოვრება-ლიტერატურაში.

ერთი ამგვარი რამ ამ დღეებშიაც დაიბეჭდა საყმაწვილო ჟურნალ „ჯეჯილში“. ვოლტერმა თქვა, ყმაწვილებისათვის ის არის კარგი და სასარგებლო, რაც არც დიდებს აწყენსო. ეს პატარა ბოტანიკური მოთხრობა „ფითრი“ თ. რაზიკაშვილისა, როგორც ხელოვნების მხრივ, ისე თავის კილოთიც გამტაცია ახალგაზდა გრძნობა-გონების და იმავე დროს დიდათ საგულისხმიერო დიდებისთვისაც. აქ არ გვინდა ამოვწეროთ შინაარსი, რომ არ დავამახინჯოთ, ვურჩევთ ყველას, თავის თავათ წაიკითხონ. აქ არის გამოხატული ჩვენი ქვეყანა და ძველთაგანვე მის გულში შემოხიზნული ერი. ეს არის ისტორია ჩვენის ცხოვრების და იმავე დროს ებრაული წინასწარმეტყველება მომავალზე. და ვინც გულდადებით წაიკითხავს, ჩვენთან ერთად იტყვის, მადლობა ღმერთს, ახალი ხანა დგება ჩვენ მწერლობაში და მისი განთიადიც მოახლოვებულიაო.

(კვალი, 1896 წ., №21)

________________

* იბეჭდება შემოკლებით.

რედაქტორის შენიშვნები

განთიადი

1. დაიბეჭდა „კვალის“ 1896 წ. 12 მაისის №21-ში. წერილი მიძღვნილია შიო არაგვისპირელისა და თ. რაზიკაშვილის შემოქმედებისადმი.

2. ამ წერილში გამოთქმული შეხედულება მე-60 წლების რუსულ ლიტერატურაში არსებული იდეური ბრძოლის შესახებ აკაკის გატარებული აქვს აგრეთვე „ჩემი თავგადასავალის“ მეორე ნაწილში.

3. აკაკის ტენდენციური და უმართებულო შეხედულებები მე-60 წლების ქართული მწერლობის ახალ თაობაზე, გამოთქმული ამ სტატიაში, როგორც სჩანს, გამოწვეული იყო შემთხვევითი და წარმავალი სულიერი განწყობილებით. ამ ნიჰილისტურ შეხედულებას იმ ლიტერატურული თაობის როლსა და მნიშვნელობაზე, რომელსაც თვითონვე ეკუთვნოდა ახალგაზრდობაში, პოეტი სხვა თავის წერილებში აღარ იმეორებს.

4. აკაკის თავისი აზრი 90-იანი წლების ახალგაზრდა ქართველ მწერლებზე სხვა წერილებშიაც აქვს გამოთქმული, მაგ. შ. არაგვისპირელზე - იხ. „კვალი“, 1896 წ., №23, „აკაკის კრებული“, 1898 წ., 1 9, თედო რაზიკაშვილზე - „კვალი“, 1894 წ., №23, „აკაკის კრებული“, 1899 წ., №2; „ჯეჯილი“, 1899 წ., №12; „ივერია“, 1901 წ., №103 და სხვ. 5. თედო რაზიკაშვილის მოთხრობა „ფითრი“ დაიბეჭდა საყმაწვილო ჟურნალ „ჯეჯილში“ 1896 წლის №4, გვ. 5-15.

ვიღაცას უთქვამს, რომ ქართველი გინებაში იდგამს ენასაო. საზოგადოთ ეს ტყუილია, მაგრამ ზოგან კი მართლა შევხვდებით მისთანა ბავშს, რომ ჯერ ენა არ გამაგრებოდეს და უწმაწურებს კი ამბობდეს: „მამაძალო“, „დედაძალო“, „ღოისილო“, „გაგახამ“, „მოკლამ მე სენო“ და სხვანი. გარეშეებისათვის ამისთანა ნორჩი მოსაწონი არ არის, მაგრამ მშობლებს კი არ ეჯავრებათ... პირიქით კიდეც უხარიათ და ამბობენ გუნებაში: „ვენაცვალე ჩემ პატარა ტიტინა ბიჭს, ახლავე ეტყობა მჭევრ-მეტყველობის ნიჭიო... მართალია, ჯერ ცუდი სიტყვების მეტს არას ამბობს, მაგრამ ეს ხომ უგნურობით მოსდის და, როცა გაიზდება და ჭკუაში ჩავარდება, მაშინ ზდილობიან სიტყვა-პასუხზე გადავაო“. მართალი არიან მშობლები!.. მესმის მათი გულის პასუხი, მით უფრო, რომ მეც ბევრჯელ ვყოფილვარ იმათ მდგომარეობაში: ძვირათ ვინმე გამოსულა ჩვენში ან სამწერლო და ან სხვა რომელსამე საზოგადო სარბიელზე, რომ პირველი ბიჯი ჩემკენ მუქარით არ გადმოედგას და ჩემი ლანძღვით არ დაეწყოს თავისი დებიუტი. იმ თავიდან ამ ბოლომდე ეს ისე დაკანონდა, რომ თითქოს უამი-სოთ ნება არა ჰქონდეს ახალგაზდას პირველი ბიჯის გადადგმისა!.. ისე როგორც ქრისტიანი ვერ მიიღებს ზიარებას, თუ „მწამს უფალო და აღვიარებო“ არა სთქვა, ან და ნათვლობის დროს თუ არ გაიმეორეს მის მაგიერ სამჯერ „ვიჯმნი ეშმაკისაგანო!“. ვინ თხოულობს ამას და ვისთვის არის საჭირო, არას ვიტყვი, მაგრამ სწორეთ ასე კი არის და!... ვისაც არ ჯერა, გადაათვალიეროს ჩვენი მწერლობა ამ ოცდათხუთმეტი წლის განმავლობაში, და, თუ ვსტყუოდე, ცუდი კაცი დამიძახოს!.. ამასაც ნუ მაკმარებს... აგრეთვე თუ სადმე შეხვდეს, რომ მე პირველი შევხებოდე ვისმე პირადობას და მხოლოთ ცილისწამების თავიდან ასაცდენათ მარტო პასუხი არ მეწეროს, მოუსვენარი მიწოდოს და დამგმოს. აი, ახლაც სრულიათ კანონიერათ მეჩვენა „ივერიის“ ახალგაზდა კრიტიკოსის ჩემსკენ გამოლაშქრება:

„აკაკის ნაკი წელიწადი დაუდგაო“, „მისი მოთხრობა სახელს ვერ შემატებსო“ და სხვანი. ესე იგი, უბოდიშოთ რომ ვსთქვათ, „ხელს რომ აიღებდეს წერაზე, კარგი იქნებაო“. ეს ეგება მართალიც იყოს, მაგრამ, რადგანაც მე ჩემ დღეში არ მიფიქრია სახელის მოპოებაზე და არც ახლა ვცდილობ მის გადიდებას, ამისათვის ბოდიშს ვიხდი, რომ ვერ ვასრულებ მისსა და მისიანების სურვილს და ისევ ისე ვსწირავ, როგორც მიწირავს შეძლებისდა გვარათ. დეე, სახელის გადიდებაზე იმათ იფიქრონ, ვისაც მხოლოთ მის მოსაპოვებლათ უღვაწნიათ, ჩემი სურვილი და მისწრაფება კი ყოველთვის სხვა ყოფილა და დღესაც სხვა არის.

ცხოვრებაში რომ ფეხი შევდგი, კარგათ ვიცოდი ავ-კარგის გარჩევა და მწარესა და ტკბილსაც ვატყობდი. ჩემ წინ იდვა ორკაპი გზა: მარჯვნივ - სწორი, გატკეცილი და ვარდით მოფენილი, ადვილი გასავლელი და საფუნდრუკო, ციხე-დარბაზში საბედ-ნიეროთ მიმყვანი: მარცხნივ - უსწორ-მასწორი, ოღრო- ჩოღროიანი, ეკლიან-ტალახიანი, სახიფათო, საჭირბოროტო, შორი, მაგრამ ზედ უკვდავების წყაროზე კი მიმსვლელი. საზოგადო აზრი სირინოზის ხმით მიჩურჩულებდა ყურში: „აირჩიე მარჯვნივ! ხოლო იმ პირობით კი, რომ დაივიწყო წარსული, ხელი აიღო მომავალზე და იფიქრო მხოლოთ შენს საკუთარ აწმყოზე! ეს სალხინო გზა მიგიყვანს იმ სადგურამდე, სადაც მოგელის სიმდიდრე და მაღალი ხარისხი, ეს ორი უპირველესი განძი, და ნატვრის თვალი ქვეყნიური ცხოვრებისა. შენი გარეგანი შემკულობა ქვეყანას თვალს მოსჭრის, ტკბილი სიტყვა-პასუხი ყურს მოუხიბლავს, უწყინარი და ზდილო-ბიანი ქცევა გულს მოიგებს და სიმდიდრეც საშუალებას მოგცემს, რომ ღორმუცელათა გუნდი პურ-ღვინით მოინადირო და გაიერთგულო, იცოცხლებ სახელგანთქმულათ, დაბერდები სიტკბოებით და სამარეშიაც დიდებულათ ჩახვალო, მერე კი, რაღაი შენ აღარ იქნები, შენთვის სულ ერთი იქნება, ქვა ქვაზედაც ნუღა ყოფილაო“. „არა! არა! ნუ გაუგონებ მაგ მაცდურს! - ჩამძახოდა მეორე ყურში ჩემი გადიას ხმით ბავშვობისას გაგონილი ზღაპარი - განა ადამიანს შეშვენის წარსულის დავიწყება და მომავალზე ხელის აღება? ეს ხომ საკუთრათ პირუტყვის ხვედრია? შენ კაცი ხარ და, როგორც კაცს, არ უნდა გავიწყდებოდეს არც მშობელი და არც ნაშობი! თავგანწირული უნდა იყო შენი სატრფოსათვის, არც ჭირში და არც ლხინში არ უნდა გავიწყდებოდეს საყვარე-ლი! მათთვის თავის განწირვა და ჭირის ატანა ლხინათ უნდა მიგაჩნდეს. ხომ ხედავ, რომ შენი მშობელი, შენი სატრფო, შენი საყვარელი, ოდესმე გამოჩენილი მზეთუნახავი, დღეს დასნეულებული და დაწყლულებული ძლივსღა იბრუნებს სულს? მისი ფეხზე წამოყენება და განკურნება უკვდავების წყაროს მეტს არაფერს შეუძლია და იქამდის მისასვლელი კი ამ გზის მეტი სხვა გზა არსად არის! არა! დაადექი ამ გზას, ნუ შეუშინდები ხიფათს, ნუ მოერიდები განსაცდელს, აიტანე ყოველგვარი უბედურება და თავგანწირვით მიჰყევ ამ გზას, სადამდისაც მიგიყვანოსო!“ კი მაგრამ მე ხომ გმირი არა ვარ, რომ შევიძლო მთელი გზის გაკაფვა უკვდავების წყარომდე? - ვაძლევდი პასუხს ჩემ გუნებაში - სადმე ახლოსვე ჩავკვდები საწყლათ... ჩემ თავსაც დავაკლებ და ვერც არას ჩემ საყვარელს შევმატებ მეთქი. „ჰაი, სულმოკლეო! გმირი თუ არა ხარ, უბრალო დღიურ მუშათ ხომ მაინც გამოდგები და ისიც კარგიაო! - მარწმუნებდა გადია. მართალია მთელ გზას ვერ გაივლი მაგრამ რამდენიმე ბიჯის გადადგმას ხომ მოასწრებ? იმ შენ გაკვალულ გზას შენს შემდეგ სხვები ადვილათ, გაუჭირვებლათ გაივლიან და ახალ მუშაობას დაიწყებენ იქიდან, სადაც შენ შეჩერებულხარ. ამრიგათ ერთი მეორეზე დღეს-ხვალიობით გაიკაფება მთელი გზა, უკვდავების წყარო ესხურება შენს სატრფოს და გაიკურნება. მართალია შენ ვეღარას მოესწრები, მაგრამ სიკვდილის წინეთ მოვალეობის ასრულების ტკბილი გრძნობა და საფლავში იმედის ჩატანა იგივე ცხონებააო“. - მითხრა დაბეჯითებით. მეც მარცხნივ გადავდგი ფეხი და აღარც გადამიხვევია... ხშირად მოხდება, რომ საროსკიპოში მიმავალმა კაცმა გზაში ფეხი წამოჰკრას, დაეცეს, მაგრამ წამოდგეს ისევ და გაუდგეს საბინძურო გზას. აგრევე შესაძლებელია, რომ ეკლესიაში სალოცავათ მიმავალსაც ასევე მოუვიდეს: ნამეტანი სიჩქარით ფეხი წამოკრას რასმე, გაგორდეს მიწაზე, მაგრამ მაინც არ მოიშალოს ეკლესიაში შესვლა. მართალია იქაც წაქცევაა და აქაც, მაგრამ მიზანი და მიმართულება კი ამ ორი შემთხვევის სულ სხვა-დასხვა არის და საროსკიპოში მიმავალს ნება არა აქვს უკიჟინოს მეორეს: „შენც ხომ წაქცეულხარო!“ და სხვა. - წავქცეულვარ თუ არა მეც ამ მარცხენა გზაზე, არას ვიტყვი! ეს სხვებისთვის მიმინდვია სათქმელათ, მაგრამ შეცდომით კი ზოგჯერ შემცდარვარ: ნამეტანი გულ-მხურვალობის მტერი მოყვრათ მიმიღია და მოყვარე მტრათ მომჩვენებია, თუმცა მალე კი გამოვრკვეულვარ ხოლმე და მევე გამისწორებია ჩემი შეცდომა. მოვიტან აქ ერთ მაგალითს:

თბილისში რომ ჩამოვედი, „ძველმა მოღვაწეთა წრემ“ ძალიან სიამტკბილობით მიმიღო და მით ფრთები შემასხა!.. მით უფრო, რომ სტუდენტებისაგან ძალიან გულ-დაჩაგრული ვიყავი: რატომ წერაზე ხელი არ აიღო და ჩვენი სურვილის წინააღმდეგ წავიდაო. გარდა ერთი-ორისა, უმეტესობა მოსვენებას აღარ მაძლევდა, კიჟინას მაყრიდა, საცინლათ მიგდებდა. ქართველების ტრედიაკოვსკის მეძახდა და სხვანი. ერთხელ ლავრენტი არდაზიანმა თავის სახლში წამიყვანა. გზაში, სხვათა შორის, ჩამოაგდო ლაპარაკი ერთ ახალგაზდა მწერალზე და მითხრა: იმასთან მეგობრობას არ გირჩევო. მართალია, შენი თქმისა არ იყოს, ის ნიჭიერი კაცია, გამრჯელი, სწავლა-განათლების მოსურნეც, მაგრამ თავმოყვარეობით სნეულია და კეთილ ნაყოფს ვერ მოიტანსო. გუშინ მთელი დღე მედავა ქვეყნის გაჩენაზე... შემთხვევით მოძრაობას, „სლუჩაინი მეხანიზმას“ აბრალებდა, რომ არ დავეთანხმე, დედამიწასთან გამასწორაო. საზოგადოთ შემინიშნავს, რომ ამგვარი კაცები ქვეყანას არას არგიანო და ბოლოს, როცა მათი აღარა გაუვათ-რა, ან თავის გულს შემოასკდებიან და ან გაცოფიანებული ბრუნდსა და მართალს განურჩევლად კბენას დაუწყებენო. ამ ლაპარაკში რომ ვიყავით, წინ ერთი ვიღაც კვარტალნი შეგვხვდა: ლავრენტიმ ხელი ჩამოართვა და ისიც თან წამო-იყვანა. გზაში ერთმანეთს გაგვაცნო: დიმიტრი ბერიევი გამოდგა და მეც შევკრთი, რადგანაც პოლიციელისა და პოეტის ერთათ წარმოდგენას ვერ ვახერხებდი. ლავრენტის სახლში ბევრი ნაცნობი დამიხვდა, უფრო მეტი კი უცნობი და, როდესაც წარმადგინეს, ყველამ სიამოვნებით შემომხედა. ყური მოვკარი, ერთმა დედაბერმა წაულაპარაკა მეორეს: გენაცვა, შვილო, რა ახალგაზრდა ყოფილაო?! ძნელი წარმოსადგენია ახლა, თუ რა სიამოვნება ვიგრძენი იმ სღამოს! უმეტესათ მაშინ, როდესაც ერთმა ახალგაზდა მღვდლის ქალმა ჩემი „საიდუმლო ბარათი“ იმღერა. იმ საღამოს ბევრ რაზედმე ვლაპარაკობდით, მაგრამ უფრო კი მწერლობაზე. ივანე კერესელიძე მომიბრუნდა და მკითხა: როგორ მოგწონს დიმიტრი ბერიევის ახალი ლექსი „ლხინი“?

- კარგია! - მივუგე მე - წყობილებაც კარგია და მუზიკაც, მაგრამ აზრი კი ღმერთმა შეინახოს!

- როგორ თუ ღმერთმა შეინახოს?! ყველას მოსწონს და თქვენ კი, სტუდენტებს ძველი კაცების თავის დღეში არა მოგეწონებათ-რა, აპა რას უწუნებ!

- ავიღოთ, თუ გინდა ეს ტაეპი: „მომეცით ყანწი! რათ მინდა ჭიქა? გასტყდეს, ვეძებდე მე აქა-იქა“. ეს აზრის წინააღმდეგობა არ არის?! თუ მთელი ჭიქა არ უნდა და გასატეხათ იმეტებს, ნამტვრევებს რაღათ ეძებს აქა-იქა? ცხადია, რომ ეს სიტყვა „აქა-იქა“ მიტომ უხმარია, რომ რითმა გამოსულიყო „ჭიქა და აქა-იქა“. მაგრამ მაშინ არ ჯობდა, ესე ეთქვა: გასტყდეს, გაიბნეს ის აქა-იქა. მაშინ ისევ ის ლექსი გამოვიდოდა და აღარც აზრის წინააღმდეგობა იქნებოდა.

- შემცდარი ხარ! - ჩამოგვერია არდაზიანი. ჭიქა რომ გატყდება ძალაუნებურათ უნდა ვეძებოთ და ვათვალიეროთ აქა-იქ, რომ ფეხში არავის შეერჭოს.

- ეგ კარგი სოფიზმია, მაგრამ პოეზიაში კი არ გამოდგება. არა მგონია, რომ მაგ აზრით ეხმაროს ავტორს ეგ სიტყვა? ამას გარდა რა დასაწერი იყო ეს მეორე სიტყვები: „მიყვარს გაძღომა, ადრე სადილი, იქვე მიწოლა და იქვე ძილი“ მეთქი. ამ სიტყვებზე ყველამ სიცილი დაიწყო, თვითონ ბერიევმაც გადაიხარხარა, მოვიდა, ხელი ჩამომართვა და მითხრა: პირველში მართალი ხარ, მაგრამ მეორეში კი არა! ნასადილევს ძილი რომ სასურველია, ამას, ჩემი ხნის რომ მოიყრები, მაშინ იგრძნობო.

ღმერთო, შეგცოდე, ხანდახან ახლა მეჭაშნიკება ხოლმე მაშინდელი მისი სიტყვები!

მეორეთ, კუკიისკენ მიმავალს, ამედევნა ბერიევი და მე გავეხუმრე:

- რომ ვინმემ დამინახოს ახლა, თუ მტერია, იამება, თუ მოყვარე, ეწყინება.

- რათა?! - მკითხა გაოცებით.

- ეგონებათ, რომ კვარტალს დაუჭერივარ და პოლიციაში მივყავარ.

- იმერელო! არც მაგრე ამოჩემება ვარგა კაცისა. რას უკიჟინებ ამ ჩემ მუნდირს? მაინცდამაინც პოეტობას ეს რას დაუშლის?

- ორი ნესვი, ერთი გარეული და ერთი შინაური, ცალი ხელით არ დაიჭირება.

- მე რომ დაბალ ღობეთა მხედავ, მიტომ მეუბნები მაგას, თორემ რატომ გრიგოლს, გიორგის, ივანეს, იაკინთეს და სხვებს არას ამხილებ, უფრო დიდი გარეული ნესვები არ უჭირავთ ხელში?

- მე იმათთან რა საქმე მაქვს? ისინი განზე დგანან თავისთვის, შენ კი ჩვენ წრეში ხარ და, მაგ მორთულობით რომ გხედავ, მეხიმხება. გაიხადე და მეტს აღარას გეტყვი.

ამ სიტყვის შემდეგ ხმა აღარ გაუცია, ისე ჩავედით ხიდამდინ. იქ ერთი ცალფეხა გლახა შეგვხვდა, ყავარჯნით ხელში. ბერიევმა გროში მისცა და დაუწყო კითხვა: რათ გინდა, ჩემო ძმაო, ეგ ჯოხი რომ გიჭირავს ხელში? - როგორ თუ რათა? - უპასუხა გლახამ - უამისოთ რა მეშველება?.. ფეხს ვეღარ დავადგამ და აქვე დავვარდები მიწაზე. - ფეხი რომ გაგიმთელდეს, მაშინ ხომ შეელევი მაგ იარაღს? - რაღა ოხრათ მენდომებაო, უპასუხა ღიმილით.

აი, ჩემო წერეთელო, შენი პასუხიო! - მომიბრუნდა ბერიევი - ეს მუნდირიც ჩემი ყავარჯენია, უამისოთ ფეხს ვეღარ გადავდგამდი და ოჯახიც შიმშილით ამომიწყდებოდაო.

ეს სიტყვები გულში მომხვდენ და თანხმობის ნიშნათ ხელი გავუშვირე პოეტს. ამგვარი შეცდომა სხვიმისაც ბევრჯელ მომსვლია, მაგრამ დანაშაულობათ არა ვთვლი!.. ოჯახის ერთგული ძაღლი ზოგჯერ უცხო ტანისამოსით რომ ნახავს, შინაურებსაც კი შეუყეფს ხოლმე, მაგრამ ახლოს რომ მივა და იცნობს, მრისხანე ყეფას საალერსო წუწკუნით აბოლოვებს. რაღაი კი გადასული ამბების მოგონებაში შევტოპე, ერთსაც კიდევ გავიხსენებ: გიორგი მუხრანსკის დავებარებიე და ვიახელი. ის საკვირველი თავდაბალი, ალერსიანი და ტკბილი მოლაპარაკე კაცი იყო. ისე მიმიღო, რომ მეგონა ჩემ ტოლ-ამხანაგ სტუდენტთან ვიყავი. დიდხანს ვისაუბრეთ და ბოლოს უცბათ მკითხა: წერეთელო, დიდხანს უნდა იარო მაგრე თმაგაჩეჩილმა? მართალია პოეტი კი ხარ, მაგრამ ნუ დაგავიწყდება, რომ ის დრო წავიდა, როცა პოეტები პარნასზე ღმერთებთან ერთათ ფერხულს უვლიდენ. აქ საქართველოა.

- მერე რა? - ვუპასუხე მე.

- ის, რომ შენ თავზე ფიქრი გმართებს. პოეტი ხარ და ქვეყანა ვარდისფრათ გეჩვენება!.. და ცხოვრება გაფურჩვნილ ვარდათ, მაგრამ ერთხელ უეჭველათ ფოთლები დასცვივა, მარტო ეკლები დარჩება და მაშინდელისთვის ხელთათმანები მზად უნდა გქონდეს, რომ ხელები არ გაიკაწრო.

- რა ხელთათმანები?

- გამოუცდელი რომ ხარ და ცხოვრება არ იცი, მიტომაც ვერ მიმხვდარხარ!.. მე შემიტყვია, რომ შევიწროებულ მდგომარეობაში ხარ, ცოლ-შვილის პატრონი ხარ და ფიქრი გმართებს. ამთავით ყოლიფერს ადვილათ აიტან, მაგრამ ოდესმე ცხოვრება თავისას მოგთხოვს და მზათ უნდა იყო. ქართული მწერლობა თუ რასმე დაგაკლებს, თორემ ვერას შეგძენს!.. ქართველი უსამსახუროთ ძნელი წარმოსადგენია! აი, ახლა კარგი შემთხვევა არის, ახალი რეფორმები შემოდის ჩვენში და შედი სამსახურში.

- გმადლობთ რჩევისათვის, მაგრამ რომ ვერ გამოვდგე! და რომ კიდეც ვივარგო, განა მომცემენ?

- მაგაზე კიდეც მოველაპარაკე სტარიცკის და, რაც შეეხება ვარგობას, რასაც დღეს შენთვის უნაყოფოთ შრომობ, მაგის მეათედიც რომ გაისარჯო, მალე დაწინაურდებიო. ამისთანები ბევრი რამ მირჩია მამაშვილურათ და, რომ აღარ დავეთანხმე, მითხრა: ნუ ჩქარობ! წადი, კარგათ მოიფიქრე და ამ სამ დღეში გადაჭრილი მითხარიო. მე მის საპასუხოთ ერთი ალეგორიული ზღაპარი დავწერე „სნეული და მკურნალი“ და ის მიუტანე. წაიკითხა, ნაღვლიანათ გაიცინა და მითხრა: ჰო, ეს სულ სხვა არის. მე მეგონა, თუ გამოუცდელობით ცხოვრება არ იცოდი, შენ კი ფანატიკოსი ყოფილხარო. შენი ნებაა, მაგრე იტანტალე ჭირვეულათ, მაგრამ თუ ცხოვრებამ ოდესმე ეგ დღევანდელი აზრი გამოგაცვლევინოს, მოდი ისევ ჩემთანო. ეს მითხრა, ჩამომართვა ხელი და გამომეთხოვა. იმ კვირაში ალექსანდრე ორბელიანის სასახლის მღვდელი მოვიდა ჩემთან და მითხრა: კნიაზმა გამამგზავნა, გთხოვთ, რომ ამ საღამოს იმასთან მიბძანდეთ და, მუხრან ბატონისათვის რომ რაღაც წერილი წაგიკითხვი-ნებიათ, ისიც თან მიიტანოთო. ავასრულე მათი სურვილი. ახლაც თვალწინ მიდგას ეგზარხოსის მოედანზე სვეტებიანი სახლი, სადაც ორბელიანი, ის უკეთესი ძველი ქართველი ცხოვრობდა. კიბის თავთან მომეგება, ჩვეულებრივი სიყვარულით და ალერსით მიმიღო. გამომკითხა ყოველიფერი, რაც მუხრანსკისთან ნათქვამი მქონდა, გამომართვა ხელნაწერი, გადაიკითხა და ცრემლები გადმოყარა: ღმერთმა ხელი მოგიმართოს, მაგრამ, ვაი თუ, შვილო, ვერ აიტანო! მთელი საქართველოს ისტორია ერთი დაუსრულებელი ტანჯვაა, მაგრამ ამ პატარა, ერთ ბოხჩა, ღვთიშობლის საუფლისწულოს ჯერ კიდევ გული არ გატეხია და ანდერძად ესა აქვს: „ჭირსა შინა გამაგრება ისე უნდა ვით ქვიტკირსაო“, ნურც შენ გაიტეხ, შვილო, გულს, ნუ დაივიწყებ, რომ ქართველი ხარ, დედაღვთისა იყოს შენი შემწეო. მე სიცილი დავიწყე და მოვახსენე: ისე მელაპარაკებით, თითქო ომში მივდიოდეთქო.

- არა, შვილოო! - განაგრძო თავის ქნევით - ადვილი ნუ გგონია ცხოვრებასთან ბრძოლა! ომი ხანმოკლეა, ცხოვრება კი ხანგრძლივიო.

მასუკან ბევრი დრო გავიდა, მაგრამ რამდენჯერაც კი ჩავარდნილვარ განსაცდელში, ყოველთვის მის სიტყვებს უნუგეშებივარ და ცრემლებს გავუმხნევებივარ. კურთხეულ იყოს მისი სახსენებელი!!

ეს ამდენი წილადობილა „ივერიის“ კრიტიკოსის საპასუხოთ მოვიტანე. შეუძლია მიხვდეს, რომ სახელისთვის არაოდეს არ მიფიქრია. გამოვდიოდი მხოლოდ უბრალო დღიურ მუშათ, რომელსაც ნება არა აქვს, რომ ყოველ დღიურ სამუშაოს გვერდი აუქციოს, გინდ წვრილმანიც იყოს. არაოდეს მის გარჩევაში არ შევსულვარ, რომ ეს დიდი საქმეა და უფრო გამომაჩენს, ეს კი პატარა და შეუნიშნავი; ეს სასახელო, ის სხვების სასიამოვნო და გულის მოსაგები, ის კიდე საწყენი და სხვანი და სხვანი.

სამუშაო იარაღათაც ბევრ სხვადასხვა რამესაც ვხმარობდი: როგორც ყვედრებას, ისე ვედრებასაც, როგორც წყევლა-კრულვას, ისე ლოცვა-კურთხევასაც. სადაც ძაღლივით ყეფა იყო საჭირო, იქ ზევსური არ მიმღერია და, სადაც გალობა, იქ ყეფი არ დამიწყია. კალამიც ისე მეჭირა ხელში, როგორც ყოველდღიური სამუშაო იარაღი. სახუროთმოძღვროთ არ მომიცლია, თვარა ჩემ ნაწერებს ხელათ კი არ გამოვხანხლავდი, უფრო მეტ დროს მოვახმარებდი, გავაშალაშინებდი, თითო წამის მაგიერათ წელიწადებს მოვანდომებდი და მაშინ სახელიც მეტი მექნებოდა. მაგრამ რა ჯანაბათ მინდა ეგ სახელი? არც ისე უგუნური ვარ, რომ მაგას რამე მნიშვნელობა მივცე! მოცლილმა ხელმა, რომელიც მზათ იყო ყოველთვის ყელში წამჭირებოდა, დღეს რომ ტაში დამიკრას, ის სასიამოვნოთ როგორ დამრჩება, მით უფრო, რომ ამგვარი ხელები, როცა ქავილი მოუვათ, მაიმუნებსაც კი უტყაპუნებენ და ვაშა ვაშას უძახიან. რაც შეეხება სიკვდილს შემდეგ სახელის დატოვებას, ესეც ხომ სასაცინო თავის მოტყუებაა. რაღაი კი მოვკვდები და გაგება აღარაფრის მექნება, პირადათ ჩემთვის მაშინ ყოლიფერი ერთი იქნება: გინდა მზე და მთვარე დამიდგით ძეგლათ და გინდ ძაღლი დამაკალით საფლავზე. არა! შეგნებული მოღვაწე, რაღაც მომავალი სახელით კი არ იტყუებს თავს, იღვწის იმ სიტკბო-სიამოვნებისათვის, რომელსაც აქვე, სიცოცხლეშივე გრძნობს მუშაობის დროს. მართლაც, რაღა ჯობია იმ შეგნებას, როცა მუშაობის დროს გწამს, რომ შენი შრომა უნაყოფოთ არ დარჩება და გამოადგება ქვეყანას, არა თუ დღეს, ხვალ და ზეგაც! ეგები თავსაც ვიტყუებდი, მაგრამ მე ყოველთვის ჩემ თავზე ამ აზრის ვიყავ და ამ ერთათ ერთი სიტკბოებით ვცოცხლობდი. ამ ოცდათხუთმეტი წლის განმავლობაში ბრძანებლები და მრჩევლები არ დამკლებია, რომ ჩხირ-კედელაობაზე ხელი აიღო, მაგრამ მადლობა უფალს, რომ მე მაინც ჩემი გზა არ შემიშლია და დღიური მუშაობისათვის თავი არ დამინებებია. დღეს, როდესაც უმეტესობა მწერლობის მაგიერათ მხოლოთ ადვოკატობს და, სადაც კი მეტ სარგებელს ხედავს, იქითკენ გარბის, რომ თეთრი როგორმე გააშაოს და შავი გაათეთროს, უფრო საჭიროც არიან ჩემისთანა დღიური მუშა მწერლები! ამაზე ისე დარწმუნებული ვარ, რომ, თუ სიმრთელე არ მიშლიდეს ხელს, მთლათ მწერლობათ გადავიქცეოდი და ის იქნებოდა ჩემი მხრით „ივერიის“ კრიტიკოსების უკეთესი პასუხი. - სვიმონ მაჩაბელს უთქვამს: „მთელი რუსეთი მამდგა და ვერ გამტეხა და აქ კი ცხინვალის ხიდზე ვინღაც ერთი ურია მიპირებს გაბრიყვებასო!“ იმისი არ იყოს, თუ კი აქამდინ მე წერაზე ვერ ამაღებიეს ხელი და ჩემი ნაწერების წამკითხველებს - კითხვაზე, ახლა რაღა იმედი აქვთ „ივერიის“ კრიტიკოსებს, რომ მათი პურტყულით შეგვაშინონ?!. არ სჯობია, რომ თავისი დიპლომატიური კალამი სამაისო არჩევნებისათვის შეინახონ და გარეშე მკვდრებსა და ცოცხლებს თავი დაანებონ? თვარა დღეს დიმიტრი ყიფიანის საფლავისაკენ გაისვრიან შურდულს, ხვალ ჩემკენ, ზეგ კიდევ სხვებისაკენ, რომელნიც მაგათ ყურ-მოჭრილ ყმობას ვერ აიტანებენ და მათ ფერხულში არ ჩაებმებიან... და რა გამო-დის აქედან? ნუთუ ესა ჰგონიათ ქვეყნის სამსახური და ერთგულება?! ,,ვინც არა ჰგავს კახაბერსა, მას ვერ ვიტყვი კახაბერათო“, ამბობს დავით გურამიშვილი. მისი არ იყოს, ვინც თავის პირადობაზე მეტს ფიქრობს, ვიდრე , საზოგადო საქმეზე, სადილობამდე ერთსა სწერს და ნასადილევს მეორეს, მისი კი რა მოგახსენოთ! რა ვუთხრა მისთანა ქართველს, რომელსაც გაურჩევლათ ყოველი ქართველის სიკეთე და ბედნიერება არ უხარია, გინდ მტერი იყოს და გინდ მოყვარე!

(კვალი, 1896 წ., №9).

რედაქტორის შენიშვნები

უკანასკნელი პასუხი

1. დაიბეჭდა გაზ. „კვალის“ 1896 წ. 25 თებერვლის №9-ში.

2. აკაკი თბილისში თავისი პირველი ჩასვლის (1862 წ.) ამბავს მოგვითხრობს ცოტა გვიანდელ სტატიაშიც - იხ. მისი მოგონება „ორი შეხვედრა“, რომელიც დასწერა ივ. კერესელიძის გარდაცვალების გამო („კვალი“, 1893 წ., №2).

3. გიორგი კონსტანტინეს ძე მუხრანსკი (1821-1877). სენატორი, მეფის მოადგილის საბჭოს წევრი, შემდეგ მთავარ სამმართველოს უფროსი. 1872 წ. დასწერა ბროშურა, სადაც ამტკიცებდა, რომ აუცილებელია პატარა ერების ასიმილაცია დიდ ეროვნულ ერთეულებში. ამ ბროშურის და მისი ავტორის წინააღმდეგ გაილაშქრეს ქართული საზოგადოებრიობის მოწინავე წარმომადგენლებმა ილიამ, აკაკიმ, სერგეი მესხმა. ილიამ „დროებაში“ (1872 წ., №35) დაბეჭდა პამფლეტი „რჩევა“. გრ. ორბელიანის წინააღმდეგ მიმართულ „პასუხის პასუხში“ ილია წერდა გ. მუხრანსკის შესახებ:

„პირველ თქვენგანმა,
იმა ბედშავმა
მას მკვდრის სუდარა გადააფარა“.

„მას“ - იგულისხმებოდა სამშობლო.

აკაკიმ გ. მუხრანსკიზე დასწერა იუმორისტული ლექსი „ენების გასამართლება“ (1874 წ.). გ. მუხრანსკის წინააღმდეგ გაილაშქრეს აგრეთვე სერგეი მესხმა („დროება“, 1872 წ., №35) და პ. უმიკაშვილმა (მ. პეტრიძემ) „კრებულში“ (1872 წ., №№10-11-12).

ახირებულია ჩვენი საზოგადოება!.. ყველგან და ყოველთვის სხვისგან გადამეტს თხოულობს და თვითონ კი თავის მხრით მცირეც ეზარება. ბევრისაგან უმადურობა ისმის ჟურნალ „მოამბის“ შესახებ: ჟურნალი კი არა, უბრალო კრებული არისო. თუ ჟურნალობას ჩემობს, რატომ ისიც ისე არ გამოდის, როგორც სხვა ქვეყნის ჟურნალებიო, რომ არც შინაური მიმოხილვა აქვს და არც პოლიტიკურიო და კრიტიკის ხომ ხსენებაც არსად არისო. იმ დალოცვილებს ავიწყდებათ, რომ ის, რაც ერთგან მოსახერხებელია, მეორეგან შეუძლებელია. ქალმა თქვაო: „სულ ნუ მეყოლება შვილები, ის მირჩევნია, ვიდრე დამახინჯებულსა ვხედავდეო“. მართალია მხოლოთ ერთი ის, რომ კრიტიკული სტატიები არ იბეჭდება, მაგრამ აქაც რაღა „მოამბეს“ გადავახდევინოთ, რომ ჯერ კრიტიკოსები საზოგადოთ არც ყოფილან და არც არიან ჩვენში, რომ ან სხვა-გან სადმე ეწეროსთ და წერონ კრიტიკული სტატიები?!

მაგრამ, მიუხედავათ ამისა, მაინც ეს ჟურნალი „მოამბე“ სინიდისიერათ გამოდის, სასარგებლოც არის და მაინცა-და-მაინც ხელაღებ წუნის დადება მიზეზ-მიზეზობა იქნება. აი, თუ გნებავთ, ავიღოთ ამ წლის №1 „მოამბე“. სხვა რომ არა იყოს, მარტო ისიც კმარა მოსაწონათ, რომ აქ თ. სახოკიას სამგზავრო წერილებია „გურია-აჭარა“ დაბეჭდილი და ან აქვე უსახელო ავტორის სტატია „აფხაზეთის ახალშენები“. ამისთანა რამეებს სხვა ხალხის ჟურნალებშიაც ვერ შეხვდებით. ამათ მარტო ზღაპრული გადაკითხვა კი არ უნდა, საგულისხმოთ ჩაფიქრებაც ეჭირვება. თუ გნებავთ, ესენი იგივე პოლიტიკური და შინაური მიმოხილვაა იმდენად, რამდენადაც კი მოსახერხებელი იყო. ამათ გარდა თავი და თავი საყურადღებო რამ პატარა მოთხრობაა დ. კლდიაშვილისა „მრევლში“. ამის გამო გვინდა ცოტა რამ ვთქვათ. საზოგადოთ ქართული მწერლობა ხელოვნების მხრივ თავს ვერ მოიწონებს. მართალია იქა-აქ შეხვდებით ნიჭიერ ნაწარმოებს, მაგრამ იმათაც ხელოვნების მხრივ დიდი ნაკლი აძევსთ, ჩვენმა მწერლებმა არ იციან კანონი ნაწარმოების შეფერადებისა, სწორად ლარის გაყვანის, დროზე შეჩერების და ადგილზე წერტილის დასმის. და მიტომ მათი ნაწარმოები, გინდ ნიჭიერიც იყოს და აზრიანი, ხელოვნების მხრივ კოჭლობს და შიგადაშიგ არის დამახინჯებული.

ნამდვილი ხელოვნება ისეთი რამ არის, რომ, თუ ან მეტი, ან ნაკლები რამ შიგ გამოურიე, მორჩა, გათავდა, მისი მთლიანობაც და ერთიანობაც ირღვევა, რუსთველს და ბარათაშვილს გარდა ეს კანონი არავის არ აქვს დაცული ჩვენს მწერლობაში. ეს ბევრჯელ მწერლის ბრალიც არ არის. გარემოება აიძულებს ხოლმე მწერალს, რომ თავისი ნაწარმოები თვითონვე დაამახინჯოს, თუ უნდა რომ გასავალი ექნეს. ამ ოცდათხუთმეტი წლის წინეთ მე ერთი ლექსი დავწერე: „სიმღერა მკის დროს“. იმ დროის შესაფერათ არ იყო ურიგოთ დაწერილი, მაგრამ კიჟინი დამცეს: ეს უნაყოფო ბულბულობაა და სხვა არაფერიო!.. ხელოვნება ხელოვნებისათვისო... აქ სასარგებლო არა არისო. მეც ავდექი და ბოლოში მივაწერე:

უხვად მოვიდა დღეს პური,
მაგრამ ბედს მაინც ვემდური,
რომ მას ბატონი წამართმევს
და მე კი ოფლსა ტყვილად ვღვრი.

ეს რომ ნახეს მომატებული, მაშინ მოიწონეს და დამიბეჭდეს. მე კი ვხედავდი, რომ ეს ხელოვნების შეურაცყოფა იყო, ჩემს სიმღერას ვირის კუდი გამოვაბი, მაგრამ რას ვიზამდი, რომ უმისობა აღარ მოხერხდებოდა! და მეც არარაობას „კირაობა“ ვარჩიე. შეიძლება დღესაც კიდევ ამგვარი რამ უშლიდეს ხელს ჩვენს ახალგაზდა მწერლებს და სამწუხაროა, რომ ამდენ ხანს უმეცრებისათვის თავი ვეღარ დაგვიხწევია. ადრეც მითქვამს და ახლაც ვიმეორებ, რომ ახალ მწერლებში ყველაზე უფრო საყურადღებოა არაგვისპირელი, მისი პსიხოლოგიური ეტიუდებით. მისი ზედ გავლენით მიმბაძველობით ბევრი გამოიწვია, თითქმის სკოლა შექმნა. პირველ ბიჯათ ეს დიდი რამ არის, მაგრამ ის კი საფიქრებელია, რომ ჯერ ამდენ ხანს უფრო დიდზე და უფრო იდეურზე ვერ გადადის, მაგრამ ამაზე კიდევ გვექნება შემდეგშიაც შემთხვევა ვილაპარაკოთ და ახლა გადავალთ იმ ახალგაზდა მწერლებზე, ხალხს რომ მიმართეს და ცდილობენ სოფლების ცხოვრება გაგვითვალისწინონ. ამ გვარი მწერლები ადრევაც გვყვანდნენ, მაგ. ლომოური, ს. მგალობლიშვილი, ე. გაბაშვილისა და სხვა, მაგრამ იმათ ნახევრადაც ვერ გაგვიმართლეს იმედები და აი რის ბრალი იყო.

ზოგიერთები საზოგადოთ იმ აზრისა არიან როგორც სხვაგან, ისე ჩვენშიც, რადგან ჩვენები მხოლოთ მიმბაძავები არიან, რომ რეალიზმი მოითხოვს მწერლობაში მხოლოდ პროტოკოლურ აწერილობას უმეტ-ნაკლებოთ, ისე, როგორც ხედავს და ესმის მწერალს ისე, რომ იქ თავისი არ უნდა გაურიოს-რა. მაგალითათ, სოფლის ცხოვრება გინდა აწერო? მიდი გლეხისას, რაც ნახო, ან რაც გაიგონო - უტყუვრათ ჩაწერე და ეს იქნება ნამდვილი ხელოვნებაო. ეს რომ ასე იყოს, მაშინ ფოტოგრაფიულ სურათებს უპირატესობა ექნებოდათ ხელოვნებითი მხატვრობაზე და უბრალო ფოტოგრაფი ემჯობინებოდა გამოჩენილ მხატვარს რაფაელს. მაგრამ ეს ასე არ არის. მართალია ფოტოგრაფია სწორა აღწერს, ერთ ფიორსაც არ დააკლებს, მაგრამ მაგი-ერათ განმაცხოველებელი სულს ვერ ჩაუდგამს იმას, რასაც მიბაძვით უახლოვდება და ხელოვანი მხატვარი კი იმისთანა რამ დამახასიათებელ ნიშანს აიღებს, შეურჩევს მისთანა წამს გრძნობა-გონების გამომეტყველებისას, რომ სულს ჩაუდგამს და განახორციელებს ნახატს. ამაშია მისი შემოქმედების საიდუმლო ძალა, რომელსაც უფრო სწრაფგადამღები, მაგრამ უსულო ფოტოგრაფი ვერ მიწვდება. ასევე უნდა ვთქვათ წერლებზედაც. ნიჭიერმა მწერალმა სტენოგრაფიულათ კი არ უნდა გადაიღოს ყველაფერი, რაც გაიგონა, ნახა, არამედ ჩაწეროს. არა, ასისა ათასი სიტყვა-ფრაზისაგან უნდა აირჩიოს მასალები, რომელნიც უკეთ დაახასიათებენ მისგან აღებულ საგანს, რასაკვირველია შემოქმედებითი ძალით. ეს, რასაკვირველია, ძვირათ ვისმე შეუძლია და მათ რიცხვში ჩვენი დ. კლდიაშვილიც უხვათ არის დაჯილდოებული. მისი პატარა მოთხრობა „მრევლში“ ამ გვართაგანია და სამაგალითოც რამეა.

უბრალოთ, თითქო თვითონაც არ აძლევს მნიშვნელობას, ისე გაკვრით გზადაგზა გვიხატავს სოფლის ცხოვრებიდან ერთს სურათს: რა იმედებითა და სასოებით მიდის ახალგაზდა მღვდელი სოფელში, როგორ დაუხვდება მრევლი, როგორ იტანჯება საბრალო მღვდელი და ბოლოს, როგორ უნდა დაანებოს თავი სულის მოძღვრებას და გახდეს „კანჭიათის“ ხუცესი.

თავიდან დაწყებული იმ ადგილამდის, როდესაც მღვდელმა აზიარა მომაკვდავი გლეხი, დაბრუნდა შინ ცოლ-შვილში და დაქანცულმა თავი მისცა ძილს - სწორეთ ძვირფასი რამ არის და აქვე უნდა გათავებულიყო მოთხრობაც, მაგრამ ზემოთაც ვთქვი, ჩვენმა მწერლებმა დროზე წერტილის დასმა არ იციან-მეთქი. ბ. დ. კლდიაშვილს მოგონებია მომაკვდავი გლეხი, დაბრუნებია და გვიწერს როგორ მოკვდა და როგორ იტირეს. ეს სულ სხვა, მეორე ამბავია, რომლის გადაბმასაც წინა მოთხრობი-სათვის ძალა დაუკლია. კაცმა რომ ბედაური რაში დახატოს და მერე აიღოს და მეორე კუდიც გაუკეთოს და ისიც კიდევ ვირის, - აბა რა იქნება? პოეტები, როგორც ბუნება თანაზიარი და ადვილათ გამტაცებელი ხალხი, ხშირათ ისეთ რამეს გადაჰყვებიან ხოლმე, რომ სანამ იმ თავის შთაბეჭდილებებს სხვებსაც არ გაუზიარებენ და არ გამო-აქვეყნებენ, ვერ მოისვენებენ და შეიძლება ამ გვარი რამ შეემთხვა ავტორსაც იმ ხანებში, სადამდინაც ის შესაზარი სურათია გლეხის სიკვდილისა.

გადააბა, შეიძლება, მაგრამ ნათქვამია: „სხვა სხვის ომში ბრძენიაო“. „მოამბის“ რედაქციას, როცა ბეჭდავდა, როგორ მოუვიდა, რომ ეს ხორცმეტი არ ჩამოაცალა. აი, ეს კი არის სასაყვედურო, თვარა ამ ჟურნალის დაწუნება უსამართლობაა. მსჯობნის მჯობნე არასოდეს არ დაილევა, მაგრამ, სიმართლეს თუ ვიტყვით, ჟურნალი „მოამბე“ იმ თავიდან ამ ხნობამდე უმნიშვნელოთ არ გამოდის და ხშირათ კარგი და სასარგებლო რამ იბეჭდება შიგ ხოლმე.

(აკაკის კრებული, 1898 წ., №9)

რედაქტორის შენიშვნები

ბიბლიოგრაფიული შენიშვნა

1. დაიბეჭდა „აკაკის კრებულში“, 1898 წ. №9-ში.

2. თედო სახოკიას „გურია. აჭარა. მგზავრის წერილები“ იბეჭდებოდა ჟურნალ „მოამბის“ ფურცლებზე 1897, 1898, 1900 და 1901 წლების ნომრებში.

3. წერილი „აფხაზეთის ახალშენები. გუმისთის ნაწილი“ - დაიბეჭდა „მოამბის“ 1898 წ. №1-ში.

1

რაც დღეს ქართულ ენაზე წიგნები, წიგნაკები და ბროშურები იბეჭდება, უანგარიშოა, მაგრამ, სამწუხაროდ, უმეტესი მათგანი სრულიად უვარგისი და უმნიშვნელოა, რამე სარგებლობის მოტანის ნაცვლად, პირიქით, ენასა რყვნიან, გრძნობას აჩლუნგებენ და გონებას ალაყებენ, ასში რომ ერთი-ორი რიგიანი გამოერიოს, ისიც დიდი ღვთის წყალობაა... ამ გარემოებამ ბევრი დააფიქრა ჩვენში და მეც თანახმა ვარ მათი, მაგრამ იმავე დროს არ შემიძლია, არ აღვიარო ისიც კი, რომ ეს საზოგადო მოვლინებაა!.. სადაც ერთი რამ კარგია, იქვე ათასი ცუდია. პური ისე ვერ ამოვა ყანაში, რომ იქვე ღვარძლმა და გორგალამაც არ იჩინოს თავი, სადაც ერთი ყვავილი გაიშლება, იქვე ირგვლივ უთვალავი ბალახ-ბულახი და უსარგებლო მცენარეც ამოდის!.. იქ სადაც ოქროს მადნებია, ასი და ორასი საპალნე მიწა-ტალახი უნდა გადაარჩიონ, რომ მცირე ოდენი ოქრო გამოიღონ. საქმე მხოლოდ გარჩევაა და ეს გარჩევა კი ყველას არ შეუძლიან. ზემო ხსენებულ წიგნაკებსაც გარჩევა უნდა, რომ მკითხველმა ურიგო მათგანი თავიდან აიშოროს და რიგიანს კი პირდაპირ მისწვდეს. ეს მოვალეობა კისრად აძევსთ ჟურნალ-გაზეთებს, მაგრამ ისინი კი თავს არ იწუხებენ. მათი შენიშვნები იმ წიგნაკების შესახებ სწორეთ სასაცინოა, რომ სამწუხარო არ იყოს, აი მაგალითი: „ამ დღეებში გამოვიდა ესა და ეს წიგნი ბატონ კუდაბზიკაშვილისაგან დაწერილი. წიგნი სუფთად არის გამოცემული და ღირს ხუთი კაპეიკი (ხუთ კაპეიკათ), გვარიანი სქელი წიგნია და ამიტომ ძვირი არ არის და სხვანი...“ „აგრეთვე გამოვიდა ამა და ამ ცნობილი მწერლის თხზულება, წიგნი პატარაა და ფასი კი დიდი აქვს და არც სახალხოა“ და სხვანი. ახლა ისიც უნდა იცოდეს მკითხველმა, რას ეძახიან ეს რეცენზენტები სახალხო წიგნს და რას არა?.. ეს წიგნი, რომელსაც ერთ შაურზე მეტი ფასი არ აქვს, მათი აზრით სახალხოა, გინდ უგნურების დომხალიც იყოს, და უთითებენ მკითხველებს, რომ შეაძენინონ. და თუ წიგნი შაურზე მეტი ღირს, გინდ მართლა კარგი რამეც იყოს, სახალხოდ არ მიაჩნიათ. ამ გვარი სასწორ-საზომი ერთხელვე დამყარდა ჩენში და გამორკვევას ვეღარავინ ახერხებს, მკითხველებს კი, რაღაი ერთი და ორი ცუდი წიგნი ჩაუვარდებათ ხელში, მერე საზოგადოთაც გულს გაიტეხენ ყველაზე. მართალიც არის!.. ბაღში რომ ყვავილების მოკრეფა გინდოდეს და ეკალნარს ვერ გაატანო, მაშინ ვარდის მოწყვეტის სურვილიც დაგეკარგება, თავს დაანებებ და გამობრუნდები უკანვე. - აგერ რამდენიმე წელიწადია რაც „მწყემსის“ რედაქცია აბეჭდვინებს პატარ-პატარა იაფ-ფასიან წიგნაკებს. ისინი მართლა რომ სახალხო არიან, სულსაც რგებენ და ხორცსაც, და მათი შეძენა ყველასათვის საჭიროა. სირცხვილია და დიდი ცოდვაც, რომ ის წიგნაკები ყოველ ოჯახში არ მოიპოვებოდეს! მათი ნაკლი მხოლოდ ის არის, რომ კორექტურული შეცდომები შიგადაშიგ ბევრია, მაგრამ ან კი რა ვქნათ, რომ დღეს ჯერჯერობით კიდევ ბეჭდვის საქმე ჩვენში რიგზე ვერ არის დაყენებული და მისთანას ვერას დააბეჭდვინებ, რომ არ დამახინჯდეს ზოგი ასოთამწყობლების წყალობითა და ზოგიც კორექტორების. - „მწყემსი“ თავისთავადაც ვარდება ხოლმე ცოდვაში, როცა რუსულის წამხედურობით ქართულშიაც შემოაქვს სქესი და მდედრობით სქესს ხმარობს: „მეფა“, „ხელმწიფა“, „ებრაელების კნეინა წმ. ნინა“ (ნინოს მაგიერ) და სხვანი... იმედია შემდეგში ამ წვრილმან ნაკლს შეავსებენ, და არ მოაკლებენ ჩვენ ხალხს მომავალშიაც არჩეულ წიგნაკებს!.. სიტყვამ მოიტანა და არ შეიძლება არა ვსთქვათ: ამ დღეებში ქართულ ენაზე გადმოითარგმნა ჯიაკომეტის დრამა „ივდითი“, ეს ასრულება ისეთი რამ არის, რომ სახარებასა და ჯვარივით საჭიროა ყოველ ქართველ ოჯახისათვის. ბატ. მაჭავარიანის ნათარგმნია და ის ხომ ერთი უკეთესი მთარგმნელთაგანია ჩვენში. თუმცა მცირე რამ იმასაც უნდა შევნიშნოთ. მაგალითად, სხვების მიბაძვით ამბობს სიტყვას: „ბედ-იღბალი“ და ეს ხომ ენის გარყვნაა? „ბედი“ ქართულია „იღბალი“ თათრული და რა საჭიროა ორივეს ერთათ ხმარება, რომ ორ ეტაჟიანი სიტყვა გამოვიდეს და ქართულზე თათრულიც დაასკუპდეს? სარწმუნოება და მოქალაქობა ბიზანტიიდან შემოვიღეთ, ადრე ვახტანგ გორგასლამდი ბერძნულათ გვქონდა წირვა-ლოცვა და მეხუთე საუკუნეში, როცა ქართულად ითარგმნა... ჩვენმა სამღვდელოებამ, მხოლოდ მოსაგონებლად, ორი სიტყვა დატოვა „აქსიოს“ (ღირსა-არს) და „კირალეისონ“ (უფალო შეგვიწყალენ). ეს კიდევ მესმის... მაგრამ ეს თათრული სიტყვა „იღბალი“ რაღათ გვინდა და რაღა უნდა მოგვაგონოს თუ არ ის, რომ თათრებისაგან საუკუნოების განმავლობაში სულითაც და ხორცითაც დატანჯული ვიყავით?! აგრეთვე გვიკვირს, რომ ისეთი მცოდნე ქართულისა, როგორც არის მაჭავარიანი, რად ხმარობს „აღვიარების“ ნაცვლად „ვაღიარებო“? აბა თუ გაუგონია სადმე, რომ ზიარების მიღების დროს რომელიმე ქრისტიანს ეთქვას! „მწამს უფალი და ვაღიარებო“ „აღვიარების“ ნაცვლად? ვინ იტყვის „ვაღიარებ“ ერთსა ნათლის ღებასო და არა „აღვიარებო“? მწერლობის მოვალეობაა, რომ დამახინჯებულ სიტყვებს ასწორებდეს, არა თუ ამახინჯებდეს! მართალია ყველა ეს წვრილმანია, მაგრამ, ვაი რომ, საზოგადოთ, წვრილმანებს თან მსხვილმანებიც მოყვებიან ხოლმე... სხვებს რომ ეპატიოს, ბატ. ი. მაჭავარიანს მაინც არ ეპატივება ამგვარები...

