ისტორიული პოემა

კარი პირველი

მზე ჩაესვენა ბრწყინვალე ქართლის
და მან დაჩრდილა მით არემარე;
დაბნელდა... მაგრამ მაინც მის ბედზე
ბოლოს გამოჩნდა შუქმფენი მთვარე,

ლაჟვარდ ცაზედა წყნარად მცურავი,
პირბადრი, ნაზი, პირმომცინარე,
და მას თან ახლდა მისი თანმსრბოლი
ერთი ვარსკვლავი მოსხივცისკარე.

მაგრამ ამ დროსაც მოულოდნელად
აღმოტყდა სუსხით რისხვის გრიგალი
და აღმოსავლით გადმოიტანა
შავი ღრუბელი დიდი, დიდძალი.

ცა მოწმენდილი, ლაჟვარდოვანი
დაიფარა და დაბნელდა არე.
ვით გველვეშაპმა მზეთუნახავი,
ისე ჩაყლაპა ღრუბელმა მთვარე.

აი სურათი ქართლის ბედისა,
როდესაც განქრა მისი თამარი,
სანამ ბაგრატი მის ძით გიორგით
არ გაუბრწყინდა შეუპოვარი!

მაგრამ სრულიად განკურნვა წყლულის
ქართლისა ბედმა აღარ აცალა,
როცა მოჰფინა, ვითა კალია,
მძვინვარე, მხეცქმნილ მონგოლთა ძალა!

ლენგ-თემურს თვისის კოჭლობისათვის
ჰსურს მთელის ქვეყნის შურისძიება,
რომ დააკოჭლოს ყოველი ტომი,
რომელზედაც კი ჰსმენია ქება.

და, რადგანც მაშინ ქართველთა ტომი
განთქმულობითა იხსენებოდა,
კოჭლ თემურსაცა მისის შურითა
სიამით აღარ ეძინებოდა.

იმას ეგონა, თუ ქართველ ხალხსაც
დაიმონებდა როგორც სხვა ტომებს;
და, რომ ნახავდენ მის ურიცხვს ძალას,
ვერ გაჰბედავდენ ძლიერთან ომებს!

მაგრამ მოსტყუვდა!.. საქმემ უჩვენა,
რომ ქართველთ გულში არ ედოთ შიში!..
ბევრჯელ გაბალთეს მონგოლთა რაზმი,,
კვნესით აძახეს „ვაი“ და „ვიში!“

უფროდაუფრო გამძვინვებულსა,
გული უძგერდა თემურსა რისხვით
და, რომ სიმხნითა ვერრა გააწყო,
მან მოინდომა, რომ სძლიოს რიცხვით.

„ას-ასს მონგოლს ვცვლი თითო ქართველში,
ოღონდ კი ვძლიო!“ დაიღრიალა,
და ბოლოს, მართლაც, როდესაც მოსწყდა
მეომარ მხედართ საქები ძალა,

გულადი ბაგრატ მცირისღა რაზმით
ღონემიხდილი ტყვედ წაიყვანა;
მაგრამ დაპყრობა სრულად ქართლისა
გიორგიმ მაინც დაუგვიანა.

მამისა კვალზე მხურვალედ მსვლელი
მთებში შესულ ხალხს ის აღელვებდა
და ხან იქ, ხან აქ, მოულოდნელად,
მონგოლთა რაზმში გაიელვებდა.

მოსწყდა თანდათან ქრისტიანობა,
აოხრდა სრულად ნუხის მაზრები,
მაგრამ ჯერ მაინც კი არ დამცხრალან
მძვინვარე თემურ-ლენგის აზრები: 

კიდევ სხვა მხარეს დაიბანაკა,
მსხვერპლად აიღო რა ზაქათალა!
აქაც ჰსურს, თვისი რისხვა მოჰფინოს,
გამოიჩინოს სასტიკი ძალა!..

გასცა ბრძანება მან მთელს ბანაკში,
რომ შეისვენონ დაღლილთა ძილით,
იმატონ ღონე და მეტ მკაცრობით
ხალხი მოსრისონ, რა ადგენ დილით!

ვინ გაჰბედავდა იმის ურჩობას?
ბრძანება უჩნდათ, როგორც ღვთის ნება!
დაწვნენ მონგოლნი, მაგრამ ქართველებს
არ აძინებდა გულისა ვნება! 