2

დიდი კამათობა გამოიწვია იმან, თუ როგორ უნდა ითარგმნოს რუსული სიტყვა „ვოდოპად“? ზოგმა „წყალვარდნილი“ იხმარა, ზოგმა „ჩანჩქერი“, ზოგმა რა და ზოგმა კიდევ რა? ვერ შეთანხმდენ და ერთ გადაჭრილს ვერ დაადგენ... არ იციან რა დაუძახონ, მაშინ როდესაც სიტყვა „ვოდოპადი“ ქართულათ სხვადასხვა წოდებით იხმარება, მათ-მათი განსაკუთრებითი ხასიათის შესაფერად: „ჩქერი“ ანუ გადამახინჯებული იგივე „შაქერი“ ჰქვია მდინარის იმ ადგილს, სადაც ქვები ყრია და გაქანებული წყალი, ქაფად გამსქდარი, თავზე ევლება ლოდებს… რუსები იმას „პაროგს“ ეძახიან. - სიტყვა „ჩაქერი“ „ჩქარისაგან“ უნდა იყოს წამომდგარი. - როდესაც მაღლიდან კლდეზე გადმოჩუხჩუხებს წყალი, კლდის კედლებს კი არა შორდება, იმას ეძახიან „ჩანჩქერს ანუ ჩენჩქერს”. როდესაც მაღლიდან შორსა სცემს ცოტად და კლდის კედელს არ ეკარება, იმას „საჩქეფი“ ჰქვია. აგრევე როცა მაღლიდან უფსკრუ-ლისაკენ ექანება, ჯურმუღლში ჩადის და კაცი ზეიდან დაჰყურებს, თუ პატარა წყალია ,,ჩახრიალა“ ჰქვიან და თუ დიდი წყალი „ჩაქუხა“. ეს ხალხმა კარგათ იცის და არ ვიცით მხოლოდ ჩვენ, რადგან კაბინეტში ვზივართ და ხალხს არ ვიცნობთ!.. აი ახლაც, სოფლელებს ზღაპრებს ვათქმევინებ ხოლმე და უნდა ნახოთ, რამდენს სიტყვებს მისთანას ხმარობენ, რომელიც მე ან დავიწყებული მაქვს და ან არ მცოდნია, მაგრამ ნამდვილი ქართული სიტყვები კი არის. როცა უცხო ენებიდან რასმე ვთარგმნით და სიტყვებს ვეღარა ვპოულობთ, ჩვენ ყოველთვის იმით ვიმართლებთ თავს, რომ ქართული ენა ღარიბიაო და იმას კი არა ვფიქრობთ, რომ ჩვენ თვითონ ვართ ცოდნით ღარიბი! ძველ წიგნებს ჩვენ აღარ ვკითხულობთ, ხალხში ჩამდგარი არა ვართ, რომ მათს სიტყვა-პასუხს ყური ვუგდოთ, ვიგონებთ რაც მოგვაგონდება ენაზე და მორჩა გათავდა... მეტი გზა აღარ არის, ზეპირსიტყვაობას უნდა მივაქციოთ ყურადღება, მაგრამ ისე კი უნდა ჩავწეროთ ხოლმე, როგორც თვითონ ხალხი ამბობს.

(აკაკის კრებული, 1898 წ., №11)

რედაქტორის შენიშვნები

შენიშვნები

1. დაიბეჭდა „აკაკის კრებულში“, 1898 წ., №11-ში.

2. „მწყემსი“ - პოპულარული სასულიერო ორკვირეული ჟურნალი. გამოდიოდა ზესტაფონში დეკანოზ დ. ღამბაშიძის რედაქტორობით, 1883-1910 წ.წ. ჟურნალი თავის ფურცლებზე, გარდა სასულიერო ხასიათის წერილებისა, ათავსებდა აგრეთვე სტატიებს ქართული სკოლისა და საქართველოს ისტორიის საკითხებზე.

3. ჯიაკომეტის ხუთმოქმედებიანი ტრაგედია „ივდითი“ დაიბეჭდა ჟურნალ „მოამბეში“, 1897 წ., №10; ცალკე წიგნად გამოსცა იმავე წელს „წიგნის გამომცემელ ქართველთა ამხ-ბამ“.

4. საკითხმა იმის გამო, თუ რომელი ფორმა უფრო სწორია „აღვიარებ“ თუ „ვაღიარებ (აკაკი პირველ გამოთქმას იცავდა), ქართულ პრესაში ჯერ კიდევ რამდენიმე წლის წინათ ცხარე კამათი გამოიწვია (იხ. აკაკის წერილი - „არ ცოდნა არ ცოდვააო“, „კვალი“, 1894 წ., №30; სილოვანი - „ვინ უნდა გამართოს სადილი? პასუხი ბ. ი. სიმონიძეს“ - „კვალი“, 1894 წ., №39; გ. წერეთელი - „შენიშვნა“ - „კვალი“, 1894 წ., №43).

„მოლიპულ გზაზე“

ბუნებითად ნიჭიერი და ჭკვიანი, მაგრამ გაუწვრთნელი, უსწავლელი და უმეცარი კაცი ჯაჭვით დაბმული ლომია, რომელიც შორს ვერ წავა, ვერას მისწვდება, მაგრამ ახლო-მახლოს კი, ადგილობრივ, მაინც კიდევ ძლიერია! - აგრევე ნიჭ-ნაკლე და ჭკუა მჩატე, მაგრამ ნასწავლი და განვითარებული კაცი - თავისუფლად მფრინავი კაჭ-კაჭია, რომელიც შორს დაფარფატობს, ყველგან ჩხავის წარა-მარად: ხან დროზე და ხან უდროოდ წამოიძახებს ხოლმე ჩაგონებულს, მაგრამ შეთვისებულს კი, სხვის სიტყვებს.

ეს ჭეშმარიტება ყოველთვის მაგონდება, როცა კი გავითვალისწინებ ხოლმე ერთი მხრით ჩვენს ინტელიგენციას და მეორით სოფლელებს: პირველი შორს მფრინავი კაჭკაჭი მეტია და მეორეში კი ჯაჭვით დაბმული ლომები. ამით მე ის კი არ მინდა ვსთქვა, რომ ჩვენ ხალხს სწავლა სწყინდეს და უსწავლელობა უხდებოდეს. არა!.. პირიქით, დღევანდელი უსწავლელობა გვაფორხებს და გვატყვევებს. და მხოლოდ სწავლა-განათლებას შეუძლია შესაფერ ძლიერების კალაპოტში ჩააყენოს ჩვენი ხალხი, მაგრამ, ეს კია რომ, სწავლაც არის და სწავლაც!.. ყოველგვარ ძუძუ-მწოვარისათვის, მხოლოდ დედის რძეა უკვდავების წყაროსავით მარგი და სანამ მარტო მითი არ მოიზრდება და არ შეიმაგრებს აგებულებას, სხვა, გარეშე რამ საზრდო მისთვის, უდროვოდ მიწოდებული, მავნებელი წაქი და წათხია!

ჩვენ, დღევანდელ ქართველებს, სახლი (ოჯახი) აღარა გვაქვს, რომ დედის რძეთ მივაწოდოთ რამ შვილებს!.. ნაცარქექიად გადაქცეულები, სხვისი შემყურე-მოიმედე ვართ და იმ თავითვე მშობლიურ ნიადაგს ვაკარგვინებთ, ფეხს აღარ ვადგმევინებთ, უსუსურად შეგვყავს პირდაპირ საკაჭკაჭოში და ღვთისგან მონიჭებული, თან-შობილი ცხოვრების საგზალი, გრძნობა-გონება - სასხვისშვილოზე უობდებათ. თუ კაცი სწორი გზით არ მიდის და მიხვევ-მოხვევა ეჭირვება, ის მაშინ ან გზას დაჰკარგავს და ან გვიანობამდე ვერ მიაწევს იქამდე, სადაც მიდის.

დღეს ჩვენი ახალგაზდობაც უგზო-უკვლობის გამო უნაყოფოდ ხეტიალობს. აბა, დაუკვირდით! ზოგი ისე გაქარაფშუტებულა, რომ აღარაფერს სადროვოს აღარ ადევნებს თვალ-ყურს!.. თავისი საკუთარი აღარც სმენა აქვს და აღარც მხედველობა და სხვის ჩაგონებით წამოიძახებს ხოლმე: „შია შოშიასო!“ და სხვანი. - ზოგიერთები კი ებრძვიან გარემოებას!. არ უნდათ, რომ დროს ჩამორჩენ, მაგრამ მაინც ნაყოფი ვერა მოაქვთ-რა და ამაოდ იტანჯებიან.

წყალი თუ სათავეში იმღვრევა, ბოლოში მისი გაწმენდა მოუხერხებელია!.. ეს, ზემოხსენებული ახალგაზდებიც, თავდაპირველად რომ არ ყოფილან სწორ გზაზე დაყენებული, მიტომაც უქმად ჩამვლელია მათი შრომა-მეცადინეობა. მართალია, ესენი დიდად ცდილობენ, რომ თავდაპირველი ნაკლი როგორმე თავის-თავად შეივსონ... მეცადინეობენ… სწავლობენ, კითხულობენ, მაგრამ სწავლა-კითხვასაც თავის კანონი და წესრიგი აქვს, ისე როგორც ყველაფერს! მაგალითად, ვინ არ იცის, რომ კუჭს საზრდო უნდა და ჭამა საჭიროა? მაგრამ ჭამაც არის და ჭამაც!.. კუჭს უნდა ვაძლიოთ მისთანა საზრდო, რომელიც ადვილი მოსანელებელია და მარგი, თვარა, რაც კი ხელში მოგვხვდება, წარამარად და გაურჩევლად ყველა რომ პირში ვიტენოთ, ზოგი უმი და ზოგი დამპალი, უეჭველია კუჭს დაასნეულებს და გაუჩენს სატკივარს, რომელსაც კუჭის კატარს ეძახიან და რომელიც ასე ხშირია ჩვენ დროში. კითხვა-ზედაც ასე ითქმის: უსისტემოდ, მოუმზადებლად რომ მისთანა წიგნებს ეპოტინოს მოსწავლე, რომელსაც მისი არსება ვერ მოინელებს და ვერ შეისისხლხორცებს, რასაკვირველია, ტვინი შეელახება! და ამიტომაც ბევრი არის ჩვენში „ტვინ-კატარა“ მოღვაწეები!.. ყველა ამ ზემოთქმულის დასამტკიცებლად საჭიროა მიჰმართოს კაცმა იმ უტყუარ სარკეს, რომელსაც „ლიტერატურას! უწოდებენ!.. ჩვენ, ქართველებს, მართალია, ნაწერებიც ბევრი გვაქვს, წიგნებიც ბლომად იბეჭდება, ჟურნალ-გაზეთებიც გამოდიან, მაგრამ ლიტერატურა კი მაინც არა გვაქვს. როგორც უბრალო მძივებისაგან ასხმულ „ყელ-საკიდს“ არ ეწოდება „მანიაკი“ და თაღლით მარგალიტს „შადა“, გინდა შიგადაშიგ, - აქა-იქ, ობოლი მარგალიტებიც ერიოს, ისე დღევანდელ ჩვენ ლიტერატურას ლიტერატურობა არ ეთქმის... მაგრამ ნათქვამია: „ავია თუ კარგიაო, მაინც შენი ქმარიაო!“ და ჩვენც კიდევ მაინც ჩვენს მწერლობას უნდა გადავავლოთ თვალი. ხშირად შეხვდებით ჩვენს მწერლობაში მცირე რამ პოეზიის ან პროზის ნაწყვეტს, რომელიც ამტკიცებს მისი ავტორის ნიჭსა და შემოქმედებითი ძალას, მაგრამ იმავე დროს სხვა მისი ნაწერები კი სულ წინააღმდეგს ამტკიცებენ!... როდესაც შინაურობაში, ახლომახლოზე რამეს შეეხებიან - სადამდისაც კი საბელს გაუშვია - ძლიერი არიან და შორს რომ მოუნდომებიათ გაწევა, დაცემულან. ჩვენი ცხოვრებიდან რაც კი აუღიათ, ის კარგად აქვთ დასაბუთებული, მაგრამ შორეულსა და იდეიურ რამეზე კი ფეხი წაუმტვრევიათ. - აბა, დაუკვირდით ჩვენს ქართველს არტისტებს, ჩვენებურ ვაჭრებს, გლეხებს, თავადებს, მაჭანკლებს და სხვ. დიდის ხელოვნებითა და სინამდვილით ადგენენ, მაგრამ სხვა უცხო ხალხების ტიპის შეგნების ძალაც აღარ შესტანთ, არა თუ ხელოვნური განხორციელება. რა არის ამის მიზეზი? ის რომ, რაც სიყრმიდგანვე, ახლოსვე, შორს წაუსვლელად, თვალ-ყურში შესჩხირებიათ, ის ძალაუნებურად შეუსისხლხორცებიათ, და ძლიერად უჭირავსთ ხელში და რაც კი შორეულია, რასაც შესწავლა და შეგნება უნდოდა, შორს დარჩენიათ და ვეღარ მიმწვდარან!.. ამგვარ ცეცხლშივე არიან ჩავარდნილი ჩვენი მწერლებიც უფროს ერთად... ახლა ნასწავლ და განვითარებულ პირებსაც მივუბრუნდეთ!.. გვიწერენ კრიტიკულ, პუბლიცისტურ, პოლიტიკურ და სხვა ყოველგვარ „ტიკურ“ რამეებს!.. ევროპიული ავტორიტეტები სულ ბურთივით გააქვთ-გამოაქვთ, მაგრამ, მუშტრის თვალით რომ გასინჯოთ, შიგ საკუთარი მათი არა არის რა... და მარტო „შია შოშიას“ გამოდის. ამათზე საუბარს და მათ ნაწერების გარჩევას მივანდობ მომავალ კრიტიკოსებს, იმედია რომ ბ-ნი ხომლელი ოდესმე მათ უყურადღებოდ არ დააგდებს და მე კი მხოლოდ გაკვრით ვიტყვი რამდენიმე სიტყვას იმ რომანის შესახებ, რომელ-საც „მოლიპულ გზაზე“ ეწოდება და ეკუთვნის ახალგაზრდა მწერლის კალამს. ეს თხზულება, მართლა რომ დიდი საბუთია მისი, რასაც ჩვენ ვამბობთ ლომ-კაჭკაჭების შესახებ. ამ დიდი რომანის ავტორმა ქ-ნ ტასო ერისთავის ქალმა თავდაპირველად ორი პატარა მოთხრობა დაგვიწერა: „ბატონებმა არ დაიწუნეს“ და „ლაზარემ გადააჭარბა“, ორივე ეს გლეხების ცხოვრებიდან იყო შემოღებული და დამწერმაც, ახალგაზდა მწერლის პირობაზე რომ უნდოდა, უფრო მეტი ყურადღებაც დაიმსახურა მკითხველებისაგან. და მართლათაც დიდი ნიჭის პატრონობა ეტყობოდა და საიმედოც იყო მომავლისათვის. ამ თანაგრძნობამ წაათამამა ახალგაზდა მწერალი და ცოტა არ იყოს აჩქარდა და უდროვოდ შეეჭიდა დიდ რამეს: გლეხების ცხოვრებას რომ აღარ დასჯერდა, მთელი ქართლის გამოხატვა მოინდომა „მოლიპულ გზაში“ და რომ აქა-იქ ფეხი არ ასხლეტოდა განა შეიძლებოდა ამისთანა დიდ ტვირთს, ნიჭს გარდა, დიდი გამოცდილებაც ეჭირვება და თუ არ ხანში შესული და ბევრის მნახველი, უტყუვრად ამწონ-გამზომი მწერალი, ახალგაზდა ვერ მოახერხებს, გინდ უდიდესი ნიჭის პატრონიც იყოს. ეს მწერალიც დღევანდელ ქართლის მდგომარეობას, როგორც თავადაზნაურობის, ისე გლეხებისაც, ახალგაზდობის, თუ ძველ თაობის შესახებ დიდის ხელოვნებით გვითვალისწინებს, მაგრამ, როდესაც წარსულში და მომავალში გამოდის, აქ კი „საკაჭკაჭოზე“ გამოდის და სხვის სიტყვებს იმეორებს უსწორმასწოროდ...

რომ ყველაზე ცალ-ცალკე არ მივუთითოთ, ავიღებთ მხოლოდ ერთს ამგვარ ადგილთაგანს მის თხზულებაში, იმ ადგილს, სადაც გადასულ ბატონყმობაზე მსჯელობს და კიჟინასა სცემს. ჯერ ერთი ის, რომ ის ძველი დრო სიმართლით ვერ წარმოუდგენია, ცილსა სწამებს!. და მეორეც, ვისთვის რა საჭიროა, რაც აღარ არის და რასაც მნიშვნელობა აღარა აქვს იმაზე რისხვა-გოდება?.. მაგრამ ეს მისი ბრალია, რომ დღეს ბატონ-ყმობაზე ჩმახვა ჩვენში მოდა არის საზოგადოდ და მოდას კი ისეთი გიპნოტიზმური ძალა აქვს, რომ გონიერებასაც იმორჩილებს. დღეს ბატონყმობაზე წუწუნი სწორეთ რომ კაჭკაჭური „შიაშოშიაობაა!“ ამის გამო ჩვენი აზრი ბევრჯელ ვრცლად გამოგვითქვამს და ახლაც კიდევ გაკვრით ვიტყვით, რომ ბატონყმობის ისტორიას ჩვენში, ცოტა არ იყოს, ცილსა სწამებენ და აწმყოში რომ გადმოაქვთ, ამითი დიდი ვნება მოაქვსთ ქვეყნისათვის. ყოველგვარი მოვლინება, რომელიც კი ფეხს იკიდებს ცხოვრებაში, როგორც დროთა ვითარებისაგან გამოწვეული, კანონიერია. ამგვართაგანს ეკუთვნის ძველებური ბატონყმობაც საზოგადოდ ყველგან და მით უფრო ჩვენში, სადაც ეს „ბატონყმობა“ საუფროს-უმცროსო შეთანხმებით იყო შეკავშირებული და არა ძალ-მომრეობითი ბორკილით გადაბმული. და ამ უფროს-უმცროსობას უნდა უმადლოდეთ, რომ საქართველომ მეცხრამეტე საუკუნემდე თავი შეინახა. მაშინდელმა პოლიტიკურმა მდგომარეობამ ორად გაჰყო ქართველი ერი: მეომრად და მეურნედ. პირველი გუნდი მტერს იგერებდა, სისხლს ათხევდა საქართველოს კიდეებზე, რომ წარმტაცი არ შემოეშვა და ქვეყნის თვითარსებობა.. თავისუფლება დაეცვა!.. მეორე შიგნით ტრიალობდა, ოჯახს ეკიდა და პირველ გუნდს საზრდოს აწოდებდა. პირველი თავადობდა და ბატონი, ე.ი. პატრონი ერქვა!.. მეორეს ყმას ანუ გლეხს ეძახდენ. დღეს ყველგან გაწრთვნილი ჯარია, სადაც უფროს-უმცროსობა სასტიკად არის დაცული. არიან უბრალო პაიკები, სალდათები და აგრევ მათი მეთაურ-უფროსები, აფიცრობა. მათ ყველას ხაზინა ინახავს და არჩენს. ძველად ეს შეუძლებელი იყო და ამიტომაც ერისთვები და თავად-აზნაურები იგივე სარდლები, ღენერლები და სხვადასხვა ხარისხის აფიცრები იყვენ. - რა კუთხიდანაც საქართველოს მტრები მოადგებოდნენ, იმ კუთხის თავადები იმაგრებდენ საერისთავოს!. პირველ საფარს ისინი უკეთებდენ და მერე სხვებიც მიეშველებოდენ ხოლმე. მეცხრამეტე საუკუნემდე ეს წესწყობილება აუცილებელი იყო ჩვენთვის, რადგანაც უკეთესი აღარ მოხერხდებოდა-რა!.. მაგრამ ამ საუკუნეში კი მნიშვნელობა დაჰკარგა და საზოგადო სიკარგიდან კერძო სიცუდეზე გადავიდა: კავშირი ბორკილად შეიცვალა და შეთანხმება ძალმომრეობად. საჭირო იყო, რომ ამ უსამართლობას მალე ბოლო მოღებოდა და მიტომაც მესამოცე წლების მწერლებმა იერიში მიიტანეს. ერთი მხრით უნდოდათ, რომ ჩაგრულებისათვის თვალი აეხილათ და მეორეთი მჩაგვრელებისათვის ემხილათ მათი უსამართლობა. - „მოქნეული და მოზომილი არ გაგონილაო“ ამბობს ანდაზა და ჩვენც, რასაკვირველია, გავაზვიადეთ და ბევრი რამ გადაჭარბებულათა ვსწერეთ: ის შევსწამეთ ჩვენებურ ბატონყმობასაც, რაც არ ყოფილა და მხოლოდ სხვა ხალხის ზნე-ჩვეულების და ხასიათის წამონაშობი იყო. გავაზვიადეთ, მაგრამ ამას გარემოება მოითხოვდა მაშინ, დღეს კი, როდესაც ბატონყმობა გადავარდნილია, იმაზე ლაპარაკი უბრალო წყლის დღვებაა. ეს არ ესმით ჩვენ კაჭკაჭებს და წოდებათა შორის შურსა და მტრობას აგდებენ უსამართლო მისისინებით. აბა, ამაზედ არის ნათქვამი: „ზოგჯერ თქმა სჯობს არა თქმასა, ზოგჯერ თქმითაც დაშავდებისო“. - თავად-აზნაურობაზე დღეს იერიშის მიტანა, მხოლოდ მიტომ, რომ ოდესმე, ერთ დროს მათი წინაპრები დიდი კაცები იყვენო, უსამართლობაა! მადლობა ღმერთს, იმთავითვე ჰქონდა ჩვენ ქართველობას წარმოდგენილი, რომ „თუ კაცი თვითონ არ ვარგა, ცუდია გვარიშვილობაო“ და დღეს ხომ კიდევ უფროცა აქვს შეგნებული. რამდენი ოჯახის შვილია, კარგი ჩამომავლობის, რომ უვარგისობის გამო ქვეყანას აბუჩათა ჰყავს აგდებული და აგრეთვე ცოტანი არიან ჩვენში მდაბალი, უგვარო ჩამომავლობის ახალგაზრდები, რომ მთავრის შვილებზედაც უფრო პატივცემული და მოწონებული ჰყავს ქვეყანას? მაშ აქ გვარიშვილობაზე და ჩამომავლობაზე რისთვის და ვიღასთვის არის საჭირო ლაპარაკი?. უბრალო ენის ქავილია სხვა არაფერი!.. მართალია არიან დღესაც ზოგიერთი ტუტუცები, რომ თავი მოაქვთ გვარიშვილობით, მაშინ როდესაც თითონ ღირსი კი არ არიან იმ გვარიშვილობის, მაგრამ განა ხალხი საცინლათ არ იგდებს მათ? და ვინც ღირსია თავის წინაპრების და გვარს არ არცხვენს, იმას რათ უნდა დასცენ კიჟინა? - ეს არ ესმით ჩვენ კაჭკაჭებს და „თავად-აზნაურობა“ ბიწიერება ჰგონიათ და გლეხობა დიდი სავაშავაშო მოვლინება.

არა ერთხელ გაიგონებს ჩვენში კაცი, რომ ერთი უხეირო ვინმე, რომელიც გინდა ძველი თავადის ნაშთი იყოს და გინდ გლეხის არაფრად ღირს, ტრაბახობდეს: „ჩემ წინაპრებში გამოჩენილი და ქვეყნის ნამსახური არავინ ყოფილა, უბრალო გვარის იყვნენ, მაგრამ, რადგანაც მე მათი ნაშიერი ვარ, პატივცემული და ყველასთან გათანასწორებული უნდა ვიყოვო!..“ აი, ამგვარი ხალხია, რომ დღეს ფარ-ხმალი აუღიათ და კიჟინასა სცემს თავადაზნაურობას, რომელიც ისეც თავისთავად კანონიერად ფერს იცვლის, რომ სხვაგვარ თავადობას დაულოცოს თავისი უფლება!. ამათ ყოველიფერი ეპატივებათ, მაგრამ ისეთ პირს, როგორიც არის ქ-ნი ტასო ერისთავი, არ შეჰფერის ფეხის აყოლა და საკაჭკაჭოზე გამოსვლა. როგორც მწერლის, მისი მოვალეობაა, რომ საქები ყველგან აქოს და საძაგი დაჰგმოს წოდების მიუხედავად. ნიჭი რაც უფრო დიდია, უფრო მეტი ზრდა და წრთვნა ეჭირვება, რომ თავის დროზე ჯეროვნად გაიწრთვნას და შეცდომა არა მოუვიდეს რა და ამას გულით ვურჩევთ ჩვენ მაღალ ნიჭიერ ავტორს „მოლიპულ გზისას“, რომ მომავალ იდეალების ხატვას ჯერჯერობით თავი დაანებოს და რისიც მორევა და შესისხლხორცება შეუძლია, იმას მოჰკიდოს ხოლმე ხელი. ნათქვამია: „აჩქარებითა სოფელი არავის მოუჭამიაო!“..

(„აკაკის კრებული“, 1898 წ., №12)

რედაქტორის შენიშვნები

უბრალო საუბარი

1. დაიბეჭდა „აკაკის კრებულში“, 1898 წ., №12-ში.

2. ხომლელი (რომანოზ ფანცხავა, 1861-1928) - კრიტიკოსი, ჟურნალისტი. სწავლობდა ოდესის უნივერსიტეტში. პირველი სტატია დაბეჭდა გაზ. „შრომაში“ 1882 წ., 1889-90 წ.წ. ხელმძღვანელობდა ჟურნ. „თეატრს“. 1914 წ. ქუთაისში სცემდა ჟურნალ „ცხოვრებას“. 1893 წ. „კვალში“ მოათავსა კრიტიკული წერილები - „ჩვენი ლიტერატურის მდგომარეობა“. ხომლელმა მრავალი წერილი მიუძღვნა ქართველ მწერალთა შემოქმედების განხილვას; მათ შორის განსაკუთრებით აღსანიშნავია მონოგრაფია „ნ. ბარათაშვილი და მისი დრო“. ხომლელს ეკუთვნის აგრეთვე წერილები ბელინსკიზე („მოამბე“, 1898 წ.), ლესინგზე („აკაკის კრებული“, 1899 წ.); ხომლელმა გამოაქვეყნა სერია საინტერესო მოგონებებისა - „ცხოვრების მოედანი“ - მწერალ-მოღვაწეთა შესახებ (კირ. ლორთქიფანიძე, გრ. ვოლსკი, ი. ხონელი, არტ. ლეისტი და სხვ.).

ხომლელის შესახებ იხ. ს. ხუნდაძის ნეკროლოგი „ქართულ მწერლობაში“, 1928 წ., №4; შ. რადიანის „ხომლელი“ - „ლიტერ. საქართველოში“, 1941 წ., №22.

3. ანასტასია ერისთავ-ხოშტარია (1868-1951) - ცნობილი ქართველი მწერალი-რომანისტი, ავტორი რომანებისა „მოლიპულ გზაზე“ (1896 წ.), „ბედის ტრიალი“ (1907 წ.), „სალი“ (1924 წ.), მოთხრობებისა „მიწა“, „განთიადი“ და სხვ. ა, ერ.-ხოშტარიას კალამს ეკუთვნის აგრეთვე მოგონებები აკაკისა და ილიაზე. 1946 წ. გადახდილ იქნა ან. ერ.-ხოშტარიას სალიტ. მოღვაწეობის 60 წლისთავი.

ან. ერისთავ-ხოშტარიას პირველი ნაწარმოები დაიბეჭდა 1893 წ. „ჯეჯილში“, №3. აკაკის გარკვეული ღვაწლი მიუძღვის ან. ერ-ხოშტარიას შემოქმედებითს ბიოგრაფიაში. ერთი ადრინდელი მოთხრობათაგანი მწერალი ქალისა - „ბატონებმა არ დაიწუნეს“ პირველად აკაკიმ წაიკითხა, მოიწონა და დააბეჭდინა „კვალში“ (1893 წ.).

რომანი „მოლიპულ გზაზე“, რომელსაც შეეხება აკაკის სტატია, გამოქვეყნდა ჟურნალ „მოამბის“ ფურცლებზე 1896 წ., №12, 1897 წ., №№1-9.

4. ძველ საქართველოში ბატონყმობის რაღაც განსაკუთრებული, ჰუმანიური ხასიათის შესახებ თავის მცდარ შეხედულებას აკაკი სხვა წერილებშიაც იმეორებს. შეად. მისი სტატიები „კვალში“, 1894 წ., №4; „ივერიაში“, 1901 წ., №168; „თემში“, 1911 წ., №20; 1913 წ., №118 და სხვ.

1. ბერანჟეს ლექსები ქართულად

პოეტურ თხზულების ერთი ენიდან მეორეზე გადაღება საზოგადოთ ძნელია. მთარგმნელმა ზედმიწევნით უნდა იცოდეს ის ენა, საიდანაც სთარგმნის, ასე რომ წვრილმანიც რამ არ უნდა გამოეპაროს; თავის საკუთარ ენაში, რომელზედაც გადააქვს უცხოდან, რაღა თქმა უნდა, დახელოვნებული იყოს და ამას გარდა კიდევ ნიჭითაც თანაბარი დედნის დამწერის, რომ გაუსწორდეს; თვარა სიტყვითი სიტყვად გადმოთარგმნა, ცოცხლის მოკვლა და მერე მკვდრის ღვლერჭით გადათრევა იქნება.

ამიტომაც საზოგადოდ თარგმანი დედნის ჩრდილია ხოლმე. - ყველა მთარგმნელს, ზემო-მოხსენებულ ღირსებითაც რომ სრული იყოს, ე.ი. ზედმიწევნით იცოდეს ორივე ენა და ნიჭითაც უტოლდებოდეს დედნის დამწერს, მაინც კიდევ გამოეპარება ის წვრილმანობა, რომელიც შეადგენს თვითეული ხალხის განსაკუთრებითს სულის საიდუმლო მოძრაობას, და რომელიც მხოლოდ დედნის ავტორს შეეძლო დედის რძესთან ერთად შეესისხლხორცებია, რომ პოეტური ნაწარმოები მოექარგა და გაესხივოსნებია. ამას ჩვენ ვამბობთ შესანიშნავ კლასიკურ თხზულებათა შესახებ, თვარა უმნიშვნელო და უხეირო რამ თარგმანში რას დაჰკარგავს, თუ არ მოიგებს პირიქით! მაგალ. ჩვენი უნიჭო ოჩოპინტრე რომ ნიჭიერმა მთარგმნელმა გადაიღოს უცხო ენაზე, რასაკვირველია, როგორმე გამოაკოპიტებს, სალაშინსა ჰკრავს და მოსაწონი იქნება!.. მაგრამ რუსთველის სავსებით გადაღება კი მოუხერხებელია. „თუ კი აზრი იგივე იქნება, სიტყვები შეუცვლელი, ჰანგი მსგავსი, კეთილხმოვანობა დაცული და სხვანი... რატომ არ შეიძლებაო?“ ეგები იკითხოს ვინმემ, და აი ჩვენ რას მოგახსენებთ: პატტი ანუ მაზინი, ყველას გაგვიგონია, რომ საოცარი მომღერლები არიან და დღეს ტოლი არა ჰყავთ! მათი მიმბაძავი კი ბევრია... იმღერიან მასვე, რასაც ისინი, იმავე კილოთი, იმავე მიმოხვრითა, ჰანგებიც ვითომ იგივეა, მაგრამ მათი მაგიერობა კი მაინც არ შეუძლიათ! - ის საიდუმლო მადლი, რომელიც ერთსა აქვს მაღლით მინიჭებული, მეორეზე იმავე სისწორით აღარ გადადის. ისე რომ ვისაც უნდა მაზინის, ან პატტის სიმღერა გაიგოს, უთუოდ მათი პირიდან უნდა მოისმინოს! მეტი საშველი არ არის და უსულო ფონოგრაფიც მაინცადამაინც ბევრს ვერას მოეხმარება.

პოეტური ნაწარმოები, ლექსები, ორგვარია; ერთი აღვიძებს გონებას, ამაღლებს, მერე გადადის გრძნობაზე და ორივეს ერთად ჰჭვალავს. მეორე კი - თითქოს საქმეც კი არ აქვს რა გონებასთანაო, თავის თავად უძვრება სულსა და გულში და თითქმის უნებურად ჰხიბლავს ხალხს. ამ უკანასკნელთაგანს ეკუთვნიან სახალხო მგოსნები; მათი ლექსები უფრო სასიმღერო არიან, ვიდრე სადეკლამაციო, ხმამაღლა საკითხავი, და მართლაც, მათი კითხვის დროს გულში უეჭველად იმღერის მკითხველი. ამ უკანასკნელი დარგის მგოსნები იშვიათად იბადებიან, როგორც ინგლისელების ბორნსი, გერმანელების ჰეინე და, თუ გნებავთ კოლცოვიც, რომელიც რუსის გრძნობა-გონების პირობაზე, ქებით მოსახსენებელია. ამათთაგანია, მაგრამ უფრო ძლიერი, ფრანცუზების მგოსანი ბერანჟე, რომელმაც თავისი თანამედროვე საფრანგეთის ყოფა-ცხოვრება სასიმღერო ლექსებით გამოსახა. მისი ლექსები ერთსა და იმავე დროს კიდეც ატკბობენ და კიდევაც ანაღვლიანებენ მკითხველს, ამ გვარი ნაწარმოების სხვა ენაზედ გადაღება თითქმის მოუხერხებელია და ვერც არავინ დაიჩემებს, რომ ბერანჟე სამაგალითოდ გვაქვს გადმოღებულიო. კუროჩკინისა არ იყოს, ზოგიერთი მთაგრმნელი ნიჭიერი პოეტები დაუახლოვდენ ბერანჟეს, მაგრამ ისე კი, როგორც მწუხრი განთიადს და მეტად კი არ მოხერხდებოდა. ჩვენში პირველად სინჯა გადმოქართულება მისი გ. მუხრან-ბატონმა, რამოდენიმე ლექსი გადმოიღო, მაგრამ, რომ შეატყო თავის თავს უვარგისობა, აიღო ხელი. ჩვენ რამოდენჯერმე ვსინჯეთ, მაგრამ ჩვენი შრომა ბერანჟეს თავში კეტის დაკვრა გამოდგა და დავანებეთ თავი. ყველას რომ ჩვენთვის მოებაძნა და ხელი აეღო ბერანჟეს თარგმანზე, თქვენი მტერია, ქართველები ისე დავრჩებოდით, როგორც ანდაზა ამბობს: „კარგი არ მაღირსიან და ცუდი არ მაკადრიანო“! მაგრამ ღმერთმა უშველოს, ჩვენსავით არ მოქცეულა ახალგაზდა პოეტი გვაზავა და ცდილა, რომ ბერანჟეს რამოდენიმე ლექსი გადმოეღო ქართულად და ცალკე წიგნაკადაც გამოეცა. „არაობას კარაობა სჯობიაო“ ნათქვამია და ახალგაზდა პოეტიც მადლობის ღირსია: ეტყობა, რომ რაც კი შეიძლებოდა ბევრი უცდია და უფრთხილებია; ბერანჟეს შეჭიდების რა მოგახსენოთ, და ისე კი ეტყობა ბ. გვაზავას, რომ ნიჭი არ აკლია, მაგრამ როგორცა სჩანს, იმასაც თანვე სდევს თანამედროული ქართული დაუდევრობა და ზარმაცობა: დედაენის ცოდნაში კოჭლობს და ეს სირცხვილია ნიჭიერ ქართველისათვის!... ჯერჯერობით მეტს აღარას ვიტყვით!!..

2. სიტყვიერების თეორია

ეს სახელმძღვანელო წიგნი, ამ დაკნინებისა და დაცარვის დროს, ჩვენში შესანიშნავი მოვლინებაა და ქართულ ოჯახებში აუცილებელ განძად შესატანი. ამის შემდგენლებს არ ჰკლებიათ არც ცოდნა, არც ბეჯითობა, არც სხვა რამ, რაც კი რამ საჭიროა ამგვარ სახელმძღვანელოს შესადგენათ. ცხადია, რომ ნიჭი კეთილად მოუხმარიათ, მაგრამ სალიტერატურო ნიმუშების დამატებაში კი ცოტა უსუსტებიათ: თუმც არც ნიმუშები არიან უვარგისი. მაგრამ ჩვენ მწერლობაში მოიპოვებიან უკეთესი სანიმუშოები და ისინი გამოპარვიათ. აგრეთვე დიდი შეცდომაა გაურჩევლად რაზიკაშვილების ნაწერების სანიმუშოდ შემოტანა სახელმძღვანელოში. ამით მე ის კი არ მინდა ვსთქვა, რომ რაზიკაშვილებს ნიჭი აკლდეთ!... პირ აქეთ, უხვად არიან მაღლით მიმადლე-ბული. ამ კრებულში რომ დაბეჭდილია ვაჟა-ფშაველას პოემა „გოგოთურ და აფშინა“, ერთი უკეთესთაგანია ჩვენს მწერლობაში. წვრილმანი ლექსები, როგორც საკუთრად ვაჟასი, ისე მისი ძმის ბაჩანასი და თედოსი საზოგადოთ სამარგალიტო შაირები არიან!.. პროზა ხომ კიდევ უკეთესი. მაგრამ საწყენი ის არის, რომ განგებ ამახინჯებენ თვითვე მათ ნაწარმოებს ქართულის გადაჯორჯვ-გადმოჯორჯვით და შიგადაშიგ ისეთ რამეებს ახორცმეტებენ, რომ შვენიერებას საუწმინდუროთ ჰდაღვენ!.. ვინ არ იცის, რომ ქართული ენის სიმდიდრეს უმეტესად შეადგენენ ზმნები, მათი უღვლილება და მიმოხვრა!.. ვინც ზმნებს ჯეროვნად ვერ ხმარობს, ის უეჭველად ქართული ენის უმეცარია!.. და ზმნებს საზოგადოდ, რაზიკაშვილებიც ვერა, ანუ უფრო მართალი იქნება ვთქვათ, განზრახ არა ხმარობენ სისწორით. ამახინ-ჯებენ და ეს უკუღმართობა სიტყვიერების გარეგანი სხივცისკროვნება ჰგონიათ!.. მაგალითად.

„ვაჰმე, იღუპვის ქვეყანა
ფშავლები ჩაუხოცავის, (ე.ი. დაუხოციათ)
წასულა სისხლის ღვარიო, —
ლეკეთში გაურეკავის, (ე.ი. გაურეკიათ). (გვ. 614).

ანუ ეს:

იქით გავხედნებ - მთებია, (ე.ი. გავიხედავ - მთებია)

მაღლა ავხედნებ - ცა არის (ე.ი. ავიხედავ - ცა არის) (გვ. 615).

და ანუ თედოსი

„მინდორო, მინდვრის დედაო!
ნიკორა შეიბრალოდეთ!
რომ მოკვდეს, თქვენსა კალთაში
მიიღეთ, მიიბაროდეთ,
ნუ გახდით საყვავ-ყორნედა
შვილურად შეინახოდეთ! და სხვანი (გვ. 618).

ეს ზმნები: „ჩაუხოცავის, გაურეკავის, გავხედნებ, ავხედნებ, შეიბრალოდეთ, მიიბაროდეთ“ და სხვა ამგვარნი, ნეტავი რა ფრაზებია და ღრამატიკულს რომელ კანონთაგანს ეთანხმებიან?.. არ გაგონებსთ ეს რუსის მოჩორთვილ ქართულს, როდესაც ის „წადის“ მაგიერად „ცაუდის“ ამბობს და „გავაკეთებ“-ის ნაცვლად „გაუკეტინ მე“-ს? გვეტყვიან: „მათ მხარეში, მთებში ხალხი სწორედ მაგრე ხმარობს მაგ სიტყვებს და ეს პროვინციალიზმიაო!“ ჩვენ საზოგადოდ პროვინციალიზმის წინააღმდეგი არა ვართ!.. სხვადასხვა მხარეებში ბევრი მისთანა სიტყვებია დარჩენილი, განსაკუთრებით მთა-ადგილებში, რომ მათი გამოძებნა და მითი ჩვენი დღეს დაკნინებული ენის შევსება საჭიროა; აგრეთვე ახალი რამ სიტყვის ხმარება, თუ კი სადმე პროვინციაში გასპეტაკებულა და დედაენის კანონის თანახმად აღმოცენებულა, მისაბაძავია საყოველთაოდ... ამგვარ კანონიერ რამეებით რომ შევავსოთ და გავასუქოთ ქართული ენა, საჭიროც არის. მაგრამ ის, რაც დედაენის წინააღმდეგ სხვადასხვა მხარეებში, პროვინციებში გადაუმახინჯებიათ და გაუფუჭებიათ, ხელმოსაკიდები კი არა, პირიქით, გასადევნია!.. მაგალითად გურიაში ამბობენ: „ნენა! რას უყუნცულებ? დროა პაწა შუკიდოთ ცეცხლს და ჩა ვსვათ (დედა! რას უცდი, დროა შევუკიდოთ ცეცხლს და ჩაი დავლიოთ).

იმერეთში: დანები მოსულარიან და აქანეი ჯილარიან (დები მოსულან და აქ ჯიან, ანუ სხედან).

რაჭაში: ქვე ქნიან ფონ ქვერე ჩემ გოჭუკელას (ფონს ქვეით (წყლის პირას) ასო-ასოდ სჭრიან ჩემ გოჭს).

ქართლში: ჯალაბი ობაზე წავასხი და ჩვენთან ერთად ფოფოდიაც მოაბოტებდა (სახლობა ხატობაზე (ანუ ჯვარობაზე, ანუ დღეობაზე) წავიყვანე და ჩვენთან ერთად მღვდლის ცოლიც მოდიოდა). ამგვარი რამ ყოველ კუთხეშია - ესენი ყველა პროვინ-ციალიზმია; მაგრამ ქართულ ენაში ამგვარი რამეების შემოტანა, აქაო და ჩვენ კუთ-ხეში ასე ხმარობენო, ნუთუ ენის გარყვნა არ იქნება? სხვებმაც რომ რაზიკაშვილებ-სავით ზმნები ამახინჯონ და სწერონ: „ჯილარიან, გაშპა, ქვე ქნიან, მოაბოტებს“ და სხვანი - ბაბილონის გოდოლის დაქცევის შედეგი იქნება!.. მიუხედავად ამ წვრილ-მან ნაკლისა, მაინც კიდევ ვიტყვით, რომ ეს წიგნი ყოველ ქართულ ოჯახისათვის საჭიროა, მით უფრო, რომ შეძენაც ადვილია: სულ ღირს ერთ მანეთად.

3. ისტორია საქართველოს ეკკლესიისა. წიგნი I

მოქცევა ქართველთა, შედგენილი რუსულ ენაზე მ. ჯანაშვილისაგან

ბევრის თქმა საჭირო აღარ არის! ამ წიგნის შემდგენელის სახელი ამტკიცებს, რომ ეს თხზულება კარგი რამ უნდა იყოს. ბ. მ. ჯანაშვილი იმ იშვიათ მოღვაწეთაგანია, რომელნიც დღეს ცოტათი კიდევ გვაგონებს ძველ ქართველ მოღვაწეებს - იმ სადიდებელ პირებს, რომელნიც თავ-დადებით შრომობდენ და სასყიდლად ითვლიდენ საქვეყნო ვალის მოხდით გამოწვეულ საიდუმლო სიტკბოებას!..

4. ანტონ ჭყონდიდლის ქადაგებანი

ყოვლად სამღვდელოის იმერეთის ეპისკოპოსის ბესარიონის გამოცემა

მამა-პაპების ზეპირ-გადმონაცემებით ვის არ გაუგონია ჩვენში ანტონ ჭყონდიდელის ქება-დიდება და როგორც მჭევრმეტყველის მქადაგებელის მაღალ საფეხურზე დგომა?! გადმოცემული გვაქვს აგრე მისსიონერ-პატრის ნათქვამი მის შესახებ: ერთხელ თურმე ფრანგების პატრს მისსიონერს, რომელმაც სიონში მოისმინა ანტონ კათალი-კოზის ქართული ქადაგება, სასახლეში ჰკითხეს: როგორ მოგწონს კათალიკოზის ქადაგება და ვინ უკეთ ჰქადაგებს: ეს თუ ჭყონდიდელიო?!... პატრმა მიუგო: კარგი მქადაგებელი ის არის, ვინც თავისს აზრს დიდსა და პატარასა, ნასწავლსა და უსწავლელს ყველას ერთად ნათლად გააგებიებსო. დიდი საგანი ისე უნდა დაგრიხოს, დააწვრილოს ორატორმა საჭიროების დროს, რომ ღირსება-დაუკარგავად ნემსის ყუნწში გააძვრინოსო. ამას ყოლიფერს შემძლებლობს ანტონ ჭყონდიდელი და მისებრივ მქადაგებელი დასავლეთშიაც ძვირად მოიპოება სადმეო! ეს ყოლიფერი რაც აქამდი ამბად გაგვიგონია, დღეს შეგვიძლია დავამოწმოთ ყოვლად სამღვდელო იმერეთის ეპისკოპოსის ბესარიონის წყალობით, რომელმაც კეთილ-ინება რამდენიმე ქადაგების ცალკე წიგნად გამოცემა. ამ წიგნს შესავალად მიუძღვის წინასიტყვაობა ბ. თ. ჟორდანიასი, რომელიც თუმცა ყოველ-გვარ მოღვაწეობას ჭყონდიდელისას არ ეხება, სრული ბიოგრაფია არ არის, მაგრამ მაინც კარგი და მოსაწონი რამ არის!.. საგნის სიკეთეს განხილვის სიკარგეც გამოუწვევია და ორივე, როგორც ქადაგებანი, ისე წინასიტყვაობა, ერთი მეორეს ავსებენ. მას აქეთ რაც ეს ქადაგებანი თქმულა ერთ საუკუნეზე მეტია, მაგრამ დღესაც კიდევ, როგორც ენის მხრით, ისე აზრის სიდიადითაც სამაგალითო ნიმუშებად ჩასათვალია! - დღეს რომ კითხვის დროს კაცი ასე საოცრად იხიბლება, რა უნდა ეგრძნოთ იმ დროს მსმენელებს, რომელთაც ორატორის პირისაგან ესმოდათ ცხოველი სიტყვა? - იმათ, ვინც ჩვენს წარსულს აბუჩათ იგდებს, წაიკითხონ და ნახონ, რა მაღალ ხარისხზე ყოფილა აყვანილი საქართველოში საღმრთო სიტყვიერება? - და როგორი წარმომადგენლები ჰყოლია? შეადარონ იმათ, რომელთაც დიპლომები ხელში უჭირავთ, მაგრამ თავისი საკუთარი კი ჭყუტ!.. როგორც თავში, ისე გულშიაც!.. მის ნაცვლად, რომ ჩვენ დღევანდელმა ქართველებმა ფარდა ავხადოთ და სინათლე მივაფინოთ, უფროც ვაბნელებთ!.. ვინ იცის, რამდენი ამისთანა, შეიძლება კიდევ უკეთესიც, საერო განძი გადმოუციათ ჩვენ ძველებს ჩვენთვის და სადა ჰყრიან, ჩვენ არც კი ვიცით. ვინც იმათ გამოძებნის და გამოსცემს, ღვთისა და კაცის სასიამოვნო საქმეს იზამს! - მაგრამ დღეს ვინღა ეძებს ან ერთსა და ან მეორეს? ბაღებში, სასტუმროებში და ათას ამგვარ საცუნდრუკო რამეებში არასა ვზოგავთ! საზანდრების გადასაგდებად, არტისტების თავზე გადასაყრელად, უღირსების შესაწევრად, სამეტიჩროდ და სამაიმუნოდ არასა ვზოგავთ და რაც ხელში მოგვყვება ვხარჯავთ!.. და ამგვარ საშვილიშვილო რამეზე მცირედსაც ვერ ვიმეტებთ! აი რას ჰქვიან დაგონჯება?! ამისთანა დროს ცოტა რამეც დიდათ ჩაითვლება, და ამიტომაც საქებია ამ წიგნის გამომცემი. გამოცემული კარგათ არის სტამბის მხრივაც, არც ძვირია: მანეთნახევრათ (1,50) ღირს. მხოლოდ გულსანაკლო ის არის, რომ ცოტა გამოუციათ, მხოლოდ ეკლესიების შესაძენად, მაშინ როდესაც, უფრო მეტი რომ ყოფილიყო და იაფიც, ერის კაცებიც შეიძენდენ და კარგი იქნებოდა.

5. მეექვსე ნომერი, ანუ ხალიფის წინააღმდეგი

ამბავი ილდიზ-კიოსკიდან

მეორე წელიწადია, რაც ეს ამბავი გამოვიდა ცალკე წიგნაკად. ბოლოში რომ „იასე რაჭველი“ არ იყოს მოწერილი, ჩვენ ეს პატარა მოთხრობა ვინმე ცნობილ, ევროპიელ მწერლის ნაწარმოები გვეგონებოდა. მართლა რომ ევროპიულ გემოზეა დაწერილი!.. ავტორი გაუჭირველად, თვითო-ოროლა კალმის გაკვრით გვითვალისწინებს სტამ-ბოლის ცხოვრებას, მისის ფარდა-ჩამოფარებულ ჰარემხანებით. ამ თხზულების შინაარსი აქ არ მოგვაქვს, „იმიტომ რომ ცნობისმოყვარე მკითხველი პირდაპირ მიჰ-მართავს დედანს და უკეთაც შეიგნებს, ჩვენ მხოლოდ, ამ თხზულების გამოისობით, ცოტას განზე გადავუხვევთ და ვიკითხავთ: ვინ არის ეს „იასე რაჭველი“? - ეს იმ ქართველთაგანია, ვისთვისაც ბედს ურგუნებია ჩვენი ქვეყნის მოშორება!.. მერე და სამშობლოს მოშორება განა დიდი უბედურება არ არისო? - იკითხავს ვინმე და ჩვენც, რასაკვირველია, იმავ აზრისა ვართ. სამუდამოდ თავის სამშობლოს მოშორება ნახევარი სიკვდილია, მაგრამ დროებითი კი მხოლოდ გადახალისება! ეს საზოგადო კანონია, რომელიც კერძოდ ჩვენ ხალხზე ერთი ორად სჭრის. ჩვენ ბევრჯელ გვითქვამს და სხვებსაც, რასაკვირველია, შეუნიშნავი არ დარჩებოდათ, რომ იმერელი შინ სხვაა და გარედ კიდევ სულ სხვა: ერთგან - ცუდი, მეორეგან - კარგი და რას უნდა მივაწეროთ ეს?.. იმას, რომ იმერელი თან-შობილად მდიდარი გრძნობა-გონების მქონეა: მისი ბუნებაც ყოველთვის კარგს მოითხოვს, მაგრამ გარემოება ჰცარავს მის წაღმართობას და აფუჭებს. დღევანდელი ცხოვრების მიმდინარეობა იმერეთში იმდენად უკუღმართია, რომ აუზნეურებს იმერელს!.. ის იძულებულია მისი ბუნების წინააღმდეგ იუკუღმართოს, რომ სიცოცხლე შეირჩინოს და ან კი რა ჰქმნას? სწორის გზით რომ წავიდეს, ათასი რამ, ზოგი სხვებისაგან განზრახ შემოტანილი და ზოგიც შინაური უგნურების ნაყოფი, წინ ეღობება, და თუ არ მიუხვ-მოუხვია, ხომ დარჩება საპყრად და სასაცინო ნაცარქექიად! იცის რომ გარს ისეთი ხალხი ახვევია, რომელიც მას არა ზოგავს: სადაც მოასწრებს იქ ჩაჰკრავს; და თვითონაც იმავე იარაღს ეპოტი-ნება, რომ მტერი მოიგერიოს. თუ ასე არა ჰქმნა და ფარ-ხმალი დააგდო, დაიღუპება. მაგრამ იგივე იმერელი ნახეთ სხვაგან სადმე, სადაც იმას კოჭებში არავინ შეჰყურებს და ხელს არავინ უშლის?!.. მართლა რომ კაცია, თავისთვის კარგი და სხვისიც გამოსადეგი!.. საზოგადო კანონია, რომ ზოგჯერ ერთის უკუღმართობა მეორესაც გამოიწვევს ხოლმე საუკუღმართოდ. ეს თვით ჩვენ თავზედაც გამოგვიცდია: ამას წინად ერთი უცხო მათხოვარი შემხვდა და გამომიწოდა ხელი სამოწყალოსათვის; მე შემეძლო რამოდენიმე გროში მიმეწოდებია, მაგრამ ხმაც არ გავეცი, გავიარე ჩემთვის, ვითომდა ვერც კი შევნიშნე. შინ რომ მივედი სინიდისმა დამიწყო ქენჯნა!.. გული მეუბნებოდა: რად ჩაიდინე შენი ხასიათისა და ქრისტიანობის წინააღმდეგი საქმე? შეგეძლო გლახა-კისათვის შემწეობა მიგეცა და უყურადღებოდ კი დასტოვე? ეგებ შიმშილითაც კვდება ახლა და შენ კი... ამგვარი რამეები მოსვენებას არ მაძლევდენ. იმავე დროს გონება მეჩურჩულებოდა: ის უცხო მათხოვარი, მართალია, დღეს შესაბრალისია, მაგრამ როგორც კი სულს მოიდგამს შენი წყალობით, ყოველივეს დაივიწყებს, არც გიმოყვრებს და არც გიმეგობრებს, ძმობასაც შორს დაიჭერს და თუ მოგერია, ჩაგყლაპავს!.. ნურც შენი შვილები მოელიან მაგის შვილებისაგან სასიკეთოს! შეიძლება შენი შვი-ლები გაანადგურონ და შენ ნამოსახლზე მაგათ გამოჭიმონ ციხე-გალავანი!.. ეს კიდეც დაგვიმტკიცა ისტორიამ. და ხელმეორედ კიდევ წაყრუება და თვალის დახუჭვა უგნურება იქნება. არა! თუ შენ შენი სამშობლო ქვეყანა გიყვარს, მისი წარსული არ დაგივიწყებია და მომავალზედაც ჰფიქრობ, ნუ აჰყვები გულს, ნუ გაიკითხავ იმ მოყვრულად მოსულს, მაგრამ მერმისისათვის კი სამტროდ მომზადებულ გარეშეს. იმას არც ბუნება, არც ისტორია, არც დღევანდელი მისი გარემოება არ მისცემს ნებას, რომ სამაგიეროდ შეგეკავშიროს... შენი დანით დაგკლავს!.. ასე ეწინააღმდეგებოდენ ჩემი გრძნობა და გონება ერთმანეთს... მე ვიტანჯებოდი და ბოლოს მაინც ჩემი სურვილის საწინააღმდეგო საქმე ჩავიდინე. არ გავიკითხე გლახაკი!. - ამისი არ იყოს, ბევრი ამგვარი რამ უშლის იმერელსაც ხელს, რომ მან თავის სახლში კარგი რამ ჩაიდინოს. - მე რომ ჩემდა თავად შემეძლოს, ყოველ იმერელს, დროებით, რასაკვირველია, სადმე გავისტუმრებდი... მოვაშორებდი სამშობლოს, რომ გადახალისე-ბულიყო და ადამიანად დაბრუნებოდა ჩვენს ქვეყანას. - მაგრამ ადგილიც არის და ადგილიც, იქითკენ გავისტუმრებდი, სადაც ადამიანის გრძნობა-გონების გაუმჯობესებას ფართო სარბიელი აქვს... საზოგადოდ, ამ აზიიდან ევროპისაკენ. სტამბოლი რა არის?! სტამბოლი!.. თურქების სატახტო ქალაქია, რომელიც ბარბაროსის სახელით არის ყველგან ცნობილი, მაგრამ იქაც კი, რადგანაც ევროპიელებს ხშირად ხვდებიან, შეუძლია კაცს გრძნობა- გონებას საზრდო მისცეს და გაიმტკიცოს... აქ შეიძლება მკითხველმა გაიკვირვოს: „საიდან სადაო წმინდა საბაო?“ სად „მეექვსე ნომერი, სად ჩვენებიო?“ მაგრამ ნუ დაივიწყებს, რომ ჯერჯერობით კიდევ ნამდვილ განათლებისათვის ჩვენი მხარეც იგივე კარდაკეტილი ჰარემხანაა, სადაც ზნეობითი საჭურისები მხოლოდ სასულტანოზე ჰფიქრობენ....

6. ქართული ლეგენდები

რუსულ ჟურნალ-გაზეთებში ხანდახან იწერება ხოლმე ზოგიერთი რამ „გულბათის“ სახელით და დღეს კი ცალკე წიგნათაც გამოიცა იმავე „გულბათის“ სახელით „ქართული ლეგენდები“. - „გულბათი“ ფსევდონიმია და რადგანაც ავტორს არა სურს თავისის სახელისა და გვარის გამომჟღავნება - არც ჩვენ გვაქვს უფლება მისი ვინაობა აღვიაროთ. ამას კი ვიტყვით მხოლოდ, რომ ის არის ქართველი, დიდი ჩამომავლობისა და ოჯახის ასული, რომელიც რუსეთში დაბადებულა, იქვე გაზრდილა და, რასაკვირველია, ქართული დედაენა ვერ შეუსწავლია. მაგრამ უცხო ენებიდან კი რაც გაუგონია და გაუგია მისი სამშობლოს შესახებ, უყურადღებოდ არ დაუგდია - გულსმოდგინებით და სიყვარულით უდევნებია თვალ-ყური. შეუსწავლია უფრო, რასაკვირველია, წარსული ჩვენი ცხოვრება და იმ ძველთაგან გამოუკრებია ეს „ქართული ლეგენდები“. ეს ლეგენდები დაიბეჭდებიან ჩვენ „კრებულში“ დროგამოშ-ვებით. ამის გადმოქართულება იკისრა პატივცემულმა ალექსანდრა მაკარის ასულმა კნეინამ მელიქოვისამ, რომლის შვენიერი ნათარგმნი დრუჟინინას მოთხრობა „პოლინკა საკსი“ ერთხელ კიდევაც იყო ქართულ ჟურნალში დაბეჭდილი. დე, ახლა მაინც იგულისხმონ იმ ცდომილმა, ქართველ ძველი ოჯახის ასულებმა, რომელნიც თავმოწონეობით გაიძახიან: „ჩვენ კარტული არ ვიცით“! „რად გვინდა კარტული?“ და სხვანი, რომ გვარიშვილობა და ხარისხი არა თუ დამცირდება მშობლიურთან დაახლოვებით, პირაქით, ამაღლდება: შინაურობაში სიყვარულს მოუპოვებს და გარეთ პატივისცემას. - და მართლაც, ვისაც მამა-პაპების არა სწამს-რა, შინაურები ეჯავრება, თავის საკუთარ ოჯახის გარეწარია, განა იმას შეუძლიან სხვისი სიყვარული და გარეშესთან გულ-მართლად შეკედლება?! არა!.. ის არის უგულო და უგულოებაზე დიდი ხანია გადაჭრითა სთქვა რუსთველმა: „უგულო კაცი ვერ კაცობს, კაცთაგან განაკიდია!“ და ჩვენც ამ კაცთაგან განაკიდ ქალბატონებს მივუთითებთ ამ ორ ოჯახის ასულისაკენ: ერთი მათგანი სამშობლოს გარედ დარჩენილა, მაგრამ იმ სიშორედან კავშირი არ გაუწყვეტია, და ქართულად უძგერია მის გულს!.. მეორე მაღალ საფეხურზე ასულა, მაგრამ აქაც კიდევ დაუჯდომელად გაუხდია ის დედაენა, რომლითაც ღაღადებდენ ნინო, თამარ, ქეთევან და ჩვენი ძველი დედათა გუნდი.

(აკაკის კრებული, 1899 წ., №2).

რედაქტორის შენიშვნები

ბიბლიოგრაფიული შენიშვნები

1. დაიბეჭდა „აკაკის კრებულში“, 1899 წ., №2-ში.

2. ბერანჟე, პიერ-ჟან (1780-1857) - ფრანგი პოეტი, დემოკრატი, პოლიტიკური სატირის გამოჩენილი ოსტატი. მისმა ლექსებმა უდიდესი როლი შეასრულეს საფრანგეთის 1830 წლის ივლისის რევოლუციის მომზადებაში. ბერანჟეს პოლიტიკურმა სატირამ დიდი გამოხმაურება ჰპოვა რუსეთში, სამოციან წლებში. ბერანჟეს ლექსებს თარგმნიდნენ ქართველი პოეტებიც. მისი პირველი ქართველი მთარგმნელი იყო გიორგი ერისთავი. ბერანჟეს თარგმნიდნენ აგრეთვე აკაკი, რაფიელ ერისთავი, ირ. ევდოშვილი და სხვ. ბერანჟედან აკაკიმ თარგმნა ლექსი „ქმრის გოდება“.

ბერანჟეს ქართული თარგმანების ისტორიისთვის იხ. ლევ. ასათიანის წერილები: „ბერანჟე ქართულ ლიტერატურაში“ („მნათობი“, 1932 წ., №7), „პიერ-ჟან ბერანჟე“ („ლატერატ. საქართველო“, 1937 წ., №18).

3. „სიტყვიერების თეორია“. აკაკის რეცენზია ეხება არქიმანდრიტ კირიონისა და გრიგოლ ყიფშიძის მიერ შედგენილ სახელმძღვანელოს: „სიტყვიერების თეორია და ქრისტომატია“, თბილისი, 1898 წ.

აკაკის მიერ გაკრიტიკებული სტრიქონები ეკუთვნიან ბაჩანას (ლექსი „ფშაველი ქალის ტირილი“) და თედო რაზიკაშვილს (ლექსი „ნიკორას ჩივილი“).

4. აკაკის რეცენზია ეხება წიგნს „ანტონ ჭყონდიდელის ქადაგებანი“, ქუთაისი, იმერეთის ეპისკოპოს ბესარიონის გამოცემა, 1898 წ.

5. აკაკის რეცენზია ეხება იასე რაჭველის წიგნს „მეექვსე ნომერი ანუ ხალიფის წინააღ-მდეგი. ამბავი ილდიზ-კიოსკიდან“. თბილისი, გამოც. ივ. როსტომაშვილის რედაქციით, 1897 წ.

6. აკაკის რეცენზია ეხება რუსულად გამოცემულ წიგნს: Гульбат, «Cборник грузинских легенд». Mocквa, 1899 г., cтp. 467. კრებული შეიცავს 23 ლეგენდასა და მოთხრობას. ავტორი წიგნისა, რომლის ფსევდონიმსაც, არსებული ლიტერატურული ეთიკის თანახმად, აკაკი ხსნიდა თავის რეცენზიაში, იყო ილია ბატონიშვილის (გიორგი მეცამეტის ვაჟის) ასული - ოლღა გრუზინსკაია. დაიბ. 1846 წ. ახალგაზრდობაში იყო სეფექალი იმპერატორის კარზე. შემდეგ ცხოვრობდა მოსკოვში. გარდაიცვალა 1913 წ. ცნობები მის შესახებ და ორი ფოტო იხ. ბ. ესაძის რუსულად გამოცებულ კრებულში „ლეტოპის გრუზიი“, ნაკვეთი 1, 1913 წ., გვ. 193 და 241.

აკაკიმ გულბათს 1909 წელს მიუძღვნა საგანგებო ლექსი (იხ. აკაკის თხზ., ტ. 1, 1940 წ., გვ. 809).

აქვე მოგვყავს ეს ლექსიც:

სურათზე ბატონიშვილს ოლგას

უცხო ენით მოსაუბრემ
აღარ იცი შენ ქართული,
მაგრამ მაინც შეგრჩენია
ჩვენებური სული.. გული!
შენს ნაწერში ორივე სჩანს
ჩაქსოვილი, ჩაქარგული...
მადლობა ღმერთს, რომ შენ მაინც
არ ხარ ჩვენთვის დაკარგული!

ძვირფასო ამხანაგო, თან შეზრდილო და თანვე შებერებულო გიორგი! ამ ნახევარ საუკუნის განმავლობაში მე და შენი ნაცნობობის კავშირი არ გაწყვეტილა და იმ თავიდან ამ ბოლომდე ერთმანეთთან საუბარი არ დაგვლევია. მაგრამ სჩანს, რომ ჯერ კიდევ არ მოგვყირჭებია, რომ ახლაც კიდევ, კუბოს კარებთან, მინდა გულხელდაკრეფილსაც გამოგელაპარაკო! რომ გხედავ სამარის პირად მოსვენებულს, გული მიღონდება, თვალებზე ცრემლი მომდგომია და ტირილს კი ვერ გიბედავ, და ვერ გიბედავ იმიტომ, რომ შენისთანა განსვენებულებს ტირილი არ შეშვენისთ. ყველასათვის აუცილებელ სიკვდილსაც კი აქვს თავისი შესაფერი სიტკბილ-სიმწარე! - „სიკვდილი მართალთა განსვენებააო“ ბრძანებს საღმრთო წერილი, და ეს ჭეშმარიტება სწორედ შენისთანებზეა გამოჭრილი: მთელი შენი სიცოცხლე ტანჯულ-შრომით გაატარე საზოგადო სამსახურში მოუსვენრად და ახლა მხოლოდ გეღირსა განსვენება. უკანასკნელ წამს შენი ცხოვრებისას, უეჭველია, ცოტაც არის გიტკბობდა ის სამართლიანი შეგნება, რომ შენი ქვეყნის ვალი მოხდილი გქონდა, პირნათლად შეგეძლო წადგომა ღირს წინაპრებთან და აქაც შენ სამაგიეროდ სტოვებდი შვილებს სწორ-გზაზე დაყენებულებს და ანდერძადაც უგდებდი შენს მაგალითს, თუ როგორი უნდა იყოს საზოგადო მოღვაწე... აი, ამიტომ ვეღარ გიბედავ ტირილს და აღარც შენ ცოლ-შვილს ვეუბნები სამძიმარს! მივუსამძიმრებ შენს დაკარგვას მხოლოდ საზოგადოებას, რომელმაც შენი სიკვდილით ბევრი დაჰკარგა!.. დიახ, განსვენებული ერთი უკეთეს მოღვაწეთაგანი იყო ამ ჩვენს დროში. მოვა დრო, როდესაც საზოგადო მოღვაწეებს საკუთარის შეგნებით და არა სხვების ხმის აყოლით დააფასებენ, და მაშინ გიორგის ნაწერების სიდიადე და სიკეთე გააკვირვებს ყველას. მაგრამ მარტო ნაწერებით ჩვენი მესამოცე წლების მოღვაწეთა დაფასება დიდი შეცდომა და უსამართლობა იქნება! მწერლობა მათთვის მხოლოდ ერთი სხვათა შორისი იარაღი იყო ქვეყნის სასამსა-ხუროდ აღებული! ისინი ყოველგან და ყოველთვის აქტიურ მონაწილეობას იღებდენ, იყვნენ დღიურ მუშებად ჩამდგარი და შავი სამუშაო რამეც არ ეთაკილებოდათ. - ერ- თი მათგანი იყო განსვენებული გიორგიც, მაგრამ ამ ღირსებას დღეს ზოგიერთები ცოდვად სდებენ და დასცინიან: „ყოველიფერს ეპოტინებოდაო“. სცდებიან. თუ კი დღესაც კიდევ აქა-იქ გაისმის საჩივარი, რომ სამკალი ბევრი გვაქს და მუშები ცოტა გვყავსო, რა უნდა ყოფილიყო ამ ორმოცი წლის წინეთ, როდესაც არაფერი არ ყოფილა მოწეული. სამკალი არსად ჩანდა. და პირველ სამუშაო ხვნა-თესვისათვის უნდა გადადგმულიყო პირველი ნაბიჯი? მესამოცე წლის წრე ძალიან პატარა იყო, ისე კაც-მრავალი არ ყოფილა როგორც დღეს; მაშინდელი ერთის საქნარი, სამუშაო, დღეს ასადაც კი შეიძლება განაწილდეს. ნუ დავივიწყებთ ნურც იმას, რომ იმ მაშინდელ მცირე გუნდიდანაც ბევრმა გადაუხვია და სულ სხვა გზას დაადგა, უდროოდ რომ გული გაუტყდა. მაგრამ გაფანატიკოსებულ გიორგის კი იმ თავიდან ამ ბოლომდე დედა-ბოძი თავისის მცნებისა არ შერყევია. - შეიძლება რომ საზოგადოებისადმი მისწრაფების დროს ოდესმე გზას გადასცდენოდეს შეცდომით, ფეხი წამოეკრას და წაეფორხილებიოს, ეს მის პირდა-პირობას ვერ დაჩრდილავს, რადგანაც, ვიმეორებ, თუ კი მართლა ოდესმე გზას გადაცდენია, ეს გადაცდენაც წმინდა განზრახვისა და სურვილების გამო ყოფილა გამოწვეული და არა საპირადო რამ გამოანგარიშებით. ამისთანა კაცებს განყენებული, კერძო, მხოლოდ საპირადო არა აქვთ-რა, ყოველგვარ მათ კერძოსაც სარჩულად იგივე საზოგადო უძევს; ცოლ-შვილს მიტომ ეკიდებიან, რომ ქვეყანას თავის სამაგიერო მოღვაწეები გაუზარდონ, შეძენას მიტომ ნატრობენ, რომ ქვეყანასვე გამოადგენ და უფრო ხელშეუშლელად ემსახურონ გაუჭირვებლად! ამას ბრბო ვერა ჰხედავს და ცოდვად უთვლის მათ იმას, რაც მადლისაგან გამოწვეულია.. საზოგადოთ უნდა ვსთქვათ, რომ ჩვენ დაკნინებულსა და დაცარულს საუკუნეში სხვათა შორის ერთი სენიც შემოგვეპარა: ჩვენ ნამდვილ მოღვაწეებს ჯიბრში უდგივართ, სწორი გზით მიმავალს ჩვენვე წინ ვეღობებით, ფეხ-ქვეშ ქვა და ლოდს ვუგორებთ და თუ იმათაც უნებურად ფეხი წამოჰკრეს, ჩვენ მზაკვრულ სიხარულს საზღვარი არა აქვს: ყოველგვარ ღირსებას ვუქარწყლებთ და ქვეყანას ვუთითებთ, რომ აი ფეხი წამოჰკრაო. - ამ ფარისევლობის საპასუხოდ ერთი რამ მაგონდება თვით განსვენებულ გიორგის თავგადასავლიდან: ერთ კვირა დღეს გიორგი წერეთელი თავის ამხანაგებით ერთად თავმოყრილნი თამაშობდენ მამა მაგისის დიდ ეზოში. დაჰკრეს წირვის ზარები და პატარა გიორგი გაეშურა ეკლესი-ისაკენ. გზაში ფეხი წამოჰკრა ქვას და დაეცა, მაგრამ უკანვე არ დაბრუნებულა, წამოდგა ზეზე, დაიბერტყა ტანისამოსი და წავიდა მაინც საყდარზე. ნაწირვებს რომ დაბრუნდა, ამხანაგებმა სიცილი დააყარეს, რად წაიქეციო!.. მაშინ გამოესარჩლა შვილს, გიორგის მამა, ექვთიმე წერეთელი და უთხრა სხვებს: „თქვენ, უგუნურებო, როდესაც ჩემი გიორგი კარგის გრძნობით გატაცებული წირვაზე მიეშურებოდა, თქვენ მაშინ აქ თამაშობდით და ნუთუ მისი წაქცევა, ისევ წამოდგომა და კეთილი განზრახვის აღსრულება უფრო მოსაწონი არ არის, ვიდრე თქვენი აქ დარჩენა, უბრალო ბურჭალი და სახედრის გაჩინდრიკ-გამოჩინდრიებაო?!“ განსვენებულ გიორგისაც შეეძლო ამავე სიტყვებით ეპასუხნა ზოგიერთებისათვის!.. მეტს აღარას ვიტყვით - საუკუნოდ იყოს ხსენება შენი საყვარელო ძმაო და მეგობარო ...

(აკაკის კრებული, 1900 წ., №2)

რედაქტორის შენიშვნები

სიტყვა გიორგი წერეთლის საფლავზე

1. დაიბეჭდა. „აკაკის კრებულში“, 1900 წ., №2; „კვალში“, 1900 წ., №2.

2. გიორგი წერეთელი (1842-1900) - ცნობილი მწერალი, პუბლიცისტი და საზოგადო მოღვაწე, თერგდალეულთა თაობის გამოჩენილი წარმომადგენელი. სწავლობდა პეტერბურგის უნ-ტში. 1861 წ. გაძევებული იქნა უნ-ტიდან სტუდენტთა არეულობაში მონაწილეობის მიღებისათვის. ამავე მიზეზით იჯდა რამოდენიმე თვეს პეტერბურ-გისა და კრონშტადტის ციხეებში. პირველი წერილი დაიბეჭდა „ცისკარში“, 1862 წ.; 1863 წ. თანამშრომლობდა ილიას „საქართველოს მოამბეში“; 1866-69 წ.წ. რედაქტო-რობდა „დროებას“, 1868-73 წ.წ. - „სასოფლო გაზეთს“, 1871-73 წ.წ. - ჟურნალ „კრებულს“; 1893 წ. დააარსა გაზ. „კვალი“. გ. წ-ის კალამს ეკუთვნის რომანები და მოთხრობები: „პირველი ნაბიჯი“, „გულქან“, „რუხი მგელი“, „მგზავრის წერილები“, „ჩვენი ცხოვრების ყვავილი“, „მამიდა ასმათი“ და სხვ. მასვე ეკუთვნის უამრავი წერი-ლი პუბლიცისტურ, პოლიტიკურ, ეკონომიურ, არქეოლოგიურ თემებზე.

გ. წ. ახლო მეგობარი იყო აკაკისა. პოეტმა 1879 წელს მას უძღვნა ლექსი „გ...ს“ (ივერია“, 1879 წ., №5-6) და აგრეთვე სახუმარო სტროფები საახალწლო „მესტვირულ-ში“ („ივერია“, 1880 წ., №1). გიორგი წერეთელს აკაკი არა ერთხელ ასახელებს თავის კრიტიკულ და პუბლიცისტურ წერილებში (იხ. „ცისკარი“, 1868 წ., №5; „კვალი“, 1894 წ., №23; „კვალი“, 1895 წ., №22; „აკ. კრებული“, 1897 წ., №№ 3 და 4; „ჯეჯილი“, 1899 წ., №12; „ივერია“, 1901 წ., №247; „ივერია“, 1902 წ., №257; „ივერია“, 1903 წ., №185 და №229; „ივერია“, 1904 წ., №200; ჟურნ. „საქართველო“, 1908 წ., №3; „თემი“, 1912 წ., №93; „თემი“, 1913 წ., №109 და სხვ.). აკაკის „ჩემ თავგადასავალში“ ცალკე თავია მიძღვნილი გიორგი წერეთლისადმი. აკაკი მას სთვლის ქართული „რეალური სკოლის მამამთავრად“. აკაკის თავისი მაღალი შეხედულება გ. წერეთელზე, როგორც მწერალზე და მოღვაწეზე, ბევრგანა აქვს გამოთქმული თავის ნაწერებში.

გ. წერეთელი გარდაიცვალა 1900 წლის 12 იანვარს, იგი დასაფლავებულ იქნა 16 იანვარს, დიდუბის ქართველ მოღვაწეთა პანთეონში. აკაკიმ თავისი სიტყვა წარმოს-თქვა გ. წერეთლის საფლავზე.

12 იანვარს გარდაიცვალა გ. ე. წერეთელი და 16-ს დაკრძალეს დიდუბის ეკლესიის გალავანში. ჩვენს მახსოვრობაში ჯერ ისეთი პატივით არავინ გასვენებულა, როგორც ის!.. გაგონებით კი გაგვიგონია, რომ ძველად, როცა რომელიმე, ქვეყნის მოჭირნახულე, თანამედროვე დიდებულ თავადს მარხავდენ, მაშინ კი, თურმე მოიყრიდა თავს ხალხი სხვადასხვა კუთხეებიდან და გულ-მტკივნეულად ეთხოვებოდა ქვეყნის მოკეთეს. ეს დიახ ჩინებული ჩვეულება ძველ დროსვე თან გაჰყვა და დღევანდელი გასვენება, საზოგადოდ, მხოლოდ ოფიციალურია. მართალია, დღეს კიდევ, როცა გვარიშვილებსა და მაღალ-ხარისხოვანებს ასაფლავებენ, წინ მუსიკა მიუძღვით, უკანიდან საკუთარი ეკიპაჟების ხრიგინი, ბანს აძლევს, კუბოს მისდევენ მდიდრულად მორთულ-მოკაზმული ხელ-ქვეითები და ნათესავ-მოყვრები... მაგრამ ესეები ყველა მხოლოდ თვალსა სჭრის და გულს კი მაინც არას ეუბნება!.. სულ სხვაგვარი იყო გ. წერეთელის გასვენება: არც მუსიკა, არც ეკიპაჟები, არც ხელქვეითები და არც პურ-ღვინით მომადლიერებული ვინმეები!. დაესწრენ მხოლოდ ნამდვილი გულშე-მატკივრები და მათი რიცხვიც უთვალავი იყო, - სწორედ ისე, როგორც ძველად, ხალხმა დამარხა თანამედროვე თავადი. განსვენებული გ. წერეთელი არ ყოფილა დიდი ოჯახის ჩამომავალი, მაგრამ ეტყობა, რომ ხალხის გრძნობა-გონებას დღევან-დელ შეხედულობით, აღუარებია ის თავადად და მის სწორ-მხედველობას ვეღარც ჩვენ წაუვალთ!.. ქვეყნის განჩინება არის „ხმა ღვთისა და ხმა ერისა“... ასჯერ დაგვიწერია და ათასჯერ გვითქვამს და ახლაც კიდევ უნდა გავიმეოროთ, თუ როგორ ესმის ქართველ ხალხს სიტყვა „თავადი“? ძველად, როდესაც ქვეყანა განსაცდელში იყო ჩავარდნილი და გარემოსეულ მტრის მომგერებელი ეჭირვებოდა, მთელი ერი ორ წოდებად იყო გაყოფილი: მხედრებად (მეომრებად) და მუშაკებად. პირველი შეად-გენდა მაღალ წრეს და მეორე დაბალს. თავად-აზნაურობა ბრძოლის ველზე ათენ-აღამებდა და გლეხობა კი საზრდოს აწოდებდა მათ და თანვე თავის თავსაც არჩენდა, და იმ დროის მიხედულობით უკეთესი წესწყობილება მოუხერხებელიც იყო. დღეს სულ სხვა არის!.. დღეს ჯარის კაცებს ხაზინა ინახავს: ეძლევათ ჯამაგირები და შემდეგში პენსიები: ყმისა და მამულის სანაცვლოდ; მხოლოდ ფორმა გამოიცვალა, თვარა შინაარსი იგივეა. დღესაც არიან გენერლები, შტაბ-აფიცრები და ობერი აფიცრები, ისე როგორც ძველად იყვნენ ერისთავები, თავადები, აზნაურები, აზატები და სხვანი. ერისთავებად და თავადებად ისინი იყვნენ, ვისაც იმ დროს საქმის მეთაურობა და თავში დგომა შეეძლოთ. ერისთავი და თავადი იგივე ღენერლები იყვნენ, როგორც დღეს. საწერეთლო, სააბაშიო, საამილახვრო, საციციანო, საბარათიანო და სხვანი... იგივე კორპუსები იყო, და ერისთავი, ამილახვარი, ბარათაშვილი, ციციშვილი, აბაშიძე, წერეთელი, ორბელიანი და სხვანი იგივე კორპუსის კამანდირები. „კი, მაგრამ, ეს თავადობა და ერისთაობა შვილსა და შვილის-შვილზე გადადიოდაო“ - იტყვის ვინმე, - და რა ვუყოთ მერე? - განა დღეს კი არა ვხედავთ, რომ რომე-ლიმე ღენერლის შვილიც ღენერალი ყოფილიყოს და შვილიშვილიც?.. თუ კი შვილი მამის საკადრისი იქნებოდა, მით უნდა ჩამორთმეოდა მამის ხარისხი?.. ისტორია აუარებელს მაგალითს გვიჩვენებს წარსულში, რომ როცა რომელიმე დიდებულ გვარიშვილს შესაფერი შვილი ვერ გამოსვლია, მაშინ მისი ადგილი მათსავე გვარში სხვას დაუჭერია, უფრო გამოჩენილს, და თუ აღარავინ ყოფილა აღარც გვარში, რომ საგვარეულო დროშა ღირსეულად ხელში დაეჭირა, გვარი დაკნინებულა და მის მაგივრობა სხვის გვარს დაუჭერია ხელში. - ლიპარიტიანებს ჩამოართვეს დადიანობა ჩიქოვანებმა და გიორგი ჩიქოვანი გადადიანდა, გოშაძეები, გუნაბიძეები, თოდაძეები და სხვანი მრავალნი, ოდესმე თავადები ყოფილან, მაგრამ გამოცლიათ ხელიდან, მათ მოადგილედ სხვები ჩამდგარან და დღეს გლეხებად იწოდებიან. ეს ასეთ უბრალო კანონიერ მოვლინებად მიაჩნია ქვეყანას, რომ ისტორიას არც კი შეუნიშნავს. ეს წარმოდგენა ქართველს შესისხლხორცებული აქვს დღესაც, და მიტომაც იმეორებს ძველების მცნება-ანდაზას: „თუ კაცი თვითონ არ ვარგა, ცუდია გვარიშვილობაო“.

ძველი დრო წავიდა და მას თან გაჰყვა ძველ-გვარი თავად-აზნაურობაც. ახლა სულ სხვა დრო დადგა, სხვა მოთხოვნილებით და თავადებიც სხვა გვარი გვეჭირვება. ეს ესმის ხალხს და ნურაფერს უკაცრავად, თუ ძველ თავად-აზნაურთა ჩამომავალთ, რომელთაც დღეს არა თუ მეთაურობა და თავადობა არ შეუძლიათ, ფეხიც ვეღარ მოუკიდებიათ იმაზე, რაცა მამა-პაპათაგან დარჩათ, იმავე პატივით ვერ იხსენიებდეს, როგორც მათ წინაპრებს და სულ სხვას აღიარებდეს დღევანდელ თავადად! მართლაც, მოდი და უთხარი ქვეყანას: „დღევანდელი გაქსუებული „მრავალჟამიერის“ მოღრი-ალე და ხანჯლის მოტრიალე ძველი ოჯახების ნაშთები იწამე და ეთაყვანე მხოლოდ იმიტომ, რომ ოდესმე მაგათ კარგი ძველები ჰყოლია-თქო!“.. ამას ბრბო თუ დაიჯერებს, თვარა ხალხი არა!.. მე ხალხს ვეძახი დაბალ წრეს, იმ წრეს, რომელსაც ნიადაგი არ გამოსცლია ფეხ-ქვეშ და არ გახუნებულა ზედაპირსავით, მისი ინსტინქტი უტყუარია, მაშინ როდესაც მისი ზედა-პირი, ნამდვილი ბრბო, იმას როშავს, რაც თვითონ არ გაეგება!.. მათ რიცხვში ბევრს შეხვდებით მისთანას, რომ თავი მარტო წინაპრებით მოჰქონდეს და თვითონ კი არა იყოს-რა და აგრეთვე ნახავთ მისთანა ტუტუცებსაც, რომელნიც ტრაბახობენ, ჩვენი ძველები, მადლობა ღმერთს, გამოჩენილი გვარის არ ყოფილანო და პატივი გვეცითო! დღეს თვითონაც გლახაკებს, მამა-პაპის სიგლახე საკმარის ღირსებად მიაჩნიათ და პატივისცემას მოითხოვენ; ამათი რიცხვი დღეს იქნება ბევრიც იყოს, მაგრამ ხალხის თვალში მათი კრედიტი დაკარ-გულია და, ძველების პატივისცემით მომხსენებელი ჩვენი ერი დღესაც მხოლოდ იმას სცემს თაყვანს და აღიარებს თავადად, ვინც დღევანდელ საქმეს თავში უდგია და ქვეყანას გულწრფელად ემსახურება; ამგვარი მოღვაწე, რომელ წრიდან და რომელ წოდებიდგანაც უნდა იყოს, ქვეყნისთვის ერთია, ის აფასებს კაცურ კაცობით, და არა საისტორიო მოწმობით. ეს ნათლად დაგვანახვა გ. წერეთლის გასვენებამ. მიუხე-დავად იმ წრისა, რომელიც დედამიწასთან გასწორებას სცდილობდა განსვენებულ გიორგი წერეთლისას და სიცოცხლეში მოსვენებას არ აძლევდა, დაბალმა ხალხმა, ფესვმა ეროვნობისამ, თვით დასდვა მას თავისი საკუთარი უტყუარი მსჯავრი და „ვაშა“ მის განაჩენს!..

(აკაკის კრებული, 1900 წ., №2)

რედაქტორის შენიშვნები

თანამედროვე თავადი

1. დაიბეჭდა „აკაკის კრებულში“, 1900 წ., №2-ში.

2. ანალოგიური შეხედულება ძველ საქართველოში წოდებათა ურთიერთობის შესახებ აკაკის გამოთქმული აქვს სხვა წერილებშიაც - შეად. მისი სტატიები „კვალში“, 1894 წ., №4 „ივერიაში“, 1901 წ., №168, „თემში“, 1911 წ., №20 და 1913 წ., №118 და სხვ.

განსვენებულ რაფიელ ერისთავის სახელი, როგორც პოეტისა, ჩვენში ვის არ გაუგონია? მაგრამ როგორც საზოგადო მოღვაწეს, ისე ყველა ვერ იცნობს სამწუხაროდ, ჯერ-ჯერობით ჩვენში საზოგადო საქმეებს გონების თვალით ვერ უჭვრეტენ და რაც თვალსა და ყურს ნაძალადევად არ ეჩხირება, იმაზე ბევრი არა იციან-რა და სწორეთ ამით აიხსნება ის სამწუხარო მოვლენაც, რომ ჩვენში ვისაც ერთი-ორი ლექსი დაუწერია, ან და სცენაზედ გაუკუნტრუშებია, გინდ უნიჭოც იყოს, მოღვაწედ არის ცნობილი და იმათი კი, რომელთაც თავისი სიცოცხლე ჩუმ შრომასა და ტანჯვაში გაუტარებიათ, ვერ ხედავენ. რაფიელ ერისთავიც, რომ პოეტი არ ყოფილიყო, როგორც საზოგადო მოღვაწე, უყურადღებოდ დარჩებოდა, მით უფრო, რომ ის მოღვაწეობდა დასავლეთ საქართველოში, ე.ი. იმერეთში, და არა საქართველოს იმ შუა გულში, რომელსაც „ქალაქი“ ეწოდება და სადაც ყოველი ნაბიჯი, გინდ მცირედიც იყოს, თვალსაჩინოა.

ამ ნახევარ საუკუნის წინეთ იმერეთისაკენ გადმოიყვანეს სამსახურში თავადი რაფიელ ერისთავი, ჯერ კიდევ ახალგაზდა, იმ დროისთვის შესაფერად კარგად ნასწავლი და გამოზრდილი. კალამი უჭრიდა და თანშობილ ნიჭთან ერთად შეკავ-შირებული თან შეზრდილი შრომის მოყვარეობა დიდებულ მომავალს უქადდა, მაგრამ ახალმა მოთხოვნილებამ, იმ „სულმა ბოროტმა“, რომელმაც მეორე ჩინებული მგოსანი ნ. ბარათაშვილიც აატირ-ააქვითინა, შეუშალა ხელი, შეაფერხა მისი ჩინოვნიკური წინ-მსვლელობა და, ნაცვლად აღმატებულებისა, ის გახდა მხოლოდ ჩვეულებრივად, ჩვენებურად ხელწამოსაკრავ „ჩვენ რაფიელად.“ გაზაფხულის პირად სულ პირველ ხანებში, სანამ ტყე ფოთოლს მოისხამდეს და ხე ყვავილს გამოიღებდეს, კუკური გაიფურჩქნებოდეს, ჯერ კიდევ ისევ გაცრეცილ მცენარეობას რაღაც სხვაფერობა ეტყობა, თითქოს კარგს რასმე ეპირება და ღიმილი მოსდისო. ეს გაზაფხულისაკენ გადასადგმელი პირველი ბიჯია, ის დრო, როდესაც ჯერ კიდევ მცენარის ტანში უჩინრად ჩამდგარი ცხოვრების წყალი ნელ-ნელა მხოლოდ მაჯას აცემინებს, რომ მერე, ერთთავად გამოხეთქოს, გამოაღვიძოს მიძინებული ბუნება და სიცოცხლით სავსე შემოსოს ფოთოლ-ყვავილებით. მაშინდელ ჩვენ ცხოვრებაშიაც სწორედ ამგვარი დრო იყო: ჯერ მესამოცე წლების მოღვაწეები არსადა სჩანდნენ, მაგრამ პირველი ბიჯი კი მათკენ იყო მიმართული და ერთ განმაცხოვრებელ წევრთაგან იყო თ. რ. ერისთავიც. ახალ ცხოვრების მონაბერით განმსჭვალულმა მგოსანმა მიმოიხედა გარშემო და დაინახა მის წინ მდებარე ორტოტი, კაპარჭი გზა: ერთი საპირადო, გატკეპნილი, „ია-ვარდით მოფენილი“, „ზევსური მზეშინით“ და „იავნანინათი“ პირდაპირ საფუნდრუკოსაკენ წამტყუებელი; მეორე საზოგადო, უსწორმასწორო, ოღრო-ჩოღრო, შამბნარ-ეკლიანი, სახიფათო და საშიში, მაგრამ ერთხელ ოდესმე უკვდავების წყალის სათავემდე მიმყვანი. და დაფიქრდა მგოსანი: რომელი ერთი მათგანი მირჩიოს? საპირადო, რომლის გავლაც ადვილია და დიდების მომნიჭე-ბელიც, თუ საზოგადო, სიკვდილამდე სანაღველ-ძმარო? ერთს აჰყავს მაღალ საფეხურზე, ადიადებს მიმდევარს და მისის გარეგნობით თვალ-მოჭრილ და მოხიბლულ ხალხის სათაყვანოდა ჰხდის. მეორე კი ამცირებს და სასაცილოდაც გამოჰყავს თანამედროვე ბრბოს თვალში, დღიურ მუშაკად და წვრილმან მებრძოლად გადაქცეულს, მის უანგაროდ მიმყოლს. ეს კარგად ესმის მგოსანსა და ყოყმანობს! განსაცდელშია ჩავარდნილი მისი ადამიანური თავმოყვარეობა. აღარ იცის, რომელი რომელს შესწიროს? სული უმსხვერპლოს ხორცს თუ ხორცი ანაცვალოს სულს? საფრთხეშია! მაგრამ ამ დროს თვალწინ ეხატება ნ. ბარათაშვილი და მგოსანი მგოსანს მაღლით ჩამოჰბერავს დაუვიწყარ სიტყვებს:

ცუდად ხომ მაინც არა ჩაივლის ეს განწირულის სულის კვეთება,
და გზა უვალი, შენგან თელილი, მერანო ჩემო, მაინც დარჩება,
და ჩემს შემდგომად მოძმესა ჩემსა სიძნელე გზისა გაუადვილდეს,
და შეუპოვრად მას ჰუნე თვისი შავის ბედისწინა გამოუქროლდეს.

ამის გამგონე, გამოერკვევა ახალგაზდა მგოსანი და გადაჭრით ამბობს:

არც კაცი ვარგა, რომ ცოცხალი მკვდარსა ემსგავსოს,
იყოს სოფელში და სოფლისთვის არა იზრუნვოს!

ამ გზით მიდიოდნენ ზღაპრული გმირები უკვდავების წყაროს მოსატანად. ამ გზით იარა ნესტან-დარეჯანის მძებნელმა ტარიელმაც: მინდვრად მეკობრენი უხვდებოდენ, ტყეში მხეცები, შამბნარში ლომ-ვეფხვი და ქვაბში დევები, მაგრამ არ შეუშინდა ბედს!.. მხლებელნი გაუწყვიტეს და თითონ კი მაინც გადარჩა და გამოიხსნა სათაყვანო. აი, ამ გზით, სწორეთ ამ სახიფათო გზით გაივლის მომავალი ტარიელი, ჩვენის ცხოვრების საერო გმირიც, და ჩვენ კი, როგორც ტარიელს მისმა მხლებლებმა, ხელი უნდა შევუწყოთ მის გმირობას და თავი მსხვერპლათ დავდვათო! - გადასწყვიტა გუნებაში და კიდევაც შერჩა სიკვდილამდე საზოგადოს ისე, როგორც ძველი გამდე-ლები შერჩნენ უსასყიდლოთ ძველ, ოდესმე დიდებულ, მაგრამ ბოლოს კი დაქცეულ ოჯახებს. როგორც ნამდვილი ოპოზიციის წევრი - ის იყო ფრთხილი, წინდახედუ-ლი, ამწონ-გამზომი საქმისა და გარემოებისა; გრძნობა მოუყიდველი და გამბედავ-შეუპოვარი.

ბატონყმობა ჯერ კიდევ გადავარდნილი არ იყო, მხოლოდ ხმები დადიოდა მის შესახებ. მართალია ჩვენში თუმცა ბატონყმობას მისთანა მტარვალური და მონური ხასიათი არაოდეს არ ჰქონია, როგორც სხვაგან, მაგრამ მაინც იმ უჩვეულო მოლოდინმა საერთოდ ყველა ააღელვა და ორივე მხრით დიდი განგაში გამოიწვია. საჭირო იყო, რომ შუაში ვინმე ჩამდგარიყო და როგორც ერთის, ისე მეორის მოკანანახედ გამხდარიყო. ამ გვარი მოვალეობა, სახიფათო და სამძიმო, თავს იდვა მაშინდელმა ახალგაზდობამ, და კიდევაც გაისმა მისი შეუპოვარი ხმა. საზოგადოების უფროსმა ნაწილმა იუცხოვა მათი საქმეში „არა-მკითხე მოამბედ“ ჩარევა. ამათ ვინ რასა ჰკითხავთ, რომ ღრიალებენო? ალბათ ღრიალა თერგის წყალი დაულევიათ, იმას უწყენია და მიტომ ღრიალობენ ესენიცო. ასე გადასწყვიტეს და კიდევაც დაარქვეს მათ „თერგ-დალეულები“, ვერ მიხვდნენ, რომ „თერგ-დალეულების“ სურვილი იყო საქმე კეთილად გათავებულიყო - „არც მწვადი დამწვარიყო და არც შამფური“. მოწინააღ-მდეგეები კი არც ერთს არა ჰზოგავდნენ... ერთის მხრით ფარისევლური სათანგი, მეორეთი ქრისტიანული სიმართლე!. მარცხნივ უფლებითი ძალა, - მარჯვნივ მოციქულებრივი თავის განწირვა და შეუპოვრობა! გაიმართა ბრძოლა! ბრძოლა „კოღო-ბუზებისა“. ისინი უნდა ხერხს დადგომოდნენ: უნდა ცხვირში შეძრომოდნენ ძლიერ მოპირდაპირეს და ეს კი საშიში იყო, რადგანაც ცხვირთან პირი ახლოა. ბატონყმობის გადავარდნას მალე თან მოჰყვა სხვადასხვა რეფორმებიც. აქაც იგივე განზრახვა ერთის მხრით და იგივ ჩაგრულთა სარჩლი და შეუპოვრობა მეორისა. თ. რაფიელ ერისთავი თუმცა ფრთხილობდა, მაგრამ მაინც შენიშნული იქმნა. ჯერ მაზრის უფროსად იყო ზუგდიდში, სადაც დღესაც კიდევ იგონებენ და კურთხევით იხსენიებენ. შემდეგში დააყენეს ქუთაისის მომრიგებელ-მოსამართლედ; აქაც სახელი გაითქვა, მაგრამ მიუხედავად ამისა მაინც იძულებული გახდა სამსახურისათვის თავი დაენებებია. წვრილ ცოლ-შვილით დატვირთულმა ადვოკატობას მიჰყო ხელი. ნუ დაივიწყებთ, რომ მაშინდელი ადვოკატობა სულ სხვაგვარი იყო. დღეს ძვირად მოიპოვება მისთანა ადვოკატი, რომ მდიდარს კლიენტს, რომლისაგანაც გულ-საჯერო სასყიდელს გამოელის, ზურგი აქციოს და ღარიბს, მაგრამ მართალს მის მოპირდაპირეს გამოესარჩლოს უსასყიდლოდ. განსვენებულ რ. ერისთავს კი, ისე როგორც სხვა მის თანამოღვაწეებსაც, ბევრჯერ ჰქონია ამგვარი შემთხვევა.

იმავე დროს ის იყო თეატრის მოყვარული. სცენა მიაჩნდა ერთ იმგვარ ადგილთა-განად, საიდამაც ხალხი იმოძღვრება და იწრთვნება. მაშინ ხომ სამუდამო თეატრის ხსენებაც არ იყო. იყვნენ მხოლოდ თეატრის მოყვარენი და მათში რ. ერისთავიც დაუღალავი მუშაკი იყო: სწერდა პიესებს, თამაშობდა სცენაზე, სუფლიორობდა, რეჟისორობდა და სხვანი და სხვანი. ერთი სიტყვით, იმ დროის საზოგადო მოვლენა მისთანა არ ყოფილა-რა, გინდ წვრილმანიც ყოფილიყოს, რომ მაშინდელ გუნდს და მასთან ერთად რ. ერისთავსაც გვერდი აექციოს, არ გარეულიყოს. მაშინდელი დრო ამ ჩვენი დროდან ისე განსხვავდება, რომ ვინც დამსწრე არ არის და ან გულდაგულ არ შეუსწავლია ის დრო, ვერც კი წარმოიდგენს. დღეს ხშირად გვესმის ხოლმე საყვედური მაშინდელ მოღვაწეებზედ: მართალია, ნიჭი ჰქონდათ, მაგრამ მოუმზადებელნი იყვნენ, თანაც ზარმაცობდნენ და ამიტომაც ნაყოფიერობა ვერ გამოიჩინეს და სადიადო ვერა დაგვიტოვეს რაო. შემცდარი აზრია!.. მესამოცე წლების მოღვაწეებს ჩვენ ვცნობთ დღეს მხოლოთ განაგონებით. წაგვიკითხავს რამდენიმე მათი სასიმღერო, ან სასაცილო ლექსთაგანი და მორჩა-გათავდა!.. ეს არ კმარა!.. მუშტრის თვალით რომ გვქონდეს გადაკითხული და გულწრფელათ შესწავლილი მაშინდელი მწერლობა, სადაც გამოცხადებულია მაშინდელ მოღვაწეების პროგრამა, უფრო მეტი რამ გვეცოდინებოდა მათ შესახებ და ისინიც საყვედურს ასცდებოდნენ. მაგალითად: „დროებაში“ იყო დაბეჭდილი ერთი ზღაპარი, რომელიც მაშინდელ მოღვაწეობის სარკე იყო: ერთი მარტოხელა კაცი იყო. რომ საოჯახო ცეცხლი არ გაჰქრობოდა და კერა არ გაცივებულიყო, ყოველგვარი საოჯახო საქმე იკისრა და აქაც ეტანებოდა და იქაც, რომ არც ერთი მათგანი არ გამქრალიყო და ცოცხალ-მკვდარი მაინც მიეტანა იმ დრომდე, როცა წვრილი შვილები წამოეზრდებოდნენ, და ჩაებარებინა მათთვის. ნატვრა აუსრულდა. მართალია მოესწრნენ შვილები და შვილი-შვილები და ოჯახიც გამობრუნდა და სიკეთისაკენ წავიდა. თავმომწონე შვილებმა უსაყვედურეს მოხუც მამას: ხომ ხედავ, როგორ ვაკეთებთ საქმესო? შენ ხელში ჩვენ საოჯახო საქმეებს სიცოცხლის ნიშან-წყალი ძლივს ეტყო-ბოდა და ახლა კი ძლიერიაო. ალბად გიზარ-მაცნიაო!.. „შვილებო! რასაც ამბობთ, სულ მართალიაო, მიუგო მამამ, მაგრამ ნუ დაგავიწყდებათ, რომ რასაც დღეს ყველა აკეთებთ, მაშინ მარტო მე უნდა მეკეთებია, როგორც მარტოხელ კაცსაო. თქვენ დღეს საქმეები გაგინაწილებიათ, თვითოს თვითო საქმე აგიღიათ და მე კი ყველასათვის ერთად უნდა მედევნაო. და თუ ასე არ მექნა, ეგ თქვენი საქმეები აქამდინ ვეღარ მოაღწევდნენ, ოჯახი გაცივდებოდა და თქვენც სადმე წახვიდოდით ბოგანოდო“.

დიდი ხანია მას აქეთ, რაც ეს იგავი დაიბეჭდა „დროებაში“ და ნათლათ გვიხატავს არა თუ მარტო მაშინდელ ახალგაზდობას, დღევანდელსაც-კი. მესამოცე წლების მოღვა-წეებზე სხვა-გვარი საყვედურიც ბევრი გაგვიგონია და გვესმის დღესაც: „ზარმაცები იყვნენ; რაც შეეძლოთ, იმის მეოთხედიც არა გაუკეთებიათ-რაო. აქეთ-იქით ცუდად ატარებდნენ დროსო, გაუტანელები იყვნენ და მიუკარებელიო და სხვანი“. მაგრამ ეს მართალი არ არის. შემცდარი აზრია... და ეს შეცდომაც თითქმის კანონია საზოგადოდ ცხოვრებაში. მოვიტანოთ მაგალითი: ყველამ კარგათ იცით, თუ რა არის ფუტკარი, ის სულისა და ხორცის მოსამსახურე მუშაკი!.. მისი ნაწარმოები გვატკბობს და ბნელს გვინათებს. ქვეყანას სასოებათ ჰყავს წარმოდგენილი!.. ჩვენი ხალხიც „იობის ჭიას“ ეძახის, იობის გვამიდან გამოსული და ღვთისგან ნაკურთხიო. თანაც ანდაზა გამოუთქვამს: „ბუზი ყველა ბზუის, მაგრამ ფუტკართან ყველა სტყუისო“. ოჰ, რამდენი სიყვარულია ამ სიტყვებში. - ხალხს უყვარს ფუტკარი, მაგრამ იმავე დროს კიდეცა სძულს. უყვარს შორიდან და ეჯავრება ახლოს.

როცა ჩვენ გვიდგას წინ თაფლი და ბუზები ეხვევიან, ჩვენ ხანდახან ხელის აქნევაც კი არ გვინდა, რომ ბუზები გავრეკოთ, მაგრამ აბა იმავე დროს შემთხვევით როგორმე შემოფრინდეს ოთახში ფუტკარი, თვით იმ თაფლის მომნიჭებელი, და გავიგონოთ მისი ბზუილი, თუ მაშინვე არ ავშფოთდეთ და არ ვეცადოთ მის ოთახიდან გაგდებას!.. და რათა? ბუზებმა რა გააკეთეს, რომ არას ერჩით და ფუტკარმა რა დააშავა, რომ სდევნით? „მართალია, ბუზი ხან იარაზე გვაჯდება, ხან ცხვირსა და პირში გვიძვრება და გვაწუხებს, მაგრამ ფუტკარივით მწარეთ არ იკბინებაო.“ ეს მართალია, მაგრამ განა ფუტკარი ვინმესა ჰკბენს მაშინ, როდესაც, პირიქით, ხელს არ უშლიან მის საქმიანობას? ვინ არ იცის, რომ ის ღვთის ბუზი თავის ცოტა შხამიან ისარს მხოლოდ ფარად ხმარობს, როგორც დამხდური?! მაგრამ სად არის სამართალი?.. „ფუტკარი რომ მოუსვენარი არ იყოს, აქეთ-იქით არ ბზუოდეს ტყუილა-უბრალოდ და ხარაბუზასავით დამჯდარი მუშა იყოს, რა კარგი რამ იქნებოდაო,“ ამბობენ ხოლმე ხშირად. მაგრამ ესეც ხომ შემცდარი აზრია და გონიერების ბეჭდით დაუმოწმებელი!! განა საგანი მათის საქნარის ერთი და იგივეა? ხარაბუზა ფუნას აკვარკვალიტებს და ინახავს თავისთვის და მასალაც იმდენი აქვს, რომ შორს წასვლა საჭირო არ არის. ფუტკარი კი სანთელ-თაფლის წმინდა ნაწილებს ფიორ-ფიორად ეძებს ყველგან. ხან აქ არის, ხან იქ, ხან ერთ ადგილს დააჯდება, ხან მეორეს, მოუსვენრად დაჰფრენს და ბზუის, ვინ იცის რამდენ ხაშმიან მცენარეს წააწყდება, მყრალ-ბალახს თავს ევლება, მაგრამ მისი სიწმინდე არაფერს ცუდს არ იკარებს, მხოლოდ სადაც კი იპოვნის საჭირო მასალას, იქ შეჩერდება სრულის მისის გრძნობა-გონებით, ამოსწუწნის წმინდა ნაწილებს, იხვევს ფეხებზე და საღამოს დატვირთული ბრუნდება თავის საფუტ-კრეში, რომ იქ სიწმინდით და სიტკბოებით შეამზადოს საქვეყნო ძღვენი. აი, სწორედ ამ ფუტკარს მოგვაგონებენ საზოგადოდ ყველგან გულწრფელნი, ქვეყნის ერთგულნი მოღვაწეები, და კერძოდ მესამოცე წლების ჩვენი მშრომელნიც, რომელთა რიცხვშიც რაფიელი ერთი ჩინებულთაგანი იყო, და ამასვე გვიპასუხებენ, საიქიოდან ჩემის პირით, მით უფრო, რომ მათში მეც ვერიე, როგორც ერთი უმცირესი მათგანი.