კარი მეორე

შუაღამეა. ბნელი-უკუნი
ზე დასწოლია ქართლისა არეს,
რომ ძილში მაინც მან შეუყენოს
ოხვრა და კვნესა წყლულს და მწუხარეს. 

ცა მშობლიური ლაჟვარდოვანი,
ვარსკვლავებით და მთვარით შემკული,
ვით მგლოვიარე, ძაძით მოსილი,
ნისლში იმარხვის ჩაშავებული.

ყვავილთა, თითქოს ნიშნად გლოვისა,
შეჰყენებიათ სუნნელთა ფშვენა,
და ბულბულნიცა ჩვეულებრივად
აღარა სტვენენ... დაჰბმიათ ენა!..

მათ ნაცვლად მხოლოდ ამ ბნელს წყვდიადში
გამდგარა ლეშის სუნი საზარი
და მასთანც ისმის მგლისა ზუილი:
ქართვლის მძორს ეძებს გაუმაძღარი.

ამ დროს მოისმა აქ ორის კაცის
ახირებული რამ საუბარი:
ერთი ჰყვედრიდა მეორეს, მაგრამ
გულმტკივნეულად, ვით მეგობარი; 

და მეორე-კი შეუპოვრობით
პასუხს აძლევდა ხმის კანკალითა
და მის პირისგან ყოველი სიტყვა
გამოდიოდა რაღაც ძალითა.

პირველი ხმა

„აოხრდა ქართლი, ქრისტიანობა
ჩვენის მოწმობით თანდათან სწყდება,
მაგრამ გმირული მისი სახელი
უკუნისამდე არ დავიწყდება!

ცოცხალ მონაზე უმჯობესია
თავისუფლების ძებნაში მკვდარი!
იმისი საქმე შთამომავლობას
ბნელს გაუნათებს, როგორც ლამპარი.

დღემდის ყოველი მეფე ქართლისა
ამ აზრით იყო ხომ შემსჭვალული?
და შენ-კი, გმირო, რათ გვიღალატე?
რამ შეგიცვალა ფოლადის გული?

გვითხარ, რათ დაჰგმე შენ ქრისტეს სჯული?
რათ შეარცხვინე მით საქართველო?
სკიპტრა, გვირგვინი და შენი ქება
შენვე დააჭკნე, ვით მწვანე მდელო!..

ქართველთა მეფე, დიდი ბაგრატი,
სახელგანთქმული, დღემდე სვიანი,
ისე დაეცა განა დღეს სულით,
რომ უნდა გახდეს მაჰმადიანი?

ოჰ, რა მაგალითს აძლევს ქართველებს,
განთქმულთ წინაპართ საკვირველ შვილებს,
განთქმული მეფე! მისის მიბაძვით
სულით დაცემას მათ უადვილებს!..

თითქოს გიყვარდა შენი სამშობლო?!
მაგრამ არა, სჩანს, ჩვენ ვტყუვდებოდით.
შენ ის გიყვარდა შენ სადიდებლად,
შენ საპირადოდ!.. რას მივხვდებოდით?!

დღეს კი შემთხვევამ ცხადად გვიჩვენა,
რაც გულში გქონდა შენ დაფარული;
შექმნილო კერძო ცხოვრებისათვის,
იყავ ამიერ შეჩვენებული!..“

მეორე ხმა

„ხა! ხა! ხა! ხა! ხა! გხედავ, მოხუცო,
სიბერისაგან გამოყრუებულს!..
აზრს ვეღარ იკრებ სასწორმხედველოდ
და ვერ იმაგრებ აღელვებულ გულს.

ნუთუ გგონია, მაგ შეჩვენებით
ის შეაშფოთო და შეაშინო
და მაგ მწარისა საყვედურებით
სინანულისა ცრემლი ადინო, -

ვინცა თავისი სამოთხე ტკბილი
მწარ ჯოჯოხეთზე მტკიცედ გასცვალა
და ამ ქვეყნადაც გულით ატარებს
იმავ ჯოჯოხეთს... სწვავს მისი ძალა?!