შეიძლება ვინმემ იფიქროს და გაგონებითაც კი გაგვიგონია, რომ რაფიელი მაგ ბედისა არ ყოფილაო, მაგრამ ეს შემცდარი აზრია: მართალია ბოლოს დროს ის იყო მოსვენე-ბულად თავისთვის, არც არავის რას ჰყვედრიდა და პირიქით სიყვარულს უცხადებდნენ, მაგრამ ეს იყო ამ ბოლოს, როდესაც საზოგადო მოღვაწეობაზე თვითონაც ხელი აიღო, მაგრამ იმ დროს კი, რომელიც ჩვენ ზემოთ დავასახელეთ, იმას ბევრი მოხვედრია, ბევრი შეურაცხყოფა აუტანია უსამართლო და ბევრი სიმწარე უგრძვნია!.. და იმან დააბერ-დააუძლურა უდროვოდ. ხშირად გვესმის: უცხოეთში მოღვაწენი დიდხანს სძლებენ და შრომობენო. იქ სხვა არის. ერთისაგან დაწყლულებულს გულს ათასი ამთელებს და სხვადასხვა გვარ მალამოთი უშუშებს. აქ ათასი რომ გცემს, ეგებ ერთმა ძლივს მოინდომოს ხელის დაფარება და ამიტომაც ჩვენებური მოღვაწე ბერდება და იჩაგრება ხორცითა და სულით.

ამ ორის წლის წინად ერთხელ კიდევ მქონდა შემთხვევა, რომ თელავში მენახა თ. რ. ერისთავი... დიდად გაიხარა და ახალგაზდულ აღტაცებით იგონებდა ბევრს რასმე საზოგადო საქმის გამოისობით. ბოლოს ამოიხვნეშა და მწარის ღიმილით მითხრა:

დაებერდი, დავჩაჩანაკდი,
წვერი შემექნა ჭაღარა;
შინ ცოლ-შვილს მოვძულებივარ,
ბატონს უნდივარ აღარა-ო.

მე გავუტრიზავე: სცდები, არავის დავიწყებიხარ და კიდევაც ყველას უყვარხარ მეთქი. - რაღადო? მიპასუხა ნაღვლიანად.

ის აღარა ვარ, რაც ვიყავ,
ძნელი ყოფილა ჭაღარა!
თამამად ვეღარ იძახის
ჩემი დაფი და ნაღარ-ო!..

და, მართლაც, ის აღარ იყო, რაც მინახავს!.. ძალ-ღონე აღარ შესტანდა, რას გულს კი მაინც გულობა არ მოშლოდა... საზოგადო საქმეებზე ლაპარაკობდა და წამდაუწუმ ღმერთს ახსენებდა: არაფერია, გულს ნუ გაიტეხთ, ერთი მოწყალეა, ღვთის-მშობლის წილ-ხვედრი ვართ და მისი მადლი არ გაგვწირავსო. მე ყურს ვუგდებდი და მაგონდებოდენ ძველი გმირები, სხეულის დაძაბუნების შემდეგ რომ ყრუ უდაბნოებს მიმართავდნენ ხოლმე და ლოცვაში ავედრებდენ ღმერთს საქართველოს.

მომაგონდნენ და მეც გავმხნევდი!... არა, „არ მომკვდარა, მხოლოდ სძინავს და ისევე გაიღვიძებს“-მეთქი. მაშინ თუ თორნიკე ერისთავები იყვნენ, დღეს რაფიელ ერისთავი გვყავს სანუგეშოდა მეთქი... ამ გრძნობით გამოვეთხოვე საამქვეყნოდ სამარადისოდ ჩინებულს მგოსანსა და გულ-წრფელს მოღვაწეს.

(ივერია, 1901 წ., №57)

რედაქტორის შენიშვნები

სიტყვა რაფიელ ერისთავის სახსოვრად

1. ეს სიტყვა აკაკიმ წარმოსთქვა 1901 წ. 11 მარტს, დაიბეჭდა „ივერიაში“, 1901 წ. 13 მარტის №57-ში.

2. რაფიელ ერისთავი (1824-1901) - გამოჩენილი პოეტი, დრამატურგი, ლექსიკოგრაფი. სახელი გაითქვა გლეხთა ცხოვრებისა და შრომის ამსახველი ლექსებით, აგრეთვე ლექსებით საბავშვო და ისტორიულ-პატრიოტულ თემებზე. რ. ე-მა დასწერა საყურადღებო ეთნოგრაფიული ნარკვევები ხევსურეთსა, სვანეთსა და იმერეთზე.

1873 წ. გამოსცა „შემოკლებული ლათინური, რუსული და ქართული მცენარეთა ლექსიკონი“; იმავე წელს ილიასთან ერთად - „გლეხური სიმღერები, ლექსები და ანდაზები“; 1878 წელს „იგავარაკნი, გამოკრებულნი სიბრძნე-სიცრუიდან“ და გალექსილნი მის მიერ; 1879 წ. - „ქართული გამოცანები“; 1880 წ. - „გრამატიკა“; 1881 წ. - კრილოვის „იგავ-არაკები“; 1882 წ. გამოდის რ. ერისთავის თხზულებათა პირველი ტომი - ლექსები; 1884 - „მოკლე ქართულ-რუსულ-ლათინური ლექსიკონი მცე-ნარეთა, ცხოველთა და ლითონთა სამეფოებიდან“; 1890 წ. - თხზულებანი, ტომი მეორე, ლექსები; 1893 წ. - თხზულებანი, ტ. 1, „ქართველთა ამხ-ბის“ გამოცემა.

1895 წელს ქართველმა საზოგადოებამ ილიას და აკაკის ინიციატივით რ. ე-ს მოუწყო დიდი საიუბილეო ზეიმი.

აკაკი დიდ პატივს სცემდა რ. ერისთავს. თავის სტატიებში იგი მის სახელს არა ერთხელ მოიხსენიებს გულთბილად. იხ. „დროება“, 1878 წ., №109; „კვალი“, 1896 წ., №6; „ივერია“, 1901 წ., №№57, 70, 168 და 1904 წ., №200; „საქართველო“, 1908 წ., №3; „თემი“, 1912 წ., №55 და 1913 წ., №138 და სხვ.

აკაკიმ რ. ერისთავს მეგობრული პატივისცემით გამსჭვალული სტრიქონები უძღვნა სახუმარო ლექსში „მწერლების ფერხული“ (1881 წ.).

რაფ. ერისთავის თხზულებათა სრული კრებული ოთხ ტომად გამოვიდა 1935-1938 წლებში, სახელგამი, შ. რადიანის რედაქციითა და შენიშვნებით.

ბატ. ივ. გომართელმა „კვალის“ №29-ში, თავის „ქართულ საერო პოეზიაში“, თ. რ. ერისთავის შესახებ, ორი უმთავრესი აზრი წარმოსთქვა და ორი დიდი შეცდომა და უნებური ცილისწამებაა. პირველი: „სამოცდაათ წლამდ რაფიელ ერისთავის ერთადერთი მოტივი ქალები და წარსულ გმირთა დიდება იყო. ამ დროის განმავლობაში მან ფრიად სუსტი და წარმავალი ნიჭი გამოიჩინა, რადგანაც ცარიელი რითმა და ქება წარბთა და წამწამთა არც ნიჭსა და არც პოეზიას არ შეადგენსო“ და სხვანი.

ჯერ ეს მუხლი გავარჩიოთ. ეს აზრი, რომ „სატრფიალო და საგმირო ლექსების წერა არც ნიჭსა და არც პოეზიას არ შეადგენსო“, მეტად მოცვეთილი აზრია! სამოციან წლებში, როდესაც ხელოვნებამ ისე გაიტაცა რუსეთის მწერლობა, რომ უკეთესი და უნიჭიერესი წარმომადგენელნი ძირს ფეხს აღარ ადგამდნენ და მხოლოდ მიმოფრენდენ ცის ლაჟვარდში, ცხოვრებისაგან მოსხლეტილნი, მაშინდელმა გამოჩენილმა მწერალმა ჩერნიშევსკიმ შენიშნა მათ, რომ ხელოვნება მარტო უნაყოფო ხელოვნებისათვის კი არ უნდა იყოს... ცხოვრებას უნდა ემსახურებოდეს... ამით იმას უნდოდა, რომ უკიდურესობაში ჩამდგარი ხელოვნება როგორმე გამოებრუნებია და საჭირო კალაპოტში ჩაეყენებია!,,

მაგრამ ამ მეცადინეობამ მეორე, უფრო სამწუხარო, უკიდურესობა გამოიწვია: ჩერნიშევსკის საფუძვლიან აზრით გატაცებულმა პისარევმა, ზაიცევმა და სხვათა, თავი ვეღარ შეიმაგრეს, ზომა დაკარგეს და თითქმის სასაცილო უკიდურესობაში ჩაცვივდენ: უარყვეს საზოგადოდ ხელოვნება და დაჰგმეს პოეზია. უნიჭო „საზანდარ-რაიოშნიკები“ პუშკინზე მაღლა დააყენეს, რაფაელის მადონას ტყაპუჭა-აკულინაები ამჯობინეს და მიქელ-ანჯელოის მექანდაკეობაზე მეჭურჭლეობა უფრო სასურველად აღიარეს.

იმ დროს უმეტესი ნაწილი რუსეთის ახალგაზდობისა ამავე აზრით იყო მოხიბლული და გატაცებული. ამგვარი მოვლინება ხალხში ხშირად შეადგენს ხოლმე შესაყარ სენს... მაგრამ რუსეთმა დიდი ხანია მოიხადა ეს სატკივარი და დღეს იქ იმისთანას ვეღარავის იპოვით, რომ ეს ზემომოყვანილი პისარევ ზაიცევების ნამოძღვრალი სწამდეს! ჩვენ კი, რადგანაც რუსეთის ნასუფრალით ვიკვებებით და მათზე გვიან გამოვხრავთ ხოლმე ნაწყალობებს, უფრო დიდხანსაც ჩაგვრჩება ხოლმე პირში გემო და აი მიტომაც, ჩვენდა სამწუხაროდ, კიდევ ყოფილან ჩვენში პოეზიისა და ხელოვნების უარმყოფელნი! და მათ რიცხვში ბატ. ივ. გომართელიც, თორემ არ იტყოდა, რომ სატრფიალო და საგმირო ლექსების წერას არც ნიჭი უნდა და არც პოეზიაო!

პეტრარკას ლაურასადმი სატრფიალო სონეტები, რომელთაც ხალხის გრძნობა-გონებაში ფესვი გაიდგეს და დაუვიწყარი გახდენ, არ ვარგებულან გომართელის აზრით, როგორც უმნიშვნელო რამ! ძველთა გმირთა მოხსენებაც თურმე უგნურება ყოფილა!.. და მაშ მსოფლიო ლიტერატურაში ჰომეროსმა, ვირგილიუსმა, - მილტონმა, დანტემ, ტორკვატო ტასომ, არიოსტომ, ჰაფიზმა, ფირდუსმა და სხვათა როგორღა მოიპოვეს საშვილიშვილოდ დაუვიწყარი სახელი. თვით ჩვენი რუსთველის „ვეფხისტყაოსანი“, რომელშიაც ენა და ეროვება შეგვენახა, რა არის, თუ არ საგმირო ეპოპეია?

ნიჭი და ხელოვნება საგნის დიადობაში კი არ არის, მათ გამოხატვაში და გთვალისწინებაშია, გინდ დღევანდელი ვარამი იყოს ის და გინდ გადასული ძველებური ამბავი. რ. ერისთავი, - განაგრძობს რეცენზენტი, - მხოლოდ მაშინ ჩახვდა „ჭკუა-გონებაში“, „როდესაც სიბერის გამო სააშიკო ლექსების“ წერას თავი დაანება და გადავიდა გლეხებზე და იმათ გამოესარჩლაო და სცდილობდა მათ ამაღლებას, მაგრამ გვიანღა იყოო!.. ეს მაშინ მოხდა, როცა თავის თავად ფეხზე წამომდგარმა გლეხობამ თავი დაანახვა პოეტს და აალაპარაკაო და სხვანი.

გამოდგა, რომ გომართელის აზრით, სატრფიალო და საგმირო თხზულება |ყოველ-თვის უნიჭობა და სისულელეა; და თუ გლეხების ცხოვრება, აღებული საგნად, გინდ უნიჭოდაც გამოისახოს, მაინც მოსაწონი და სათაყვანოა!.. მაგრამ ეს არ არის მართალი: რ. ერისთავს რომ იმ ნიჭითვე, რა ნიჭითაც სწერდა სატრფიალო ლექსებს, არ ეწერა გლეხების შესახებაც და უხერხულად გამოეთქვა ის, რისაც განმეორება უნიჭობისათვისაც არ არის საძნელო, სახელს ვერ მოიპოვებდა! მაგრამ საქმეც ის არის, რომ პოეტობის ნიჭს მისთვის არ უღალატნია და მხოლოდ სასიმღერო საგანი გამოსცვალა. მართალია, ცოტა გვიან მოუვიდა ჩვენი ცხოვრებისათვის უფრო საჭირო და ნაყოფიერ გზაზე გამოსვლა, მაგრამ ამის მიზეზი სულ სხვა იყო და არა ის, რასაც ბატ. გომართელი ჰფიქრობს!

როდესაც რ. ერისთავის ლექსები პატარა წიგნაკად გამოვიდა, ერთმა მისმა მეგობართაგანმა გაარჩია მისი ლექსები და აი რა აზრი წარმოსთქვა სხვათა შორის: თ. რ. ერისთავი ნამდვილი პოეტია და არა ნაძალადევი სხვებსავით; ეს მან იმთავითვე, ახალგაზდობის დროს, დაამტკიცა, როცა დასწერა ბაიათი „ცეცხლი მოედოს, ვინც რომ ენდოს აშიყსა ქალსაო“, მაგრამ სამწუხარო ის არის, რომ მიუხედავად ამ ნიჭისა, მისი ლექსთაკონა, გარდა ორიოდისა, უბრალო რაღაც ახირებულობის გროვაა. და ეს მისი ბრალია, რომ ის იმას კი არა მღერის, რასაც მისი გუნება მოითხოვს, იმას ზუზუნებს, რასაც ძალდატანებით სხვები ამღერებენ, წამხედურობით... თანამედროვე საჭიროებაზე.

კეთილი და პატიოსანი!.. ეს ვის არ მოეწონება, მაგრამ ამას, ნიჭს გარდა, ბევრი სხვა რამეც ეჭირვება: სწავლა, მომზადება, გამოცდილება, შეგნება და შეთვისება იმ აზრებისა და იდეების, რომელთა სამოძღვროდ გამოდის ავტორი სამწერლო სარბიელზე. რ. ერისთავი კი, მიუხედავად ამეებისა, პირდაპირ გავიდა იმ უნიჭოთა რაზმში, რომელიც პისარევს ემონავებოდა და ილია ჭავჭავაძის მიმდევრობით კი მოჰქონდა თავი. ის კი ავიწყდებოდა, რომ „ყოველი კაცი კაცია, მაგრამ კახაბერი სხვა კაციო“.

ადამიანი სუსტი ქმნილებაა, ადვილად მოსახიბლავი. ძვირად იპოება მისთანა კაცი, რომ კარგი მომღერალი მოისმინოს და შემდეგ თვითონაც არ მიჰბაძოს და არ წაიხმა-ხრინწიანოს, იმ იმედით, რომ მეც არა მიშავს რა, მგონი, კარგად ვმღერიო. მიმბაძაობა ნიშანია ხშირად უნიჭობისა. მგოსანს ხელს უნდა უწყობდეს მისი საკუთარი შემოქმედებითი ძალა. ყოველგვარი ხელოვნური ნაწარმოები რომ შესისხლხორცებული უნდა ჰქონდეს არტისტს, გულით ნატარები და შემდეგ ღვიძლ-შვილივით წამონაშობი და არა სხვაგან, გარეშეთ დაგდებული და სხვის შვილად აყვანილი, თორემ უამისოთ თაღლითობა გამოვა.

ავიღოთ სათვალდათვალო მაგალითი: ქალბატონი გაბუნია, როგორც არტისტი, სწორ-უპოვარია, როცა ის ჩვენი ცხოვრებიდან აღებულ ტიპებს, მაჭანკლებს, გლეხის ქალებს, ქვრივებს, გამდლებს და სხვათა გვითვალისწინებს, მაგრამ როცა შექსპირისა და შილლერის პიესებს წეეპოტინება ხოლმე, რომ მარკიზები და გრაფინიები დაგვიხატოს, მაშინ კი რა მოგახსენოთ?! რაც თვალით უნახავს, შეზდია და შეუთვისებია, იმას კიდევაც ახორციელებს შესანიშნავად და რაც მხოლოდ შორიდან წარმოსადგენად გახდომია, იქ, რასაკვირველია, ღალატობს შემოქმედებითი ძალა, ნასესხული მიმბაძაობა გამოუდის.

ესევე უნდა ვიფიქროთ რ. ერისთავზედაც, რომ მისი ნიჭი მარტო საპირადო გრძნო-ბებს არ გადაჰყვეს, საჭიროა გზა მოუძებნოს მას. მის ლექსებში ერთი პატარა ლექსი ურევია „პურის მკა“, რომელიც ობოლი მარგალიტია მთელ ჩვენ მწერლობაში. ეტყობა პოეტს კარგად აქვს შესწავლილი სოფლელების ცხოვრება და ამიერიდან რომ ყურადღება მიაქციოს გლეხობას და მის ორგინალურს რთულს ცხოვრებას, მისი ავ-კარგი და ტანჯვა-სიხარული გაგვითვალისწინოს და ჩაგვახედოს სოფლელების გულში, ეს კარგი იქმნება და მისი ნიჭიც თავს იჩენს!

ეს იყო დედა აზრი იმ რეცენზიისა, რომელიც გაზეთში დაიბეჭდა. იმ დროიდან რ. ერისთავი დაადგა მინათითებ გზას და რეცენზენტსაც მადლობით იხსენიებდა.

ახლა გადავიდეთ იმ მეორე შენიშვნაზე, სადაც ბატ. გომართელი უნებურად ცილსა სწამებს თ. რ. ერისთავს და ამბობს: „რაფიელი იყო საუკეთესო გვარიშვილი; აღიზარდა ისეთ წრეში, რომელიც ყმების განთავისუფლების წინააღმდეგი იყო. თუ მხედველობაში მივიღებთ იმ გარემოებას, რომ ისეთი პირნი, როგორც გრ. და ვახ. ორბელიანები ყმების განთავისუფლებას არა თანაუგრძნობდნენ - ერთი მათგანი გლოვითაც კი მიეგება მანიფესტს: რაღა გვეშველება, დავიღუპეთო; თუ ამას მივუმატებთ რაფიელის სრულ სიჩუმეს ბატონყმობის კითხვის შესახებ და მის რწმენას: „ბატონი ყმასა ჰძამობდა, ყმა შვილიც ახლდა სვიანი“ („მგზავრები“, გვ. 280). მე მგონია, უფლება გვექნება, უფრო იმ მოსაზრებას მივემხროთ, რომ რაფიელი არ თანაუგრძნობდა გლეხების განთავისუფლებასო“.

ეს მოსაზრება არ არის ჭეშმარიტი. სჩანს, რომ ბატ. გომართელს წარმოდგენაც არ აქვს იმ მღელვარე დროისა, როდესაც უნდა განთავისუფლებულიყვნენ გლეხები, და ამიტომ ნებასა ვაძლევ ჩემს თავს, რომ როგორც დამსწრემ, რამდენიმე ცნობა გადავსცე მკითხველებს.—ბატონყმობის ურიგობა და აღარ-დროობა ყველას კარგათ ჰქონდა შეგნებული თავისთავად ჩვენში და მიტომაც მანიფესტის მოლოდინს ისე მტრად არ მიჰგებებიან ჩვენში, როგორც სხვაგან. თავადაზნაურთა უმეტესობა სწუხდა, რასაკვირველია, თავის ზარალსა და დაღუპვას, მაგრამ იმას მაინც ვერ ათქმევინებდით, რომ მონების განთავისუფლება, მეთორმეტე საუკუნიდგანვე რუსთველის ნაანდერძევი, ურიგო ყოფილიყოს, საქართველოს თავადაზნაურობამ მართლა რომ იმ დროისათვის საარაკო რამ ჩაიდინა:

ქართლ-კახეთის მებატონეთა უმეტესობამ პირიქით მიჰმართა მთავრობას შემდეგის თხოვნით: ჩვენც ვხედავთ, რომ ბატონყმური კავშირი უნდა მოისპოს ამიერიდან, მრავალ საუკუნეთა კავშირი უნდა გაწყდეს, ერთმანეთს უნდა გავშორდეთ, აუცილებელია. და ჩვენი სურვილია ისე გავეყაროთ ერთმანეთს, არც ჩვენ დაგვწყდეს გული და არც ისინი დარჩენ ჩვენზე უმადურნი: საქართელოს მიწა-წყალი თავად-აზნაურობის სისხლით არის შერჩენილი და ჩვენი მამულები გლეხკაცობის ოფლით მორწყული და მოვლილი. უნდა ძმურად გავყოთ საგლეხო: ნახევარი ჩვენ და ნახევარი იმათ, რომ ერთმანეთში საჩხიკინო და სადავო აღარა დაგვრჩესრაო. მაშინდელი უმეტესობა ამ აზრისა იყო. შეიძლება დღესაც კიდევ ცოცხალი იყოს ზოგი მათგანი და ერთზე მე თვითონ შემიძლია მიუთითო, მაგალითად, თ. რევაზ ვაჩნაძეზე. ამავე აზრს ადგენ იმერეთშიაც.

იმ დროს არათუ წერილით გამოსარჩლება, ბატონყმობაზე კრინტის დაძვრაც არ ხერხდებოდა. მაშინდელ მოღვაწეებს ბევრი უსიამოვნება გარდახდათ და რ. ერისთავს, როგორც მოსამსახურე პირს, ვინ რას გააბედვინებდა. წერა აღარ შეიძლებოდა და საქმით კი დიდი თანამგრძნობი მომხრე იყო დაჩაგრულებისა. ამხნევებდა მებრძოლ ახალგაზდობას და მათს ჭირსა და ლხინში თანამოზიარობდა, ხანდახან წერაც წასცდებოდა ხოლმე... ერთი ლექსის გულისთვის, რომელიც შემდეგ ი. მიქაბერიძის სახელით ბ-ნ კ. ლორთქიფანიძის გამოცემულ კრებულში მოჰყვა, „მთხოვნელი მსაჯულისადმი“-ს, ადგილიც კი დაეკარგა. და ამისთანა კაცზე ბრძანებს უსამართლოდ ბ-ნი გომართელი, რომ ის, როგორც დიდი გვარიშვილი არ თანაუგრძნობდა ბატონყმობის გადავარდნას და წინააღმდეგი იყო ახლად შემოღებულ რეფორმებისა ისე, როგორც სხვები დიდი გვარიშვილებიო, მაგალითად, ვახტანგ ორბელიანი, გრიგოლ და სხვანიო!..

აი ეს მითითებაც უადგილოა!.. ვახტანგ ორბელიანს და მის მსგავს ჩვენ მამებს ჩვენზე ნაკლებ არ ესმოდათ რეფორმების მნიშვნელობა და გრძნობაც ნაკლები არ ჰქონიათ: სწორეთ იმ ვახტანგ ორბელიანმა, რომელსაც ნიშანში იღებს ბატონი გომართელი, ისეთი საქმე ჩაიდინა, რომ მისი მსგავსი არც ერთი იმ მყვირალა ვაჟბატონთაგანს არ ჩაუდენია: ყმის სულზე მისაღები ფული არ მიიღო რამდენიმე ათასი თუმანი! ისინი ჩემი უმცროსი მოძმეები იყვნენ და არა გასაყიდი პირუტყვებიო. ხელუხლებლად დასტოვა ბანკში - დეე იმ ფულით როგორც თავად-აზნაურებისა, ისე მათი შვილებიც გაიზარდონო.

ბოდიშს ვიხდი გომართელთან, რომ ესეები გავიხსენე არა მის საწინააღმდეგოდ, მხოლოდ ჭეშმარიტების აღსადგენად, რისაც მეძიებელი, უეჭველია, თვით ბ-ნი გომართელიც უნდა იყოს.

(ივერია, 1901 წ., №168)

რედაქტორის შენიშვნები

მცირე შენიშვნა

1. დაიბეჭდა „ივერიაში“, 1901 წ., №168-ში.

2. ივ. გომართელის კრიტიკული წერილი დაიბეჭდა „კვალის“ 1901 წ. №№9, 20, 21, 23 და 29-ში, სათაურით „თავადი რაფიელ ერისთავი, როგორც საერო პოეტი“. „კვალის“ მე-20 ნომრიდან სათაური შეიცვალა და იბეჭდებოდა: „ქართული საერო პოეზია, რ. ერისთავი“.

ძმაო სოფრომ!

როცა კარგს რასმე ვხედავთ ჩვენში ან გაკეთებულს და ან დაწერილს, გინდ ჩემის მოსისხარ მტრისაგანაც იყოს, აღტაცებაში ვვარდები!.. მავიწყდება ყოველიფერი საპირადო და მზადა ვარ მტერი გულში ჩავისვენო და წინ ფიანდაზად დავეფინო!.. აგრეთვე უნიჭოდ დაწერილი და უხიაგოდ ჩანადენი რამ გულს მიკლავს და მაბრაზებს... ჩემთვის თავდადებული მეგობარიც რომ იყოს, ხელს ვერ დავაფარებ და პირისპირ წუნს დავდებ. დღევანდელ ცხოვრებისათვის ეს ახირებულობა საწამლავია: მოყვარეს არა ჰზოგავს? - გაუტანელიაო! მტერზე კარგს ამბობს? - უხასიათოაო! ჰფიქრობს უმეტესობა. ეს ყოველიფერი, მართალია, კარგად მესმის, მაგრამ განა გულს შეუძლიან მისი ღალატი, რაც ადამიანს შესისხლხორცებია და რჯულად გადაჰქცევია? მე არ მინდა, რომ კიდეც მოვინდომო, ვერ მოვახერხებ, გულ-გრილად გვერდი ავუარო ჩვენის ქვეყნის ავსა და კარგს, გინდ მცირედიც იყოს ის, თუ საქმით ვერა, სიტყვით მაინც ჩავერევი და კიდეც ეს არის ჩემის ცხოვრების ნარი-ეკალა!.. სიტყვა ერთგან თქმული და მეორეგან სხვებისაგან გადატანილი, იგივეა, რაც ნამდვილი და მისი აჩრდილი: ერთი ხორცშესხმული და მეორე კი ხელში ვერ დასაჭერი, კაცუნა ნაცარქექიების დამფრთხობი და ამაყაყანებელი ლანდი.

ბავშვობისას ერთმა მთიულმა გლეხმა დამლოცა: „გაგზარდოს და გაგადიდოს უფალმა, ისე როგორც მაღლიდგან დაგორებული თოვლის გუნდა და ან სოფლის ჭორიო“.

რამდენი ჭეშმარიტება და სიბრძნეა ამ ორს ლექსში! დიახ! ხშირად ერთი რომელიმე პატარა მთის ჩიტი უცაბედად შეარხევს შტოს, უნებურად ჩამოაგდებს თოვლის ნაგუნჯალს, ის დაკოტრიალდება თავდაღმართისკენ და თანდათან იზრდება, გადაიქცევა დიდ უშველებელ ზვავად და უცნაურის ხმაურობით ჩადის ბარად. აქ კი იშლება ათას სხვადასხვა თოვლის გუნდებად და სანამ გაზაფხული არ გააქარწყლებს, ყველას წინ ხვდება. თვალში ეჩხირება.. სწორედ ამგვარივეა გადატანილ-გადმოტანილი სიტყვაც, ანუ სოფლის ჭორი! მხოლოდ იმ განსხვავებით კი, რომ ბარს გაზაფხული რამდენიმე თვის შემდეგაც უდგება და ჭორებით ყბად აღებულ ადამიანს კი გვიან - სიკვდილის შემდეგ.

ჰერიჰაა! ესეები რა დროსიაო? - იტყვის ჩემზედ, - ახალი ნააღდგომევია, მე ჩემს კონსისტორიაში ყელამდი საქმეებში ვარ ჩაფლული, წამ-წუთი თვეებად მიღირს და ამას კი ჭიანური გაუბამს?! მართალია, მეც გეთანხმები, მაგრამ შენივე ბრალია: რათ გაუბი ჩემდა უნებურად სიმები ჩემს ჭიანურს? „ნუ შეხვალ, ნუ ებანები, ნუ გამოხვალ, ნუ თრთიო“, ხომ გაგიგონია? აბა, ყური უნდა დამიგდო! მეტი გზა აღარა გაქვს. სატაბლო საქმეებს მერეც მოესწრები. სულ პირველად რომ შენი „ცეცო“ წავიკითხე, მომეწონა. მართალია, ნაცადი ხელის ძალიანი შალაშინი აკლდა, სხვადასხვა ნაწევრების ერთმანეთთან გადაკავშირება ხელოვნური ვერ იყო, მაგრამ შიგადაშიგ, ცალ-ცალკე კი ჰკაფიობდა ავტორის ნიჭი და შემოქმედების ძალა. „აი ვისგან უნდა გამოველოდეთ ბევრს, თუ გრძნობა-გონებას საზრდოს არ გამოულევს-მეთქი“... ვამბობდი აღტაცებით. გაიარა დიდმა ხანმა და მოლოდინი არ გამიმართლდა!.. ხელოვნებამ ადგილი დაუთმო პუბლიცისტურ ქადაგებას შენს მწერლობაში და აღმა-ფრენას ფრთები შეეკვეცა! შენც, მიუხედავად შენის დიდი ნიჭისა, დაგიხელთა, დაგიმორჩილა იმ სენმა, უცხოეთიდან რომ შემოგვეპარა, ესე იგი, კაზმულ სიტყვით ქადაგებამ, რომელიც ასე უდგება და უხდება ჩვენს ცხოვრებას, ზნესა და ჩვეულებას, როგორც ვოდკა კახურს და კვასი ოჯალეშს! ხელოვნება თავის-თავად მარტივად მშვენიერება და ძლიერებაა! როგორც მზეთუნახავს არ ეჭირვება ფერ-უმარული და მორთვა-მოკაზმვა, ისე არც ხელოვნურ ნაწარმოებს ზედმეტი სიტყვა-კაზმულობა და გაცვეთილი აზრებით გაელფერება. ეს უბრალო ჭეშმარიტება შენ ჩემზე ნაკლებად არ გესმის, მაგრამ ძნელია წამხედურობა! ტყუილად კი არ არის ნათქვამი: „წამხედაობამ წაახედაო, სხვისი თვალით გაახედაო“! შენ გული სხვების მიხედვას გადააყოლე და მეც მომიკალი გული.

ხომ იცი?! როცა ვისმესგან ბევრს გამოელი და ცოტას მეტს ვეღარ ღებულობ, გინდ სულაც არ მიგეღოს, ისე გწყდება გული. შარშანდელმა შენმა თხზულებამ „წარსუ-ლიდგან“ ისევ მომიბრუნა გული მოულოდნელად. აქ ყოველიფერი იყო, რაც კი მოეთხოვება ნიჭს: სიტყვა, კილო, აზრი, „ცალ-ცალკეობა და გაერთიანებაცა“. ის იყო უფურჩო სარკე ჩვენი მამების ცხოვრებისა. მღვდელი, ერი, ბატონი, ყმა, ქალი, კაცი, მოხუცი და ყმაწვილი, ყველა თავ-თავისის სახით წინ დაგვიდგა. ეტყობოდა, რომ ავტორის სამხატვრო საგანი შეესისხლხორცებია და ძალდაუტანებლად, დიდხანს ეტარებია გულით, ისე როგორც დედას მუცლით შვილი, და მერე წამოეშობა დროზედ კანონიერად. თუ გახსოვს, კიდევაც გირჩიე მაშინ: ეს პირველი ნაწილი თავის-თავად დამთავრებული რამ არის და ზედ ნუღარას გადააბამ-მეთქი! არ დამიჯერე და მიაკერე მეორე ნაწილიც. „ჩემის ცხოვრებიდან“ დასებური „პროტოკოლები“ და მით ჩააშხამე პირველი ნაწილის სიტკბოება!.. სალხინო მაყრულს სამგლოვიარო ზარი მიაყოლე!.. ამით ის კი არ მინდა ვთქვა, რომ ის მეორე ნაწილი არ ვარგია-მეთქი! არა, ცალკე, თავის თავად ისიც არ იქნებოდა ურიგო, მაგრამ აქ კი უადგილოდ გამოდგა. ზარსაცა და მაყრულსაც თავ-თავისი დრო და ადგილი აქვს. პირველს - ჭირში, ტირილის დროს და მეორეს კი ლხინში, ქორწილზედ. ეს უადგილობა არ მეჭაშნიკა და როცა შემდეგში მას თან მოჰყვნენ შემონაკვეთი და ნაფაცა-ფუცებად გამონასხარტი შენი საკვირაო ფელეტონები, მაშინ კი სრულიად გადავწყვიტე იმედი. მაგრამ დაილოცოს ძალთა-ძალი!..

აღდგომის კვირაში მეგაზეთე შემოვიდა ჩემთან, ჩვეულებისამებრ მიმახარობლა „ქრისტე აღსდგაო!“ და მომაწოდა „ცნობის ფურცელი“. ჩამოვართვი და გავშალე... „უკვდავების წყარო ვარ“-ს მოვკარი თვალი და შევუდექი კითხვას. გამიტაცა. თედო რაზიკაშვილისა და ან ვაჟას დაწერილი მეგონა, რადგანაც ისინი საქართველოს ბუნებასთან, როგორც მთიელები, თანშენაზარდნი არიან. თანდათან უფრო და უფრო მატკბობდა მოთხრობა და ბოლოს რომ დავხედე, მაშინ კი გამიორკეცდა სიხარული, აქ შენი სახელი და გვარი იყო მოწერილი, და უნებურად წამოვიძახე: „ჭეშმარიტად აღსდგა“-მეთქი. ნუ დამძრახავ, კაცი ვარ სუსტი და თავმოყვარეობა მომეცა, რომ ჩემი წინანდელი იმედები შენ შესახებ არ გამიმტყუნდა. ეს პატარა თხზულება სწორედ ძვირფას მარგალიტის მანიაკად დარჩება ჩვენს მწერლობაში და მეც, ამის მკითხველს, მეგრული ღიღინი მადგება ენაზე:

„ყელსაბმელო მარგალიტო,
ნეტავ მარად ჩემთან იყო!
ნამეტანის სიყვარულით
მეშინიან არ ჩაგკვნიტო!“

კარგი რამეა, კარგი... მხოლოდ ერთი, ბეწვის ოდენა, პატარა რამ ფურჩი კი შეპარვია და ის უნდა გაიწმინდოს, ჩემის აზრით: წყარო რომ ამბობს - ბერძნები ტყუილად კი არ მაღმერთებდნენო, ის ცოტა არ იყოს, წაკუდაბზიკაობა არის! სად ჩვენებური წყარო და სად ბერძნების მითოლოღია... უკეთესი არ იქნებოდა და უფრო ნამდვილიც, ეთქვა: „ტყუილად კი არ შემომტრფის და შემომხარის ქართველიო“ და ან სხვა რამე ამგვარი, ადგილობრივი და არა უადგილოდ შორისად ხელწანაპოტინები. რასაკვირველია, ეს არც კი ღირდა შესანიშნავად, მაგრამ, ხომ გაგიგონია მოტრფიალეს ჟინი: ჩემს სატრფოს მუმლიც ნუ დააჯდებაო!.. ახლა კი ვხედავ, რომ შენს ნიჭს შესაფერი გზა აურჩევია და თუ აღარ გადაუხვევ, შენ იცი! თითოეულ ერს თავისი საკუთარი ერთი მეორისაგან განსხვავებული სახე აქვს და მათ ლიტერატურასაც, როგორც სარკეს ამა თუ იმ ერისას, განსაკუთრებითი ელფერი უნდა ედვას. ჩვენი მწერლობაც უტყუარი სარკე უნდა იყოს ქართველობისა; შიგ უნდა ისახებოდეს საქართველოს მრავალ-ფეროვანი ბუნება მისის მიწა-წყლით, მთა-ბარით, ტყით და ველით და სხვანი. ქართველის გრძნობა-გონება ხორცშესხმულად უნდა მოძრაობდეს შიგ უმეტნაკლოდ, ზომიერად; აწმყო წარსულს უნდა ეთანხმებოდეს და ორივე ერთად კი მომავლისაკენ მიიწევდეს. თუ ეს არ იქნება, ჩვენი მწერლობაც უმნიშვნელო იქნება, როგორც უბრალო რამ, უსახო ლანდი. ჩვენდა სამწუხაროდ, ჯერჯერობით მაინც ასეა და მიუხედავად ამისა, რომ ნიჭიერები არ გვაკლიან, ჩვენი ლიტერატურა გადასხვარჯულებული და გახუნებულია. ლიტერატურას თავისი მშობლიური სარჩულ-საპირე ეჭირვება და რაც გვაკლია, და საჭირო კი არის, მისი გადმომყნა და გადმონერგვა აუცილებელია, მაგრამ ამ შრომასაც თავისი შესაფერი წესრიგი და კანონი აქვს: ჯერ ნიადაგი უნდა მოვუმზადოთ, თორემ უამისოდ ნერგი ვერ იხარებს. და ნიადაგი კი მზადდება საზოგადოდ მხოლოდ იმგვარ ნაწარმოებებით, რომელნიც ჩვენის ქვეყნის სხვადასხვა კუთხეებს გვიხატავს და მათთან სულიერად გვაკავშირებს. ეს არის პირველი საფეხური ლიტერატურისა. ჯერ ეს უნდა გამაგრდეს, გამტკიცდეს და მერე თან სხვაც მიჰყვება. თანდათანობას და ზედი-ზედობას ვინც გაურბის, იმას ნახტომი ეშლება. „უკვდავების წყარო ვარ“ სწორედ სანიმუშოა ამ შემთხვევაში და როცა ჩვენი ახალგაზდა მწერლები ამავე გზას დაადგებიან, მაშინ მეც სიამით ვიტყვი: „აწ განმიტევე“-მეთქი და მანამდე კი მეც ისე უნდა ვიგალობო, როგორც ანჩისხატის დეკანოზი გალობდა, როცა უცხო მკვდარს წინ წაუძღოდა: „არ ვიცი ჩვენიაო, არ ვიცი სხვისიაო, ღმერთმა იცის თუ ვისიაო“.

(ივერია, 1901 წ., №103)

რედაქტორის შენიშვნები

წერილი მეგობართან

1. დაიბეჭდა გაზ. „ივერიაში“, 1901 წ., 13 მაისის №103-ში.

2. სოფრომ მგალობლიშვილი (1851-1925) - ცნობილი ხალხოსანი მწერალი. პირველი მოთხრობა - „რა მიზეზია“ დასწერა 1872 წ., იგი „დედა მაიას“ სახელწოდებით დაიბეჭდა „ივერიაში“ (1881 წ.). ს. მ-მა დაამთავრა თბილისის სასულიერო სემინარია 1867 წ., შემდეგ პედაგოგიურ მოღვაწეობას ეწეოდა გორში 1893 წლამდე. 1886 წლიდან თანამშრომლობდა ილიას „ივერიაში“. წერდა გუნცაძის და ერაძის ფსევდონიმებით. ს. მ-ის მოთხრობები გამოსულია ორ ტომად 1926 წ. და ერთ ტომად 1851 წ. (გ. თავზიშვილის რედაქციით).

ს. მგალობლიშვილს ეკუთვნის საინტერესო მოგონებები „წარსულიდან“, „სოციალ-რევოლუციური მოძრაობა საქართველოში 1870-80 წ.წ.“ და მოგონებები ქართველ მწერალ-მოღვაწეებზე (გამოცემულია ერთ ტომად - იხ. „მოგონებები“, თბილისი, 1938 წ. ლევ. ასათიანის რედაქციით).

3. ს. მგალობლიშვილის მემუარულ-ბელეტრისტული ხასიათის ნაწარმოები „წარსულიდან“ დაიბეჭდა ჟურნალ „მოამბეში“, 1898, 1899 და 1900 წ.წ. ნომრებში.

„კარგი შვილის დედა ხარ, ღმერთმა გიბედნიეროს შენი მზე-ჭაბუკიო!“ - უთხრეს ერთ დედას. საბრალომ ამოიოხრა და სთქვა:

მეც ვიცი, რომ კარგიაო,
მაგრამ არას მარგიაო!
რაც რამე მაქვს და რაცა აქვს,
სულ გულთამზის ბარგიაო!

თურმე იმ დედის ერთას მეზობლის ქალი, გულთამზე, შეჰყვარებოდა და მის მეტი აღარავინ ახსოვდა. სხვებს რომ ხედავდა, ის ელანდებოდა, რასაც კი სადმე ნახავდა - მისი იყო თუ სხვისი - ყველაფერი გულთამზის ეგონა. ამისი არ იყოს, ღმერთმა კარგი მოგცესთ, კარგი რამ ჩვენი პროფესორი მარრი იყოს, როგორც მეცნიერი, შრომის მოყვარე და სასარგებლო მაგრამ... მაგარი ის არის, რომ გულთამზეზეა გადაყოლილი და მისი გულთამზეც სომხეთია. საითაც უნდა გაიხედოს - მარტო სომხეთი ეხატება თვალწინ, რაც უნდა ნახოს - ყველაფერი სომხებისა ჰგონია და სომხურ ბრძმედში უნდა გაატაროს, მართლა რომ სნეულება ყოფილა სიყვარული! და .რუსთაველსაც მიტომ უთქვამს: მიჯნური შმაგსა გვიქვიან არაბულითა ენითაო! - დიახ! შმაგობა ყოფილა სიყვარული და უმართლოთ არც ალექსანდრე ჭავჭავაძე დამღერის:

სიყვარულო, ძალსა შენსა
ვინ არს, რომე არ ჰმონებდეს?...
შენგან მეფე მონას ეყმოს,
შენგან ბრძენი ხელად რებდეს და სხვა.

რას მოვიფიქრებდით, რომ მიჯნურობით გაშმაგებული ბატონი მარრიც თურმე ველად რბოდა, სანამ ერთმა მოულოდნელმა შემთხვევამ არ აგვიხილა თვალი. ჩემს კრებულში მცირე რამ შენიშვნა დავბეჭდე სომხების შესახებ, და თურმე ის ეწყინა ბატონ პროფესორს. შეხტა და შებზრიალდა, ახა, ვაგლახმეო! ვინ გაბედა ჩემი სატრფოს ხსენებაო! გადაღუნა ისტორიული შვილდი, გაამრუდა ისარი და ამომიღო ნიშანში; მაგრამ, საკვირველი ის იყო, რომ ჩემსას კი არ შემოვიდა, სხვების ბანაკში გადაშპა (გადაიჭრა) და იქიდან ამიტეხა განგაში. ქართულად კი აღარა მითხრა-რა, რუსულად დამიბაბასინა და სომხურად ბანი მიაცემინა. გამიკვირდა და, რომ გამო-მერკვია ეს უცნაურობა - სიმდაბლითა და მორჩილებით წარვუდგინე საბუთები. მაშინ სულ მოთმინებიდან გამოვიდა და უფრო ახირდა, რა საბუთი, ვისი სიტყვა და რისი ჭეშმარიტება? შენ რა იცი ჩვენ სამეცნიეროში გოჭს კუდი სად აბიაო, რომ სიტყვას მიბრუნებო? შენთვის ისიც დიდია რაცა ვთქვი, თორემ ისტორიული ფაქ-ტები რომ დაგირღვიო, სადა მცალიანო? და სხვა. წინ დაუხედავათ და უბოდიშოთ ქვა და გუნდას მაყრიდა თავზე, და მაშინ კი მივხვდი, რომ მზეჭაბუკი - მარრი, სომეხ გულთამზის სტვირზე შუშპარობდა... და მეც გავჩუმდი. - ყველაფერსა აქვს დასასრული! - ვამბობდი გუნებაში. - მიჯნუ-რობის სიცხე რომ გამოუნელდება ჩემს მოკამათეს, მაშინ უფრო სწორი თვალით შეხედავს ყველაფერს, გამობრუნდება, დედასაც იცნობს და ჩვენც უფრო სამართლიანად მოგვეპყრობა-მეთქი. მაგრამ თურმე ვცდებოდი! რამდენიმე წლის შემდეგ რუსულად დაიბეჭდა ერთი კრებული, სახელათ „ძმათა დახმარება“; მიზანი მისი ის იყო, რომ გამომცემელს მთელს რუსეთში ფულები შეეგროვებია ოსმალეთში გაჭირვებულ სომხებისათვის და თანაც, იმავე დროს, მეგანგაშობა (რეკლამა) გაეწია მათთვის ამ კრებულში, თუმცა მისი ადგილი კი არ იყო, მაგრამ მაინც თვალსაჩინო ადგილი ჰქონდა დათმობილი ბატონ მარრის პოლემიკას ჩემთან, მაგრამ იმდენათ გადაკრიმანჭულებული და გაუკუღმართებული კი იყო ის ჩვენი წინანდელი პოლემიკა, რომ მე შემრცხვა გამომცემლის მაგიერ. მაშინ კი გადავწყვიტე, რომ ჩვენი მზეჭაბუკის მიჯნურობის სენი უკურნებელი ყოფილა-მეთქი და გადავიგდე გულიდან; აღარ მეგონა, თუ კიდევ როდისმე მომაგონდებოდა, მაგრამ ნათქვამია, მთა მთას არ მოხვდება, თუ არა კაცი კაცს კიო. ბატონ კარიჭაშვილის შეფ-რქვევით შექებამ მეც სურვილი ამიძრა, რომ გადამეთვალიერებია ბატონ მარრის უკანასკნელი შრომა და გამოცემა შავთელისა და ჩახრუხას შესახებ. გადავსინჯე და კმაყოფილი დავრჩი. ეს უკანასკნელი შრომა მართლა რომ მოსაწონია; რვა საუკუნის განმავლობაში გადამწერლებისაგან დაბურდული და დახლართული ტექსტი ორივე პოემისა ბატონ მარრს წესიერად აღუდგენია და შესაფერი ლექსიკონიც ჩაურთავს, მაგრამ მაინც ეს მაგალითო შრომა დამთავრებული არ არის. მიკვირს, როგორ ავიწ-ყდება ბატონ პროფესორს, რომ რაც მეცნიერისათვის ცხადია, ის ჩვენთვის, უბრალო მკითხველებისათვის, ბნელია და ძნელი გასაგები. საჭირო იყო, რომ ტექსტის აღმდგენელს იქვე გვერდით პროზით დაეწერა ჩვენდა გასაგებათ, რასაც ლექსები გვეუბნებიან, და აეხსნა ჩახრუხაულებისა და მაჯამების მნიშვნელობა, რადგანაც ისინი პოეტურ გამოცანას შეადგენენ და დიდ ისტორიულ ცოდნასაც მოითხოვენ, რომ გაარკვიოს კაცმა, თუ არა, უამისოდ, მარრისაგან აღდგენილი ტექსტიც ისეთივე გაუგებარია, როგორც ადრინდელი ნაბეჭდები. ამისივე ბრალი უნდა იყოს ისიც, რომ პირადად მე ვერ მაკმაყოფილებს ეს ნაშრომ-ნაღვაწი და ბევრში ვერ დავთანხმებივარ პატივცემულ პროფესორს. რომ შავთელს აბდულ-მესია არ რქმევია, ეს არ ახალია, ძველია; თვითონ ჩუბინაშვილმაც შეიგნო თავისი შეცდომა მესამოცე წლებში და ამაზე ერთ ვისმესაგან სტატიაც იყო „დროებაში“ დაბეჭდილი, და იმ დღიდან ვთვლიდით შავთელისაგან დაწერილ აბდულ-მესიას დაკარგულათ. განსვენებული ნიკოლოზ ტარიელის ძე დადიანი, ძველ მწერლობის დიდი მოტრფიალე, ხშირად ამბობდა ხოლმე, რომ „აბდულ-მესიანი“ შავთელისა ჩვენ საგვარეულო წიგნთსაცავში იყო, ჩემამდეც მოაღწია და როდესაც ნოქალაქევში სახლი გადამეწვა, სხვა წიგნებთან ერთად ის ეგზემპლიარიც დაიღუპაო. მთლად თავიდან ბოლომდის აღარ ახსოვდა ის თხზულება, მაგრამ ზოგ-ზოგი ადგილები კი მოჰყავდა ხოლმე ზეპირად. რამდენიმე ტაეპი მეც მაგონდება, მაგალითად, ერთი ნაწყვეტი:

აბდულ მესსია,
მტერთა მესია
სარკინოზთ მეპყრა
ხელთა მესია.

მეორე კიდევ:

მტერთა მძლეველსა,
ისრით მძლეველსა
თვით ჰყოფს მეხარკეთ
ხარკთა მძლეველსა და სხვა.

ამგვარ ნაწყვეტებს ბევრჯელ იტყოდა ხოლმე, და, რადგანაც იმერეთი იმას ბევრი იცნობდა - უეჭველია, სხვებთანაც ექნება ნათქვამი და ან ეგება მის ქაღალდებშიაც დარჩა და საჭიროა გამოკვლევა. რამდენათ უეჭველია, ესეები ყველა, არ ვიცი, მაგრამ მე არც მარტო ამაზე ვამყარებ ჩემს რწმუნებას, რომ „აბდულ-მესიანი“ სხვა არ ყოფილიყოს და ის კი, რომელზედაც გვითითებს ბატონი პროფესორი. ჩემი აზრით, ეს თხზულება დავით აღმაშენებლის ქება კი არ არის, დავით სოსლანს, თამარის მეუღლეს, შეეხება. წინააღმდეგ შემთხვევაში ზოგიერთი ადგილები ამ ჰარმონიულის თხზულებისა გაუგებარი რჩება. მაგალითად პირველი:

ღმერთმა სამოთხით
მოგვცა სამოთხით
ეთერ ბრწყინვალე
მზეებრ სადარი... და სხვა.

ეს პირდაპირ დავით სოსლანს შეჰფერის, ქმრათ რომ მოჰგვარეს თამარს. ღმერთმან სამოთხით მოგვცაო, ე.ი. ედემიდან გამოიყვანაო. მაგრამ მეორე სამოთხით რაღას ნიშნავს, თუ არ იმას, რომ ეს სიძე ბაგრატიონის გვარისავე იყო და ნათესავი თამარის მესამ-მეოთხით, ე.ი. შორეული სახლის შვილი. დავით აღმაშენებელზე კი ეს არაფერ შემთხვევაში არ ითქმებოდა. მეორე:

მან იოსებსა
არ იოსებსა
სიტურფე ართვა
თვით მზგავსი მისა... და სხვა.

აი, რას ამბობს აქ ქების შემსხმელი: იოსებ მშვენიერს სიტურფე წაართვა და მიემსგავსაო. არ იოსებსო, რომ ამბობს, ეს რაღას ნიშნავს? იმას, რომ უბრალო ოსს არ გავსო. თუმცა (იგულისხმეთ) ოსებიდან კი არისო; და დავით სოსლანიც ხომ ოსთ ბატონი იყო. არც ეს ლექსი მიუდგება დავით აღმაშენებელს. მესამე:

გვრიტთა მართვისა
თვარ აქვს მართვისა
თქვენებრ სურვილი
მეუღლობისა... და სხვა.

თუ არ თქვენ, მაშ სხვას ვისა აქვს თქვენებური სურვილი გვრიტივით შეუღლებისაო. ნუ თუ ეს დავით სოსლანზე და თამარზე არ არის ნათქვამი? და ეკუთვნის დავით აღმაშენებელს და მის ცოლს, ყივჩაღეთის მეფის ასულს გურანდუხტს? ეს სიტყვები მაშინ სრულებით უადგილოთ და უაზროთ მიწებებული იქნებოდა. მეოთხე:

წარ თუ წარსულ ვართ
არ განწირულვართ,
რადგან თქვენ გპოეთ
მზედ უფლებისა... და სხვ.

არ განწირულვართ, უცხოს ხელში არ ჩავარდნილვართ, რადგან თქვენ გპოვეთ, ბაგრატიონისივე სამეფო გვარის წევრი, ღირსად მზეთ უფლებისა, ე.ი. თამარის მეუღლებისა და სხვა.

ვიმეორებ, ამგვარი ადგილები რომ სიტყვითი სიტყვით ახსნილი ჰქონოდა ბატონ მარრს, ჩვენთვისაც ნათელი იქნებოდა და უმისოდ კი ამ სადაო ადგილებს იჭვში შევყევართ და ვერ ვეთანხმებით, რომ ეს მუნასიბი „აბდულმესიანი“ იყოს და არა დავით სოსლანის ქება.

სხვა, რაც შეეხება ჩახრუხაულის ახსნას, ბატონი პროფესორის აზრი დიახ საგულის-ხმოა; ეს არ არის ერთიანი პოემა, სხვადასხვა დროს ნაწერ სასიმღერო მაჯამებისა და ჩახრუხაულების კრებულთა, ერთმანეთზე გადაკინძული. ჩახრუხაძე რომ არ ყოფილა მწერალი - ეს იჭვს გარეშეა. ამას აკადემიკოსი ბროსეც ჰფიქრობდა, „ჩახრუხაული“ ლექსის გვარია, (ისე როგორც ბაიათი, შაირი, ფისტიკაური, მაჯამა, მუხამბაზი და სხვა). მაჯამა იმნაირ სამღერალ ლექსსა ჰქვიან, რომელსაც ბოლოში რითმათ ერთიდა-იგივე სიტყვები აქვს, მაგრამ სხვადასხვა მნიშვნელოვანი კი. მაგალითად:

ვიწყო წერა მაჯამით,
დაშრეს ჩემი მაჯა მით,
სიყვარულის შარბათი,
რომ შემასვა მა ჯამით... და სხვ.

„ჩახრუხაული“ კი მისთანა გვარის ლექსია, რომელიც თავშივე ერთისა და იმავე სიტყვებით იწყება, მაგალითად:

არ იონათან,
არ იონათან
ვინ ქმნა მას ზედა... და სხვ.

ან კიდევ:

ხარკე - ის - არი,
ხარკე - ის - არი
სიმდიდრით ლაღი - და სხვ.

„ჩახრუხაული“ იმასვე ნიშნავს, რასაც კრიმანჭული; ეს ორივე სასიმღერო და საგალობელი ტერმინი იყო ძველად, მაგალითად, სასულიერო გალობის დროს კრიმანჭული ანუ კნინმანჭვული იმ წვრილ ხმას ერქვა, რომელიც ბანს, მაღალ-ბანს, თქმულს და სხვებს ერთმანეთს უკავშირებდა, გადააბამდა ხოლმე. ახლა კი კრიმანჭულს საერო სიმღერებშიაც ხმარობენ, მაგალითად, გურია-იმერეთში კრიმანჭულს ერთისა და იმავე ხმის სულმოუბრუნებლად ამოსკვნას ეძახიან; იმასავე ნიშნავს, რასაც ტრელი, და ჩახრუხაულიც ამავე ტრელს უნდა ნიშნავდეს იმ განსხვავებით კი, რომ სიტყვები უნდა იყოს ჩართული. ამ საუკუნის გამოჩენილი მგალობელ-მღერალი და ავთანდილის მაგვარი ტიპი, დათა გუგუნავა, კრიმანჭულით შეკაზმულს სიტყვებს ჩახრუხაულს ეძახდა. ჩახრუხაული ჩახრუხაძისაგან კი არ უნდა იყოს წარმომდგარი, ამისი სათავე სხვაგან უნდა ვეძიოთ... მაგალითად, ჩახრუხი სპარსულად ერთგვარ ბულ-ბულის მსგავს მოჭიკჭიკე ჩიტსა ჰქვია, და ახლაც რომ ვამბობთ ხოლმე, სიმღერა რომ მოგვეწონება, ჩააბულბულა, ჩაბულბულებულიო და სხვა. და რატომ ამგვარადვე არ წარმოსდგა სიტყვა „ჩახრუხაული“-ცა.

რაც შეეხება ბატონ მარრის იმ უკანასკნელ აზრს, რომ ჩახრუხაულის სახელით დაწერილი თამარის ქება რუსთაველის დაწერილიაო და ჩახრუხას ეძახის თავის თავსო, ამაზე ვეთანხმებით კი არა, კიდევ უფრო შორსაც მივდივართ. არა თუ მარტო თამარის ქება, ჩახრუხაული დაწერილია დავითის ქებაც, ის, რომელსაც ბატონი მარრი შავთელს აწერს - რუსთაველისავე დაწერილია და სამივე ერთად „ვეფხისტყაოსნის“ ავტორს ეკუთვნის, ამას არა თუ აზრის თანხმობა, თვით სიტყვების ერთგვარი ხმებიც კი გვიმტკიცებს. და თუ მართლა ერთისა და იმავე ავტორის ნაწარმოები არ არის და სხვადასხვის, მაშინ სჩანს, რომ ერთი მეორისაგან გადმოუღიათ, მოუპარავთ, ბრმათ მიუბაძავთ და ამას როგორ იკადრებდა ან ერთი მათგანი, მაშინ როდესაც თავის თავად შემოქმედებითი ძალი უმწვერვალესობამდე მიუყვანიათ.

ამას ყველაფერს გულდაგული შრომა და გამოკვლევა ეჭირვება; და მეც მიტომ წარმოვსთქვი ჩემი აზრი, რომ სხვებმაც მოჰკიდონ ხელი, ჩაუკვირდნენ, თავისი შენიშვნა მოგვაწოდონ და არ გადაიგდონ გულიდან სამარადისოთ დასავიწყებლათ ის, რაც ქართველებისათვის ისე საგულისხმოა, როგორც ინგლისელებისათვის მილტონი და იტალიელებისათვის დანტე და სხვანი.

(ივერია, 1902 წ., №154)

რედაქტორის შენიშვნები

მცირე რამ პროფესორ მარის უკანასკნელი თხზულების გამო

1. დაიბეჭდა გაზ. „ივერიაში“, 1902 წ., 21 ივლისის №154-ში.

2. აკაკი, როგორც ჩანს, გულისხმობს თავის სტატიას - „უბრალო საუბარი (შენიშვნე-ბი)“, რომელიც დაბეჭდილი იყო „აკაკის კრებულში“, 1898 წლის №7-ში.

პროფ. ნ. მარმა აკაკის ამ წერილის გამო რუსულ გაზეთ „ნოვოე ობოზრენიეში“ მოა-თავსა „ქართველი პოეტი აკაკი სომხების შესახებ“ (1898 წ., №№4841, 4842).

აკაკიმ საპასუხო წერილი დაბეჭდა გაზეთ „კავკაზში“ (1898 წ.). ამას მოჰყვა ნ. მარის წერილი იმავე „ნოვოე ობოზრენიეს“ ფურცლებზე „პასუხის ნაცვლად პუბლიცისტ-პოეტს“ („ნოვოე ობოზრენიე“, 1898 წ., №№4892, 4894).

3. „ბატონ მარრის უკანასკნელი შრომა და გამოცემა შავთელისა და ჩახრუხაძის შესახებ“ - აკაკი გულისხმობს ნ. მარის ნაშრომს: «Дpeвне-гpyзинские одописцы (XII в) I Пeвец Давида Строителя; II Певец Тамары» 1902 г.

ერთად-ერთი ჩემი თხზულებათაგანი, რომელიც განსაკუთრებით მიყვარს და გასაოხრებლად მენანება, არის „ჩემი თავგადასავალი“. ნათქვამ ია: „ყვავსაც თავის ბახალა მოსწონსო“. შეიძლება დიდი არა იყოს-რა, მაგრამ მე კი წმინდა გული და წრფელი სული მაქვს შიგ ჩადებული. ამ თხზულებაში ყოლიფერია მოხსენებული, რაც კი ნახევარ საუკუნის განმავლობაში მინახავს და სარწმუნოდ გამიგონია. საკუთრად ჩემ შესახებ საინტერესო, მაინცდამაინც, იმდენი არა არის-რა, რამდენიც სხვებისა. აქ არიან მოხსენებული: 1) ჩვენი მოღვაწეების წერილები, მაგალითად: გაბრიელ ეპისკოპოზის, დიმიტრი ყიფიანის, იაკობ გოგებაშვილის, გიორგი წერეთლის, ნ. ნიკოლაძის, ვანო მაჩაბლის და სხვათა მრავალთა, ვისიც წერილი კი საზოგადო საქმეს შეხებია. 2) ბიოგრაფია საზოგადო მოღვაწეების და ჩემი პირადი შეხედულება მათ შესახებ. 3) ბანკების დაარსება ჩვენში, წერა-კითხვის საზოგადოების, თეატრისა და მათ გამო გამოწვეული არჩევნები, ზედ მოყოლებული ავან-ჩავანებით. 4) ბატონ-ყმობის ამბავი. 5) ძველებური ზნე-ჩვეულებანი. 6) მათი გადავარდნა და სამაგიეროს მემოღება. 7) საისტორიო ანეკდოტები და სხვანი... ერთი სიტყვით, ჩემი შეძლებისა და გვარად, ნამდვილი სარკე ნახევარ საუკუნისა! ეს ნაწარმოები, რომლის ხელმძღვანელობას თვით მე ვკისრულობ, რომ ჩემდა გუნებისად გამოიცეს, მრავალ ტომიანი იქნება. და რადგანაც ერთად მათი გამოცემა არ მეხერხება, ჯერ უნდა გამოიცეს პირველი ტომი, რომლის ბეჭვდასაც ამ იანვრიდან შევუდგები. ფასი თვითეულ ტომისა მანეთია და ვისაც ჰსურს შეძენა, რადგანაც ათასორასზე (1200) მეტი არ იბეჭდება, შეუძლია ამ თავითვე დაიკვეთოს შემდეგის ადრესით: Tифлис, типогрaфuя «Гyтeнбepг», князю Акакию Ростомовичу Церетели და აგრეთვე ხელის მოწერა შეიძლება ტფილისში „ქ. შ. წერა-კითხვის გამავრცელებელ საზოგადოების“ კანცელარიაში, შიო ქუჩუკაშვილის სახელობაზე და ქუთაისში ბეჟანეიშვილის წიგნის მაღაზიაში.

(ივერია, 1902 წ., № №257, 260, 266)

რედაქტორის შენიშვნები

განცხადება

1. იბეჭდებოდა „ივერიაში“, 1902 წ., №№257, 260, 266.

2. როგორც ცნობილია, აკაკიმ, სხვადასხვა გარემოებათა წყალობით, თავისი განზრახვა მთლიანად ვერ შეასრულა: „ჩემი თავგადასავალი“ აკაკის „განცხადებაში“ წარმოდგენილი გეგმით ვერ იქნა მის მიერ ბოლომდე დაწერილი.

ქართული სტამბის ისტორია ნაამბობი აქვს ჩვენ თანამედროვე, საყურადღებო მოღვაწეს ზ. ჭიჭინაძეს და მიტომაც პირდაპირ გადავდივარ დიუბელირის სტამბაზე. მესამოცე წლებში გ. წერეთლის მეცადინეობით გამოწვეულმა და ნ. ნიკოლაძის მეოხებით სულ-ჩადგმულმა პატარა წრემ შეიძინა დიუბელირის სტამბა. ამ სასიამოვნო გარემოებამ იმ საღამოს ლხინიც გამოიწვია და სწორედ იმ ღამის სუფრაზე ითქმის: „ყველი და პურიო, მოლხენა ძმურიო“. ყველსა და პურს მხარს უმშვენებდა მწვანილეულობა და ზედმეტად ძეხვები, მადის გასაღვიძებლად კოტრიალობდა სუფრაზე, და ბოთლებიც წყალ-წყალა ღვინით მზად იყვნენ თავი მოეხარათ მოქეიფეთა წინაშე. ამის მეტი სანოვაგე სუფრას არა წაჰკარებია-რა. არც ჩვეულებრივი საპირფერო სადღეგრძელოები და არც გამაღლებული „მრავალჟამიერი“, მაგრამ მოლხენა კი გულწრფელი და წმინდა იყო!.. ბევრი საგულისხმო სიტყვა წარმოითქვა იმ მრავალმნიშვნელოვან სუფრაზე. სხვათა შორის, მაგონდება გ. წერეთლის აღტაცებული სურვილ-იმედები. სახე გაბრწყინებული და ოცნებით აღფრთოვანებული ამბობდა: ეროვნულმა წმინდა გრძნობამ, სჯულთან ერთად დაკავშირებულმა, შემოიღო ვალახეთით ჩვენში სტამბა. იბეჭდებოდა და ვრცელდებოდა ხალხში საღმრთო წერილები. ჩამოსხმული ანბანი, ასოები სახატეზე ედვათ და ისე ინახავდნენ, როგორც სიწმინდესა. ტიპოგრაფია საკურთხევლად მიაჩნდათ და საბეჭდავი დაზგა - მსხვერპლის შესაწირველ ტრაპეზად. თუ რა სიფრთხილითა და სიმართლით ასრულებდნენ მესტამბეები თავიანთ მოვალეობას, ამას გვიჩვენებს მაშინდელი მათი ხუცურად ნაბეჭდი წიგნები. დღეს ჩვენ შევიძინეთ მხედრული სტამბა სწორედ ამავე განძრახვით, რა განძრახვითაც ხელმძღვანელობდნენ ჩვენი წინაპრები. ჩვენც სამოციქულო, სადღესასწაულო და სასახარებო „გიხაროდენად“ უნდა დავუდვათ წინ ხალხს ჩვენი ნაწარმოებ-ნაშრომი. ვსწეროთ და ვბეჭდოთ მხოლოდ ის, რაც სულის ასამაღლებლად სიწმინდით შეერგება ადამიანის გრძნობა-გონებას. ყოველი ერთადი მაგალითი მრავალს გამოიწვევს და ეს ჩვენი სტამბაც ბევრს სხვებს გამოიწვევს მომავალში... და მაშინ გამრავალკეცებული და შეერთებული შრომა ჩვენში ფრთებს შეასხამს დღევანდელ პირველ ბიჯს და გაამართლებს ბარათაშვილის წინასწარმეტყველებას: „გასწი მერანო! შენს ჭენებას არ აქვს საზღვარიო“ და სხვანი. - გაუმარჯოს ჩვენს დღევანდელ სტამბას და ჩვენს მისწრაფებას ერთად იმ მომავალ სტამბებთან და მოღვაწეებთან, აქედანვე, დღესვე რომ გათვალისწინებული გვყავს და საერთო გვირგვინად წარმოდგენილი! - გაუმარჯოს, გაუმარჯოს! დასძახა აღტაცებულმა ახალგაზდობამ და დაუწყეს ერთმანეთს ხვევნა-კოცნა.

საზოგადო ლიტანიობა იყო... ყველა ხარობდა, მხოლოდ ერთი მათგანი სულ სხვასა ჰფიქრობდა და ნაღვლიანის ღიმილითა სთქვა:

ამინ და კირილეისონ! სასიხარულო და სასიქადულოა ეს დღევანდელი განძრახვა, მაგრამ მომავლის იმედები კი, ცოტა ნაადრევია!.. ვაი თუ გადაჭარბებულ ოცნებით მოქარგული მომავალი გაგვიხუნდესო!.. ამ მოულოდნელმა და უადგილოდ წარმოთქმულმა სიტყვამ ყველას გული დასწყვიტა; ნ. ნიკოლაძემ ნაძალადევ-სათვალეებში გამოაკიაფა დემონიური თვალები და კბილის კრაჭუნითა სთქვა: აი, რა ვუთხრა იმ ბულბულს, რომელიც ყორანივით ჩხავისო!.. მეც რა ვუთხრა იმ მოციქულსა და წინამორბედს, რომელიც თვით გულს იტეხს და სხვებსაც უფრთხობს მომავალსო!.. სთქვა მესხმა. თუ ეს წინასწარმეტყველებაა, მაშ ყიამყრალობა რაღა არისო, - ჩაიბღუკუნა ერთმა მათგანმა და მივიდა ალავერდით მომღიმართან. განკიცხულმა ღიმი-ლითვე მიიღო სტაქანი და მოჰყვა: უსიამო წინასწარმეტყველება ყოველთვის ყიამყრალობა ჰგონიათ ხოლმე! - ერთხელ მუშები გასულიყვნენ სათოხარშია. მოსავალს კარგი პირი უჩანდა და, მომავლის იმედით გამხიარულებულნი, ნადურს (მუშურს) აგუგუნებდნენ. ერთი მათგანი კი მოწყენილი და დაფიქრებული ცის კიდეს შესჩერებოდა და, რომ ჰკითხეს, შენ რატომ არ იმღერიო? დაღონებით უპასუხა: ცის კიდეში რომ პატარა შავი წერტილივით ღრუბელი მოსჩანს, ის მაშინებსო! - ვაი თუ ის გაიზარდოს, გადიდდეს, გადმოუაროს თავს ამ ჩვენ ნამუშევარს და დაგვისეტყვოსო, მარტო ამ ყანის იმედით ნუ დავდგებით და სხვაზედაც ვიფიქროთო. ამისი არ იყოს, მეც ჩვენში მისთანა ნიშნებს ვხედავ რომ... აქ სიტყვები გააწყვეტია ს. მესხმა და ბავშვურის სიცილით მიაძახა: „ეჰ, მგლის შიშით ფარა ვის გაუწყვეტიაო?“ და გადაჰ-კრა მომავალ თაობის სადღეგრძელო! გამხიარულდა ყველა და დიდხანს, დიდხანს სიცილ-ხარხარის მეტი აღარა ისმოდა-რა!.. მას აქეთ ორმოცი წელიწადია. გამართლდა გ. წერეთლის ნათქვამი: ერთი სტამბის მაგიერ, დღეს ათობით და ასობით არის ჩვენში ყველგან მოდებული სტამბები, გამომცემლები მრავალი და მწერლებიც უთვალავი, მაგრამ? მაგრამ ვაი, რომ მნიშვნელობა კი ყველას დაკარგული აქვს და, სამწუხაროდ, მაშინ ყიამყრალად დასახულის ნათქვამი გამართლდა. გ. წერეთელები და ნ. ნიკოლაძეები, ს. მესხები და მათიანები ზოგნი დაიხოცნენ, ზოგს გარემოებამ ხელ-ფეხი შეუკრა და მათი ადგილი კი სხვებმა დაიჭირეს. მაგრამ რას ვამბობ? დაიჭირეს კი არა! მოიტაცეს და სულ სხვა გზით მიდიან! მივიწყებულა ძველი სურვილ-აღთქმანი და დღევანდელი სტამბები და გამომცემელ-მწერლები, მათის მოღვაწეობით ხელს უწყობენ მისთანა რამეებს, რაც საწამლავად ენთხევა ჩვენის ხალხის გრძნობა-გონებას. დღეს ჩვენში საზოგადო მოღვაწის სახელით გამოსვლა, რა სარბიელიც უნდა იყოს, ადვილია. მწერლისათვის სრულიად საჭირო აღარ არის არც ნიჭი, არც ცოდნა და არც ენის შესწავლა. საკმაოა, რომ რამოდენიმე გროში გამოიღოს, დააბეჭვდინოს მისი ნაწარმოები-ოცობოდია და გადასცეს გამყიდველებს ან მუქთად და ან მცირე ფასდადებით და ისინიც ამ საწამლავს, რასაკვირველია, - ალბათ სარგებლობისათვის, - ავრცელებენ ხალხში და ისე მიაჩვიეს მკითხველები და გარყვნეს ამ გამყიდველებმა, რომ თუ მკითხველს ნაძალადევად არ მიაჩეჩე ხელში წიგნი, თვითონ არ მოითხოვს!.. ამას გარდაც, ხშირად რომელსამე სქელ, მაგრამ მხოლოდ სისულელით გაბერილ წიგნებს დიდ ფასს ადებენ და მყიდველს კი იაფად უთმობენ და ამგვარად გაწუწკებული მყიდველიც აღარც მართლა და ღირსეულსა და ღირებულ წიგნებს ჰყიდულობს, თუ ფასი არ დაუკელით. ოღონდ ფასად შაური კი ეწეროს და, ყოველი წიგნაკი სახალხო გამოცემა ჰგონიათ. სხვა წარმოდგენა აღარა აქვსთ! გინდ სასარგებლო იყოს და გინდ მავნებელი!

ერთმა წიგნის გამყიდველთაგანმა მირჩია: შენი დიდი პოემები, თუ გინდა გაიყიდოს, სახალხოდ გამოეცი და ერთი შაური დაადევი ფასადო. - მერე ხომ მე თვითონ გამოცემა ერთი ათად მეტად დამიჯდება-მეთქი? მან გადაჭრით მიპასუხა: მაშ ნაწყვეტ-ნაწყვეტებად გამოეცი, თორემ მთლად არავინ მოჰკიდებს ხელს, თუ ზედ შაურზე მეტი ეწერებაო. ცხადია, რომ ხალხი იმ აზრზეა დამდგარი, რომ ოღონდ შაური კი ეწეროს წიგნზე და, სისულელეა თუ სიბრძნე, მისთვის სულერთია. რკინის გზის სადგურებზე შაურად რომ ხილსა ჰყიდიან, ისე ყიდულობენ წიგნებსაც. ამ უკუღმართობას წიგნის მაღაზიები და ბუკინისტები მიტომ უწყობენ ხელს, რომ პირადად ისარგებლონ, თვარა საზოგადოებასა და ხალხს რას დასდევენ? მათი მდგომარეობა კარგია: ვნებაც მოაქვსთ, და მოღვაწეებათაც ითვლებიან. ერთ ტიპოგრაფიის პატრონს ვუსაყვედურე: რად ჰბეჭდავ მავნებელ წიგნაკებსა-მეთქი? და გაოცებით მიპასუხა: ჩემი რა საქმეა ავისა და კარგის გარჩევაო? მე მოგებას ვეძებ და ვინც ფულს მომცემს, რაც უნდა იყოს, დავუბეჭდავო!.. ეს სწორეთ ისეთივე თავის მართლებაა, რომ მღვდელმა სთქვას: რადგანაც ჩვენ სამლოცველოში მლოცველები ცოტა დაიარება და მოგება აღარა გვაქვს, მეც ტაძარი საფუნდრუკოდ გადავაკეთეო!

ახლა უნდა ვიკითხოთ: სად არის იმ მესამოცე წლების სასურველი იმედები და მოლოდინი? და მართალი ყოფილა თუ არა ერთი მათგანი, შავ ღრუბელს რომ მოელოდა? მართალი იყო, და ეს დღევანდელი მწერლობა-მწიგნობრობის საქმე ჩვენში ისეთი მავნებელი მოვლინებაა, რომ ყოველგვარ ჭირზე უარესი!.. ამის წაყრუება ცოდვაა და ჩვენს ჟურნალ-გაზეთებს კი უმნიშვნელო ჰგონიათ და განს უვლიან.

ამისთანა დროს კარგისა და ღირსეულის ნაწარმოების გამოცემა ცოდოც არის: უყურადღებოდ დარჩება და არც გაიყიდება, გინდ მარგალიტიც იყოს, და ამგვარ მარგალიტად მიგვაჩნია ჩვენ გრიბოედოვის კომედია „ვაი ჭკუისაგან“, ქ-ნ განდეგილის ნათარგმნი და დრამატულ საზოგადოების გამოცემული. რომ ვსთქვათ თარგმანი ორგინალზე უკეთესიაო, ეს ნამეტანი იქნება, მაგრამ უნდა აღვიაროთ კი: ამაზე უკეთესი თარგმანი არა თუ ქართულსა, არც სხვა რომელსამე ენაზე მოხერხდებოდა. მთარგმნელის ნიჭს, ენის ცოდნას და მეცადინეობას უძლევია ყოველიფერი და შემოუტანია ქართულ სალიტერატურო სალაროში ღირსეული განძი. აქ მთარგმნელის ნიჭი ორგინალის დამწერის ნიჭს კვესივით მოჰხვედრია და ამიტომაც არ ჰგავს ეს უკანასკნელი სხვა ნათარგმნებს! აქ, სხვათა შორის, გაკვრით ისიც უნდა მოვიხსენიოთ, რომ ჩვენში საზოგადოდ ქალები რომ უდებენ გულს საზოგადო საქმეს, ისე კაცები ვერაა! და მწერლობაშიაც იგივე შეგვინიშნავს. ჯერ კიდევ მესამოცე წლებზე ცოტა უფრო ადრე, როცა სანავარდო ასპარეზზე იყო გამოსული მცირე ჯგუფი, არც ერთი მათგანი ნაყოფიერი არ ყოფილა, გამრჯელობას გულს ვერ უდებდნენ. წერა მათთვის სხვათა შორისი შემთხვევა იყო. ჩვენმა დიდმა პოეტებმა: გრ. და ვ. ორბელიანებმა, რ. ერისთავმა და სხვა, მიუხედავად იმისა, რომ დიდხანს იცოცხლეს, პატარ-პატარა წიგნაკების მეტი ვერა დაგვიტოვეს-რა. ასე მოუვიდათ პროზის მწერლებსაც: ჭონქაძემ ერთადერთი, პოეზიის მხრით უმნიშვნელო, „სურამის ციხე“ დაგვიტოვა. ლ. არდაზიანმა „მეჯღანუაშვილი“ და „მორჩილი“, ბერიძემ „ხანიზდეგ“ და „ტფილისის საიდუმლოება“. ვერც ერთმა ვერ გამოიჩინა თავი საქმის გულდადებით. იმათში მხოლოდ ერთი ქალი ერია: კნეინა ბარბარე ჯორჯაძისა, და მისი შრომა-ბეჯითობა გასაოცარი იყო, იმდენი რამ დასწერა!.. დღესაც ქალები უფრო ბეჯითები არიან კაცებზე, მაგალითად: ეკ. გაბაშვილისა, ა. თუმანიშვილისა, ა. ერისთავისა და განდეგილი!.. მწერლობის გარდა სხვა ასპარეზზედაც ქალები გვჯობნიან... ერთი მ. დემურია უდრის მრავალსმოღვაწე კაცთაგანს.

ბევრ ახალგაზდა კაცს გადმოუდგამს ჩვენში პირველ ხანებში საიმედოდ ბიჯი, მაგრამ გული რომ ვეღარ დაუდეს, ნიჭიც დაუჭკნათ და სურვილიც! ქალებს კი არ ეთქმისთ ესევე!..

მაგალითად ავიღოთ განდეგილი; იმან რომ პირველად მისი ლექსები მაჩვენა ქუთაისში და რჩევა მკითხა, ბუნებითი ნიჭის მეტი არა ეტყობოდა-რა! არც ენის ცოდნა, არც არა სწავლა-განვითარება და არც საიმედო რამე, მაგრამ, გიოტეს თქმისა არ იყოს, „თუ ვარდია, თავისთავად გაიშლებაო“. ამანაც ხელი რომ შეუწყო ბუნებით ნიჭს, დღეს მის ნაწერებს არა თუ ჩვენი „ჯეჯილი“, უცხო ქვეყნის მწერლობაც არ დაიწუ-ნებს. და აი, ეს მაძლევს მე იმედს, რომ ჩვენში, თუ კი რამ გამობრუნდება, ისევ ქალების მეოხებით და, სასურველია, რომ დღევანდელი ჟურნალ-გაზეთებიც მათ ხელში გადავიდეს.

(ივერია, 1904 წ., №200)

რედაქტორის შენიშვნები

მცირე რამ

1. დაიბეჭდა გაზ. „ივერიაში“, 1904 წ., 29 აგვ., №200-ში.

2. აკაკი გულისხმობს ზაქარია ჭიჭინაძის (1855-1931) წიგნს, „ისტორია ქართულის სტამბისა და წიგნების ბეჭდვისა 1626-1900“, თბილისი, 1900 წ., ზ. ჭიჭინაძის გამოცემა, 55 გვ.

3. პოეტი ქალის განდეგილის (დომინიკა ერისთავი-მდივნისა, 1865-1929) მიერ თარგმნილი ა. გრიბოედოვის „ვაი ჭკუისაგან“ გამოვიდა 1904 წ. თბილისში, ქართული დრამატიული საზ-ბის გამოცემით. მეტად საყურადღებოა აკაკის მაღალი აზრი ამ თარგმანზე. როგორც ცნობილია, განდეგილის მიერ გაკეთებული თარგმანი გრიბოედოვის კომედიისა დღემდე საუკეთესოდ ითვლება. საბჭოთა ხელისუფლების პერიოდში იგი ორჯერ იქნა განმეორებით გამოცემული (1937 და 1945 წ. წ.).

ბევრი ქვეყნები დამივლია, გავცნობივარ სხვადასხვა ერებს, შემიდარებია ქართველობისათვის, მაგრამ ბუნებრივ გრძნობა-გონების სისპეტაკეში უპირატესობა ჩვენზე არ მინახავს-რა! და სწორეთ ამით უნდა აიხსნას, უმეტესად, ის ისტორიული საკვირველება, რომელიც ჩვენ წინაპრებს გადმოუციათ ჩვენთვის: მაჰმადიანობამ მუსრი გაავლო ქრისტიანობას: დიდებული ბიზანტია სრულიად დაამხო, სლოვანთა ქვეყნები დაიპყრო და ევროპის კალთებს ზარი დასცა, მაგრამ ამ პატარა სამეფომ, ამ ერთმა მუჭა-ხალხმა კი გაუჭირვა საქმე; ყოველ კუთხით მომდგარმა თათრობამ დიდ გასაჭირში ჩააგდო საქართველო, მაგრამ იმან მაინც გაბედა გამკლავება. სთქვა: „ჭირსა შინა გამაგრება ისე უნდა, ვით ქვითკირსა“-ო და „სჯობს სიცოცხლესა ნაძრახსა სიკვდილი სახელოვანიო“. ამით იმაგრებდა გულს. შეუკავშირა რჯული ეროვნებას, პირველი შეადგენდა მის გონებას, მეორე გრძნობას. და ამ შეკავშირების მეოხებით მეცხრამეტე საუკუნის კარებამდე მოიტანა ორივე შეუბღალავად და მაშინ კი შეუერთა ამალად დიდ რუსეთს იმ უბედურმა…

ნუთუ ამგვარი ხალხი, ამდენ ტანჯვას გამოვლილი და ამდენის ამტანი, იმდენად დასცა ასმა წელიწადმა, რომ თავის მოღვაწეს, ახალ-მოძრაობის წინამორბედს, მესვეურს, რომელიც ყოველ საქმეს წინ უდგა, თავის ხელით გაიმეტებდა. არა! - ამას ვერ დავიჯერებ და ნუ მიწამლავთ მოხუცს გრძნობას!.. მოღალატეები ძველ დროშიაც ჰყოლია საქართველოს. მამელუკები და იანიჩარები უმეტესად გადარჯულებული ქართველები ყოფილან. ძირეულ თათრებზე ისინი უფრო ემტერებოდნენ საქართველოს, სდევნიდნენ რჯულსა და ეროვნებას, მაგრამ მით საქართველო არ შებღალულა და ქართველობას სახელი არ გასტეხია!

დღევანდელ სკოლებშიაც, რომელსაც ასე ებრძოდა განსვენებული ილია და ისე ალმაცერად შეჰყურებდა შეგნებული ქართველობა, სადაც ახალგაზდობისათვის გმირები საბერძნეთიდან და რომიდან მოჰყავდათ სამოქმედოთ, აზეპირებინებდნენ ტაციტს და იმავე დროს ავიწყებინებდნენ ჩვენს ისტორიას, ჩვენს წარსულს, ქართველ გმირებს, ამისთანა სასწავლებლებში, რომ ერთი ორი ჩვენი დროის შესაფერი მამელუკ-იანიჩარი გამოვიდეს, ქვეყნის მტერი და მოსისხარი - რა გასაკვირველია? და სწორედ იმათაც ჩაიდინეს ეს დღევანდელი საზიზღარი საქმე!.. და არა გლეხობამ, ან რომელიმე დასმა, რომელზედაც სულ სხვა წარმოდგენა მაქვს და ტყვილა ნუ მიწამლავთ მოხუცებულს გრძნობას დღევანდელ მითქმა-მოთქმით.

(ისარი, 1907 წ., №197)

რედაქტორის შენიშვნები

ნუ მიწამლავთ მოხუცს გრძნობას

1. დაიბეჭდა გაზ. „ისარში“, 1907 წ., 8 სექტ., №197-ში.

2. ილია ჭავჭავაძე ცარიზმის აგენტების მიერ მოკლულ იქნა 1907 წლის 30 აგვისტოს, ნაშუადღევს, სოფელ წიწამურასთან. იმ დღეებში ქართული და ადგილობრივი რუსული პრესა ყოველდღე აქვეყნებდა ილია ჭავჭავაძის მკვლელობასთან დაკავშირებულ მასალას, სტატიებს, ლექსებს, ინფორმაციას, სურათებს. იმ დღეებში გამოქვეყნდა სტატიები და ლექსები აკაკის, ვაჟა-ფშაველასი, ი. გოგებაშვილის, ირ. ევდოშვილის, ა. ხახანაშვილის, არტურ ლაისტის, ია ეკალაძის, გრ. ყიფშიძის, ს. შანშიაშვილის, ცახელის, განდეგილის, ქრ. მამაცაშვილისა და მრავალი სხვა მწერლის, პოეტის და საზოგადო მოღვაწისა.

3. „აზეპირებდნენ ტაციტს“ - ტაციტი (პუბლიუს-კორნელიუსი, ცხოვრობდა 55-120 წ.წ. ახლო ხანებში ჩვენის წელთაღრიცხვისა) - სახელგანთქმული რომაელი ისტორიკოსი; მისი მთავარი თხზულებებია: „ისტორია“, „მატიანეები“ და „გერმანია“.

ახალ-მოძრაობის წინამორბედი, მაგრამ საწაღმართოსი და არა საუკუღმართოსი, დღეს უკუღმართად მოკლული, ძევს კუბოში ჩვენ წინ და, თითქოს, გვეკითხება: „რა დაგიშავეთ, რომ ეს დღე დამაყენეთო“. გვეკითხება და ჩვენ, ქართველებს, თავის გასამართლებელი საპასუხოდ ვერა მოგვიხერხებია რა!... და მეც, როგორც ქართველს, მწუხარებას გარდა, სირცხვილიც ენას მიბამს, ვეღარას ვამბობ და გადავდივარ საპირადოზე: მშვიდობით ძმაო! - გარემოებამ გადაგვაბა ჩვენ ერთმანეთზე. ნახევარ საუკუნის განმავლობაში ერთ უღელს ვეწეოდით; ერთი გზით დავდიოდით. ახლა ჩემი მარტო დარჩენა, დაობლება საძნელოა, მაგრამ ეჰ, არ ღირს პირადობაზე რაიმეს თქმა და ისიც ჩვენში დღეს!..

შენ კი შენი ქვეყნიური ვალი შეასრულე და განისვენე სამარადისოდ. ამიერიდან ეკუთვნი ისტორიას. შენი საქმეები და ღვაწლი თავის თავად იღაღადებენ. იმათ ჩვეულებრივი მითქმა-მოთქმა ვეღარც არას დააკლებს და ვეღარც რაიმეს მიუმატებს! თუ საქართველოს სიკვდილი არ უწერია, მაშინ იმასთან ერთად შენც უკვდავი იქნები და თუ სასიკვდილოა, როგორც ზოგიერთებს სურთ და ჰგონიათ, მაშინ ნეტავი შენ, რომ მაგ შენი სიკვდილით წინა-უსწარ მის სიკვდილს და თვალით ვეღარა ნახავ! როგორც სიცოცხლე, ისე სიკვდილი შენი გახდა მიზეზად ხალხის ამოძრავებისა და აჰა, საქართველოს ყოველ კუთხიდან თავ-მოყრილნი გეხვევიან გარს!.. და, ვინ იცის, ეგება სიკვდილით მაინც განამტკიცო ის, რასაც შენი სიცოცხლე შესწირე: ერთობას, თანასწორობას, ძმობას და სიყვარულს! მშვიდობით ძმაო!.. საუკუნოდ იყოს ხსენება შენი!..

(ისარი, 1907 წ., №198)

რედაქტორის შენიშვნები

სიტყვა ილია ჭავჭავაძის ცხედარზე

1. დაიბეჭდა გაზ. „ისარში“, 1907 წ. 11 სექტემბრის №198-ში.

2. ილიას დაკრძალვა მოხდა 1907 წლის 9 სექტემბერს. ილიას გასვენებაზე, როგორც პროცესიის დროს, ისე სამარესთან, უამრავი სიტყვები იქნა წარმოთქმული როგორც ქართველი მწერლებისა და საზოგადო დაწესებულებათა წარმომადგენლების, ისე მოძმე ხალხთა კულტურული ორგანიზაციების წარმომადგენელთა მიერ. ქართველ მწერალ-მოღვაწეთა შორის, აკაკის გარდა, დაკრძალვის დღეს სიტყვები წარმოსთქვეს ვაჟა-ფშაველამ, ნიკო ცხვედაძემ, ი. მეუნარგიამ, ნინო ნაკაშიძემ და სხვ.

აკაკის მიერ სიტყვის წარმოთქმას იმდროინდელი პრესა შემდეგნაირად აგვიწერს: „ძაძებში შემოსილი წ-კ. საზოგადოების სადგომიდან გადმოდგა რამდენიმე კაცის დახმარებით ამჟამად შეუძლოდ მყოფი მხცოვანი აკაკი წერეთელი და განსვენებულს ილიას გამოსათხოვარის სიტყვით მიმართა. ავადმყოფობისაგან დასუსტებული მგოსანი ძლივს ლაპარაკობდა, მაგრამ როგორც მისი სიტყვები გაიგონეს, ქვითინი და ტირილი გაისმა. სიტყვა აკაკიმ ქვითინით დაათავა... მცირე პანაშვიდის შემდეგ პროცესია ხელახლა დაიძრა“ („ისარი“, 1907 წ., 11 სექ., №198).

ლექცია*

ყველაზე უმალ ბოდიშს ვიხდი, რომ ვბედავ საჯაროდ გამოსვლას. მე თვითონ ვგრძნობ, რომ დროს თავისი მიაქვს, მაგრამ ერთხელ კიდევ წამძლია სულმა და გულმა, რომ გულში ნადები გაგიზიაროთ და თუ თქვენი მოლოდინი არ გამარ-თლდეს და საკადრისი ვერა მოგახსენოთ რა, იმედია, მაპატივებთ.

რაც ბუზ-მწერებში დანიშნული აქვს პატარა ფუტკარს, ისევე ადამიანებში აქვთ მგოსნებსაც, ესე იგი პოეტებს. ფუტკარს, რასაკვირველია, ყველა თქვენგანი იცნობს: ის არის ერთი მოუსვენარი ბუზი, რომელიც დილიდან საღამომდე დაბზუის, დაჰფრენს შეუპოვრად: ხან ერთ ყვავილს ევლება თავს, ხან მეორეს; ეძებს ნაწილებს იმ სამზადისისას, რომელსაც ქვეყანას უკეთებს; სადაც კი ნახავს, ამოსწუწნის, იხვევს. და საღამ-საღამობით დატვირთული ბრუნდება საფუტკრეშივე, რომ მოამზადოს თაფლი პირის ჩასაგემრიელებლად და სანთელი - ბნელის გასანათებლად. - ამგვარი მოჭირნახულე, რა თქმა უნდა, უნდა უყვარდეს ყველას, ღირსეულად აფასებდეს და მიტომაც უთქვამს ხალხს: „ბუზი ყველა ბზუისო, მაგრამ ფუტკართან კი სტყუისო!“ მართლაც რომ ხალხი პატივსა სცემს ფუტკარს, უყვარს, როგორც მარდი მუშა, მაგრამ... შორიდან კი!.. და ახლოს ერიდება. ოთახში უეცრად შეფრენილი რომ ნახონ, აშფოთდებიან. განსაკუთრებით ყმაწვილები, ის თაფლის წუწკები, გაურბიან ხოლმე და იმავე დროს კი მოკიაფე უნაყოფო ციცინათელას დასდევენ და ჭრელ პეპელას გულში იძვრენენ. და რათა? რა დაუშავებია ფუტკარს? - ის, რომ მწარედ იკბინებაო! მაგრამ განა ეს მართალია? კბენაც არის და კბენაც, ყველამ ვიცით, რომ ფუტკარი პირიქით არავის არ ერჩის. ის, როგორც კეთილი მუშა, თავის გზას ადგია და მხო-ლოდ მტერს იგერიებს: ვერ აიტანს, რომ უკადრისად ვინმემ ხელი შეახოს და ვინც ხელს უშლის და წინ ეღობება მის წმინდა სამუშაოს, იმას მხოლოდ ისრავს და თანაც გადაჰყვება ხოლმე თავისვე ნაკბენს. სწორედ ამგვარივე ბედი ჰრგებიათ მგოსნებსაც ადამიანებში: მათი ნაწარმოები უყვართ და თვითონ მათვე ერიდებიან და გულში ჩამკვრელი უშიშრად არავინა ჰყავთ!.. მე მოგახსენებთ ნამდვილ მგოსნებზე და არა იმ მოშაირეებზე, რომელთა რიცხვი უთვალავია და რომელთაც რუსთაველი ასე ახასიათებს:

მოშაირე არა ჰქვიან, თუ სადმე თქვას ერთი-ორი;
თავი ყოლა ნუ ჰგონია მელექსეთა კარგთა სწორი...
მაგრა იტყვის: „ჩემი სჯობსო“, უცილობლობს ვითა ჯორი!

დიახ! მე მოგახსენებთ ნამდვილ პოეტებზე და ჩვენ პატარა საქართველოსაც, როგორც უძველეს ხალხს და ისტორიულად გამოცდილს, ჰყოლია დიდი მგოსნებიც და მათ რიცხვში უპირველესი ადგილი უჭირავს რუსთაველს!.. უპირველესი არა მარტო ქართველებში, თამამად ვიტყვი, უპირველესთაგანი მსოფლიო მწერლობაშიაც. დიახ!.. მაგრამ მე დღეს არას მოგახსენებთ მისს მაღალ პოეტურ ნიჭზე და გადავალ პირდაპირ მის იდეებზე, თავის „ვეფხისტყაოსანში“ რომ აქვს ჩართული მეთორმეტე საუკუნეში, ამ რვაასის წლის წინეთ და რასაც დღეს... მხოლოდ დღეს მოითხოვს კაცობრიობა... სქესთა, ესე იგი, დედა-კაცის მამა-კაცთან თანასწორობაზე, გვარიშვილობისა და ჩამომავლობის არა რაობაზე, თუ კაცი თვითონ არ ვარგა, მეგობრის არ დავიწყებაზე, თანხმობით მოქმედებაზე და სხვანი... დავიწყოთ სქესთა თანასწო-რობაზე. ერთ ალაგას რუსთაველი „ვეფხისტყაოსანში“ გვიამბობს შემდეგს: მეფე როსტევან, რომ დაბერდა, საგონებელში ჩავარდა და მიზეზიც მისი მწუხარების ის იყო, რომ ერთი ქალის მეტი არა ჰყავდა-რა და რადგანაც ქალი მეფედ ვერ დაჯდებოდა, არა თუ მაშინდელ შეხედულობით, დღევანდელისაც, ტახტი უმემკვიდროდ რჩებოდა. მოიხმო კარისკაცები სავეზიროდ, გაუმჟღავნა თავისი ფიქრები და იმათაც ერთხმად და ერთ პირად ურჩიეს, რომ ქალი გაემეფებია. სულ ერთია კაცი იქნება მეფე თუ ქალი, ოღონდ თვითონ კი ვარგოდესო! - ქალი კი განა ღვთისავე განაჩენი არ არისო?

თუცა ქალია, ხელმწიფედ მართ ღმრთისა დანაბადია.
არ გათნევთ, იცის მეფობა, უთქვენოდ გვითქვამს კვლადია.
შუქთა მისთაებრ საქმეცა მისი მზებრ განაცხადია.
ლეკვი ლომისა სწორია, ძუ იყოს თუნდა ხვადია!

აქ შეიძლება ვინმემ იფიქროს, რომ ეს ყოლიფერი უმაღლესი ქათინაურია, ე.ი. კომპლიმენტი, და ეკუთვნის მხოლოდ მეფესა და მის ჩამომავლობასო, მაგრამ შემცდარი იქნება; რუსთაველის მთელს „ვეფხისტყაოსანში“ ქალი საზოგადოდ, მეფის ჩამომავალია, როგორც ნესტან-დარეჯანი, თინათინი, თუ უბრალო ვაჭრის ცოლი, როგორც ფატმანი, თუ მოახლე ასმათი, - ყველას თავის თავად ამოქმედებს, თვითნება არიან და არა ჩვენ რომ დღეს გვესმის მისთანა მონა. მოვალეობას ასრულებენ და მბრძანებელი არავინა ჰყავთ, მხოლოდ მიტომ, რომ აქა და ქალია ჩვენზე სუსტიო. - იმ დროში, ამ რვაასის წლის წინათ, საიდან შემოიტანა ეს ჰაზრი რუსთველმა? როგორც ფუტკარი თავისს სამზადისს ნაწილ-ნაწილად აგროვებს თავისივე ქვეყნის ყვავილებიდან, ასე იმანაც, ესე იგი რუსთველმაც თავისი გრძნობა-გონების მასალა იპოვა ქართველებშივე, აქა-იქ გაბნეული მოაგროვა და გააერთიანა. და მართლაც, როსტევანი სარკეა მეფე გიორგის, თამარის მამის. იმასაც ერთი ქალის მეტი არა ჰყავდა-რა, მაგრამ უმაგალითო საქმე ჩაიდინა და კარისკაცების თანხმობით გადასცა ტახტი ქალს, თამარს. ქალის გამეფება, რაღა თქმა უნდა, საზოგადოდ ქალთა უფლებას გაამტკიცებდა! თუმცა მანამდისაც ქალთა უფლება არაოდეს არ ყოფილა შეზღუდული საქართველოში და ქართველი ქალები განსხვავდებოდენ სხვა ერების ქალებისაგან. ამ ჩვენი პატარა სამეფოსი, საქართველოს ისტორიული მიმდინარეობა ისეთი იყო, რომ მამა-კაცები ნიადაგ საზღვარზე იდგენ, ყოველ კუთხით შემოსულ მტრების მოსაგერებლად და რთული საოჯახო საქმე და შვილთა აღზრდა დედებს რჩებოდათ ხელში. აქ ისიც უნდა მოვიხსენიოთ, რომ მერვე საუკუნიდან დაწყებული არაბებს შემოჰქონდათ საქართველოში სწავლა-მეცნიერება, რაიცა მაჰმადიან ქალებს ყურანის ძალით აკრძალული ჰქონდათ და ქართველი ქალები კი, როგორც ქრისტეს მიმდევრები, ხელშეუშლელად ეწაფებოდნენ იმ სწავლა-მეცნიერებას. ყოველივე ამან გაავითარა, აამაღლა ქართველი ქალი და აიყვანა მამაკაცის სისწორემდე. და, მაშასადამე, ლექსი:

ლეკვი ლომისა სწორია, ძუ იყოს, თუნდა ხვადია.

ეს თანამედროვე აზრი, გამოთქმული რვაასის წლის წინად ჩვენში ეკუთვნის არა მარტო მეფესა და მის შთამომავლობას, არამედ მთელ ხალხს, მთელ ქართველობას, რომლის გრძნობა-გონების გამომხატველიც იყო რუსთაველი. დედა-კაცისა და მამა-კაცის უფლებათა თანასწორობა ძველთაგანვე რომ უეჭველი იყო, ამას საისტორიო ქალებიც გვიმტკიცებენ: ძმის წული დავით აღმაშენებლის, მცირე აზიაში განთქმული და „გურჯი თამარად“ წოდებული, ბურდუ-ხანუმ, მეფე გიორგი III მეუღლე, რუსუდან გიორგისავე და, ბრწყინვალე თამარის გამზრდელი, კრავაი ჯაყელი, ხოშაგი, რატი სურამელის დედა, ვახახი, რომლის ჩამომავლობა დღესაც ვახვახიშვილებად იწოდებიან, სავძივარი და სხვანი. ყველა გამოჩენილი ქალების სახელი რომ ვახსე-ნოთ, დღეს აქ სიტყვა გაგვიგრძელდება და მხოლოდ შემოკლებით ვიტყვით რუსთაველთან ერთად:

ლეკვი ლომისა სწორია, ძუ იყოს, თუნდა ხვადია.

მაგრამ ესეც უნდა ვთქვათ, რომ სქესთა თანასწორობა სხვა გვარად ესმოდა ჩვენ ძველებს, ვიდრე დღეს ესმის ზოგიერთებს: ადრე, წინად ქალს დედა-კაცი ერქვა. ეს სიტყვა „ქალი“ VIII საუკუნიდან შემოიტანეს არაბებმა ჩვენში და ნიშნავს სიტყვა-სიტყვით რომ ვსთარგმნოთ „მშობიარეს“. მანამდის ქალს „დედა-კაცს“ ვეძახდით, მაგრამ დღეს ისე გადარჯულებულა, „ქალის“ მაგიერ „დედა-კაცი“ უთხრა ვისმეს, საუკადრისოდ მიიღებს: აგრეთვე „ცოლი“, „მეუღლე“ - გვიხატავს ხალხის შეხედულებას ქალზე: „მეუღლე“ ნიშნავს უღლის ცალსა, თანასწორად გაბმული ცხოვრების უღელში ქალი და კაცი ერთი მეორის დაუჩაგრავად უნდა მიისწრაფოდენ თანასწორად. აგრეთვე მეორე სიტყვა „ცოლი“ წარმოდგება სიტყვიდან „ცვალი“, ესე იგი საჭიროების დროს ერთი მეორის ადგილის დამჭერი. აქედან ის იგულისხმება, რომ ქართველი კაცის შეხედულებით „ქალსა“ და „კაცს“ თანასწორი ადგილი უნდა ეჭიროსთ ცხოვრებაში და ისტორიულად სწორედ ასეც იყო ეს. მაგრამ, როგორც ერთმანეთის თანასწორ ორს ნახევარს, საქმე განაწილებული ჰქონდათ. ის, რაც უფრო ეადვილებოდათ და ეხერხებოდათ ქალებს, ესე იგი ქმარ-შვილის მოვლა-აღზრდა და მათი გაწვრთნა-განათლება, ოჯახის თვალ-ყურის გდება, საზიარო საქმეებში ჩარევა, მკურნალობა, გარდა დოსტაქრობისა, და სხვანი იმათ ხელში იყო და ქმრებს კი, როგორც სხეულით უფრო ძლიერებს, გარეშე საქმეებში, ე.ი. მტრის მოგერება და საძარღვო ჭაპან-წყვეტის გაწევა, მოწეულის გარედამ შემოტანა ოჯახში და სხვანი ამგვარი რჩებოდათ. მაგრამ ეს საქმის შესაფერად განაწილება არც ერთ მხარეს უფლებას არ აძლევდა, რომ მეორის უფლება დაერღვია. ქალიცა და კაციც, როგორც ცხოვრების მიმდინარეობაში, ისე უფლებითაც, ერთმანეთის თანასწორნი იყვნენ და რუსთაველის სიტყვაც:

ლეკვი ლომისა სწორია, ძუ იყოს, თუნდა ხვადია.

სავსებით ამას ნიშნავს და სხვას არაფერს.