მაგრამ გაბოდებს გულის ტკივილი,
ტყვე ტყვეს მამხილებ საყვედურითა
და გსურს, მოალბო ეს ჩემი გული,
ვითა ყმაწვილის, ცრემლების ღვრითა.

რაც უნდა მითხრა, არ გაგცემ პასუხს!
რაც რომ ცხადია, რაღად დავფიცო?
მაგრამ ბაგრატის პირადობა-კი,
არ შეგიძლია, რომ დაამტკიცო.

ორგვარი არის ჭეშმარიტება:
ნამდვილი და თანც მოჩვენებული;
მათი გარჩევა მეტად ძნელია,
ხშირად სტყუვდება საბრალო გული!

და რა იცი, რომ ჭეშმარიტია,
რომელიც შენ გაქვს, ის საფუძველი
და, ვით აქამდე შენს თვალში, აწცა
ისევ დარჩება დაურღვეველი?
შენ სცდები!..“

პირველი ხმა

....................„ვინა? განა მე ვცდები?
შენ გინდა ნათლად მიჩვენო ბნელი?
ნეტავი მართლა!.. ოჰ, რომ შეგეძლოს
და გამიქარვო ეს ცეცხლი მწველი!..

მაგრამ ამაოდ!.. ვერ მოვტყუვდები,
ცხადად ვუყურებ შენს მოქმედებას,
თუ ვითა სწირავ შენს პირადობას
ჩვენი სამშობლოს მაღალ დიდებას.

სანამ გვირგვინი თავს გედგა ქართლის,
მისთვის იყავი თავგანწირული
და დღეს, როდესაც ყველა დაჰკარგე,
ტყვემან იცვალე დროს შეცვლით გული.

მხოლოდ პირადის სარგებლობისთვის,
რომ დაიმოყვრო ლენგ-თემურ მხეცი,
მის წინ მლიქვნელობ და მაჰმადის სჯულს
მოწიწებითა თაყვანი ეცი!“

მეორე ხმა

„მისთვის, რომ მიყვარს მე საქართველო!“

პირველი ხმა

„არა, ეგ რა სთქვი! ვინ იტყვის უარს
თვის საყვარელზე და აიღებს ხელს?
სჩანს, ადრეც გძულდა და არც აწ გიყვარს“.

მეორე ხმა

„ეგ იმან მითხრას, ვინც სამშობლოსი
ჩემზე უმეტეს ნამსახურია
და ჩემზე მეტი იმის გულისთვის
ოფლი და სისხლი ერთად უღვრია!

ჯერ დამიმტკიცე, აბა, მიჩვენე
ბრწყინვალე ღვაწლი შენი წარსული
მამულისადმი, და ჩემს ღვაწლსაცა
შენ შეუწონე ის დაფარული,

რომ მით დამტკიცდეს, თუ ამ ჩვენ ორში
ვის უფრო უყვარს თვისი მამული
და საპირადოდ, კერძოობითა,
ვის უფრო უცემს ამაყი გული?
აბა, მოჰყევი!“

პირველი ხმა

................„შენც კარგად იცი,
ვის არ ჰსმენია ჩემი სახელი?!
სადაც იოსებ კი შევარდნილა,
გამაგრებულა იქ ბრძოლის ველი.

სანამ სიბერემ არ დამასუსტა,
მტერზე მახვილი არ გამცდენია
და თავგანწირულს, შეუპოვარსა
სისხლზედა სისხლი დამიდენია!

თეთრი აღარ მაქვს თავზე იმდენი,
რამდენიც ტანზე მტრისგან ჭრილობა!
არ შემდრეკია აროდეს გული,
მით დავიმტკიცე ქართვლისშვილობა.

ჩემი ცოლ-შვილი, ჩემი სახლკარი,
ამქვეყნიური მე ნეტარება,
ყველა შევწირე ტკბილ სამშობლოსა,
მინდოდა მისი ბედნიერება!

მაგრამ სიბერით რომ მოვუძლურდი
და არ შემეძლო ხელის ხმარება,
ბერად შევდეგი, და საქართველოს
ღმერთსა ვავედრებ! მდის მდუღარება.