ახლა გადავიდეთ ჩამომავლობა-გვარიშვილობაზე. ჩვენ, ქართველები, ერთ უძველეს ხალხთაგანს ვეკუთვნით. მრავალ საუკუნეების განმავლობაში, რამდენიმე ათასი წელი გვიცხოვრია საკუთარის ეროვნულ ელფერით, ყოველთვის გვქონია საკუთარი სამეფო და ვხსენებულვართ მსოფლიოდ ქართველ-ერად, თუმცა ხან გიორგიანებად, ხან კოლხიდელებად, ხან ივერიელებად, ხან გურჯებად, ხან გურგანელებად და ხან კიდევ რად? მაგრამ მაინც ქართველებად. ამ ხნის განმავლობაში ბევრი სხვადასხვა ხალხი და სამეფო გაბრწყინებულა მსოფლიო მნიშვნელობით, მაგრამ გამქრალა და დღეს აღარსად სჩანს; ზოგი სულ ამოფხვრილა ქვეყნის პირისაგან და ზოგიც უმნიშვნელოდ დარჩენილა. აბა სადღა არიან: ასურეთი, ბაბილონი, ეგვიპტე, არაბეთი, დიდი განთქმული ბიზანტია, დიდებული რომი და სხვანი? მაგრამ საქართველოს კი გაუვლია ჭირვარამი, ეს გრძელი ხანა, გადარჩენილა დამხობას და მეცხრამეტე საუკუნის კარებამდე მოუტანია თავისი თავის არსებობა და თავისივე სურვილით შეკედლებია სხვა, უცხო ხალხს სამოყვაროდ და არა სამონაოდ თავისს გუნებაში!.. რას უნდა მივაწეროთ მისი ეს ხანგრძლივობა? - იმას, რომ ქართველები დროს შესაფერად და გარემოების საკადრისად ყოველთვის ეკუთვნოდენ მოწინავე ერთაგანს და შინაგანი წესწყობილება მტკიცე ჰქონდათ, მით რომ წოდებათა შორის ზნეობითად დიდი განსხვავება არ ყოფილა და ყველა ერთად, ერთი მიზნით ყოფილა გამსჭვა-ლული. ზემო ჩამოთვლილი სახელმწიფოები კი წოდებათა უთანხმობამ დაამხო. იმათში წოდება შთამომავლობითი იყო. ერთისაგან მოპოებულ ღირსებათ სამემკვიდროდ გადაიტანდა მისი შთამომავლობა და ეს იწვევდა საერთო უთანხმოებას. მაღალი წოდება მედიდურად გადაჰყურებდა დაბალს, მდაბალი შიშითა და სიხარბით შეჰყურებდა მაღალს, რომელიც ვეღარ ასრულებდა მისი წინაპრის საქვეყნო ვალს და ამიტომ მათ შორის კავშირი სწყდებოდა. ამ შინაგანი არეულობით სარგებლობდა მომსვლელი გარეშე მტერი და აოხრებდა ოდესმე დიდებულ ქვეყანას და აი სწორეთ, ამაზე უთქვამთ ჩვენ ძველებს - „ციხე შიგნიდან გატყდებაო“! მაღალი და დაბალი წოდება ჩვენ სამეფოშიაც ყოფილა, მაგრამ არა იმ ძალითა და უფლებით, როგორც სხვაგან. ჩვენი წარსული რომ შესწავლილი გვქონდეს, ისტორია გვეტყოდა, რომ ქართველებსაც გვყოლია, „მაღალი“ და „დაბალი“ წოდება, ისე როგორც ყოველ მოწესრიგებულ სამეფოში, მაგრამ ამაღლება არავის აძლევდა უფლებას, რომ დაბალი დაემონავებია... დაეჩაგრა. ყველა მხოლოდ თავთავის მოვალეობას ასრულებდა საქვეყნოდ. მართალია, მაღალ წოდებას შეადგენდნენ თავადები, ე.ი. ისინი, ვინც სათავეში უდგნენ რომელიმე საერთო საქმეს, ერისთავები და დიდებულები, მაგრამ მათი ნაშიერები იწოდებოდნენ მხოლოდ თავადიშვილებად, ერისთავის შვილებად და დიდებულიძეებად. ეს მხოლოდ იყო უბრალო წოდება და არ აძლევდა იმათ იმ საერთო უფლებას, რომელიც მათ გამოჩენილ წინაპრებს ჰქონდათ ოდესმე, ერთ დროს. და მიტომაც ერთ რომელიმე საუკუნეში რომ თავადებს ვხედავთ, შემდეგ საუკუნეებში თავადებად სულ სხვა გვარები გამოდიან. მაგალითად ავიღოთ თამარ მეფის თანამოღვაწეები: გამრეკელი, ამანელიძე, კახაბერი, აბუსერიძე, სავარსამიძე, მხარგრძელები და სხვანი. სადღა არიან დღეს და თუ არიან, რატომ აღარ იხსენებიან მათი წინაპრების სახელით? ბერძნების ისტორიაში მეოთხე საუკუნეში მოხსენებული კოლხიდის მთავარი „გუბაძე“, ოდესმე დიდებული „ჭილაძე“, „გოშაძე“ და სხვანი სადღა არიან და რატომ მათი გვარი დღესაც აღარ თავადობს? „გუბი“ და „საჭილაო“ კი დღესაც ისევ არიან ვაკე-იმერეთში. მაგრამ რაღა შორს მივალ? ავიღოთ სულ ახალი დრო. გამოჩენილმა გიორგი ჩიქოვანმა ჩამოართვა დადიანობა ლიპარიტიანს, დაიჭირა მისი ადგილი და დღეს ლიპარტიანები გლეხებად იხსენებიან. ჩვენ ქვეყანას მაღალის დამდაბლება და მდაბალის ამაღლება ჩვეულებრივ მოვლენად მიაჩნია. ვინ იყო სურამელი და ან გიორგი სააკაძე, დიდ მოურავად წოდებული? სულ უბრალო შთამომავლობის... უგვარტომო კაცები და საქვეყნო პირველ როლს კი თამაშობდნენ, მაშინ როდესაც ერისთავის შვილებით, თავადიშვილებით და დიდებულიძეებით სავსე იყო ჩვენი სამეფო! და აი სწორედ ამგვარმა მოვლინებამ ათქმევინა რუსთაველს, ის, რაც იმ დროში სხვაგან არა თქმულა:

ათასად კაცი დაფასდა, ათიათასად ზრდილობა!
თუ კაცი კაცად არ ვარგა, ცუდია გვარიშვილობა...

დიახ! ეს ჭეშმარიტება იმ თავითვე შესისხლხორცებული ჰქონია ქართველს! მართალია, უკანასკნელი მეცხრამეტე საუკუნე, რაღაი კი სხვას შევუერთდით, მარტო იმასა სცდილობდა, რომ დაერღვია ჩვენი ძველი წესწყობილება, დაევიწყებინა ჩვენთვის წინაპრების ყოველგვარი ანდერძი, რომ მათ მაგიერ თავისი შემოეტანა, მაგრამ დღევანდელი მოძრაობა გვიმტკიცებს, რომ ქართველს ჯერ კიდევ არ დაჰვიწყებია ძველი ჭეშმარიტება და რუსთაველთან ერთად გაიძახის:

თუ კაცი თვითონ არ ვარგა, ცუდია გვარიშვილობაო.

გადავიდეთ ბატონყმობის უსამართლობაზე. დღეს ჩვენში მისთანა ჭკუათა მყოფი არავინ არის, რომ ბატონყმობა არ ეზიზღებოდეს და უფროს-უმცროსობა ძმური, ამხანაგური და არა ბატონური არა სწამდეს, მაგრამ ძველად კი ეს საზიზღარი მოვლინება დაკანონებულიც იყო. თავდაპირველად სუსტი მოძმეები მიეკედლნენ ძლიერებს, მოითხოვეს მათგან შემწეობა, მფარველობა და ძლიერებმაც ისარგებლეს ამ შემთხვევით: დღეს-ხვალიობით დაიმონავეს სუსტები. ეს ბოროტება მოედვა დედა-მიწის ზურგს და ბოლოს გაჩნდა დაკანონებული მონობა. როგორც სხვა ხალხებში, ისე ქართველებშიაც იყო „ბატონყმობა“, მაგრამ არა ისე ფეხმოკიდებული შედარებით როგორც სხვაგან, სადაც ადამიანი პირუტყვივით იყო დამონებული. ჩვენში კი, ეს არასასურველი მოვლენა, ბატონყმობა იყო პირობითი და არა ძალ-მომრეობითი. მონობა თითქმის არ ყოფილა. გლეხებს ერთხელვე ჰქონდათ გადაჭრილი პირობითი გადასახადი, ბეგარა, და იმას მხოლოდ იხდიდენ. ადგილ-მამული შეადგენდა გლეხის საკუთრებას; ბატონს შეეძლო გლეხი გაეყიდა, მხოლოდ იმ პირობითა და უფლებით, რა უფლებითაც თვითონ ჰყავდა, და ადგილ-მამულს კი ბატონი ვერ შეეხებოდა. გადასახადი, ანუ ბეგარა, განაწილებული იყო გლეხობაში: ზოგს მარტო პური ემართა, ზოგს მარტო შინაყმა და ამ გვარად რაც ერთხელვე დაწესებული არ იყო, იმაზე მეტს ვერავინ რამეს მოსთხოვდა მათ კანონით. მონა-ობითი „ბატონყმობა“ შემოგვიტანა მე-19 საუკუნემ, როცა ჩვენი ქვეყნის წესწყო-ბილება დაირღვა და უცხოეთით ახალი კანონი შემოვიდა.

მე თვითონ მომსწრე ვარ იმ არასასურველ ბატონყმობისა და მოგახსენებთ ერთ შემთხვევას, რომელიც ჩემის თვალით მინახავს: თავ. სიკო წერეთელს გლეხი გადაუშენდა. იმას მხოლოდ ერთი ათი წლის ქალი დარჩა და ის ქალი ბატონმა გამოიყვანა სასახლეში. ეს იუკადრისა სოფელმა, შეატყობინა სხვა ახლო სოფლებსაც ეს უსამართლობა და რამდენიმე ათასი გლეხი მოადგა მებატონეს მუქარით: ჩვენ გლეხები ვართ და არა მონა-მოჯალაბე, რომ მოახლე გვემართოსო! მართალია გლეხი გადაშენდა, მაგრამ დარჩა მცირეწლივანი ქალი, რომელზედაც სოფელმა უნდა იზრუნოს, ადგილ-მამულსაც მოუაროს და დროზე ქალიც გაათხოვოსო. მებატონე იძულებული გახდა, რომ ქალი მათთვისვე დაებრუნებია. ეს ძალმომრეობა, თუმცა გლეხების მხრით იუკადრისა წერეთლის გვარმა და იმ დროს გამოჩენილის პოლკოვნიკ სვიმონ წერეთლის მეთაურობით აღიჭურვა დიდი და პატარა, საერთოდ წერეთლის გვარი, თან წაიყვანა აზნაურები, გამოუდგა გლეხებს და მოეწია ყვირილის პირად. გლეხები, ყველა ხელ-კეტით მომზადებულები, მიუბრუნდნენ ბატონებს და მოახსენეს: ნუ იზამთ იმას, რაც თქვენ წინაპრებს არ ექნას!.. ჩვენ მოახლე არ გვმართებს და თუ ძალ-მომრეობაზე უნდა მივარდეს საქმე, მზათ ვართ, რომ თავები დავიხოცოთო!... ნურც თქვენ გასტეხთ, ნუ გადააჭარბებთ თქვენს უფლებას და ნურც ჩვენ გაგვატეხინებთ ჩვენს მოვალეობასო! ნურც დააქცევთ და ნურც დაგვაქცევიებთ სისხლსო. ამ გადაჭრილ პასუხის შემდეგ ჩაგულისხმებული მებატონეები გამობრუნდენ უკანვე უჩხუბრად და ქალი გლეხებმა წაიყვანეს. იმავე ხანებში, ქართლში ერთ მებატონეს სამუშაოდ უნდა მოხმარებოდა მისი გლეხი ერთი უღელი ხარით, მაგრამ ცალი ხარი მოკვდომოდა. ბატონი განრისხდა და უბრძანა გლეხს: იშოვნე სადმე უღლის ცალი და ან შენ გაები ხარის მაგიერ უღელშიო! - ხომ იცი, რომ ახლა სხვა კანონიაო. ამან გამოიწვია მთელი სოფლის აღელვება და მებატონე ცოლშვილიანად ამოსწყვიტეს იმ ღამესვე. ცნობილ ნესტორ წერეთლის მამა, დიმიტრი, დეკაბრისტი, რომ დაბრუნდა სამშობლოში, მეურნეობას მიჰყო ხელი. ერთ დღეს ნახა, რომ ძროხები არ შეერეკათ საჩეხში და გარეთ დარჩენილიყვნენ. მოსამსახურეებს რომ გამოჰკითხა მიზეზი, იმათ ასე უთხრეს: მწყემსი ავად გახდა და ვიღას უნდა შემოერეკაო? გაგულისდა რუსეთში გაზრდილი მებატონე: თქვენ რაღა, ხომ უსაქმოდ იყავით და რა გაგიჭირდათ ძროხე-ბის დამწყვდევაო? არა, ჩემს ოჯახში დღეიდან ის ნუღა იქნება, რომ გაგინაწილებიათ შრომა: ზოგს წყალ-ტაშტი მოგაქვსთ, ზოგს პირსახოცი, ზოგს სავარცხალი და ამგვარადო. ეს არ მმარ-თებია, ის არ მმართებია, მე არ ვიციო! როცა უსაქმოდ ხარ, ყველაფერი უნდა გააკეთოო! მეორე დილით ტყვიით გახვრეტილი, მკვდარი ნახეს საწოლ ოთახში. ეს ყველა რას მოასწავებს? იმას, რომ ქართველს არ ჰქონია გამჯდარი ძვალსა და რბილში მონაობა, ძალ-დატანებით არ იკისრებდა რამეს. და მხოლოდ ასრულებდა იმ მოვალეობას, რაც წინაპრებისაგან ჰქონდა გადმოცემული: და რომ ჩვენ ძველებს სხვაგვარად ესმოდათ, „ბატონყმობა“, ამას თვით სახელიც გვიმტკიცებს! სიტყვა „ბატონი“ წარმოსდგება სიტყვიდან „პატრონი“, პატრონი ნიშნავს მზრუნველს, ხელმძღვანელს და მომვლელს. „ყმა“ ნიშნავს ახალგაზდას, გასაწრთვნელსა და გასაზდელს. მაშასადამე სიტყვა „ბატონყმობა“ არ ნიშნავს იძულებით მონაობასა და ძალმომრეობას. არის თანხმობითი კავშირი ძმური, მამობრივ-შვილობრივი და არა უფალ-მონური, რომელიც უკანასკნელ მე-19 საუკუნეში სხვებმა შემოგვიტანეს. სწორეთაც ესმოდა ჩვენ ძველებს, რასაც ნათლად გვიხატავს მე-12 საუკუნეში, იმ გახურვებულ მონობის დროს, საქვეყნოდ რუსთველი მის „ვეფხისტყაოსანში“. როსტევან მეფეს შვილივით უყვარს მისი ყმა ავთანდილი, მისგან გაწვრთნილი და გამოზრდილი, ქალს აძლევს და სამეფო ტახტზე აჰყავს თავის მაგიერ. ავთანდილ რომ ტარიელის საძებრად მიდის, თავის მოადგილედ მის ყმას შერმადინს სტოვებს და ანდობს ყოფა-ცხოვრებას. ფრიდონ რომ გამარჯვებული ქაჯეთიდან დაბრუნდება სამეფოში, თვალ-ცრემლიანი ეუბნება ჭირისუფლებს: ძვირად მიზის გამარჯვება! ჩემ სიცოცხლეში სამწუხაროდ და საგლოვად ის მეყოფა, რომ ჩემი ყმები ზოგიერთები ჩხუბში დაიხოცენო და ცოტა ნუგეში მხოლოდ ისღაა, აქ სახელი ნახეს და იქ პირნათლად წარსდგებიანო. ტარიელ ისე ექცევა მოახლე ასმათს, როგორც უძვირფასეს მეგობარს და არა მონას და სხვანი. ამის შემდეგ რაღა გასაკვირვალია ის, რომ რაც სხვაგან არ ითქმოდა იმ დროში, ის გამოითქვა ავთანდილის ანდერძში:

...ათავისუფლე მონებიო,
იღწვიან, მომიგონებენ, დამლოცვენ, მოვეგონებიო!

„მოვეგონები“! მაგრამ ეს „მოვეგონები“ დღეს გადავარდნილია: დიახ, სამწუხაროდ დღეს ჩვენში წარსულს ფასი აღარა აქვს, მაშინ როდესაც „წარსულს“ ბევრი რამ საანდერძო დაუგდია ჩვენთვის. და რომ ის ჩვენ შესწავლილი გვქონდეს, გვეცოდინებოდა, თუ რა ვიყავით ძველად ქართველები და რა უმნიშვნელო ვართ დღეს. მაგრამ ამ უნუგეშობაშიაც კიდევ ნუგეშს გვცემს და გვამხნევებს რუსთველი. მისი „ვეფხისტყაოსანი“, სხვათაშორის, პოეტური წინასწარმეტყველებაა! ჩვენ შეგვიძლია ვიგულისხმოთ, რომ ქაჯებისაგან დამონებული და წაყვანილი ნესტან-დარეჯანი საქართველოა და იმისი მაძებარი მისივე შვილები. ადრეც მითქვამს და ახლაც ვიმეორებ, რომ ის სამი გმირი: ტარიელი, ავთანდილი და ფრიდონ წარმომადგენელნი არიან მთლიანად საქართველოსი. იმათ თუ ძალა ერთმანეთს არ შეუერთეს, ისე ვერას გახდებიან ცალ-ცალკე და ვერ გამოიხსნიან ნესტან-დარეჯანს. სწორედ ასე, ამერ-იმერმა და შავი ზღვის პირმა უნდა შეაერთოს ძალა და ძმურის თანხმობით მიადგენ ქაჯეთს. - დაცალ-ცალკება დასუსტებაა... სიკვდილი, მეცხრამეტე საუკუნისაგან გამოანგარიშებული. დიახ! მეცხრამეტე საუკუნემ შემოიტანა ჩვენში ის, რაც წინეთ არ ყოფილა: გაამტკიცა „ბატონყმობა“ და დააბეჩავა ხალხი. ძალმომრეობამ ყველა დააჩუმა. რაღაც ძილმა წაიღო ხალხი, მაგრამ თურმე ის ძილი ყოფილა საღათას ძილი და არა მკვდრის, როგორც ზოგიერთებს ეგონათ! დღეს თავისთავად გამოახილა თვალი, გამოიღვიძა. ნელ-ნელა გამოერკვევა, მიმოავლებს თვალს აწმყოს, შეისწავლის წარსულს და ისე გაითვალისწინებს მომავალს. რაც წარსულს ჩვენთვის დღეისათვისაც გამოსადეგი და სასიკეთო უანდერძებია. იმაზე ხელს ვერ აიღებს!.. რამდენიმე ათასი წელიწადია, მთელი მისი სიცოცხლე, სისხლი უღვრია მოწამებ-რივი, რომ მონობა თავიდან აეცდინა და ვერც დღეს იკისრებს მონობას!.. „ძმობა“, „ერთობა“ და „სიყვარული“. აი ამისათვის დასდებს თავს და თუ ვერა, რუსთველთან ერთად გაიმეორებს:

სჯობს სიცოცხლესა ნაძრახსა სიკვდილი სახელოვანი!...

(დაწერილია 1908 წ., გამოქვეყნებულია „თემში“,
1911 წ., №20)

_____________________

* ეს ლექცია აკაკის დაწერილი ჰქონდა 1908 წ. სათაურით: „თანამედროვე აზრები XII ს. ქართულ ლიტერატურაში, უმთავრესად შ. რუსთაველის „ვეფხისტყაოსანში“ (იხ. გაზეთი „ცხოვრების სარკე“, 1908 წ. №23). რედ.

რედაქტორის შენიშვნები

თანამედროვე აზრები რუსთველისაგან მე-12 საუკუნეში ნაწინასწარი

ეს სტატია ლექციის სახით აკაკის დაწერილი ჰქონდა 1908 წელს სათაურით - „თანამედროვე აზრები მე-12 ს. ქართულ ლიტერატურაში, უმთავრესად შ. რუსთველის „ვეფხისტყაოსანში“ (იხ. გაზ. „ცხოვრების სარკე“, 1908 წ., №23).

1911 მაისში აკაკიმ ეს ლექცია წაიკითხა თბილისში.

ამ ლექციაში, ისევე როგორც სხვა თავის წინანდელ სტატიებში, აკაკი კვლავ იმეორებს შეხედულებას, თითქოს ძველ საქართველოში ბატონყმობას არ ჰქონდეს ისეთი მკაც-რი ფორმები, როგორიც ჩვენში დამყარდა მე-19 საუკუნის დამდეგიდან, რომ იგი მხოლოდ „პატრონყმობას“ წარმოადგენდა და იძულებულ მონობასა და ძალმომრეობაზე არ იყო დამყარებული (იხ. სტატიები „აკაკის კრებულში“, 1898 წ., №12; 1900 წ., №2 და სხვ.).

აკაკის ლექციის ტექსტი გამოქვეყნდა გაზ. „თემის“ 1911 წ. №20-ში, როგორც სჩანს, შემოკლებული სახით. ჩვენი ტექსტი ამ გაზეთიდან იბეჭდება.

ბატონებო!

ორმოცდაათი წელიწადი ვებრძოდი უსამართლობას, განსაკუთრებით შინაურ უკუღმართობას. იარაღად ვხმარობდი სიტყვას და კალამს, სადაც ძალიან მცირეოდენ თაფლთან ბევრი ნაღველი იყო ჩემსავე ცრემლებში ჩალესილი. ამნაირი სამზადისი ბევრს, რასაკვირველია, მწარედ მოეჩვენება; თუ ვინმე მუშტრის თვალით გადაათვალიერებს იმ ნაწერებს და გაიხსენებს გადაუსხვაფერებლად ჩემს სიტყვებს, იქ საპირადოს ვერას ნახავს ვერც ერთში. მაგრამ თავმოყვარეობა იქ ჰხედავს იმას, სადაც არ არის და ადამიანი კი, საზოგადოდ, თავმოყვარეა. ასე თუ ისე, ამ ჩემმა ხელობამ ბევრი სიმწარე გამომაცდევია და ვინ იცის, რამდენჯერ გამისკდებოდა გული, რომ აქა-იქ თანამგრძნობელი არ მყოლოდა, უმეტესად ქალებში, მათის გულკეთილობით, და ახალგაზდებში, მათის გულუბრყვილობით, რისთვისაც საჯაროდ ვწირავ მათ მადლობას.

მე ჩემი თავი ყოველთვის მიმაჩნდა და მიმაჩნია პატარა დღიურ მუშად, ძალიან მცირედ, ასე, რომ, თუ ჩემ შრომას ვინმე ყურადღებას მიაქცევდა, არ მეგონა, მაგრამ ეხლა ვხედავ, რომ შემცდარი ვყოფილვარ და დღეს ჩემი შრომა ერთი ათასად ფასდება და რას უნდა მივაწეროთ ეს? იმას, რომ ხალხში აღძრულა ეროვნული გრძნობა, რომ ჰყავდეს ნამდვილი მოღვაწე და გმირი, რისაც მე მხოლოდ მოჩვენება ვარ, მათ ამ დიად გრძნობას შეუერთებ ჩემს ნატვრასაც, რომ მოვლინებოდეთ ის სანატრელი გმირი და მე კი

ის არ ვარ, თქვენ რომ გგონივართ,
ძნელი ყოფილა ჭაღარა;
თამამად ვეღარ გაჰკივის
ჩემი დაფი და ნაღარა.

გული არ იშლის გულობას,
მაგრამ ვერ მოსდევს ძალ-ღონე,
ვარ ბევრი „ვაის“ მნახველი
და ბევრი „უის“ გამგონე.

აივსო გული წვეთწვეთად
ნაღველითა და შხამითა,
ისე, ვით საუკუნენი
სხვადასხვა მრავალ წამითა.

და რაღად მინდა სიცოცხლე,
მე, აწმყო გამწარებულსა,
თუ ვისაც ვეტრფი, ვინც მიყვარს
ვხედავ მას აოხრებულსა.

მაგრამ იმედი, ცის ნიჭი,
რომ გამიელვებს გლახ გულსა,
თავი ტარიელ მგონია,
ოცნებით გარემოცულსა.

ვუხმობ ფრიდონს და ავთანდილს,
მხარი მხარს მისცენ, ხელი-ხელს;
ნესტან-დარეჯან ქაჯებს ჰყავს,
მოელის ტურფა გამომხსნელს.

რა უყოთ, თეთრი თმა მქონდეს -
სისხლით შევღებავ ჭაღარას
და საგმირო ხმას ვაძახებ
ჩემსა დაფსა და ნაღარას.

მაგრამ, ვაიმე, რომ იჭვი
მოუგზავნია ჯოჯოხეთს,
მაცდურ სარკეში მახედებს,
ოცნებას მიკლავს, გულს მიხეთქს.

ამბობს, ფრიდონ და ავთანდილ
ჯერ ვერ გადიხდის ომსაო
და შენც ტარიელს მოჰგავხარ,
ისე, ვით კატა ლომსაო.

მართალი არის, მაგრამ რა,
რად გავიტეხო იმედი,
გმირს წინა უძღვის ყოველთვის
უძლური წინამორბედი!

არა, არ ვკარგავ იმედსა,
ვერ შემაშინებს ჭაღარა,
გმირებს მოელის თქვენგანვე
ჩემი დაფი და ნაღარა!

(დროება, 1908 წ., №19)

რედაქტორის შენიშვნები

სიტყვა იუბილეზე

აკაკის სიტყვისა და ლექსის ტექსტებს ვბეჭდავთ გაზ. „დროებიდან“, 1908 წ. 10 დეკემბრის №19.

მუშათა წარმომადგენლების სიტყვაზე, ბაქოში, 1908 წლის
21 დეკემბერს საიუბილეო საღამოზე

მუშებისგან საყვედურები მესმის. ასე იყო ეს თბილისში და ქუთაისშიაც, მაგრამ იქ არ მიმიქცევია ყურადღება და აქ კი, ბაქოში, არ შემიძლია არ ვუპასუხო მოკლეთ.

მე რომ მოღვაწეობა დავიწყე, ამ 50 წლის წინეთ, მაშინ პროლეტარიატი არ იყო, ეს ახალი საქმეა. ამ ახალ საქმეში მე ხელი არასდროს არ შემიშლია. აბა მიჩვენეთ, სად არის ჩემგან დაწერილი „არ გაუმარჯოს პროლეტარიატს“-ო. მართალია, მე ჩემი აზრი მაქვს და ვერც შევცვლი მას, ვერ დავანებებ თავს ნაციონალისტობას, თავისუფლება მსურს მეც, მაგრამ მე სხვა გზით მივდივარ მის მოსაპოვებლათ და თქვენ სხვა გზით. მე ამ შემთხვევაში ვუყურებ ქართულ ანდაზას: „აჩქარებითა სოფელი არავის მოუჭამია“-ო და ვამბობ, რომ ჯერ ერთი ბიჯი უნდა წავდგათ წინ, მერე მეორე, მესამე და ასე შემდეგ. ხტუნაობით კი, ჩემი ფიქრით, არაფერი არ გაკეთდება.

ჯერ ის უნდა გავაკეთოთ, რაც წინ გასაკეთებელია. აქ ერთმა დეპუტატმა, ბ. ხატისოვმა მითხრა, რომ „დადგება დიდებული დრო, როცა აღარ იქნება არც ქართველი, არც სომეხი, არც მაჰმადიანი, არც რუსი და სხვა, არამედ იქნება ერთი დიადი კაცობრიობა, აგებული ძმობა-ერთობა-სიყვარულზე და თანასწორობაზე“-ო. რა მშვენიერი სიტყვებია. ვინ დაიწუნებს ამას? მაგრამ ასე ადვილათ არ მოხერხდება. თვით ბუნება არაა ერთფეროვანი, ის სხვადასხვა ადგილას სხვადასხვანაირია და ამის მიხედვით სხვადასხვა კუთხეში მცხოვრები ერებიც სხვადასხვა ხასიათის და ზნე-ჩვეულებისაა, რაც აძნელებს მათ გაერთებას. ჩემი აზრით, ჯერ საჭიროა თვით ერი შეერთდეს, ცალკე ერთ მთელათ და მერე შეიძლება სხვა ერებთან გაერთიანებაზე ფიქრი თავიანთი ეროვნების დაცვით. მე ვამბობ ამას თქვენს წინ გულახდილათ და ვფიქრობ, არ დამემდურებით, რადგან თითონაც ამბობთ, საჭიროა გულახდილობაო.

მე ორმოცდაათი წელი დავმღერი სამშობლოს და მშრომელ ხალხს და ამ დროს განმავლობაში თუ სადმე მიჩვენებთ, რომ მე მუშის წინააღმდეგ დამიწერია, მაშინ ბოდიშს მოვიხდიდი.

(ჩვენი ხმა, 1909 წ., №2)

რედაქტორის შენიშვნები

პასუხი

1. ამ სიტყვის ტექსტს ვბეჭდავთ გაზეთიდან „ჩვენი ხმა“, 1909 წ. 3 იანვრის №2.

2. ეს საპასუხო სიტყვა აკაკიმ წარმოსთქვა 1908 წ. 21 დეკემბერს, ბაქოში, მისი იუბილეს აღსანიშნავ საღამოზე.

ბატონო რედაქტორო!

ამ ოცდაათი წლის წინეთ მე და განსვენებული მამია გურიელი ერთ დროს მოვხვდით აბასთუმანში. ერთმანეთს ხშირად ვხედავდით და საუბარიც უმეტესად პოეზიაზე გვქონდა ხოლმე. ერთხელ მომიტანა გადათარგმნილი პუშკინის „ეგვიპტური საღამოები“. ნათარგმნი მშვენივრად იყო, მაგრამ მე თვითონ საგანი არ მოუწონე და შეგვექნა შემდეგი ბაასი: მაშ არ მოგწონს ეს, ეს პოეზიით სავსე თხზულება გენიოსის? - მკითხა გაოცებით. - არა! - მიუგე მე. - რაც უფრო მეტი ნიჭიერია, მით უფრო ვეწინააღმდეგები მწერალს მაგ გვარ რამეებში. მწერალი მთელი ხალხის მოძღვარია. მის ნაწერებს ყოველთვის პედაგოგიური მნიშვნელობა უნდა ჰქონდეს და არა გრძნობა-გონების წარმტაცი უნაყოფო ოხუნჯობა!

- როგორ? შენ გინდა, რომ სიცოცხლით სავსე პოეტებს გრძნობა-გონება მოუკლა და აღარც კი ახუმრო? საოხუნჯო არა ათქმევინო რა?!

- ის ოხუნჯობა, სადაც უწმინდური სიტყვებია ნახმარი და საგანიც სიტყვების შესაფერია, სწორედ არ მომწონს, გინდა გენიოსის ნაწერიც იყოს. აზროვანი დაწერა კი, როცა არც სიტყვებია უწმინდური და საგანიც პირდაპირად არის გამოთქმული, კი შეიძლება. ეს უთხარი და დასამტკიცებლად ჩემის აზრისა მეორე დღესვე წარვუდგინე ლექსი „მეჩანგურე“. დიდი ხანი არის, რაც ის ლექსი ვიპოვე ჩემს ძველ ქაღალდებში და გამოგიგზავნეთ და კიდეც დაიბეჭდა „ნიშადურში“. ახლა, როგორც ვხედავ და თქვენგანაც მესმის, მაგ ლექსს კბილი მოუკვეთია ბევრისათვის და საწყენათ მიუღიათ, როგორც უჯერო რამ!.. ბრბო ყველგან ბრბოა და იმაზე არა ითქმის რა, მაგრამ თქვენ კი მაკვირვებთ, ბატონო რედაქტორო, რომ, თითქმის, ეთანხმებით მას და, ამიტომაც ახლა თქვენთან მსურს საუბარი. მისთანა მწერალი არ გამოჩენილა რომელიმე ხალხში, რომ საოხუნჯო რამეც არ დაეწეროს. ინგლისის ხალხი ძალიან ფაქიზი და პირდაცულია. იმას ყავს ერთი პოეტი, რომელსაც მხოლოდ პოეტობის გულისათვის დედოფალმა ვიქტორიამ ლორდობა მიანიჭა. გადაიკითხეთ ის პოეტი ტენისონი, და ნახეთ თუ მის თხზულებაში საოხუნჯოც რამ არ ურევია, მაგრამ არავინ იმას არც ზნეობით სიქვეითეს ეწამება და არც სიბერით გამოჩურჩუტებას. გეტეს, მსოფლიო პოეტს აწერილი ჰყავს „ახალგაზრდა ტყეში“, სადაც ოხუნჯობა გადაჭარბებულია, მაგრამ არავის გაუკიცხავს. აგრეთვე ჰეინე, ბერანჟე და ათასი სხვები, მაგრამ რაღა შორს მივდივართ, ავიღოთ ქართველობა: მეთორმეტე საუკუნეში, თამარის დროს, გენიოსმა რუსთველმა თავის „ვეფხისტყაოსანში“ გამოურია ისეთი ტაეპი, რომელიც იწყება: იმ ერთსა მიჯნურობასა და სხვ. მეთვრამეტე საუკუნეში დავით გურამიშვილმა დასწერა „ქაცვია მწყემსი“, სადაც სიტყვებიც კი უწმაწურია! მე ერეკლემ რომ რძალი მიიყვანა, კათალიკოსი ხუმრობით შეეკითხა ძმას: „წუხელი როგორ გაატარე დროვო“? და პასუხად მიიღო შემდეგი ლექსი:

აღმართა ბროლისა სვეტნი ვარდმა, რა ნახა იამან,
უბრჭკვნილი ვარდის კონამან მიზიდვით მიიისა მან;
სამთავე ერთად იდინეს ლალმან, ბროლმან და იამან,
იტვირთა ცრემლი ობოლი სამოთხის კარმა ღიამან.

ეს ლექსი დაბეჭდილია პროფესორ დავით ჩუბინოვისაგან. ახლა უნდა მოვიკითხო იმ ჩემს ლექსში „მეჩანგურეში“ რა ნახეთ ამ გვარი? აბა თუ სადმე ერთი უკადრისი და უწმაწური სიტყვა არის? ნუ თუ პირდაპირ არ არის იქ გამოთქმული პირდაპირ მეჩანგურის შესახები აზრი? კი მაგრამ ორ აზროვანიაო, იტყვით! დიდება შენს სახელს ღმერთო!... აქამდი ერთი აზრის გაგებაც უჭირდათ და ახლა ერთი ორად გამოყავთ? ოცნებას მიტომ ქვია ოცნება, რომ თუ ფიქრს გაჰყვა კაცი, ერთი საგანი ოცნაირად მოეჩვენება. თუ წარმოიდგენ, ცაზე პატარა ღრუბლის ნაგლეჯი გველეშაპადაც მოგეჩვენება, მზეთუნახავადაც, ციხე-დარბაზადაც და სხვანი...

მკითხველმა ისე უნდა მიიღოს ნაწერი, როგორც და რა აზრითაც ავტორი სწერს და თავისი ორაზროვნობა და ოცნება განზე უნდა გადადვას.

მართლა, რომ უწმინდურიც რამე დამეწეროს, მიკვირს რათ გაუკვირდა დღევანდელ ქართველს? წმინდა მოძრაობის სახელით, დღეს ჩვენში ყოველგვარ საძაგლობას ჩადიან: ქურდობას, ავაზაკობას, კაცის კვლას, პატივ-ნამუსის საჯაროდ ახდას და სხვანი, და ამაზე არა თუ ხმას არ იღებენ, პირიქით, ქების ტაშსაც უკვრენ და ისინივე ჩემს ლექსს, აქაო და ორაზროვანიაო, გაუცხარებია?! აქ რაღაც სხვა არის და მეც მათდამი მეტი არა მეთქმის რა:

ვაი ბაბუას!

(ნიშადური, 1908 წ., №41)

რედაქტორის შენიშვნები

წერილი რედაქტორისადმი

1. წერილი გამოქვეყნდა ჟურნალ „ნიშადურში“, 1908 წ., №41.

2. აკაკის ლექსი „მეჩანგურე“ დაწერილია პეტერბურგში, 1908 წ. თებერვალში, დაიბეჭდა „ნიშადურში“ იმავე წლის 17 თებერვლის №27.

3. მამია გურიელი (1836-1891) - პოეტი, ბეჭდავდა მ. ფაზელის ფსევდონიმით. მისი თხზულებების ერთტომეული დაიბეჭდა ქუთაისში, 1897 წ., დართული ჰქონდა ი. მეუნარგიას მიერ დაწერილი ბიოგრაფია პოეტისა (ეს ბიოგრაფია მეორედ გამოიცა ჩვენს დროს - იხ. ი. მეუნარგია, „ქართველი მწერლები“, წ. II, თბილისი, საბლიტ-გამი, 1944 წ.).

1910 წლის 29 აგვისტოს

ბ-ბო! ნაცარქექიების ფართიფურთზე ძველთაგან ერთი ანდაზა გვაქს დარჩენილი: „შორიდან მტერს უხეთქს გულს და ახლო მოყვარესო“. ჩვენდა საუბედუროდ, ეს ანდაზა შესისხლხორცებული გვაქვს დღევანდელ ქართველებს. ენით ყველაფერი ვართ და საქმით კი არაფერი. ჩვენი საზოგადო მოღვაწეები სიტყვით ცამდინ აგვყავს და საქმეს კი განზე გაურბივართ ხოლმე. ამას დღევანდელი დღეც გვიმტკიცებს! მას აქეთ სამი წელიწადია, როცა ამ დიდბუნებოვან ქართველს საარაკოდ ვმარხავდით, და ვინ იცის, რა პირობას არა ვდებდით მაშინ! დღეს რასა ვხედავთ? აგვისრულებია ან ერთი? სად არიან დღეს ის ქართველები, რატომ არსად სჩანს ის მაღალი წოდება, რომელსაც ჭავჭავაძის სუფრაზე პირველი ადგილი ეჭირა და განსვენებულის, ვითომ თაყვანის მცემელიც იყო? დღეს რატომ აღარ არიან ერთი-ორის მეტი, მაშინ, როდესაც ერთი ვინმე ჩინოვნიკისათვის თავის მტვრევა აქვთ ხოლმე, რომ უმაღლესად ასიამოვნონ? სად არიან ჩვენი სხვადასხვა დაწესებულებათა მეთაურნი? ვაი, ქართველების გულგრილობას და მარტო ენის გადაყოლებას! რამ რას ვამბობ? ხალხის რა ბრალია? ჩვენი დაბალი, ღარიბი ხალხი კეთილ გრძნობებით არის გამსჭვალული, რაც კი შეუძლია, თავს არ იზოგავს, მაგრამ მეთაურები არა ჰყავს შესაფერი! - ტყვილა კი არ არის ნათქვამი: „ხელი ხელს ჰბანსო“. ის ვაჟბატონები, რომელთაც ჩვენი დაცემული ცხოვრების სადავე უჭირავთ ხელში, ერთი ერთმანეთს მიდგომით ირჩევენ და საზოგადოებაზე არა ჰფიქრობენ!... საკუთარი, საპირადო ხაზი და ლარი გაჰყავთ ცხოვრებაში და საქმის მაგიერ ენას ატრიალებენ, - და მაშ როდის? როგორღა უნდა დადგეს ის დრო, რომელსაც ნატრობდა განსვენებული და რომელსაც თავიც შესწირა? დიახ თავი შესწირა და კურთხეულიც იყოს მისი სახსენებელი.

(თეატრი და ცხოვრება, 1910 წ., №35)

რედაქტორის შენიშვნები

სიტყვა ილია ჭავჭავაძის პანაშვიდზე

1. სიტყვის ტექსტი მოგვყავს „თეატრი და ცხოვრების“ 1910 წ. 5 სექტემბრის №35-დან.

2. აკაკის სიტყვის მრისხანე ტონით გამოწვეული იყო იმ გარემოებით, რომ ილიას სამი წლისთავის აღსანიშნავ პანაშვიდს ნაკლებად დაესწრო ქართველი „მაღალი“ საზოგადოება, ქართული საზოგადოებრივ-კულტურული დაწესებულებების მეთაურები, რომელთაც, აკაკის ირონიული თქმით, იმ დროს „ჩვენი დაცემული ცხოვრების სათავე ეჭირათ ხელში“.

სალოსობას რუსეთში ყოველთვის დიდი გასავალი ჰქონია. სალოსების გარეგანი ახირებულება და გაუგებარი, ბოდვით საუბარი, რაღაც მომხიბლავ ზარსა სცემდა ხალხს. ის მათ უაზრო მოქმედებაში სასწაულ-მოქმედებას ჰხედავდა და იმათ ნაწყვეტ-ნაწყვეტ ბოდვიდან წინასწარმეტყველების გამოყვანას სცდილობდა. ამ მისტიურ ძალას ექვემდებარებოდა არა მარტო დაბალი წოდება, მაღალი წოდებაც კი და ხშირად სამღვდელოებაც. მეფე იოანე მრისხანემ რომ ნოვგოროდი გაანადგურა და იმავე განზრახვით მოადგა პსკოვსაც, ვერც მთელის ხალხის ვედრებამ, ვერც წარჩინებულთა მოციქულობამ, ვერც სამღვდელოების შუამდგომლობამ გული ვერ მოუბრუნა, ვერ შეაყენებინა მრისხანე განზრახვა, და ერთმა ქუჩაში მოსიარულე სალოსმა კი რაღაც მიაძახა მეფეს და იმანაც შესწყვიტა გულის თქმა და მშვიდობით დაბრუნდა მოსკოვისაკენ. ამ ატავიზმით გამსჭვალულია რუსეთი და ჩვენს დღემდისაც მოჰყვა ეს რაღაცა სახადი სენი, თუ გამოურკვეველი ძალა, რის ნიმუშებსაც ხშირად ვხედავთ. ამ ბოლო დროს, პეტრე დიდისაგან გამოჭრილ სარკმელში, თუმცა ძლიერად შემოაშუქა ევროპიდან განათლებამ, მაგრამ მაინც კიდევ ბევრია დარჩენილი სიბნელის ოაზისი. მესამოცე წლებში, როდესაც ივანე იაკობის ძე კორეიში დაეცა ქადაგად მოსკოვში და მკითხაობა დაიწყო, ყოველ კუთხიდან მიაწყდა რუსეთი და გაიძვერა მქადაგებლის სიტყვა-პასუხიდან საპირადო გულის საფხანი წინასწარ-მეტყველება გამოჰყავდათ, რამაც საქვეყნოდ გაუთქვა სახელი მატყუარას, და თუ ეს ასეა, რაღა გასაკვირველია, რომ ნამდვილმა გენიოსმა, რუსეთში წარმოშობილმა, გაითქვას სახელი და ცამდი აიყვანოს მისი დიდება! მე ვამბობ გრაფ ლევ ტოლსტოიზე, რომლის სიკვდილმაც თუმცა არა უდროომ, დიდად შეაძრწუნა ყველა ადამიანი. ტყუილად კი არ ჰყავდა ის ტურგენევს საოცრად წარმოდგენილი. გრაფ ტოლსტოის ხელოვნური ნაწარმოები, პატარ-პატარა მოთხრობები სევასტოპოლის ბრძოლის შესახებ, კავკასიის ამბების აწერა, „კაზაკები“ და სხვანი მართლა საოცრად ჰხიბლავენ მკითხველს. დიდმა რომანებმა: „ომი და ზავი“, „ანნა კარენინა“ და სხვათა საქვეყნოდ გაუთქვეს სახელი, როგორც გენიოს ხელოვანს. სიბერის დროს საფილოსოფიო გზას დაადგა და შეიძლება, ზოგი რამ მისთანა წასცდა, რაზედაც არ დაეთანხმოს მკით-ხველი, მაგალითად „კრეიცერის სონატა“, საჭურისებური რამ, ბუნების წინააღმდეგი მოძღვრება, როგორც დრამატურგის შექსპირის გაკიცხვა, მეცნიერების უარყოფა, ხელოვნების გადადგომა და სხვანი. მაგრამ მიუხედავად ამისა, მთლიანი მისი მოსაზრება ყველასათვის სასარგებლოა და ზედ სიბრძნის ბეჭედიც აზის, წარსულმა თავისი პური მოსჭამა და ზოგიერთი მისი წესწყობილებათაგანი, დღეისათვის არა სასარგებლო, საგინებელიც არის. საჭიროა ახალი გზა და სხვა მიმართულება. ძველნი რაც მალე დაემხობიან, ისა სჯობს. ამას, რასაკვირველია, ბევრი გრძნობს, მაგრამ ისე შეგნებულად და გამბედავად მებრძოლს, როგორც ტოლსტოი იყო მთელს მის სიცოცხლეში, ძვირად ვხედავთ. მის მოძღვრებას სარჩულად სახარება ედვა. ის ჰქადაგებდა: „ერთობას, თანასწორობას და სიყვარულს“. წინააღმდეგი იყო ძლიერისაგან სუსტის დაჩაგვრისა, დიდისაგან პატარის ჩაყლაპისა. ბევრ რამ წვრილმან, სასაცილო მოვლინებას ცხოვრებაში შემოღებულს, ეურჩებოდა. აი ამით მოიზიდა მან ყველა დაჩაგრულთა გული და გაიჩინა მიმდევრები არა მარტო რუსეთში, არამედ ევროპასა და ამერიკაშიაც, როგორც მოციქულმა და მახარობელმა მომავლისამ. მაშ რა საკვირველია, თუ ქართველებიც დღეს მას გულწრფელად იგლოვებენ?..

(სახალხო გაზეთი, 1910 წ., №154)

რედაქტორის შენიშვნები

ლევ ტოლსტოი

1. სტატია გამოქვეყნდა ლევ ტოლსტოის გარდაცვალებასთან დაკავშირებით გაზ. „სახალხო გაზეთის“ 1910 წ. 10 ნოემბრის №154-ში.

2. ლევ ტოლსტოის (1828-1910) - გენიოსი რუსი მწერლის გარდაცვალებას ფართოდ გამოეხმაურა ქართული პრესა. ლევ ტოლსტოის გარდაცვალებას, აკაკისთან ერთად, მხურვალედ გამოეხმაურა დიდი ქართველი მგოსანი ვაჟა-ფშაველა ლექსით „ლევ ტოლსტოის გარდაცვალებაზე“ - ჟურ. „ნაკადული“ (მოზრდ.),№11, გვ. 38-39.

არც ერთი ხელობა ჩვენში ისე აგდებული არ არის, როგორც მწერლობა!... თავის ნაშრომ-ნაღვაწს ყველა ეპატრონება, უბრალო ჩხირი რომ ვინმემ გათლოს, ხელს დაადებს: ეს ჩემი შრომაა... ჩემი საკუთრება და სხვას ზედ უფლები არა აქვსო. ამის ყველა თანახმაა და ნაწერები კი, სადაც შრომის გარდა, ცრემლ-ნაღველიც ბევრია, არავის არ მიაჩნია ავტორის საკუთრებად. - ქართული მწერლობა ისეც დაჩაგრულია მით, რომ გასავალი არა აქვს და ავტორი იძულებულია, რომ ღარიბ რედაქციებს უსასყიდლოდ დაუთმოს ხოლმე თავის შრომა და რომ დაიბეჭდება, მაშინ სხვები იგდებენ ხოლმე ხელში. ავტორს აღარავინ რასმე ჰკითხავს და მისდა უნებურად ჰბეჭდავენ თავისს ნება-სურვილზე, ასე რომ შეცდომებსაც აღარ ასწორებიებენ პირში ჩალა გამოვლებულ ავტორს. ამისთანა უკუღმართობას და უზრდელობას საცენზურო კომიტეტიც ხელს უწყობს: ვინც უნდა მოუტანოს წიგნაკი, ანუ სხვების ნაწარმოებისაგან შემდგარი ბროშურა, არ ჰკითხავს: ავტორისაგან ნება გაქვს აღებული თუ არაო. ნებას აძლევს და თავს მითი მართლულობს, რომ ვითომც საცენზურო წესდების ერთი მუხლი ნებას აძლევს ყველას, ვინც უნდა იყოს, რომ მესამედი მთელის თხზულებისა გამოსცეს ცალკე წიგნად ავტორის ნება დაურთველად... ეს რომ მართლა ასე იყოს, მაშინ სამ ამხანაგს შეუძლია განაწილება: თითოეული მათგანი მესამ-მესამედად გამოსცემს მთელ თხზულებას და ავტორი დარჩება მშრალზე. მართალია, არის იმისთანა მუხლი, რომელიც მესამედის ნებას აძლევს, მაგრამ ეს იმას კი არ ნიშნავს, რომ მთელი თხზულების მესამედი გამოეცითო!... არა! - ის მხოლოდ იმას ამბობს, რომ როცა რომელიმე ავტორის კრიტიკულ განხილვას შეუდგება კრიტიკოსი, მაშინ იმას შეუძლია მთელი თხზულების მესამედი ნაწილი ამოწეროს თავის აზრის დასამტკიცებლად და არა ცალკე თხზულებად გამოსცეს.

ჩვენში კი ამ შეცდომით სარგებლობენ, აქამდე რაც ყოფილა - ყოფილა და დღეიდან მე კი ვაცხადებ საყოველთაოდ: თუ ჩემ ნება დაურთველად ჩემი თხზულებიდან რამე დაჰბეჭდა ვინმემ, მე იძულებული ვიქნები პასუხი ვაგებიო სამსჯავროში და ნურას უკაცრავად!..

სხვა რედაქციებსაც ვთხოვ, რომ ეს ჩემი განცხადება გადაბეჭდონ.

(ფასკუნჯი, 1910 წ., №1)

რედაქტორის შენიშვნები

განცხადება

ტექსტი ამ განცხადებისა მოგვყავს ჟურნალ „ფასკუნჯიდან“, 1910 წ., №1.

ქართული მწერლობა საზოგადოდ ვერა სდგას კარგ ნიადაგზე, მაგრამ ყველაზე უფრო მეტი უბედურობა კი ჩემს ნაწერებს ეწვია: ამ ნახევარ საუკუნის განმავლობაში ორი პატარა ტომის მეტი არ გამოსულა, მაშინ როდესაც რამდენიმე ათეული მაინც უნდა გამოცემულიყო. ამის მიზეზი ხელმოკლეობა და დაუდევრობა იყო.

რადგანაც ეს ორივე მიზეზი დღეს თავიდან აცილებულია, მე თვითონ განვიზრახე სრული ჩემი ნაწერების გამოცემა ამგვარად: გამოვა კრებული ყოველ თვიურად, წელიწადში თორმეტი წიგნი, ორას ფურცლიანი.

პირველ ას ფურცელზე იქნება დაბეჭდილი ჩემი ახალი ნაწერები, ჯერ სრულიად არსად დაბეჭდილი და მეორე ასზე კი ძველი, უკვე სხვადასხვა ჟურნალ-გაზეთებში დაბეჭდილი აქა-იქ, მაგრამ გასწორებული და შენიშვნებით, თუ რა დრომ და ვითარებამ გამოიწვია ეს ანუ ის თხზულება (მასალები მთელი წლის, ე.ი. 12 წიგნისა მზადაა).

წლიური ფასი ერთი თუმანი, რომელიც განაწილდება ოთხად. თითო წიგნი კი ეღირება თითო მანეთი.

ხელის მოწერა მიიღება ჯერჯერობით: თბილისში, წერა-კითხვის საზოგადოების კანცელარიაში, ქუთაისში მთავრიშვილისა და ისიდორე კვიცარიძის წიგნის მაღაზიებში. დაწვრილებით შემდეგში.

(თეატრი და ცხოვრება, 1910 წ., №17)

რედაქტორის შენიშვნები

განცხადება ნაწერების სრული კრებულის გამოცემის შესახებ

ტექსტი ამ განცხადებისა მოგვყავს ჟურნალიდან „თეატრი და ცხოვრება“, 1910 წ., 2 მაისი, №17.