მეც შემომიჩნდა ლენგ-თემურ მხეცი,
რომ შემეცვალა ეს ჩემი სჯული,
მაგრამ შენსავით არ მოვხიბლულვარ,
არ გამყინვია მხურვალე გული!“

მეორე ხმა

„კეთილი! მაგრამ ქართლისა ბედმა
სჯულის გამოცვლა რომ გთხოვოს მსხვერპლად,
ამა სოფელზე ხელაღებული
დასთმობ იმ სოფელს შეუნანებლად?“

პირველი ხმა

„სჯული ქრისტესი?!. ხომ არა ხუმრობ?
ეგ ჩემს განზრახვებს აღემატება:
ეშმაკებისთვის სულის შეწირვის
მირონცხებულსა არა აქვს ნება“.

მეორე ხმა

„მჯერა! ეგ არის შენი რწმუნება
შეუხებელი, შეურყეველი!
და მაშ ახლა მეც დამიგდე ყური,
და, რომ მომისმენ, პასუხს მოველი:

ჭკუით სრულსა და გრძნობით აღვსილ კაცს
ვერ შეაშინებს უბედურება!..
რამდენიც უფრო ხელი ეშლება,
ის უფრო კერპად ემსახურება!

მისგან არჩეულ ცხოვრების საგანს
და სიცოცხლესთან შეკავშირებულს
მაშინ გასწყვეტს ის, როცა კუბოში
ჩასდებს ცივსა და უგრძნობელსა გულს.

ცოლის დამკარგვი სხვა ცოლს შეირთავს,
მკვდარ შვილს უქარვებს მეორე შვილი,
მაგრამ მაგიერს კი ვეღარ ჰპოებს
კაცი, თუ არ ჰყავს მას დედა ტკბილი.

რა გინდ ღირსებით შემკულიც იყოს,
ვერ იქმს დედობას დედინაცვალი!
თუ შვილზე საშო თვით არ ასწვია,
განზე უჭირავს ყოველთვის თვალი.

მეფე, დამთმობი ერთხელ გვირგვინის,
ბევრჯელ მეორედ ისევ მიიღებს
და დაცემის დროს მიღებულსა წყლულს
ახალი ბედი სრულად ავიწყებს.

მაგრამ, ვინც ერთხელ სრულად დაჰკარგავს, 
გულით გასწირავს რა მისს სამშობლოს,
ის სანუგეშოდ უკუნისამდე
ნუღა მოელის კეთილსა ბოლოს.

არ ვგლოვ მე გვირგვინს და არც ჩემს სახელს,
ოდესმე განთქმულს და გაბრწყინვებულს:
ვითღა მახსოვდეს ის მცირე რამე,
როდესაც ქართლს ვჭვრეტ მე აოხრებულს?!

თვალწინ მიდგია ახლაც სურათი,
ის საზარელი დასანახავი,
როცა კალოზე, ვით ბზე, მოლეწეს
ძუძუმწოვრები, უჭყლიტეს თავი!..

მათი კვნესა და მათი ტირილი,
დედების მოთქმით შეზავებული,
დღესაც ყურებში მე მიწივიან,
ტვინი მეწვის და მეწამლვის გული!

ხომ გახსოვს, ოდეს ქართველთ ჭაბუკნი
ხელ-ფეხშეკრულნი, დატიტვლებულნი
ველზე ეყარენ... და ზედ მონგოლნი
დაჯირითობდენ გამძვინვებულნი?..

და ან ის ჟლეტა... მაგრამ, ეჰ, კმარა!..
რომელი ერთი უნდა მოვთვალო?!
უთვალავია დღეს ქართლის ტანჯვა!
გადმოიხილე ზეცით, უფალო!

სამშობლოს ტანჯვის უძლურ მოწამეს
არ შემრჩებოდა აქამდე სული,
თუ რაღაც დიდსა უცნაურ ძალას
არ განემტკიცა კერპად ეს გული.

არც ეს ქვეყანა, არც ის ქვეყანა
მე აღარ მინდა, არცერთი არ მსურს,
სანამ ლენგ-თემურს სამაგიეროს
არ გადვუხდი და არ მივაგებ შურს..

მაგრამ რაგვარად? ტყვე ვარ უძლური!
მოსწყდა ქართველი მისი გმირობით!
და ძლიერ ხალხთან რაღას გავაწყობთ
ჩვეულებრივის პირდაპირობით,

თუ არ ხერხითა და ცბიერებით?
და განვიზრახე მე მოტყუება
ლენგ-თემურისა, სულის გაწირვით,
და აწ, უფალო, შენია ნება!

ლენგ-თემურ თუ არ მაჰმადიანსა
არ მიენდობა სრულისა გულით!...
და, მაშ, მოხუცო, აჰა მიზეზი,
თუ რად მიყურებ შეცვლილსა სჯულით:

ჩემის სამშობლოს გამოხსნისათვის
უკანასკნელად ეს მოვიგონე
და, საიქიოც რომ დავივიწყე,
სული ჯოჯოხეთს მით დავამონე!

ვიცი, იქ ტანჯვა უკუნისამდე
არ მომეშლება, არ არს ადვილი!
მაგრამ, ვინც მამულს სულსაც არ სწირავს,
იმას არ ჰქვიან მამულიშვილი!..“

როცა შესწყვიტა ეს საუბარი,
მეორემ უთხრა: „მეც შენთან ვარო!“
და დაიყვირა: „უნდა უარგყო
და ნუ შემრისხავ შენ, მაცხოვარო!“

ამ დროს უეცრად ბნელი განათლდა,
ცა გაიხსნა რა, გაიღო კარი
და ორი კაცი გამოაჩინა:
ბაგრატ და ისაკ, მისი მოძღვარი.

მუხლმოყრით მაღლა ხელაპყრობილნი
უხმო-უსიტყვოდ ცას შეჰყურებდენ
და საქართველოს ჭირისგან დახსნას
უკანასკნელად მას ავედრებდენ.

კარი მესამე

ძილი გაუტყდა ერთხელ ლენგ-თემურს,
შეიხმო თვისთან ბაგრატი გმირი,
დასხდენ კარავში მარტოკა ორნი
და მეგობრული იწყეს თათბირი:

თემური

„სული სულს იცნობს, გულს უგრძნობს გული,
გმირსა მიჰბაძავს ქცევითა გმირი,
და, რომ თემური ბაგრატს უყვარდეს,
ჩემთვის არ არის ეს გასაკვირი.

კარგად თუ ავად, შემთხვევამ იცის,
მაგრამ მთლად შესცვლის კაცს სიყვარული,
რა ახალ აღთქმად ის გულში ჩნდება,
მყისვე ირღვევა აქ ძველი სჯული.

მაშინ წარსული თვისი ცხოვრება
კაცს მიაჩნია ბზეთა და ჩალად
და წამითს გრძნობას მხოლოდ ისახავს
ნეტარებისა სრულ იდეალად.

მაგრამ ამასაც, როგორც ყველაფერს.
დრო შეუბრალი ბოლოს მოუღებს
და, ერთხელ შმაგსა გულის ვნებითა,
სინანულითა მაშინ აწუხებს.

და ეგებ ბაგრატ შენც მეგობრობის
სიყვარულით ხარ დაბრმავებული,
და, თუ ოდესმე გული შეგერყა,
სჯულზედაც დარჩე შენანებული?“

ბაგრატი

„თუ არ რწმუნება შეურყეველი,
რა შეაცდუნებს, რომ გადაჰყვეს გულს,
გულსა შენახულს სოფლის ბრუნვისგან
და თავს ჭაღარით დაგვირგვინებულს?

ვფიცავ მე ზეცით გულთამხილავსა
და მასთან ყოველთ წმინდათა ძალებს,
რომ დრო ვერ შემცვლის და ვერ გამიქრობს,
დღეს რომ გულში მწვავს, მე იმა ალებს!

რასაც დღესა ვგრძნობ, მე ის რწმუნება
კუბოს კარამდე მიმყვება სჯულად!
არა, ძლიერო, მაგ ეჭვებითა,
გეტყობა, მსახავ გულში ორგულად!“

თემური

„მე? არაოდეს!.. მაგას ნუ ჰფიქრობ!..
განა არ ვიცი, რაა ქართველი?
მის შესადარი არსად მინახავს,
თუმც აზიისა ვარ მე მომვლელი!

სულით მაღალი და გულით მტკიცე!..
მისი განზრახვა უზაკველია
და, სანამ პირში სული უდგია,
მის დამონებაც უფიქრელია.