მას უკან ორმოცი წელიწადი იქნება, რაც ჩვენში, მაშინდელმა ინტელიგენტებმა, ასტეხეს ერთი ვაი-უშველებელი: რა ენით უნდა ვსწეროთ, ახალით, თუ ძველითო. სხვადასხვა უბნებად გაიყვენ და სამაგალითო მტკიციც წარმოადგინეს. თავადმა დავით ციციშვილმა დასწერა ერთი პატარა მოთხრობა: „შინაგანი უშვერება გარეგან შვენიერებასა შინა“. ეს პატარა სამტკიცო მოთხრობა ისეთის ძველის ენით იყო დაწერილი, რომ მისი გაგება ანტონ კათოლიკოზსაც კი გაუჭირდებოდა. ნიჭიერმა ლავრენტი არდაზიანმა „ჰამლეტი“ გადმოთარგმნ და ძველი და ახალი ენა ერთმა-ნეთში დომხალივით აურია! „თერგდალეულმა“ ორივე დაიწუნა და სთქვა, რომ იმ ენით უნდა ვსწეროთ, რა ენაზედაც დღეს ლაპარაკობს ხალხი, რომ გასაგები იყოსო. „თერგდალეულს“ მიემხრო მოხუცი ალექსანდრე ორბელიანი; შეეკამათა პლატონ იოსელიანს და დასწერა ახალენით საგულისხმო წერილი „მე და ის“, მაგრამ არც ამით გადასწყდა საქმე!… მაინც ყველა თავ-თავისს გზით მიდიოდა, სანამ თერგდალეულებმა არ გაიმარჯვეს. გამოვიდენ სარბიელზე ფელეტონის მწერლები „მოლაყბის“ სახელით: გრიგოლ წინამძღვარიშვილი, გაბო სულხანიშვილი, ივანე კერესელიძე, არდაზიანი, ალექსანდრე სავანელი და სხვანი. მათ რიცხვში თავი იჩინა, რასაკვირველია, არდაზიანმა თავის ენა-მჭევრობით და ნელ-ნელა მწერლობაში ახალმა ენამ დაიჭირა ადგილი. იმ დღიდან მე ყურს ვადევნებ ენას და იმ დასკვნამდი მივედი, რომ ქართული ენა არის ერთი უძველესი ენათაგანი. მეათე საუკუნეში ენის კანონები, გრამატიკა, დამთავრებული იყო, არა მარტო ქაღალდზე, ხალხშიაც კი სასაუბროდ. რუსთველს ენა კი არ შეუქმნია, იმან მხოლოდ ხალხის ენა გადმოიღო უმეტნაკლებოდ, რადგანაც მის დროს ენა გაწმენდილი იყო... სათავე ქართველობისა და ქართული ენის, ჯერ არა აქვს ისტორიას გამოკვლეული. მაგრამ ნიშნებს კი ძალიან შორს მივყავართ!.. ვანში ნაპოვნმა ლურსმულმა წარწერამ, ცოტა არ იყოს, გამოგვახელია თვალი. გამოჩენილმა ორიენტალისტებმა წაიკითხეს და სთქვეს: არ ვიცით რა ენაზეა დაწერილი, მაგრამ ქართულ ენასთან კი ნათესაობა აქვსო. და მართლაც... ყველა არ მაგონდება, მაგრამ ეს წარწერა ასე იწყება: „ას მილი აღვუღ მენა“ და სხვანი. ესენი ყველა ჩემ ყურს ქართულადა ხვდება, მაგალითად, სიტყვა „ას“ ნაცვალსახელია და ნიშნავს დღევანდელ ნაცვალსახელს „ეს“, „მილი“ ხომ დღესაც მილია, არხი, წყლის გასაყვანი; „აღვუღ“ ზმნა არის. სვანურად „აღვუღ“ ნიშნავს „ავაშენე“, „ავაგე“ ანუ „გავაკეთე“. და ქართულადაც იგივე „აღვაგე“ არ არის? და „მენა“ მეა. ზოგან საქარ-თველოში და განსაკუთრებით მთებში ახლაც „მეს“ მაგიერ „მენას“ ხმარობენ. ასე, რომ ის ლურსმული წარწერა გამოდის ამგვარად „ეს მილი აღვაგე მე“ ამან და ამან (აქ დასახელებულია აღმგებელი და სხვანი). ამას მე, მაინც და მაინც, არ ვამტკიცებ, გაკვრით ვამბობ იმ მოსაზრებით, რომ მეცნიერი მარრი უფრო დაჭეშმარიტებით აგვიხსნის. და მე კი გადავალ პირდაპირ ჩემ სასაუბროზე. როგორც ზემორე მოვიხსენიე, რუსთველის დროს ქართული ენა გაწმენდილი, ძლიერი და გაერთიანებული იყო ისე, როგორც თვით ქართველი ერიც. მონგოლებმა რომ მუსრი გაავლეს საქართველოს და თათრობამ ნაწილ-ნაწილად დაჰყო, მაშინ ენაც დაკნინდა. სხვადასხვა კუთხეებში სხვადასხვა ზედ-გავლენით ქართული სიტყვების ადგილი უცხო სიტ-ყვებმა დაიჭირა. მთლიანი ქართული ენა იმდენად გაიყო, რომ ერთ კუთხეს მეორის ენა ეჩოთირებოდა. დღეს ამისთანა დღე გვადგას და რა ეჭირვება მწერალს? - ის, რომ იმან არ წარმოიდგინოს საერთო ქართულ ენად ის ენა, რომელიც მის სოფელში გაუგონია! უნდა მოვლილი ჰქონდეს ყველა კუთხეები საქართველოში, ყური დაუგდოს ყოველი მხრის საუბარს, დაუკვირდეს, ამოჰკრიფოს ის ქართული სიტყვების მარგალიტები, რომელიც დღეს აქა-იქ გაბნეული არიან, აგრეთვე გამოჰყოს ის უცხო სიტყვები, რომელნიც ნაძალადევად შემოღებულან, არ მიუდგებიან ქართულს და ისე სწეროს. განსაკუთრებით კეთილ ხმოვანება დიდ საქმეს სჩადის ქართულ ენაში. ხშირად კეთილხმოვანება გრამატიკას ეწინააღმდეგება და არღვევს ფორმებს. მაგალითად: მეხრე, მეშეშე, მეპურე, მეღვინე. სიტყვა წყალი კი კეთილხმოვანების გამო არღვევს გრამატიკის კანონს და იწოდება მერწყულად. ხშირად ერთი ასო იცვლება მეორით დაენას არ ეწინააღმდეგება. მაგალითად, კანონიერი დაბოლოება არის „ური“, ე.ი. აბხაზური, სვანური, კახური და სხვანი. ამის მიხედვით უნდა ითქმოდეს: ქართური, იმერური, მეგრური, მაგრამ ამისთანა სიტყვებში „ური“ - „ულათ” გადადის და ვამბობთ: მეგრული, ქართული, იმერული და სხვანი. მიტომ რომ კეთილხმოვანება მოითხოვს ერთ სიტყვაში ორი ერთი და იგივე ასო არ გამეორდეს, ორი „რ.“ იმერეთში ხმარობენ სიტყვას: „რთველი“, ქართლში ამბობენ ,,სთველი“. ორივე კანონიერია და რად უნდა ვინმემ დაუძახოს ან ერთს და ან მეორეს ჟარგონი? ბევრი სიტყვებია სადმე მიყრუებულ ადგილას წმინდა ქართული დარჩე-ნილი და მის ნაცვლად მეორე კუთხეში სხვა სიტყვაა შემოღებული. მაგალითად ქართლში „ქუჩას“ ხმარობენ, გურიაში და ქვემო იმერეთში კი „შუკას“. ცხადია რომ „შუკა“ ქართული სიტყვაა და „ქუჩა“ შემოღებული და რად უნდა დავჰკარგოთ ჯერ კიდევ სრულად არ დაკარგული სიტყვა ქართული „შუკა“. ნუ თუ ეს ჟარგონია? მართალია, ბევრი რამ არის იმერეთში გადასხვაფერებული უკანონოდ, მაგრამ უფრო მეტი კანონიერი ქართულია დარჩენილი განსაკუთრებით შორაპნის მაზრაში. მაგალითად, იმერეთში ამბობენ: „ჯიან“. ეს სიტყვა წარმოსდგება სიტყვისაგან „ჯდომა“ და ქართლში კი ამბობენ „სხედან“ და რომელია მათგანი ჟარგონი? ნახირს, ჯოგს რომ საძოვარზედ გაისტუმრებენ, იმერეთში იტყვიან, გარეკეო და ქართლში, წაასხიო. და მე რომ „წაასხის“ მაგიერ „გარეკე“ ვიხმარო, ჟარგონი იქნება იმერული? იმერეთში ამბობენ „ყოლიფერი“ და მეც ასე ვხმარობ. ქართლში კი „ყველაფერს“ ამბობენ და რომელია მართალი? ძირი ამ სიტყვისა არის ,,ყოველი ფერი“ და შემოკლებით, „ქარაგმით“ უნდა გამოითქვას „ყოლიფერი “ და არა „ყველა-ფერი“ მით უფრო, რომ კეთილხმოვანებასაც არღვევს ამგვარი გამოთქმა... თითქო ყველზეა ლაპარაკიო. არის სიტყვა „გვანება“. იმერეთში ხმარობენ „ვჰგავარ“, ქართლში „ვგევარ“. სად არის სიმართლე? იმერეთში ამბობენ: უთუოდ, ქართლში კი - უთაოდო და რომელია მართალი? აქაოდა ქართლიაო, მიტომ აქ რაც შემოღებული სიტყვებია, გინდა უკანონოდაც იყოს, უნდა მივიღოთ და სხვა კუთხეებში კანონიერადაც რომ იყოს, დავიწუნოთ, ჟარგონი დავუძახოთ? „საცვლების“ მაგიერ „თეთრეული“ ვსთქვათ, ცხვირში სისხლი წასქდას მაგიერ ცხვირიდან სისხლი წასქდა ვსთქვათ? ცხენზე ან კლდეზე გადავარდნას მაგიერ ცხენიდან, ან კლდიდან გადავარდნა ვიძახოთ? ენის ცოდნა განა კრივი ან ბურთაობაა, რომ უბან-უბან გავიყოთ და ვიძახოთ: არა ჩვენ მხარეს დარჩეს გამარჯვება, თუ არა თქვენსასო. ეს ყოლიფერი მაგონებს იმ დროს, როცა ჩვენი ინტელიგენტები ხმის უმეტესობით ლექსიკონს ადგენდენ და „ვეფხის-ტყაოსანს“ არჩევდენ. ენა, როგორც ნაგრძნობ-ნაფიქრალის გამომხატველი იარაღი, ადამიანის განვითა-რებას თან მიჰყვება და მიტომაც თანდათან ივსება და მდიდრდება. ახალი ძველს აღარ ჰგავს და დღევანდელისაგან მომავალი უნდა განსხვავდეს. უნდა გაიზარდოს, მაგრამ ამ ზრდასაც თავისი კანონები აქვს. იმ კანონების გადახვევა ჟინითა და ხმის უმეტესობით არ შეიძლება. მეც, თქვენს უმორჩილეს მონას, ბევრი სიტყვები შემომი-ტანია ქართულში, რომელიც ჩემამდი არავის უხმარია: „გაიძვერა“, „ბობოლა“, „შეხმატკბილება“ და სხვანი. გურიაში ამ მოკლე ხანში ერთი სიტყვა შემოიღეს და ჩემის აზრით ძალიან კანონიერათაც, - ჩემსავით, შენსავით. რომ დაეკითხები ვისმეს, ის მის ნაცვლად რომ მოგიგოს: დიახ, ჩემსავით, დიახ, შენსავით, მოკლედ მოგიჭრით პასუხს უკანასკნელი მარცვლით, „სავით“ გეტყვისთ. - ესენი ყოლიფერი „ჟარგონს“ კი არ ნიშნავს, ენის ზრდა არის. საქართველოს ერთი რომელიმე კუთხე კი არ შეადგენს, რომ მთლიანი საქართველოს ენა მარტო მას დაუმორჩილოთ, იმერეთიც ისეთივე საქართველოა, როგორც ამერეთი და მიტომაც იმერლობას ნურავინ მიკიჟინებს. ღმერთმა ნუ მომიშალოს იმერლობა, რომელიც იგივე ქართველობაა... ქართველი მწერალი წერის დროს „ჩემიან-შენიანობით“ კი არ უნდა სარგებლობდეს. უნდა ყოველი კუთხე ჰქონდეს მოვლილი, შესწავლილი და გამოკვლეული. და თუ რამე ქართული ნახოს, ამოკრიბოს და იმითი კი არ იხელმძღვანელოს, რომ ეს ქართული არ არის და სხვა კუთხეაო. მაგალითად, ჭრილობის შესახვევ, ანუ ნაღრძობის შესაკრავ ფირფიტებს ქართველები არტაშნებს ვეძახით. ეს სიტყვა, ცხადია, რომ სომხურიდანა გვაქვს გადმოღებული და ნუთუ ქართველებს თვისი საკუთარი სიტყვა არ ექნებოდათ? ექნებოდათ, მაგრამ დაკარგულია. მეგრე-ლებში კი დარჩენილა, აქ არტაშნები არ იციან რა არის და „ხერკალს“ ეძახიან, რაიცა ქართულია. და მაშ უფლება აღარა გვაქვს „ხერკალი“ ვიხმაროთ, რადგანაც ქართლში აღარ იციან? ეჰე, თავი უნდა დავანებოთ ამ მაგალითებს, თორემ შორს წაგვიყვანს... პირდაპირ უნდა გადავიდე იმ სამაგალითო სამ სიტყვაზე, რომელსაც ბატონი იმერელი, ჩემ სამოძღვროთ გამოსული, ჟარგონს ეძახის და მე კი კანონიერი ქართული მგონია: იმერეთში ხმარობენ „უდგიან“ და მეც ვხმარობ. ეს სიტყვა წარმოსდგება სიტყვიდან „დგომა“. პირველი პირი ვდგავარ, დგახარ, ანუ უდგავარ, უდგიხარ, უდგიან და სხვანი. რომელია მართალი და რომელია ჟარგონი? მეორე - „დღესეც“ ეჩოთირება ბატონ იმერელს და რათა? ღრამატიკულად უნდა იყოს „დღესც“, მაგრამ კეთილხმოვანებისათვის, რომ მკაფიოდ გამოითქვას, ემატება ერთი ხმოვანი ასო და ანს ჩაუმატებთ თუ ენს, ერთი და იგივე არ იქნება? ასთე როგორც „საუკუნო“ და „საუკუნე“, „იყვენ“, „წამოვიდენ“, „გაიქცენ“ და სხვანი ჟარგონი კი არ არის, ახალი ფორმა არის და მიტომაც ვხმარობ „იყვნენ, წამოვიდნენ და გაიქცნენის“ მაგიერ. ისე, როგორც კანონია ქართული სიტყვის შემოკლებისა, მაგალითად ავდექი, ადრე „აღმა ვდექი“ იქნებოდა, მერე ,,ავსდექი“ და მერე კი „ავდექი“, მთელი სიტყვის ადგილი ერთ ასოს დაუჭერია, ისე როგორც სიტყვას „თქვენ“ ერთი „თ“ იჭერს. ერთი სიტყვით, არ ვიცი, რად დასჭირვებია ბატონ იმერელს ჩემი განქიქება. თუ იმისთვის, რომ ქართული მასწავლოს, გვიანღაა... რაღა დროს ჩემი სწავლაა, მის მეტი, რაც არ ვიცი? ან რად უკვირს, რომ მე ახლა ისე აღარ ვსწერდე, როგორც უწინ, თუ მართალია? კაცი რომ დაბერდება განა მარტო სხეული იკლებს მისი, ჭკუა-გონებაც, რასაკვირველია, დაჩლუნგდება და ამ კანონს ვერავინ ვერ ასცდება. აქ ბატონი იმერელი ანდაზას ასრულებს, მგონია: „რძალს ლანძღავდენ და მულს ასმენდენო.“ მე მიტომ მასწავლის, რომ ახალგაზდებს გააგონოს და მიტომ მეც მადლობელი ვარ. ასწავლეთ, ასწავლეთ, ასწავლეთ ახალგაზდობას ქართული, მაგრამ თქვენი თავიც ნუ გეგონებათ უცოდველი და ჯერ თვითონ თქვენ შეისწავლეთ.

(თემი. 1911 წ., №12)

რედაქტორის შენიშვნები

ნადუღი

1. არსებობს ამ სტატიის ავტოგრაფი აკად ს. ჯანაშიას სახელი საქ. სახ. მუზეუმის H-1500/4, ფურც. 15r-19r.

დაიბეჭდა „თემში“, 1911 წ., №12.

2. დავით ციციშვილი - არქაისტი ლიტერატორი, „ცისკრის“ თანამშრომელი ბეჭდავდა ლექსებს და მოთხრობებს (იხ. „ცისკარი“, 1857 წ., №№7, 9, 11 და 1858 წ., №1), აგრეთვე თარგმანებს დერჟავინიდან („ცისკარი“, 1857 წ., №№7, 12). დ. ციციშვილს ეკუთვნის აგრეთვე თარგმანები რუსულიდან ბაუმეისტერის „მეტაფიზიკისა“ (1822-24 წ.წ.) და რუსოს ტრაქტატისა „აღდგინება სწავლათა და ხელოვნებათა შეეწეოდა წარმართვასა ზნეთა ანუ ყოფაქცევასა“ (1849 წ.).

დავით ციციშვილის მოთხრობა, რომელსაც იხსენიებს აკაკი თავის წერილში, დაიბეჭდა „ცისკრის“ 1858 წ., №11-ში სათაურით: „უსარგებლო ცბიერება და დაფარული კაცთა შორის გარეგანთა მშვენიერებათა შინა შინაგანი უშვერება“.

დაკით ციციშვილის შესახებ იხ. ლევ. ასათიანის „ვოლტერიანობა საქართველოში“, 1933 წ., გვ. 79-88.

3. აკაკი გულისხმობს ალექსანდრე ორბელიანის წერილს „მე და ის“, რომელიც დაიბეჭდა „ცისკრის 1858 წ., №7-ში.

სიტყვის უმეტნაკლებობა ნიჭიერების სასწორ-საზომია. ნიჭიერება ორი-სამი სიტყვით გამოსთქვამს იმას, რასაც ძალდატანებული ვითომ-ნიჭი რამდენიმე სტრიქონს მოანდომებს. ზომიერება იქ შეჩერდება, სადაც უნიჭობა თავს ვერ შეიკავებს და გააჭიანურებს საუბარს.

გრძელი სიტყვა მოკლედ ითქმის,
შაირია ამად კარგი-ო.

ამბობს რუსთაველი და მიტომაც ბევრი ბრძნული რამ აქვს მოკლედ გამოთქმული. მაგალითად:

ათასად კაცი დაფასდა,
ათიათასად ზრდილობა;
თუ კაცი თვითონ არ ვარგა,
ცუდია გვარიშვილობა-ო.

ამის ძალასა და მშვენიერებას რომ ვერ შეიგნებს კაჭკაჭური ნიჭი, ჰფიქრობს: რუსთველს სრულიად ვერ გამოუთქვამს აზრიო, ბევრი რამ დაუკლიაო. შეუდგება დამატებით შესწორებას და მოჰყვება: რა ხარ შენ, გვარიშვილო სრულიადაც არაფერი!.. რას იჭიმები? გროშ-კაპეიკად არა ჰღირს ჩამომავლობა და გვარიშვილობა, თუ თვითონ კაცად არ ვარგიხარ! და შენ კი არც მუშა ხარ და არც გლეხი!.. მიტომაც შენი ფასი დღეს კიტრია და ჩალა-ბზე... რას იბერები, როგორ იბერები და რა გგონია შენი თავი? და სხვანი. იტყვის ამას და სრული დარწმუნებულიც არის, რომ რუსთველზე უკეთა ვსთქვიო, რუსთველს გადავაჭარბეო!.. იმ რუსთველს, რომელიც გულდამშვიდებით გვიმოძღვრებს:

ზოგჯერ თქმა სჯობს არა თქმასა,
ზოგჯერ თქმითაც დაშავდების.

ეს ჭეშმარიტება უნდა შეგნებული ჰქონდეს მწერალს, რომ მეტ-ნაკლებობა არა მოუვიდეს-რა. მწერლობა იგივე მხატვრობაა, მხოლოდ სიტყვითი. როგორც უხეირო მხატვარი ხაზის უსწორ-მასწორობით შეჰბღალავს ნახატს, ისე მწერალიც სიტყვის მეტ-ნაკლებობით ამახინჯებს ნაწერს, რადგანაც რაც ხაზია მხატვრობისათვის, ისევეა სიტყვაც მწერლობისათვის!.. დიახ, სიტყვებში და მათ ერთმანეთთან შეკავშირებაშია მწერლობის საიდუმლოება. მოვიტანოთ მაგალითი: რაფაელმა რომ მსოფლიო-საოცნებო მადონა დაჰხატა, მას შემდეგ ბევრმა საუკუნემ გაიარა და საზოგადოდ მხატვრობამაც მისთანა ბიჯი წასდგა წინ, რომ კერძო ნაწევრებს ადამიანისას მაგალითად: თვალს, ყურს, ცხვირს, ხელს, ფეხს და სხვათა, ისე მშვენიერად ხატავენ დღეს სხვა მხატვრები ცალ-ცალკე, რომ რაფაელის ნახატს არ ჩამოუვარდებიან... მაგრამ მეორე მადონა, ანუ მისი მსგავსი რამ, ჯერ არავის შეუქმნია. და რაშია საიდუმლოება მხატვრობის? იმ ცალკე ნაწევრების ერთმანეთთან გადაბმა-შეკავშირებაში, რომ უტყუარი, უმეტნაკლებო, სწორ-ნახაზი მთლიანი გამოვიდეს. ამგვარ კანონს ექვემდებარება მწერლობაც. შეიძლება საგანი დიდი იყოს მწერლობის, სიტყვები სამარგალიტო და ზოგადი აზრიც საამო, მაგრამ მთლიანად კი დღე ნაკრული. იყო დრო, როცა ზოგიერთ ნაწერს საქართველოში „ვეფხისტყაოსანზე“ მაღლა აყენებდენ. მაგალითად: „თეიმურაზიანს“, „არჩილიანს“, „წყობილ-სიტყვაობას“ და სხვ. „ვეფხისტყაოსანი“ შეაჩვენეს და დასწვეს. როგორც უგუნურებისა და შეცდომის ჭირი გადაჰკვეთა და დღეს ამ აზრს აღარავინ თანაუგრძნობს. ხშირად მოხდება ხოლმე, რომ რომელიმე მწერალს გაუდიადდება სახელი. თანამედროვე მკითხველებს ერთი მეორის წამხედურობით, დიდ რამედ მიაჩნიათ უბრალო მწერლუკაები და თუ არ აღფრთოვანებით, ისე არ იხსენიებს მათ სახელს, მაგრამ რომ მოითხოვოთ მტკიცი, ვერ მიგითითებენ. იმათ, მართალია, წაკითხვით წაუკითხავთ, მაგრამ გულსა და გონებაში არ ჩასჭრიათ, რომ დახსომებოდესთ. ნამდვილი და ნიჭიერი მწერალი ის არის, რომე-ლიც ძალაუნებურად, თავის თავად, გზას იკვლევს მკითხველის გულისაკენ და გულის ფიცარზე დაუ-ვიწყარ ასოებით ებეჭდება, იმიტომ რომ ნაწერში ყოველგვარი კანონია მწერლობის დაცული და მაიმუნურ-მიმბაძაობითი არა არის-რა! მართალი ნათქვამია: „ბუზი ყველა ბზუისო, მაგრამ ფუტკართან კი ყველა სტყუისო“! წერა ყველას შეუძლია, მაგრამ ნამდვილი შემოქმედებითი მწერლობა კი არა!.. ნამდვილი მწერალი, ანუ მხატვარი, ბუნებისაგან არის მოწოდებული და თვით ისვე უდგა სათავეში!.. არის მაგალითები, რომ ზოგიერთი ქალი, რომელსაც შვილი არა ჰყავს და გულით კი უნდა ჰყავდეს, დედობას მოიგონებს ხოლმე: გაიკეთებს მუცლის გასადიდებლად ბალიშს და იმას ატარებს. ბოლოს მიდგება მშობიარობაზედაც, მაგრამ რადგან მუცელში არა ჰყავს-რა საშობი, სხვის შვილს შეიგორებს ხოლმე. ატყუებს ყველას და ბოლოს თვითონაც სჯერა, რომ მისი ნამდვილი შვილია!.. ამისივე მსგავსია მწერლობაც. ნამდვილი მწერალი ჯერ ნაწილ-ნაწილად მოაგროვებს საწერ საგანს, ჩაიგუბებს გულში, აქ ისისხლხორცებს, ზრდის და მერე, როცა დამწიფდება, დროზე წარმოჰშობს. მართალია ის კი არ იცის (ქალის არ იყოს), ვაჟი იქნება თუ ქალი, მაგრამ კანონიერად კი წარმოშობს სულიერს. აი, ამგვარ მწერლებს ეწოდება მწერალი. საზოგადოდ ყველგან და უმეტესად ჩვენში „ვითომ და მწერლები“ შემოიგორებენ ხოლმე სხვის ნაწერს და ატყუებენ, როგორც მკითხველებს, ისე თავის თავსაც. - მართალია, იმათში ზოგიერთებს ეტყობათ ნიჭი, მაგრამ სრულიად გაუვითარებელი და გრძნობა-გონება ვეღარ აჰყავსთ უმაღლეს საფეხურამდე. ნამდვილი მწერალი კი, რომელსაც ქართული სული უდიოდეს, როგორც ჩვენ ქვეყანაში აღზრდილს, ცოტა არის ჩვენში და მათ რიცხვში ერთი უკეთესი ადგილთაგანი ივანე ელიაშვილს უჭირავს. იმას, ზემო მოტანილ მწერლობის კანონისათვის არ გადაუხვევია, რასაც მისი საყმაწვილო წიგნაკი „სამშობლო ბუნების სარკე“ გვიმტკიცებს და რისაც გარჩევას ჩვენც შეუდგებით!.. ყმაწვილებისთვის ის არის გამოსადეგი და სასარგებლო, რაც არც დიდებს აწყენს! სწორედ ამ კალაპოტზეა გამოჭრილი ბ. ივანე ელიაშვილის საყმაწვილო წიგნაკი, რომლისთვისაც სახელიც შესაფერი დაურქმევია: „სამშობლო ბუნების სარკე“. ამ წიგნაკში მოთავსებულია სულ რვა ორიგინალური მოთხრობა და ერთიც ნათარგმნი. როგორც ობოლი მარგალიტი, თანასწორად ასხმული ყელსაბამად, ასე აქაც ყველა მოთხრობა უმეტნაკლებოდა არის შენათხზი. სიტყვები აზრს და აზრიც გარემოებას ეთანხმებიან. შიგა და შიგ შესაფერ ადგილებზე ქართული ანდაზებია, სწორედ დროზე ჩანაქსოვი. მცენარე, პირუტყვი: ოთხფეხი, თუ ფრინველი, ისეთის მარტივობით მოგვითხრობენ თავის თავგადასავალს და იმავე დროს წინ გვიშლიან თავ-თავის განსაკუთრებულ ბუნებას. იმ ვითომდა უბრალო, ბავშურ ტიტინში ბევრი რამ დიდების საგულისხმოც იხატება. კითხულობ, უბრალო რამ გგონია და იმავე დროს იხიბლები... იმსჭვალები!.. მაღალის ნიჭით უნდა იყოს მწერალი და ნიჭიც განვითარებული უნდა გქონდეს, რომ ასე ტკბილად ჩასჩურჩულო ყმაწვილს და იმავე დროს დიდებიც გაიტაცო!.. საჯაროდ მივუთითებთ მკითხვე-ლებს: „ბულბულის ამონაკვნესზე“ და „ნაძვის აღსარებაზე“. თუ არ დიადი ნიჭი, ამისთანა რასმე ასე ხელოვნურად შექმნიდა რამე? ეს სამაგალითო წიგნი ყოველ ქართველის ოჯახში უნდა იყოს შეტანილი განძად და საწიგნის დასამშვენებლად, როგორც „ვეფხისტყაოსანი“, მხოლოდ იმ განსხვავებით, რომ „ვეფხისტყაოსანი“ მარტო დიდებისათვის არის დაწერილი და ეს კი ყმაწვილებისათვის და დიდებისათვისაც სასარგებლოა. წიგნი შესაფერ ნახატებით არის შემკული და ხელმისაწდომიც. - ჭეშმარიტად დიდი მადლობის ღირსია გამომცემელიც.

(თემი, 1911 წ., №41)

რედაქტორის შენიშვნები

ივანე ელიაშვილი

1. აკად. ს. ჯანაშიას სახელი საქ. სახ. მუზეუმში არსებობს ამ სტატიის რამდენიმე ხელნაწერი H-1493/12, ფურც. 40r-41r. H-1479/25, ფურც. 30v; H-150/3, ფურც. 10r-13r.

დაიბეჭდა გაზ. „თემში“, 1911 წ., №41.

2. ივანე სპირიდონის ძე ელიაშვილი (1864-1932) - ექიმი, საბავშვო მწერალი, საზო-ადო მოღვაწე, აკაკის ერთი ახლო მეგობართაგანი.

ივ. ელიაშვილის საყმაწვილო მოთხრობების წიგნი გამოვიდა თბილისში 1911 წელს, ავტორის გამოცემით. არის ამ წიგნის მეორე გამოცემაც - თბილისი, 1920 წ., ქართვ. ბეჭდვ. ამხ-ბის გამოცემა.

ივ. ელიაშვილის სხვა წიგნებია: „დედა-ბუნების ძირითადი კანონები“ (თბილისი 1920 წ., ქართ. ბეჭდ. ამხ-ბის გამოცემა) და „წაღებიანი კატა“ (ბაქო, სომეხთა კულტ. კავშირის გამოცემა). პრესაში გამოქვეყნებული წერილებიდან აღსანიშნავია მისი ნეკროლოგი პროფ. ვ. პეტრიაშვილზე („ამირანი“, 1908 წ. №130).

აკაკი თავის სტატიებში არა ერთხელ მოიხსენიებს ივ. ელიაშვილს (იხ. „კვალი“, 1895 წ., №22; „თემი“, 1913 წ., №105 და სხვ.).

ანდერძში, რომელიც აკაკიმ 1912 წელს დასწერა, სხვა რამდენიმე პირთან ერთად ივანე ელიაშვილიც დაასახელა თავისი ნების აღმსრულებლად („სახალხო ფურც.“, 1915 წ., №205). ივანე ელიაშვილის კალამს ეკუთვნის ვრცელი მოგონება აკაკიზე (იხ. საიუბილეო კრებული - „აკაკი წერეთელი“, თბილისი, 1940 წ., გვ. 430-448).

(1911 წ. 21 ივლისს)

ბატონებო!

მე რომ დარწმუნებული არ ვიყო ადამიანის არარაობაზე საზოგადოთ და კერძოდ ჩემსაზე, ჩემი თავი თქვენ ხელში რაღაც მეგონებოდა!.. მაგრამ მადლობა ღმერთს, რომ ვცნობ ჩემ თავს და თქვენი გრძნობის უხვებაც გათვალისწინებული მაქვს და აღარ ვსტყუვდები... განსვენებულმა გრიგოლ ორბელიანმა, ქართველებს, რომ ახასიათებ-და, თქვა: „ერი გულადი, პურადი, მტერთა მიმცემი რისხვისაო“

ეს უკანასკნელი სიტყვები გადავდოთ! დღეს დრო და ჟამი ხელს არ გვიწყობს, რომ გავამართლოთ!.. მაგრამ „გულადობა“ და „პურადობა“ კიდევ გვაქვს მერჩენილი. „გულადობას“ ვამტკიცებთ მითი, რომ დღეს, ამისთანა უკუღმართ დროში, ჯერ კიდევ გული არ გაგვტეხია და სასიცოცხლოდ ვფართხალობთ!.. და „პურადობას“ კი დღევანდელი ნადიმი გვიმტკიცებს. მაშ თუ ასეა, რატომ ვეღარ ვახერხებთ, რომ დღევანდელ მოთხოვნილებას პასუხი გავსცეთ? ამის მიზეზი სულ სხვა არის: ქართ-ველი ჭირშიაც და ლხინშიაც ისტორიულად პირდაპირობას არის ნაჩვევი, ტყუილად კი არ ამბობს ალექსანდრე ჭავჭავაძე: „ან მოჰკლავს, ან შეაკვდებაო!“ დიახ, პირდა-პირობას არის ნაჩვევი და ვეღარ ახერხებს დღევანდელ მოთხოვნილებას პასუხი გასცეს!.. - ვეღარ ახერხებს, მაგრამ თანაგრძნობით კი მოელის მოპასუხეს. ამას წუხანდელი „ილიას საღამო“ და დღევანდელი ნადიმი ამტკიცებს. თქვენს გადაჭარბებულ სურვილს წარმოუდგენივართ ჩვენ გმირებად - მე ჩემს თავზედ მოგახსენებთ - მაშინ, როდესაც ჩვენ აჩრდილი ვართ იმ გმირების, რომლებსაც თქვენ მოელით და თქვენ გეკადრებათ. დიახ, ჩვენა ვართ მხოლოდ წინამორბედი... ძალიან სუსტი წინა-მორბედი და მახარობელი მათი! შემიძლია გიმახარობლოთ, რომ ის გმირი მოგევლინებათ. ამ შავ დღეში, როგორც ახალგაზდა ქალებში, ისე ახალგაზდა კაცებშიაც, მე ვხედავ ნიშნებს… ის ნიადაგი, ის ხალხი, რომელმაც წამოშობა ვახტანგ გორგასლანი, დავით აღმაშენებელი, თამარი, გიორგი ბრწყინვალე, დიდი მოურავი, მთაწმინდელები, პეტრიწი, რუსთაველი და სხვები... მსოფლიო გმირები... კიდევ წარმოშობს იმისთანა გმირებს, რომელიც თქვენ გეჭივრებათ და მოელით. - სვიმონ მოხუცე-ბულმა რომ ქვეყნის მხსნელი მიირქვა, წარმოსთქვა: „აწ განუტევე მონა შენიო“ და განისვენა. მე ვერ მოვესწრები იმ მომავალ გმირის მირქმას, მაგრამ გულში იმედებით კი ჩავალ საფლავში და ჩემი უკანასკნელი სიმღერა იქნება: „არ მომკვდარა მხოლოდ სძინავს“-მეთქი. და ახლა კი, ამ უზომო თანაგრძნობისათვის გულითად მადლობას გწირავთ, ბატონებო, იმ გმირის სახელით რომელსაც თქვენ მოელით.

(ჩვენი თაობა, 1938 წ., №3)

რედაქტორის შენიშვნები

სიტყვა, თქმული თელავში

ავტოგრაფი ამ სიტყვისა დაცულია თელავის მხარეთცოდნეობის მუზეუმში. ავტოგრაფში სათაურზე ფრჩხილებში სხვა ხელით მიწერილია: „ნადიმზე“ და ბოლოს თარიღი - „21 ივლისი, 1911 წელი, ქ. თელავი, ჭადარი“. მინაწერი ეკუთვნის ვანო პაატაშვილს, რომლისთვისაც აკაკის გადაუცია ავტოგრაფი თავისი სიტყვისა.

ტექსტი სიტყვისა პირველად გამოქვეყნდა ჟურნალ „ჩვენ თაობაში“, 1938 წ., №3.

ძმაო იაკობ!

უკანასკნელად დაგყურებ ორკეცად მგლოვიარე: გიგლოვ, როგორც პირად მეგობარს და უფრო მეტად კიდევ, როგორც საზოგადო მოღვაწეს. ჩვენი მეგობრობის კავშირი მაგ შენი სიკვდილით გაწყვეტილი ხანგრძლივ არ იქნება, - ჩემი დღეებიც დათვლილია და მალე დაგეწევი! მაგრამ შენმა დაკარგვამ, როგორც საზოგადო მოღვაწისამ კი სამარადისო ხაზი დაასვა გულზე ყოველ შეგნებულ ქართველს. წამოდგომა რომ შეგეძლოს ახლა, დაინახავდი, თუ რა გრძნობით ყოფილა შენდამი გამსჭვალული ამერ-იმერი!.. გულ-წრფელად გიგლოვენ დიდები და ჩაგბღავის საფლავში მოზარდი ახალ-თაობა, როგორც საერთო მამას. ამ გვარი სიკვდილი სანატრელია!!.. შენზე აღსრულდა საღმრთო წერილის სიტყვა „სიკვდილი მართალთა განასვენებს“. შენ წარსდგები პირ-ნათლად ჩვენ სახელოვან წინაპართა წინაშე... და ამოუდგები მათ გვერდში, საუკუნო განსვენებით!..

აქ კი იღაღადებენ შენი ნაშრომნი და დარჩება სამარადისოდ შენგან გატკეპნილი გზა და ვინც იმ გზას არ გაივლის, ის არც ქართველად იხსენიება. კურთხეულ იყოს სამარადისოდ ის წმინდა გზა და მასთან ერთად სახსენებელი შენი... ამინ!..

(თემი, 1912 წ., №76)

რედაქტორის შენიშვნები

სიტყვა ი. გოგებაშვილის დაკრძალვაზე

1. ავტოგრაფი ამ სიტყვისა დაცულია აკად. ს. ჯანაშიას სახელ. საქ. სახ. მუზეუმში - H-1499/5, ფ. 20r.

ტექსტი სიტყვისა დაიბეჭდა გაზ. „თემში“, 1912 წ., №76.

2. იაკობ გოგებაშვილი (1840-1912) - დიდი ქართველი პედაგოგი. აკაკი ახლო მეგობარი იყო მისი და ღრმად პატივისმცემელი, როგორც სამაგალითო ქართველი მოღვაწისა. თავის პირად წერილებში იგი მას „იაკობ აღმზრდელს“ და „წარსულის შვილს, მომავლის მამას და მყობადის გადიას“ უწოდებდა, ილიასთან ერთად „ჩვენი ქვეყნის ბურჯად“ მიიჩნევდა. აკაკის ხშირი მიმოწერა ჰქონდა იაკობთან, იგი მას ხშირად მოიხსენიებს თავის კრიტიკულ-პუბლიცისტურ სტატიებშიც (იხ. „დროება“, 1879 წ., №223; „კვალი“, 1894 წ., №21; „ივერია“, 1902 წ., №257; 1903 წ., №186; 1904 წ., №130; „თემი“, 1912 წ., №№79, 92; 1913 წ., №109 და სხვ). აკაკიმ 1915 წელს იაკობს მიუძღენი ლექსი „ყანა“ („ჯერ ამ ჩემს თვალს არ ენახავს მოსავალი ამისთანა...“ - დაიბეჭდა „ივერიაში“, 1905 წ., №59).

1907 წელს დაწერილ „უკანასკნელ სურვილში“ აკაკიმ იაკობ გოგებაშვილი დაასახელა თავისი ანდერძის აღმასრულებლად. მაგრამ აკაკიმ სამი წლით მეტი იცოცხლა იაკობზე და მასვე მოუხდა საყვარელი მეგობრის სამარესთან უკანასკნელი გამოსათხოვარი სიტყვის წარმოთქმა.

რაჭა-ლეჩხუმის ეროვნული აღფრთოვანების დროს, როცა, ქართველთა ჩვეულებისამებრ, ნეტარ-ხსენებულ გოგებაშვილის შესანდობარსა სვამდენ თვალ ცრემლიანები, სწორეთ იმ დროს დეპეშამ გადმოგვცა არა ნაკლებ სამწუხარო ამბავი, რომ ბ. ა. ხახანაშვილი გარდაიცვალა უცხოეთშიო. ამან ყველას, განურჩევლად წოდებისა, სქესის და ხნოვანების, თვალთ ცრემლი მოადინა, ლხინი ჭირად გადააქცია. და მეც მოვაშურე აქეთკენ, რომ დასაფლავებას დავსწრებოდი და ერთხელ კიდევ ჩამებეჭდა უკანასკნელად გულში სახე დიდი ქართველისა. შეიძლება ზოგმა არც კი იცოდეთ, თუ ვინ იყო პროფესორი ხახანაშვილი. არ იცოდეთ მიტომ, რომ აქ, ჩვენში, ძვირად ყოფილა განსვენებული. იმას ბედმა არგუნა უცხოეთში ყოფნა, საიდანაც მთელი მისი ჭკუა-გონებით შეძლებისა და გვარად ემსახურებოდა სამშობლოს, სდნებოდა სანთელივით მისი გულისათვის და იმ შორიდან უნათებდა. და მარტო ეს რომ არ დააჯერა, შეზღუდა თავისი პირადი ცხოვრება იმ განზრახვით, რომ თავისი ოფლითა და შრომით მონაგარი რამე დაეტოებია ქართველობისათვის საშვილისშვილოდ. ამგვარად მკვდარი არ მოკვდება, სანამ ქართველობა არ მოისპობა და ამგვარ სიკვდილს უწოდებს „სახელოვანს“ რუსთველი. ვისურვოთ, რომ მიმბაძველი გამოსჩენოდეს ამ დიდებულ ქართველს და საუკუნო იყოს სახსენებელი მისი.

(თემი, 1912 წ., №83)

რედაქტორის შენიშვნები

სიტყვა, ალ. ხახანაშვილის დაკრძალვის დღეს წარმოთქმული

1. სიტყვის ტექსტი გამოქვეყნდა „თემში“, 1912 წ., №83-ში.

2. ალ. ხახანაშვილი (1966-1912) - ქართული ლიტერატურის ისტორიკოსი, ცხოვრობდა და ლექციებს კითხულობდა მოსკოვში. ა. ხ. არის ავტორი კაპიტალური ოთხ-ტომიანი შრომისა რუსულ ენაზე „ნარკვევები ქართული სიტყვიერების ისტორიიდან“ და აგრეთვე მრავალრიცხოვანი წერილებისა და გამოკვლევებისა ქართული ლიტერატურისა და ისტორიის საკითხებზე.

ალ. ხახანაშვილი თავის დროზე მხურვალედ გამოეხმაურა აკაკის „განცხადებას“ ზეპირსიტყვაობის შეგროვების შესახებ, რაც მოთავსებული იყო 1995 წლის „კვალის“ №6-ში („კვალი“, 1895 წ., №13). 1910 წ. ზაფხული ალ. ხახანაშვილმა პატარა ცემში გაატარა აკაკისთან ერთად. 1911 წლის ზაფხულზე სავანის ეკლესიის და ჯრუჭის მონასტრის დასათვალიერებლად საჩხერეში ასული ალ. ხახანაშვილი აკაკისაც ეწვია სხვიტორში და ესაუბრა ქართული მწერლობისა და ცხოვრების საკითხებზე. ეს იყო მისი უკანასკნელი შეხვედრა დიდ ქართველ პოეტთან.

1913 წ. 5 მაისს

ბატონებო! მრავალმეტყველება და ბევრი მითითება არ არის საჭირო იმისთვის, ვინც სიცოცხლეშივე ძალ-უნებურად ჩაესახა თვალსა და გულში მის თანამედროობას. - ამისთანას ეკუთვნოდა ისიც, ვის პატივსაცემლად დღეს აქ შევკრებილვართ. თვალწინ გვიდგია მისი ვერაგული სიკვდილი და გვიკვირს, თუმცა კი გასაკვირი არ არის-რა: ქრისტე მაცხოვარმა თორმეტი მოციქული აირჩია მთელ კაცობრიობაში და იმათთაგანი ერთი იუდა გამოდგა! - სადაც ვარდი იფურჩქნება, იქ ეკალიც ამოდის! ადამი-ანებშიც ასეა: შეგნებულებს შეუგნებლები უდგიან გვერდში და აი, სწორედ ამისთანებმაც ჩაიდინეს უსამართლობა! - დიახ, ჩაიდინეს, მაგრამ მათ-და უნებურად შეს-ძინეს კიდევ ერთი გვირგვინი მწუხარებისა და გულ-დაწყვეტისა. მთელი შეგნებული ქართველობა იგლოვს და სტირის თავის დაუვიწყარ შვილის დაკარგვას. იდეის მხრით დიდია ეს ქანდაკება და ამას ახლავ თქვენის თვალითაც ნახავთ.

(იმერეთი, 1913 წ., №50)

რედაქტორის შენიშვნები

სიტყვა, ილია ჭავჭავაძის ძეგლის გახსნაზე

1. ამ სიტყვის ავტოგრაფი დაცულია აკად. ს. ჯანაშიას სახელი საქ. სახ. მუზეუმში, H - 1499/7, ფურც. 22r.

2. ილიას ძეგლი მთაწმინდაზე „მწუხარე საქართველო“, მოქანდაკე იაკობ ნიკოლაძის ნამუშევარი, გაიხსნა 1913 წლის 5 მაისს. აკაკიმ სიტყვის წარმოთქმის შემდეგ თვითონ ჩამოხსნა ქანდაკებას საბურველი.

ქვეყნიერების წინ-სვლა თვალსა და ყურზეა დამყარებული. მხოლოდ ნახული და გაგონილი ავითარებს გონებას, მაგრამ გაუმაძღარი გული არ სჯერდება მარტო ერთხელ ნახულს და ერთხელ გაგონილს და მოითხოვს კიდევ ახალ-ახალს. ეს მსოფლიო კანონია, რომ ავითარებს კაცობრიობას და მიჰყავს საკვირველებამდე, თორემ თუ ადამიანს შესძლებოდა ერთხელ ნახულით და გაგონილით დაკმაყოფილება და მეტი აღარ ეძებნა-რა, მაშინ ქვეყნიერების წინ-სვლა შეფერხდებოდა!.. მაგრამ დიდი საქმეა ცნობის მოყვარეობა და მკვლევარობა!... სამუშაოდ გამოსულ ქართველობას ყოველთვის ვსთხოვდით და ვსთხოვთ არა კაჭკაჭურად სხვების ნათქვამის განმეორებას... არა სხვების ნაღეჭის ცოხნას, არამედ თავის საკუთარ განგრძობისა და ნაფიქრალის გამოფენას, გინდ შემცდარიც იყოს! მკვლევარობა დიდი საქმეა და მისი შედეგიც სასარგებლო!..

ჩვენ, ქართველებს გვქონდა დიდებული წარსული, რომელზედაც ბევრი რამ გაგვიგონია და მიგვიღია შეუმოწმებლად. ჩვენს ისტორიკოსს დ. ბაქრაძეს, გუჯრების გამომცემელს ბ. ფურცელაძეს ისეთი უცნაური შეცდომა შეეპარათ თავ-თავის თხზულებაში, რომ მისი გასწორება და ახსნა წერილობით დღეს მოუხერხებელია. დიახ, ჩვენს წარსულს ეჭირვება გამტკიცვა და საჭირო არიან მკვლევარები. ბ. აკადემიკოსმა მარმა გვიჩვენა მაგალითი და მას სხვებიც მიჰყვენ. - ამ ახალ-გზაზე დადგომა, ამ კვალის ძებნა თავის თავად კეთილი მოვლენაა. გზა-დაბნეულად გზის ძებნა სჯობია გაურჯელად შინ გდებას. - ერთი ამ მკვლევართაგანს ეკუთვნის ახალგაზდა სარგის კაკაბაძეც, რომელსაც 17 მარტს თბილისის საქალებო უმაღლეს კურსებთან არსებულ ეთნოგრაფიისა, ისტორიისა და ენათა მეცნიერების საჯარო კრებაზე წაუკითხავს მოხსენება თემაზე „როდის ცხოვრობდა ქართველების გამოჩენილი პოეტი შოთა რუსთაველი“. ამ მოხსენებას აუღელვებია საზოგადოება და პრესაც: როგორ გაბედა, რომ შოთა თამარს მოაშორა და სხვა საუკუნეს მიაწებაო? და რა არის აქ ან საწყენი და ან საუკადრისო?

განა თამარ მეფის დიდებას დააკლებს რასმე ურუსთავლობა და ან „ვეფხისტყაოსანს“ უთამარობა? ისინი ორივე თავის თავად თვალუწვდომელი მნათობები არიან საქართველოს ისტორიულ ჰორიზონტზე... დიდი გენიოსები... გენიოსობა არის ეროვნების ნაყოფი. მხოლოდ გენიოს ერს შეუძლია წარმოშობოს ვინმე გენიოსი - ესე იგი განმახორციელებელი და განმაერთებელი იმ საგენიოსოს ნაწილების, რომელიც აქა-იქ, ხალხშივეა გაბნეული. თამარ მეფე წარმოშობა ოქროს ხანამ. ისეთივე ხანა ეჭირვება რუსთაველის წარმოშობასაც, და მაშ მითი, რომ ორივე ერთსავე დროს არ იყოს წარმოშობილი, რა დააკლდება ჩვენს ისტორიას, რაც არა მიემატება: მაშინ ის გამოჩნდებოდა, რომ მეთორმეტე საუკუნის გარდა, ჩვენ კიდევ გვქონია სხვა საუკუნოებიც!.. ამის დამტკიცებას რომ შეიძლებდეს მკვლევარი, მე პირველი ვეტყოდი: „შენ პირს თაფლი“ მეთქი. ეს საეჭვოა, მაგრამ თვით მის მისწრაფებაში და სურვილში რა არის ყბად-ასაღები? პირიქით, მოსაწონიც არის... მე თვითონ არ ვარ დარწმუნებული, რომ „ვეფხისტყაოსანი“ თამარის დროს იყოს შეთხზული!... ის უნდა იყოს დაწერილი არა ბედნიერების დროს, არამედ როცა უბედურობაში ჩავარდა საქართველო და ქაჯეთში დატყვევებულ ნესტან-დარეჯნის გამოხსნა ტარიელის, ფრიდონის და ავთანდილის შეერთე-ბულის ძალით პროგრამაა და წინასწარმეტყველობაა მომავ-ლის!.. და არის მისთანა კაცისაგან დაწერილი, რომელიც თამარ მეფის ბედნიერ დროსაც მოსწრებია სიყმაწვილეში და რუსუდანის შავ-დღეებსაც სიბერეში. მე მგონია, რომ რუსთაველმა ნებით თუ უნებლიეთად იერუსალიმში ჯვარის მონასტერში დამწყვდეულმა სიბერის დროს დასწერა ეს საარაკო თხზულება.

აი, ამგვარი იჭვები იმას გვიმტკიცებენ, რომ ჯერ კიდევ არა გვაქვს გამოკვლეული: როდის დაიწერა „ვეფხისტყაოსანი“, და ამიტომაც ჩვენ ჩვენის მხრით მადლობით მივეგებებით მკვლევარის სურვილს და ვთხოვთ, რომ იმან დანიშნოს დრო, შეაგროვოს ქართველი საზოგადოება და წაგვიკითხოს თავისი რეფერატი!. მიიწვიოს საკამათოდ ისინიც, ვინც უკმაყოფილონი არიან. ორივე მხარემ წარმოადგინოს თავთავისი საბუთი და მაშინ დავინახავთ სიმართლეს, ყოველ შემთხვევაში, სიმართლეც რომ არ გამოჩნდეს, მაინც დიდი საქმე იქნება ეს შეკამათება და ფრთებს შეაკვეცს იმ მითქმა-მოთქმასა და „ძმაბიჭობით“ ხმის უმეტესობით მოგროვებულ ჭეშმარიტების დამტკიცებას, რომელიც მესამოცე წლებს აქეთ გამეფებულია ჩვენში!..

ერთი ჭეშმარიტება, თანამედროვეთაგან გინდ ყბადაც აღებული, უფრო ძლიერია და საბოლოვო, ვიდრე თანამედროვე ბრბოს ჰიპნოტიზმით და წამხედურობით, ათას-გვარად ბღავილით გაბერილი ვინმე, ან რამე, რომელიც შემდეგისთვის სიზმარივით ჰქრება.

(თემი, 1913 წ., №117)

რედაქტორის შენიშვნები

ს. კაკაბაძის მოხსენების გამო

1. სტატია დაიბეჭდა გაზ. „თემში“, 1913 წ. 1 აპრილის №117-ში.

გადასულ ერებში, ყველაზე უფრო ურიები მომწონს. სიტყვა „ურია“ ჰნიშნავს დიდს და მართლაც, რომ ძველად ოდესმე, როგორც სულიერი მკვლევარი და კერპობის დროსვე „ერთღმერთობის“ მიმდევარი, დიადი ყოფილა ურიობა. არც ერთ ერთაგანს ბიბლიისებური ჩვენთვის არა დაუტოვებია-რა. იქ არა თუ „შექმნათა საკითხავი“, „მეფეთა წიგნი“, „საწინასწარმეტყველოები“ და სხვანი შესანიშნავია, უბრალო იგავ-არაკებსაც კი გენიოსობის ბეჭედი ასვიათ. ავიღოთ სამაგალითოდ ერთი მათგანი: ნაბუქოდონოსორ მეფემ, ქვეყნად განდიდებულმა და გაზვიადებულმა, მოინდომა ზეცის გამოკვლევა და ღვთის გატოლება. დაიწყო „გოდოლის“ შენება. თითქმის ცამდე მიიყვანა, ბევრი აღარა აკლდა-რა, მაგრამ უცბად დაინგრა-დაიშალა შენობა; გაიფანტა შეშინებული ერი და აერიათ ენა. - რას გვიხატავს ეს იგავ-არაკი? - ქვეყნიერობას და მის განვითარება-სწავლას. - კაცობრიობა იზრდება, წინ-წინ ადგამს ბიჯს, აუყვება ცხოვრების გოდოლს, ჯერ პირველ საფეხურზე ადის, მერე მეორეზე და ამგვარად აღარა რჩება-რა ქვეყნად დაუმორჩილებელი: მთა და ველი გადალახა ელექტრონის ძალით, ზღვას იმორჩილებს, ჰაერში დაფრინავს, უახლოვ-დება ცას, მაგრამ ამ დროს უეცრად რაღაც მოულოდნელი, უცნაური, სტიქიონური ძალი გამოჰკრავს ფეხს და ანგრევს საუკუნოების ნაშენს... კაცობრიობა დედამიწაზე განართხული, ხელახლა იწყებს იმის „ანა-ბანას“, რაც ასისა და ათასის წლის წინეთ ჰქონია, თუმცა სხვა გვარად, მაგრამ მაინც გამოკვლეული. ასე ყოფილა დასაბამიდან სოფლისა და ასე იქნება მის დასასრულამდე. ჩვენი ცხოვრება და მისწრაფება „ბაბილონის გოდოლის“ გებაა. გამაგრდება ოდესმე ეს „გოდოლი“, მიაწევს ზეცამდე? - რასაკვირველია, მაგრამ მხოლოდ მაშინ, თუ საძირკვლად იმ „გოდოლს“ დაედება მცნება და მოძღვრება ქრისტესი, რამოდენიმე სიტყვით გამოხატული: „იყავნ ნება შენი, ვითარცა ცათა შინა, ეგრეცა ქვეყანასა ზედა“-ო, „შეიყვარე მოყვასი შენი, ვითარ-ცა თავი თვისი“-ო და „მიუტევე, რათა მოგეტეოს“-ო.

სულ თავდაპირველად ქრისტიანობა ბიზანტიამ და ივერიამ მიიღო, მაგრამ პირველმა სისხლის თხევით გაავრცელა ის, რაც წინააღმდეგი იყო ქრისტეს მოძღვრების და მეორემ კი მარტო წყლით და ნათლის-ღებით შეიმოსა მშვიდობიანად, უფრო წინდახედულად და სასოებით. და მიტომაც საქართველო, ეს პატარა და რიცხვ-მცირე საქრისტიანო სამეფო, იმდენად გაძლიერდა, რომ გაუტოლდა დიდ სახელმწიფოებს და მაშინდელ სახელ-განთქმულ აზიაზე გავლენა ჰქონდა. - იმ ხანებში არა თუ მარტო მცხეთაში, სიონში, სამთავისში, საფარაში, ქუთაისში, გელათში და სხვა ამგვარ დიდ მონასტრებში, სოფლებადაც კი, რომელიც მოფენილი იყო ეკლესიებით, გაისმოდა ტკბილი ქართული ღვთის მსახურება და მეფე-მთავართ მოხსენება... ამასაც რომ არ სჯერდებოდენ, ქართველებს გადაჰქონდათ თავისი ღვთის მსახურება უცხოეთში, ბიზანტიის სხვადასხვა ქალაქებში და აშენებდენ მონასტრებს საკუთარის ხარჯით, იმ მონასტრებთან ერთად იყო გამართული სკოლები, სადაც ბერძნულ-ქართულზე გაწვრთნილი ახალგაზდობა უბრუნდებოდა სამშობლოს. ერთი ამგვარ-თაგანი იყო აგებული იქაც, სადაც მაცხოვარმა თავისი ფეხით მიმოიარა ადგილები, ესე იგი, იერუსალიმში, - „ჯვარის მონასტერი“. იქ ცხოვრობდენ ქართველი მღვდელ-მონაზვნები და წინამძღვრად ჰყავდათ არჩეული მამა ქრისტეფორე, ათონს, მთა-წმინდაზე გაზდილი და გამოწვრთნილი, სულითა და გულით ქართველი. აი ამისი ხელმძღვანელობით მოღვაწეობდენ წმინდა მამები და ღვთის მსახურების მაგალითს აძლევდენ სხვებსაც.

ახალ გაზაფხულზე, ნააღდგომევს, წირვა-ლოცვით დამაშვრალი წინამძღვარი, სკამ-ლოგინზე იყო ნახევრად წამოწოლილი და ქარვის კრიალოსანს ათამაშებდა, მის წინ სამფეხა სკამზე იჯდა ახალგაზდა მორჩილი და საუბარი ჰქონდათ გაბმული: „შვილო ნეოფიტე! დღეს როგორღა არის შენი ავადმყოფი?“ დაეკითხა ქრისტეფორე.

- მარადულად. - მიუგო ახალგაზდამ. - ვეღარა გამიგია რა!.. ყველა კარაბადინები გადავიკითხე და იქ ვერა ვნახე-რა მისთანა, რომ მიუდგეს.

- მართლა რომ ახირებული ავადმყოფია! მხოლოდ წირვა-ლოცვის დროს არის დამშვიდებული და ისე კი სხვა დროსა, გვემულსა ჰგავს. გაჭრილი ველად, დღისით ხეს შეჰღაღადებს და ღამ-ღამობით მთვარესა და ვარსკვლავებს შესჭიკჭიკებს...

- განა მარტო გარეთ?.. შინაც, როცა მარტოა თავისს სენაკში, ვერ ისვენებს და შფოთავს. ბევრჯელ, კარებზე მიმდგარს, დამიგდია ყური და შინ შესვლა კი ვერ გამიბედნია! ხან იცინის, ხან სტირის, ხან ვიღაცას უჯავრდება და ხან უტკბება. თითქო ჯარი ჰყავს გარს შემოხვეულიო, სხვადასხვა ვინმებს სხვადასხვანაირად ესაუბრება. ვაკვირდები და ვერა გამიგია-რა! გვემულ-ეშმაკეულს არა ჰგავს და, არც კი უმისობაა!..

- არა, შვილო! გიჟი არ არის! მანდ საეშმაკო არა არის რა! ეგ მხოლოდ ჭმუნვისაგან უნდა იყოს ატანილი.

ეგ უბრალო ადამიანი არ არის. აქ რომ გადმომიყვანეს, ჩემმა წინა მოადგილემ ვეღარ მოასწრო ეთქვა ჩემთვის: ვინ არის ეგ მოხუცი. თვისის ნებით არის აქ მოსული თუ ძალით გამოგზავნილი? მაგრამ მე კი ჩემად რამდენადაც ვიცი, ერთ დროს ეგ შესანიშნავი იყო: ახალგაზდა მოესწრო თამარის დროს და მისის თვალით ნახა საქართველოს ძლიერება. გამოჩენილი იყო ეგ თამარ მეფის ხელში, მისი თანამძრახველი და ეგეც „ქებათა-ქებას“ უძღვნიდა ჩახრუხას სახელით საარაკო ქმნილებას.

სწორედ ამ საუბრის დროს მოადგა სენაკის კარებს ახოვანი ღრმა მოხუცი. თავზე თუშური ქუდი ეხურა, ტანზე აბგა ჰქონდა მოდებული და ზურგზე ტვირთი ეკიდა. მის ნახვაზე შეკრთენ მოძღვარ-მოწაფე. ნეოფიტე ზეზე წამოდგა, ქრისტეფორე წამოჯდა და გასწორდა. მოხუცი წარსდგა წინამძღვრის წინ სიმდაბლით, მოიხსნა ტვირთი და აკიდული ეტრატები დაუდვა წინ წინამძღვარს.

- ეგ რა არის? - ჰკითხა ქრისტეფორემ.

- ჩემი ნაჯღაბნი საწინასწარმეტყველო! სახელად „ვეფხისტყაოსანი“.

- რაო?!. ვეფხის ტყავი და წმინდა საწინასწარმეტყველო?

- დიახ! - სახელწოდება ვერც აამაღლებს და ვერც დაამდაბლებს საგანს.

- მე მაინც ვერა გამიგია რა!..

- ეს გახლავსთ ზღაპარი! აქ ამ ზღაპარში ის არის ნათქვამი, რაც მე ცხადად მინახავს და წარმომიდგენია მომავალშიაც. საქართველომ თავის თავში განიხორციელა თამარ მეფე და იმანაც შეიმოსია საქართველო ასე, რომ ორი ერთად შეადგენენ ერთს. მე ვსცხოვრობდი თამარის დიდებულ დროს, ჩემის ხელებით დავაყარე მიწა მის კუბოს და მოვესწარი იმ უბედურ დროსაც, როცა მისმა მემკვიდრეებმა გადაუხვიეს დედა-მათის საღმრთო სხივებით გაბრწყინვებულ გზას... ლაშა გიორგიმ მამაკაცებს და რუსუდანმა დედაკაცებს გაუდიადა ვნებათა ღელვა - მაშინ შეიბორძიკა საქართველომ და დღითი-დღე უკან და უკან მიდის!.. და როდესაც იქნება მიაღწევს უფსკრულამდე... მაგრამ დედა-ღვთისა არ გასწირავს „მის წილხვედრს“ და გამოიხსნის. აი ეს გავითვალისწინე მე და თამარ მეფე, ესე იგი, თვით საქართველო გამოვხატე ნესტან-დარეჯნად. ავწერე მისი სხივოსანი დრო, მოვიხსენიე ის ხანებიც, როცა იმას მაღლით რისხვა ატყდებოდა თავზე და როგორ ამოჰყო თავი ქაჯეთის ციხეში, ცხრა-კლიტულში. ბოლოს უმახარობლე ქვეყანას მისი ტყვეობიდან გამოხსნა და მიუთითე იმ გზასა და საშუალებას, თუ რომელსაც უნდა მიეცენ მხსნელნი.

ვერც ტარიელი, ქართლ-კახეთის წარმომადგენელი, მისის საარაკო რაინდობით, ვერც ავთანდილი, განხორციელებული იმერეთი და ვერც ფრიდონი შავ-ზღვის პირის შვილი, აფხაზ-მეგრელ-გურულ-აჭარელთა ჯარი, ცალ-ცალკე ვერას გააწყობენ, თუ ყველა ერთად, შეერთებულად, არ მიადგენ ქაჯეთს. და მაშინ კი, გამოხსნილ ნესტან-დარეჯანს შეეცვლება ჭირი ლხინად.

აი ის წინასწარმეტყველება, ნაოცნები ჩემს „ვეფხისტყაოსანში!“ აი ამას გიტოვებ ანდერძად, წმინდა მამაო, რომ ეს გადასცე ქართველობას საშვილიშვილოდ და მე კი, როგორც ხორციელად ცოდვილს, მათქმევიე აღსარება და შემინდე ცოდვანი, რადგანაც, ვატყობ, რომ მალე მოვშორდები წუთისოფელს და მიახლოვდება სიკვდილი, ყოველთა აუცილებელი.

სადაც „ჯვარის მონასტრის“ კედელზე მე დახატული ვარ ჩემი ხელითვე, სწორეთ იმ კედლის პირას, ჩემ ნახატქვეშ გამითხარეთ სამარე.

არ გასულა ერთი თვე, რომ კელაპტრებით გაბდღიალებულ და ხალხით გაჭედილ ტაძარში ასაფლავებდენ ახირებულ მოხუცს და გუნდი მგალობელთა ხმატკბილ-ქართულად გაიძახოდა: „წმინდათა თანა განუსვენეო“.

გამომეღვიძა!.. ეს რა სიზმარი ვნახე გადასულის, შვიდასის წლის ამბავი!? ეს არის ცხადი, სიზმრად ჩაყოლილი.

არსდება ჩვენში „რუსთველის საზოგადოება“, რომელმაც უნდა გამოიკვლიოს ყოველი მისი ბიჯი, მისი სიტყვა და რაც კი რამ შეეხება რუსთაველს, აღადგინოს მკვდრეთით. მასთან ერთად გაიღვიძებს თამარ მეფეც, რომლის საფლავიც კი მივიწყებულია დღეს.. - დედაო ღვთისავ! სვიმონ მოხუცებულმა მიირქვა ყრმა, ძე შენი, 29 წლის წინათ მისი ქვეყნად გამოჩენისა და რქვა მას: „გიხილე თვალთა ჩემთა“, „აწ განმიტევე მონა შენიო“.

სწორედ მეც ასე ოცნების თვალით წინასწარ-მხედველი ჩემი სურვილის აღდგენისა, გევედრები: „აწ განმიტევე მონა შენი“.

(თემი, 1913 წ., №121)

რედაქტორის შენიშვნები

სიზმარი

1. ამ სტატიის ავტოგრაფი დაცულია აკად. ს. ჯანაშიას სახელი საქ. სახ. მუზეუმში, H-1501/12; ფურც. 63r - 62r.

დაიბეჭდა გაზ. „თემში“, 1913 წ., №121.

ნეტავ, თუ იყოს ისეთი ადამიანი, რომ სიცოცხლეში ხანდახან მაინც არ ემღეროს!.. შეიძლება ხმა არ ვარგებოდეს, კილო არ სცოდნოდეს, არც სამუსიკო სმენა ჰქონდეს და მიტომ საჯაროდ, სხვებთან ვერ გაბედოს მღერა, მაგრამ მარტო თავის თავთან რომ დარჩენილა, ერთხელ მაინც რომ არ წაეღუღუნებიოს, შეუძლებელია. მუნჯიც კი მინახავს, რომ ღიღინებდა. ეს ასეთი მოთხოვნილებაა ცოცხალი ადამიანისათვის, როგორც დახველება, ცხვირის დაცემინება, დამთქნარება და სხვანი… სწორეთ ამისთანა რამ არის მელექსეობაც: არ ნახულა მისთანა მწერალი, არც დრამატურგი, არც რომანისტი, არც პუბლიცისტი, არც კრიტიკოსი და სხვა, რომ თავდაპირველად მოლექსედ არ გამოსულიყოს... ლექსები არ ეწეროს და მერე არ დადგომოდეს თავის გზას. ეს საქვეყნო კანონია და თუ ასეა, რაღა უნდა იყოს ქართველობა, რომელიც ეს რვაასი წელიწადია, ისე მოხიბლულია „ვეფხისტყაოსნით“, რომ შაირ-სიტყვაობა საადვილოდ და უბრალო რამედ მიაჩნია!.. ბევრი მინახავს რომ პროზით მოკითხვის წიგნსაც ვერა სწერდენ და შაირები კი ეხერხებოდათ. მათ რიცხვში მაღალ ნიჭიერებიც კი ურევიან. ავიღოთ სამაგალითოდ პოეტი გრიგოლ ორბელიანი: მისის ლექსების წაკითხვით ვინ არ დამტკბარა, მაგრამ პროზა კი არ ეხერხებოდა. გიორგი წერეთელს ერთხელ შენიშვნები მისცა, კრიტიკა დაუწერა და პატარა ბროშურად გამოსცა. იმ ბროშურას ფსევდონიმი აწერია: „ძველი სემინარიელი“. წაიკითხეთ და იქიდან გაიგებთ, რომ მის დამწერს პროზით წერა არ შესძლებია. დრამატურგმა გიორგი ერისთავმა ერთხელ მარლინსკის მოთხრობა „მოლლანური“ გადმოთარგმნა და მის გამოცემულ „ცისკარში“ დაბეჭდა. წაიკითხეთ და გაიგებთ, თუ რა ქართული სცოდნია!

რაფიელ ერისთავმა მესამოცე წლებში რომანი დასწერა: - „ნინო“, ისეთის უხერხულის პროზით, რომ არა მჯერა მის ნაწერად!... დიდის, პატარის, მაღალის თუ დაბალის, ყველას გრძნობა-გონება ისე შეკრულ-შებოჭილი იყო რუსთველისაგან, რომ ყველას თავი მგოსანი ეგონა.

ძველად, როცა სხვა თავშესაქცევი არა იყო-რა ჩვენში, ხალხი რომ თავს მოიყრიდა, სხვადასხვა გუნდებად იყოფოდნენ და გაუშაირდებოდენ ხოლმე ერთმანეთს. ეს ჩვეულება, ბარად გადავარდნილი, დღეს კიდევ შერჩენილია მთებში, მაგალითად ფშავეთში!.. აქ ძვირად ნახავთ მისთანა ფშაველს ქალს, გინდა კაცს, რომ თავს მოშაირედ არა სთვლიდეს. უკეთესი მესტვირეები - „საზანდრები“ რაჭიდან გამოდიან! რაც საუკუნოების ჭირ-ვარამმა ვერა დააკლო რა საქართველოს, ის ასი წლის თავზე ხელის სმამ შესძლო და დღევანდელი ქართველობა მხოლოდ ლანდიღაა წარსულისა! გადასული ყოლიფერი მივიწყებულია და მათ რიცხვში ძველი მწერ-ლობაც. რუსთველისებურ ოთხ-რითმიანს და თექვსმეტ მარცლოვან შაირს დღეს აღარავინ სწერს!.. სამაგიეროდ შემოვიდა სხვადასხვა გვარი ლექსები და წაიღო ყურთა სმენა! ვისაც ქართული „ანა-ბანა“ უსწავლია, მაშინვე უნდა რომ მოლექსეობით თავი იჩინოს. და ათში ორს თუ ჰნახავთ, რომ ლექსს არა სწერდეს! - სწორედ სნეულებათ-სახადათ არის გადაქცეული მოლექსეობა და უგნურება და „ძმა-ბიჭობაც“ ხელს უწყობს ამ ჭირს. ტყვილა კი არ არის ნათქვამი: „როგორიც ალხანა, მისთანა ჩალხანაო!“ დღევანდელი პუბლიცისტები და კრიტიკოსები ზოგი გაუგებრობით და ზოგიც განძრახ, ჰბერავენ ხოლმე პატარ-პატარა ტიკჭორებს. და ისინიც დიდ-კაცებად გადაქცეული, გამაგრდებიან ხოლმე საზოგადოებაში და თავი დიდ-ვინმედ მოაქვსთ! თითქო ერთი-ოთხი უხერხული ლექსის დაჩხაპნა მართლა დიდი შრომა და მოღვა-წეობა იყოს!.. ისინი კი დარწმუნებული არიან, რომ იმათთვის სწავლა- განათლება და გრძნობა-გონების გავითარება სრულიად საჭირო არ არის, რადგანაც ისინი ზეგარ-დმო ჩაგონებით არიან გამსჭვალულნი და ღმერთი ელაპარაკება მათ! საკვირველია!. ნახევარ საუკუნეზე მეტია, რაც მე ლექსებს ვსწერ, სხვა ხელობა არა მაქვს რა და ერთხელაც არ მახსოვს, რომ ღმერთი დამლაპარაკებოდეს!.. მაგრამ დავანებოთ თავი ყვედრებასაც და ვედრებასაც და გადვიდეთ პირდაპირ მელექსეობაზე!.. რომ გავცხრილოთ ჩვენი მრავალ-რიცხოვანი მოლექსეები, ორი-სამი თუ გამოდგება მისთანა, რომ მართლა პოეტად იყოს დაბადებული. და ისინიც თუ ნიჭს საზრდოს არ მისცემენ... არ შეიმუშავებენ, არ ვარგიან! და ტყუილად სხვა ნამდვილ, მათ შესაფერ გზას სცდებიან. ეს მოლექსეობის სენი, შესაყარი და მოსახადი, არა თუ მარტო ახალგაზდებს და სუსტებს შეეყრებათ ხოლმე, დიდებსა და ჭკვიანებსაც კი ემართებათ. მაგალითს მოვიტანთ:

ამ დღეებში ბ. ილია ჭყონიამ გამოსცა ერთ წიგნათ თვისი ნაწერები. ამ წიგნში ნახევარი ლექსებია და ნახევარი პროზა. ლექსები ზოგი მიბაძვაა, ზოგი ნათარგმნი და ზოგი საკუთარი. კითხულობ ლექსებს და მოგწონს; აქ ენაც კარგია, ლექსთა წყობაც და აზრიც. გრძნობაც არის და გონებაც. ჰხედავ, რომ დამწერი ჭკვიანიც არის და ნიჭიერიც! მაგრამ პოეტი კი არ არის!... აკლია ის საიდუმლოება, რომელიც დამწერსა და წამკითხველს შუა საიდუმლოდ გადამჯაჭველია. სამაგიეროდ გადადიხარ პრო-ზაზე და აღარ იცი რა სთქვა. პოეტურად ჩამოსხმული მარგალიტებია! ეს პატარ-პატარა მოთხრობები, სადაც სულ უბრალო რამეზეა საუბარი, სულსა და გულს ჰხვდება! რამდენჯერმე გინდა, რომ წაიკითხო. ერთხელ წაკითხვა არ კმარა! იქარგა... იქარგა ქართული ქართველის სულსა და გულში ქარ-ცეცხლად გატარებული. აქ არც სხვისი კაჭკაჭური მიმბაძაობაა და არც სხვილ-სხვილი იდეების გამოდგომა... სულ უბრალო რამ, თითქმის უმნიშვნელო შემთხვევა არის მოქარგული. როგორც გრილი სიო მხურვალე ზაფხულის დღეს, ისე ხვდებიან ეს პატარ-პატარა მოთხრობები ქართველის გრძნობა-გონებას. ავიღოთ ერთი მათგანი - „ბრუსილოვი მოკლეს“. ვის არ გაუგონია იმერეთში ეს ნამდვილი ანეგდოტისებური შემთხვევა. ავტორს ამ პატარა შემთხვევაზე გადაუკავშირებია სახალხო ზნე-ჩვეულება: ლხინი, ჯირითი, ბურთაობა და სხვა, რომ კითხულობ, ასე გგონია, ახლა ხდება ეს ყოლიფერი და მეც მონაწილე ვარო!.. სწორეთ ამგვარივე მწერალი იყო საფრანგეთში გიუ დე-მოპასანი... ეს ორი სხვადასხვა ერის მწერალი, ძალიან გვანან ერთმანეთს, მაგრამ მოპასანი ფრანგი იყო და მიტომ საქვეყნოთაც გაითქვა სახელი და ეს ჭყონია კი ქართველია და ვინ მიაქცევს ყურადღებას. მე კი ჩემის მხრით მადლობას ვსწირავ.

(თემი, 1913 წ., №138)

რედაქტორის შენიშვნები

ნადუღი

1. ამ სტატიის ავტოგრაფი დაცულია აკად. ს. ჯანაშიას სახელ. საქართველოს სახ. მუზეუმში, H-1500/10, ფურც. 48r - 49v.

გამოქვეყნდა გაზ. „თემში“, 1913 წ., №138.

2. აკაკის სტატია დაწერილია ილია ჭყონიას თხზულებათა ერთტომეულის გამო. ამ წიგნის სათაურია: „ილია ჭყონიას ნაწერები. თავისთავადი და ნათარგმნი“, თბილისი, 1913 წ., 608 გვ.

ილია ჭყონია ქართულ ჟურნალ-გაზეთებში ათავსებდა წვრილ-წვრილ ლექსებს, საოხუნჯო ესკიზებს დღიურ ჭირ-ვარამზე, ნარკვევებსა და მოთხრობებს. მან თარგმნა პოემა „პოლტავა“, რილეევის პოემა „ვოინაროვსკი“, დასწერა პოემა „მურზაყან დადეშქელიანი“. ი. ჭ-ს ჰქონდა აგრეთვე პუბლიცისტური ნაწერებიც.

ი. ჭყონიას ცალკე კრებულები გამოდიოდა თ. მაგმაძის ფსევდონიმით („კალმის მონასმი“, თბილისი, 1903 წ. და „ჭოლოკი“, თბილისი, 1903 წ.). ი. ჭ-ს ეკუთვნის წინასიტყვაობა გ. ავალიშვილის პოემისა - „ხმა ცოდვილისა ღმრთისადმი“, თბილისი, 1884 წ.

პეტერბურგში 1910 წელს მეცნ. აკადემიამ გამოსცა ი. ჭყონიას ლექსიკონი „სიტყვის კონა“ (საბა-სულხ. ორბელიანის და დ. ჩუბინაშვილის ლექსიკონებში გამოტოვებული სიტყვები).

ჩვენი ქუთაისი ისეთს დარდიანობაშია ჩავარდნილი, რომ არ იცის, თუ როგორ გაიქარვოს სევდა და თავის მძიმე ტვირთით, მწუხარებით ჯდება ფაიტონში და დახრიგინობს მტვრიან ქუჩებზედ, თორემ სხვა გასართობი საშუალება მას არა აქვს-რა!... ათასში ერთხელ, როგორც უდაბნოში დამშეულ ებრაელებს მანანა, თითქოს ციდან ჩამოუვარდება ხოლმე სპექტაკლები. ამ წარმოდგენებზედ ხალხი მიდის, მაგრამ მიდის მონურის განძრახვით, სხვისი მომადლებით და არა თავისუფლად, საკუთრად თავის სასიამოვნოთ და მით თვალწინ გვიხატავს იმ ბატონყმობის დროს, როდესაც დაჩაგრული და ზნეობა გაქვავებული მონები, რაღაც უიმედოთ, უგულოთ, ცოცხალ-მკვდრულად ატარებდენ თავიანთ დროს, ეტენებოდენ ღობე-კედლებს, რომ იქ მიფარვით მიეძინათ და თუ როდისმე ბატონი გახალისებული უბრძანებდა მათ მოლხენას, ისინიც სულმკვდრად და ძალდატანებულის ღიმილით მოძახებდნენ ხოლმე: ხა! ხა! ხა! ხა! რომ თანაგრძნობით, თუ არ მომადლებით ჩვენი ხალხი არ მიდის წარმოდგენებზედ, ამის დამტკიცება ბევრჯერ გვქონია და ამ დღეებშიდაც ვნახეთ, როდესაც სომხებმა წარმოადგინეს პიესები, სომხურად და ქართულად სანაქებოდ და მოსაწონათ. - ქართულს ენაზე ითამაშეს დრამა: „შუშანიკის წმება“ და სომხურზედ ვოდევილი: „მოხუცებულების ჭკუის სწავლება“. უნდა გამოვტყდე, რომ მე უფრო მისთვის წავედი თეატრში, რომ დავკვირვებოდo თუ როგორ მიიღებდნენ ჩვენი ქალები „შუშანიკის წამებას“, და რა გვარად იმოქმედებდა მათზე ის წამების სურათი. წინდაწინვე არ ვფიქრობდი ჩვენი ქალების სასარგებლოდ, აი რა მიზეზებით: ჩვენს ქალებს არც დრო და არც ის წრე, რომელშიდაც ისინი დგანან, არ აძლევენ იმისთანა საზრდოს, რომ ისინი სულით ამაღლდენ და გულით გასპეტაკდენ. ამდროულ ჩვენს ქალს უკიდურეს ტრაგიკულ მწუხარებათ ის მიაჩნია, თუ სადმე მეჯლისში ვერ წავიდა და თუ წავიდა და კადრილი არავინ ეტანცავა. მისი სული მხოლოდ მაშინ შეძრწუნდება, თუ სხვა ქალის ტანზედ უკეთესი კაბა დაინახა და გულიც მაშინ აუდუღდება, თუ ქმარმა ლოტოს სათამაშოთ არ გაუშვა, თორემ სხვა მოთხოვნილებები არც აქვს და არც დაეძებს მათ და მათი ბრალიც არ არის ეს. ვინ გამტყუნებს მათ? არვინ. კოკასა შინა რაცა დგას, მხოლოდ ის წარმოდინდება. მაშ ამ მოკლე გრძნობების პატრონ ახლანდელ ქალებს როგორ შეეძლოთ, რომ გაეგოთ და თან ეგრძნოთ შუშანიკისათვის, იმ მაღალ გრძნობიან და სასიქადულო ქალისათვის, რომლის მსგავსებით სავსე იყო ძველ დროში საქართველო და სომხეთი... სომხეთში გამოჩენილის გვარის მამიკონიანის ქალს შუშანიკს ირთავს ერთი საქართველოს ძლიერი მთავართაგანი ვასგენ, რომელიც თავის ცოლს შვიდი წლის განმავლობაში სტანჯავს საპყრობილეში, რომ ქრისტიანობის სჯული დაატოვებიოს და გააკერპთ-მსახუროს, არა მისთვის, რომ ის უპირატესობას აძლევდეს კერპობას ქრისტიანობაზედ, არა, მხოლოდ მისთვის არ ზოგავს თავის მოძმის სომხის ქალს და თავის ცოლს, რომ მათი ორივეს მოსისხარი მტერი სპარსეთი გაახაროს. მაგრამ მაღალ-სულოვანი დედაკაცი თავის მოქმედებით ჰკიცხავს ბოროტ ვნებაებით ავსილ მამაკაცის მოქმედებას და თავის სამშობლოსა და სარწმუნოების გულისათვის ითმენს ყოველივე სატანჯველს, აი ამ შუშანიკის როლს ადგენდა სათინიკი და ადგენდა სწორეთ სანაქებოთ საზოგადოთ; მაგრამ ის ადგილი, როდესაც მთავარი ურისხდება თავის ცოლს და აძლევს წინადადებას: „ან იტანჯე და ან გაკერპდიო“, მართლა რომ შესანიშნავი იყო ხელოვნურის თამაშობით: მრისხანე მთავარი, მტარვალი, პირიდან დორბლის ყრით ურისხდებოდა სუსტ დედა-კაცს, მაგრამ იმ დროს შუშანიკი (სათინიკ) რაღაცა მაღალ გრძნობებით განათლებული, უსიტყვოდ, ესე იგი ხმა ამოუღებლად, შეჰყურებს მრისხანე ქმარს და აი რას ხატავდა მაშინ მისი სახე ისე, რომ სიტყვები აღარც კი იყო საჭირო: რას მრისხანებ, ჩემო ქმარო და მთავარო! დროთა ვითარებამ, მისმა მტარვალობამ და ხალხის უგუნურმა მიუხვედრობამ ჩვენს ცოლ-ქმრობით კავშირს მისცა რაღაც მონური ხასიათი. თუმცა მე უნდა ვიყო შენთან მეგობრულის, თანასწორის კავშირით შეერთებული, მაგრამ ვაი, რომ ჯაჭვი მაქვს მობმული უსამართლოდ და ის ჯაჭვიც შენ გიჭირავს უკანონოდ მაგარის და მძლავრის ხელით. დრო და ხალხის უგუნურება შენ გეხმარება და მეც, ამ ოდესმე მოსასპობელ, მაგრამ დღეს მტარვალ კანონს უნდა ვემონო, რადგანაც მარტო ჩემთვის არ არის ეს კანონი, მაგრამ საზოგადოა დედათ სქესისათვის; რაღა გაეწყობა, ჩემი გვამი გეკუთვნის შენ, შეგიძლიან ისე მოიხმარო, როგორც გსურს, მაგრამ ნუ დაივიწყებ, რომ მე მაქვს სული, ჩემშიც არის ზნეობითი მხარეებიც, რომელიც მთლად ეკუთვნის ჩემს სამშობლოს და მის სარწმუნოებას. ამგვარ რამეს ახლანდელი ქალები სიზმარშიდაც ვერ ნახვენ და რასაკვირველია ეს სცენა იმათ არ ეჭაშნიკებოდათ; და მართლადაც პუბლიკა ისე მოიქცა, როგორც ეკადრებოდა; მოჰყვა სიცილ-ხარხარს!!.. ორიოდე-სამიოდე მსმენელთაგანმა უკმაყოფილობა გამოაცხადეს მის უადგილო ქცევაზედ და მოკისკისე ქალბატონებს ძალიან უკვირდათ! რაო და, ჰფიქრობდენ გუნებაში, ორი მანეთი გადამხდა, ორი შაურის მაინც არ უნდა გავიცინოო. ეს ხომ კანონიერი სარგებელია და მაშ რაღას მიედებ-მოედებიან უსამართლოთაო და სხვ... საზოგადოთ გვარიანი მოლხენა იყო, მაგრამ ბოლოს კი, როდესაც უ. ამერიკიანი შემოვიდა, სომხეთიდან გასულის მოხუცის როლში და მოუყვა მომაკვდავ შუშანიკს მისი საყვარელი სამშობლო ქვეყნის, სომხეთის ჭირნახულები და თავის გადასავალი, ჩვენ მოხარულ ქალბატონებს როგორღაც გადაუბრუნდათ უნებურათ გული, გაუთბათ ძალდატანებით გრძნობა, გაულღვათ გულის ყინული, ცრემლები გადმოეწურათ თვალებიდან და იკადრეს ცხვირსახოცების მოძებნა. აი სწორეთ ამაზედ არის ნათქვამი, რომ სიმართლე ქვასაც დაადნობსო. როგორც იქნა გატყდენ ჩვენი ქალების ქვა-გულები. ამაზედ უკეთესი ქება და მადლობა აღარ იყო საჭირო მოთამაშეებისათვის.... თუმცა ამ სცენის შემდეგ ჩვენი პუბლიკა აღარ თხოულობდა, რომ სიცილით აეღო სარგებელი, მაგრამ აქტიორებმა ისიც არ დაამადლეს, როდესაც წარმოადგინეს ერთი ვოდევილი სომხურათ: „მოხუცებულების ჭკუის სწავლება“. ვისაც ორი მანეთი ჰქონდა გადახდილი, იმან ორი თუმნისაც იცინა, ისე მშვენიერათ ითამაშეს ეს პატარა პიესა... საზოგადოთ პუბლიკა დიდათ კმაყოფილი დარჩა და ვინც კი იმ წარმოდგენას არ დასწრებია, მეორე დღეს გულ დაწყვეტას იჩენდა. აი ესე გათავდა ის სომხურ-ქართული წარმოდგენა. ტერ-დავით იარალიანცის ცდითა და შრომით ამაზედ ადრევაც წარმოადგინეს ქუთაისში სომხურ-ქართული პიესები, ისე რომ ეს პირველი ნიმუში არ იყო. მე არ დავსწრებივარ იმ წარმოდგენას, მაგრამ, როგორც შევიტყვე, ისიც ძალიან კეთილ-სინიდისიანათ და კარგათ თურმე წარმოუდგენათ… დასასრულ ორიოდე სიტყვა მინდა ვსთქვა საზოგადოთ თეატრულ წარმოდგენებზედ… არა თუ ამ დროში, ძველათ პერიკლოსის დროსაც თეატრი ხალხის გასაწვრთნელ და ზნეობითად ასამაღლებელ მოვლინებათ და საგნათ მიაჩნდათ და მართლათაც ვინ არ იცის, რომ ისტორიის მთელი ტომები ისე ვერ იმოქმედებენ კაცზედ, როგორც ერთი ხეირიანი პატრიოტიკული დრამული რამ წარმოდგენა, ერთი ან ორის საათის განმავლობაში მის თვალწინ ცოცხალის სურათებით წარმოდგენილი და ისიც შესაქცევის კილოთი და ხასიათით, და მაშ რას უნდა მივაწეროთ, რომ თბილისის ქალაქში ჩვენ ერთი სომხურ-ქართული თეატრიც არა გვაქვს: ვინ არიან დანაშაული, სომხები თუ ქართვე-ლები? ორივე, მაგრამ უფრო მეტად კი სომხები. აი რისთვის. ჩვენ ქართველთაგანს დაუმოკლებელი სიმდიდრე არავის არა აქვს, სიღარიბე გვაწუხებს, ისინი არიან მდიდრები მხოლოთ, რომელიც სამსახურში შეუძენიათ, მაგრამ, დღეს იმათთვის თეატრი, ლიტერატურა, სამშობლო, კაცობრიობა და სხვ…სულ ცარიელი ფლისტი-ფლუსტებია, მეტი არაფერი და ახალთაობას კი შეძლება არა აქვს, რომ თანაუგრძნოს მაგგვარ საქმეებს. სომხების მდგომარეობა კი სულ სხვანაირია: იმათ აქვთ თვალწინ მაგალითები ვენეციის, სტამბოლის და სხვ... მასთანა აქვს დიდი დაუმოკლებელი შეძლება, არა თუ ძველ თაობას, ასე გასინჯეთ, რომ ახალ თაობაშიდაც ბევრი ჰყავთ შემძლე, მაგრამ ეტყობა, რომ მათ ახალ თაობასაც სხვა საქმე აქვს ჯერ: ისიც პოღოსასავით თავის მუცლის ზდას უნდება და ბოლოს ეპირება კარაპეტასავით კუბოში ჩაწოლას! მაგრამ ღმერთმა ქნას, რომ ეს აზრი გამიმტყუნდეს...

(დროება, 1873 წ., №39)

„ჩვენი სატახტო თბილისი წაგვართვეს, ჩაიგდეს ხელში სომხებმაო! ამან კიდევ თქვენი ჭირი წაიღოს; მაგრამ საქართველოში შიგადაშიგ რაც უპირველესი მამულები იყო დაისაკუთრესო და სხვა“...

აი საყვედური, რომელიც ხშირად შეგიძლიანთ გაიგონოთ გულ-დამწვარ ქართველებისაგან! მაგრამ არის კი ამ საყვედურში რამე საფუძველი? არავითარი, თუ კი გავიხსენებთ ერთს მშვენიერ ჭკვიანურ ანდაზას: „ლუკმა თუ გავარდესო, ჯამში ჩავარდესო!“. რაც კი ჩვენის უხეირობითა და ხელ-მოშვებით ჩვენგან დაიკარგება, უმჯობესია, რომ ბედმა ისევ სომხებს ჩაუგდოს ხელში!..

რაინდული დრო თუმცა დიდი ხანია წავიდა, მაგრამ ჩვენ, ქართველები კი, მაინც არ ვიშლით რაინდობას: მუშაობას, შრომას ვერიდებით და ისიც აღარ გვინდა, რომ სხვები რამეს იძენდენ და ჩვენ დანაკარგსაც ხელში იგდებდენ. ბატონობა არ არის ეს, მაშ რა არის? და მერე როგორი უსამართლო და უსაფუძვლო ბატონობაც!..

ქართლელ ხალხს ჯერ სძინავს, გამოღვიძებას არ აპირობს, და იმერეთი, თუმცა ფხიზლადა მუშაობს, მაგრამ შეძენისათვის კი არა, სხვისი დაკლებისათვის, ასე რომ თვითო ყველას მდევნელი და მტერია და ყველა ერთად კი თითოსი. გურული კოხტაობას უნდება და ჩონგურს მისის ღიღინ-მრავალ-ჟამიერებით, მეგრელი თავის მაღალსა და ხერხიანი ნიჭს წვრილმანობაზე ჰხარჯავს და სვანს ჯერ კიდევ კომბალი არ გაუგდია ხელიდამ. ამგვარ მდგომარეობაში რომ სომხებმა ერთმანეთს ძმურათ ხელი მოჰკიდონ, ერთმანეთს დაეხმარონ და არა თუ თავისი რამე დაჰკარგონ, ჩვენი დანაკარგიც მონახონ, საყვედურს ვემართლებით?

რომ რამე მატერიალური სარგებლობა შეეძლოს, დარწმუნებული ვარ, რომ სომხები ჩვენ დედა ენასაც ხელში ჩაიგდებდენ და მაშინ ნაცვლად მისსა, რომ ჩვენ ჩვენი ქართული ენა არ დაგვეკარგა, დავიწყებდით საყვედურს, თავის გასამართლებლათ: „წაგვართვეს ჩვენი დედა ენა სომხებმა, ჩაიგდეს ხელში, დაისაკუთრეს და სხვა“.

ღვთის მადლით, ნიშნებს ახლაცა ვხედავთ: ქართული წიგნები ვენეციაში სომხებისაგან იბეჭდება; რაც ერთს ხიზამბარელ ტერტერას სომხურიდამ, თუ ლათინურიდამ, თუ სხვა ენებიდამ ქართულათ უთარგმნია, იმდენი ქართველებისაგან მეთორმეტე საუკუნის აქეთ რიცხვით არა დაწერილა რა. აქ ვამბობ მე მხოლოდ რიცხვზედ და არა ღირსებაზედ, აქ მე შრომა მაქვს სახეში. - რაც ტერ-დავით იარალიანცს კომედიები აქვს მშვენიერ-ქართულით ნათარგმნი, ჩვენ საზოგადოთ ახალ განათლებულებს სიზმრათაც არ მოგვჩვენებია. ეს რისი მიზეზია? მისი, რომ ისინი სომხები არიან, შრომის მოყვარენი და ჩვენ კი ქართველები - რაინდები!!

დიდი ხანი არ არის, რაც ქუთაისში გაჩნდენ სომხები და თუმცა მათი რიცხვი ძალიან მცირეა, მაგრამ ჩვენს გასაკეთებელ საქმეებს ხშირად ისინი აკეთებენ. - მაგალითად, წარმოდგენების შესახებ ვიტყვით, რომ ისინი ხშირად ადგენენ ხოლმე ქართულ ენაზედ პიესებს.

თუმცა ენას კი სომხურად უქცევენ, მაგრამ თამაშით კი მშვენიერათა თამაშობენ ხოლმე. აი, ამას წინათ წარმოუდგენიათ უფ. სუნდუკიანის შესანიშნავი კომედია „პეპო“. ამბობენ, რომ საუცხოვოთ წარმოადგინესო და მე კი არ მქონდა შემთხვევა, რომ დავსწრებოდი და ამისათვის ჩემის მხრით ვერას იტყვი. - მაგრამ ამ კვირას რომ სცენის მოყვარეებმა სომხებისავე დახმარებით (გთხოვთ ამას ყურადღება მიაქციოთ: სომხების დახმარებით ქუთაისში!) ოსტროვსკის პიესა „შემოსავლიანი ადგილი“ წარმოადგინეს, იმას კი დავესწარ და კიდეც ვიტყვი მაზედ ორიოდე სიტყვას.

ათს ამ თვეს ერთმა მტკაველმა აფიშამ გვაუწყა, რომ სცენის მოყვარენი წარმოადგენენ კომედიას „შემოსავლიან ადგილს“ ჩვენ მეტად გვეუცხოვა, რომ აფიშაში ვერ ვნახეთ გამოცხადებული სახელი აქაური გამოჩენილი მოთამაშეებისა, მაგალითებ ეფროსინე კლდიაშვილისა, ვ. აბაშიძისა და თ. ლეჟავასი. მაგრამ, ჩვენგან მოულოდნელად მშვენიერად წარმოადგინეს ის პიესა. საზოგადოდ თამაში მართლა ხელოვნური იყო, მაგრამ ენა კი ჭრელ-ქართული: სომხური კილო, იმერული, გურული და რუსული ერთმანეთში იყო არეული, ხშირათ ისმოდა შემდეგი სიტყვები: უბედურმა ხარ, მაქანეი ისეთ, წავხდი და სხვანი; მაგრამ მშვენიერმა თამაშმა ენა ყველას დაავიწყა. არამიანცის ქალს რომ ცოტა სომხური კილო არ ეხმარა, მართლა რომ შესანიშნავად ითამაშა. ბარხუდარიანციც საუცხოვო იყო, მაგრამ საზოგადოთ ამ ნიჭიერ მოთამაშეს ერთი ზნე სჭირს: პირს მანჭავს მაშინ, როდესაც ისეც სასაცინო სახე აქვს და მითი ამჟავებს მიმიკას. სხვებზედაც ეს შეიძლება სთქვას კაცმა, რომ ყველამ კარგად ითამაშა.

მაგრამ იმ ღამის პირველობის გვირგვინი კი ეკუთვნის ტერ-სტეფანოვის ქალს, რომელმაც მართლა რომ დიდი ნიჭი გამოიჩინა; მაგრამ მის საზოგადოთ თამაშზედ გადაწყვეტით ვერას ვიტყვით, რადგანაც მეტჯერ ის არ გვინახავს სცენაზედ. ვფიქრობთ კი, რომ საზოგადოთ მშვენიერი მოთამაშე უნდა იყოს.

ხალხი ბევრი იყო. მთარგმნელებს გამოუძახეს მადლობის სათქმელად... - დასასრულ კიდევ გავიმეორებ: „ლუკმა გავარდეს და ჯამში ჩავარდეს“. რადგანაც ჩვენ ვერ ვახერ-ხებთ, თუ არ სომხების შემწეობით პიესის წარმოდგენასაც ქართულად, მაშ მათი გზა მაინც დაილოცოს...

(დროება, 1874 წ., №450)

რასაკვირველია, თქვენ შეტყობილი გექნებათ, რომ თბილისში „სკაპენის ცუღლუტობა“ წარმოადგინეს. მაშ, ისიც უნდა გიკვირდესთ, რომ მოთამაშე ქალების გვარში სულ უცხო ქვეყნელების გვარსა ჰხედავთ?.. ეგება, ეს ფსევდონიმებათ, ე.ი. გამოგონებულ გვარებათ მიიღეთ? არა, გარწმუნებთ, რომ სწორეთ ნამდვილი გვარებია. ამ პიესისათვის საჭირო იყო სამი მოთამაშე ქალი და როგორც აფიშაშია გამოცხადე-ბული, სწორედ იმ გვარის ქალებმა ითამაშეს: ზაიცევისამ, ანტონოვსკისამ და დაკიშევიჩისამ... განა გიკვირთ? უნდა გამოგიტყდეთ, რომ აქ არ ვიყო და კარგათ არ ვიცნობდე აქაურ საზოგადოებას, მეც ძალიან გამიკვირდებოდა, მაგრამ ახლა კი ვიცი მიზეზი: აქაური ახალგაზდობა, როგორც მამრობითი, ისე მდედრობითის სქესისა (რასაკვირველია, აქ უმრავლესობაზედ ვამბობ) არავითარს საქმეში არ გაერევა ისე, თუ მისი საპირადო, კერძო და თავის გამომჩენი არ იქნება. საზოგადო ინტერესი ამათთვის ჩალაა და ბზე! მაგალითად ავიღოთ, თუ გინდ თეატრი: რა შემთხვევაში მიიღებს წარმოდგენაში მონაწილეობას აქაური ქალი? მაშინ, როდესაც რომელიმე კერძო უფროსი პირის სიამოვნება უნდა და კერძოდ თავის გამოჩენა, თორემ უამისოთ გინდ ქვა-ქვაზედაც ნუღარ ყოფილა!.. საზოგადო კეთილი საქმე რა მისი ხელობაა? აი, ამ შემთხვევაშიაც რა პასუხები მივიღეთ აქაურ ქალებისაგან: ერთმა შემოგვითვალა, რომ დიდი ოჯახისა ვარ და არ მეკადრება ამგვარს წვრილმან საქმეებში გარევა, ჩემი საქმე დიდი და გამოსაჩენი საქმეებიაო, ე.ი. ბალები, ტანცაობა და ფაიტონებით აქეთ-იქით სირბილიო. მეორემ გვითხრა, რომ მე დიდი სურვილი მაქვს საზოგადოთ კეთილ-საქმეებში მონაწილეობის მიღებისაო, მაგრამ ნათესავები მიშლიანო. მესამემ გვიპასუხა, რომ თუ მისთანა როლი არ მექნება, სადაც ჩემი მაღალი ნიჭი გამობრწყინდება, არ ვითამაშებო. მეოთხემ პირობა გვთხოვა, ჯერ ათასი მეტანია მიყავით, მერე ცამდი ქება შემასხით და მხოლოდ მაშინ ვითამაშებო და სხვ. სხვებმა კი უფრო მოკლე მიზეზები გვითხრეს: მოგცლიათ! რა დროს საზოგადო და საქველმოქმედო საქმეებია, გაზაფხულია, ბაღებში ქეიფი გვინდაო! მაგრამ დავანე-ბოთ თავი ამ ქალებს და ზოგი ვაჟებზედაცა ვთქვათ. კანონით ჩვენ უნდა იმასა ვნატრობდეთ, რომ ნიჭიერი და გაზდილი სპეციალისტები ბევრი გვეყოლოს; მაგრამ მე კი დღეს ამ სურვილის წინააღმდეგი ვარ, რადგანაც ვინც კი გვყავს ნიჭიერები და რამეს მცოდნეები, ისინ სულ აღარას გვარგიან საზოგადო საქმეებში. მხოლოდ თავის პირადობაზედ არიან გადაყოლილები და იბერებიან. ამას წინათ კონცერტი იყო და მე წამომცდა, მოდი ერთი ჩვენი შესანიშნავი მუსიკოსები უუ. მ. და ს. მოვიწვიოთ-თქო და სიცილი დამაყარეს: განა არ იცი, რომ ისინი არ იკადრებენ მაგგვარს საქმეებსო? და თურმე მართალიც მითხრეს. ერთმა ახალგაზდა კაცმა ამას წინათ სახალხოთ აღიარა, რომ მე მხოლოდ მისთანა საქმეში მივიღებ მონაწილეობას, სადაც ჩემი მშვენიერი ნიჭის და კეთილხმოვანების გამოჩენა შემეძლებაო და დააფასებენო, თვარა საზოგადო საქმე რა არისო? აქედამ ის გამოდის, რომ აქაური ახალგაზდობა არ იღებს მონაწილეობას არაფერს საქმეში და თუ იღებს, მხოლოდ მაშინ, როდესაც თავს გამოიჩენს, ე.ი. პრანჭიობს. მაგრამ იმდენი გამბე-დაობა კიდევ აქვსთ, რომ მისის ენაჭარტა-ლაობით სცდილობს სხვებსაც, რომელნიც შეძლებისა დაგვარად სცდილობენ საზოგადო კეთილს, ხელი შეუშალონ როგორმე. ამ შემთხვევაში რაღა დარჩება ჩვენს პატიოსან ახალგაზრდობას მის მეტი, რომ ამ ბატონ-კაცებს ზურგი უჩვენოს ყოველს შემთხვევაში. დიახ, გულს გვიკლავს აქაური ახალგაზდობა. მაგრამ, მადლობა ღმერთს, იმედი არ გვექნება სრულიად დაკარგული, მაშინ როდესაც თუ ამერებში ვერა, იმერებში მაინც ვხედავთ საზოგადო საქმისათვის თავგამოდებულებს, როგორც ვაჟებს, ისე ქალებსაც და მათს რიცხვში პირველად თქვენ. ეს ათი წელიწადია, რაც თქვენი თავგანწირული და ყოველის მხრით უანგარო შრომა საზოგადო საქმეებში სამაგალითოა და ჯერ მიუბაძავი, ამისათვის ვისურვებთ ერთად თქვენს კეთილ-დღეობასთან იმასაც, რომ თქვენის მიხედვით სხვებიც გამო-სულიყვნენ საზოგადო ასპარეზზედ.

(დროება, 1875 წ., №56)

(Письмо к другу театралу)

Последнее письмо твое напомнило мне наше прошлое, когда мы, будучи студентами, каждый вечер парились в райке и, притаив дыхание, с замиранием сердца следили за выходом того или другого, любимого нами, актера. Незаменимый Садовский, увлекательный Шумский, симпатичный Самарин и уморительный Живокини, как часто заставляли тогда трепетать наши юные сердца. А милая Федотова, наивная Никулина, бойкая Колосова и страстная Васильева на крыльях мечты уносили нас за пределы земного!.. Помнишь-ли мой друг, как мы раз, заложивши наш общий фрак, на последние гроши отправились в театр чуть-ли не в сотый раз видеть «Горе от ума», и когда вместо ожидаемого Шумского вышел на сцену в роли Чацкого актер Вильде, мы пришли в негодование и ты во всю глотку гаркнул: «Вон Вильде! Долой его со сцены и пр. и пр...»! Увлеченный твоим примером, раек начал бушевать, при чем увлеклась и часть партера и пошла потеха!.. А помнишь, чем все это кончилось? Ты, как коновод, главный ценитель игры Вильде и горячий театрал, очутился в холодной кутузке?!.. Да... Прошло то блаженное для нас время и оно не воротится никогда!.. Неутомимая Фемида тебя забросила в такую глушь, где нет простора твоим чувствам и ты поневоле должен довольствоваться лягушечьими концертом да перебранками тяжущихся сторон в судах!!

Жаль мне тебя видеть в провинциальной глуши; но не завидуй и ты моему пребыванию в Тифлисе: здесь много пищи для зрения и для слуха, но мало для эстетических наслаждений. Ты угадал; ты прав; каждый вечер сижу я в театре, но клянусь тебе, мой друг, я готов все эти вечера променять на один тот миг, когда покойный Садовский в роли Любима Торцова волшебным голосом восклицал: «отдай мне прежде моих триста тысяч, а за племянницу миллион; миллион триста тысячь, ни копейки меньше!» или же в роли Расплюева, когда он с благоговейным удивлением отзывался о Кречинском: «Наполеон, говорю, Наполеон! великий богатырь, маг и волшебник: Вот объехал, оболванил человека на веки вечные... человека?.. нет, ростовщика оболванил - и великую по себе память оставил». Да, многих хороших артистов приходилось потом мне видеть в этих же ролях, но перед моими глазами восставала тень Прова Михай-ловича Садовского и ушах звенели так волшебно произносимые им слова: «...был здесь, в Москве, профессор натуральной магии и египетских таинств, г. Боско: из шляпы вино лил красное и белое, канареек в пистолеты заряжал, из кулака букеты жертвовал, и всей публике, - ну этакой теперь штуки, закладываю вам мою много-грешнюю душу, исполнить он не мог, и выходит он, г. Боско, против Михаила Васильевича мальчишка и щенок». - Да, действительно, нет теперь таких актеров. В последнее время стала упадать у нас драматическое искусство и мне кажется это от того, что все слишком увлечены натуральной школой, но не тою, родоначальниками которой были Щепкины, Мартыновы, Садовские и Шумские и другие знаменитости русской сцены, а какой-то своеобразной... Я видывал сморкающегося на сцене Горбунова, желавшего представить натурально русского мужика, имел случай видеть и актрис, изображающих деревенских баб, когда оне преоригинально чесали себе спины и плевали по сторонам, но артистов натуральной школы все-же не встречал. Большин-ство современных артистов вместо того чтоб вдумываться в роли и изучать характеры изображаемых ими личностей, вдумываются в свои собственные физиономии и пред зеркалом изучают различные гримасы, могущие вызвать смех у райка. А артистки не скупятся на скромные телодвижения, расчитывая на молокососов и на многочис-ленных старикашек. И так, если хорошие артисты в столицах редки, подавно не следует нам искать их в Тифлисе, а потому относиться строго к недавно прибывшей к нам в Тифлис, общине драматических артистов было-бы грешно и несправедливо и я никогда-бы не заговорил об них, если-бы не имел в виду твою просьбу познакомить тебя с ними заочно. Начну с того, что они приехали сюда «с целью осуществить заветную мечту всякого любящего театральное дело, т. е. ассоциацию артистов, где нет ни хозяина, ни антрепренера». Прежде всего одно это обстоятельство может вызвать симпатию всякого театрала к ним. Что-же касается до самой игры, нельзя не сознаться, что они относятся к своему делу в высшей степени добросовестно. Все изучают роли, вдумываются в характер ролей и передают их с пониманием; исключение составляет только один из них, который, надо полагать, по молодости своей мало разумеет в «театральных притчах». Впрочем есть между ними и выдающиеся личности. Пальма первенства принадлежит г. Пальму, любимцу публики. В комических ролях он старается копировать Живокини, а в серьезных слепо подражает Шумскому. Но мы это в упрек ему не ставим, так как пользоваться нравственным богатством других не только можно, но и должно. Со временем он, как талантливый любитель, мог бы выработать свои собственные манеры; но так как он берется за всякие роли, то, мне кажется, что эта разнородность сильно мешает ему сделаться недюженным артистом. Больше всех надежды подает молодой артист Арбенин. Он имеет все задатки замечательного артиста, если только не будет довольствоваться лаврами, весьма часто сомнительного свойства, пожинаемыми на подмостках провинциальных театров и серьезно будет заниматься делом.

Почти то же самое можно сказать о Шумилине. Теперь несколько слов об артистках. Как это ни странно, а однако же замечено, что талантливых актрис на сцене вообще мало видать, тогда как вне сцены женщины великие актрисы. На этом общем основании и в этой общине драматических артистов нет выдающихся артисток. Благосклонным вниманием публики тользуются только две из них: Долинская и Полонская. Когда первую вызывают, то мне кажется, что апплодируют не ей лично, а родителям ея, что они произвели на свет такое миленькое и хорошенькое существо. Вторая весьма бойкая и опытная артистка и кто раз видел ее в пиесе «Проказы студентов» в роли лорда, не забудет ее никогда и пожелает еще несколько раз видеть ее в этой-же роли. Но за-то, кто имел несчастье видеть ее в роли Офелии, тоже долго будет помнить и жалеть ее. Недавно давали одну сцену из Гамлета. Только что подняли занавесь, на сцене очутились король и королева. Боже мой, какая эта была царская чета! Первый из них напоминал экзекутора Кутузовских времен, согнувшегося в дугу перед начальником отделения, а вторая - провинившуюся Акулину, которая, нечаянно перебив всю кухонную посуду, ждет головомойки от своей хозяйки.

Немного спустя после этого раздался за сценой шум и влетел с обнаженной шпагой Лаэрт, готовый отомстить виновным за смерть отца и безумие сестры. Ну, ужь Лаэрт! Точь в точь ребенок, гнавшийся с палкой в руке за кошкой, стащившей со стола кусок говядины. Странно, я видел прежде этих же самых актеров в других ролях, но ничего подобного не мог себе представить! Должно быть они конфузились за Офелию, которую представляла Полонская, совершенно непонявшая роли: вместо кроткой, печальной, меланхолической Офелии, она представила нам какого-то неистового Орланда в юбке; взамен симпатии и жалости вызвала в публике ужас и отвращение к Офелии.

Глядя тогда на этих артистов, мне казалось, что они умышленно представляют в карикатурных видах героев и героинь Шекспира, чтобы отомстить ему за его пиесу «Троил и Кассандра», в которой так безжалостно пародировал великий драматург героев Гомера и которая в свою очередь породила несколько комических опереток в роде «Прекрасной Елены», «Орфея в аду» и др. Несмотря на все это, желательно было бы, чтоб эти молодые артисты почаще и подольше гостили бы у нас в Тифлисе, но с тем условием, чтоб они оставляли в покое Шекспира.

И вот мой друг, Ормузд Ариманович, я исполнил твою просьбу. Вот все что я могу сказать тебе об общине русских драматических артистов и прошу тебя сообщить мне после всего этого: все-ли еще ты завидуешь моему пребыванию в Тифлисе или нет?

Твой друг Акакий.
(გაზ. Тифлисский вестник, 1877., №171)