რომ მითხრას: „ბაგრატს ნუ ენდობიო“,
თუ არ თვითონ შენ, ვინ გამიბედავს?
არა, ძმობილო, შენც კარგად იცი,
რომ თემურ-ლენგი ძლიერ შორს ჰხედავს.

მაჰმადის სჯული რომ სჯობს ქრისტესას,
ამას ჭკვიანი ბაგრატ თვით მიხვდა;
მაგრამ ტყვედქმნილსა ამდენს ქართველსა
თავისი სჯული რად დაავიწყდა?“

ბაგრატი

„ქართველებისგან მაგგვარი ქცევა
სულაც არ არის გასაკვირვალი:
საითაც მათი მეფე გაიწევს,
მათაც იქითკენ უჭირავსთ თვალი.

ქართველთ მეფეთა თავგანწირულთა
მითი მიინდვეს ქვეშევრდომთ გული,
რომ არაოდეს არა ყოფილა
ხალხი იმათგან მოტყუებული“.

თემური

„მაშ, თუ მაგრეა, მთლად საქართველოც
შენს მაგალითსა მალე მიჰბაძავს?..
და მაშინ სჯულის ეგ შეთანხმება
ჩვენ ორ ტომს შუაც ჩამოაგდებს ზავს?“

ბაგრატი

„ეგ არ იქნება. ამით არ მოჰშლის
ქართველთა ტომი ქრისტეს სამსახურს!
ის ჰბაძავს მხოლოდ ძლიერს მეფესა
და არა ტყვედქმნილს, უტახტოს, უძლურს.

ოჰ, რომ მქონოდა მაშინ ეს აზრი,
როდესაც ვიყავ მეფე ძლიერი,
დღეს მაჰმადის სჯულს აღიარებდა
ერთად ჩემთანა ქართლისა ერი!

მაგრამ რაღა დროს! გვიანღა არის
ამაზე ფიქრი, მოთქმა, გოდება,
სინანულითა თვის ნეკზე კბენა
და უნაყოფო ცეცხლთა მოდება!“

ყურსა უგდებდა ამ სიტყვებს თემურ,
თითქოს ჰხვრეტავდა ბაგრატსა თვალით;
ბოლოს მოსდო მას კისერზე ხელი
და მოჰყვა ისიც ხმისა კანკალით:

თემური

„ბაგრატ, შენ გიცნობ მხოლოდ მე კაცად
და მისთვის მიყვარს შენთან თათბირი,
რომ შენი სიტყვა სხვისას არა ჰგავს
და არ გატყდება ეგ შენი პირი.

შენც კარგად იცი, დედამიწაზე
არავინა მყავს მე ჩემი ტოლი,
მაგრამ ვერავის ვერ მივნდობივარ,
გულით ურწმუნო, სულით ობოლი.

ვის უნდა ვენდო? განა არ ვიცი,
თუ რას ჰფიქრობენ ჩემი სარდლები?
თუ მნახეს ერთი წაფორხებული,
დამესევიან, როგორც რომ მგლები.

თუ არ შიშითა, სხვა ვერაფრითა
მიიბირება იმათი გული!
მათ ზნეობითი გრძნობა არა აქვსთ,
ქართველს არა ჰგავს, ვხედავ, მონგოლი!

ამისთვის მსურს მე, რომ საქართველო
ხელში ჩავიგდო, ჩემკენ მოვიმხრო
და, სჯულით მასთან რა შევკავშირდე,
სხვა ხალხი მოვსრა და სისხლი ვღვარო.

შენ მეყოლები მარჯვენა ხელად,
ქართველთა რაზმსა ჩემთვის დააწყობ
და შინ, ვით მეფეს და ერთგულ ძმასა,
დაპყრობილ ხმელეთს შუა გაგიყოფ.

როცა ბაგრატი ზურგს გამიმაგრებს
და თან მეხლება ქართველთა ჯარი,
მაშინ ხმელეთზე ჩემს სამეფოსა
აღარ ექნება არსად საზღვარი.

ახლა ხომ იცი ჩემი ზრახვანი,
რაც ვთქვი, შენ, ლომო, ხომ გაიგონე?
მაშ წაიყვანე ჩემი ჯარები
ხვალვე და ქართლი მთლად დაიმონე!“

კარი მეოთხე

შეჰკრეს ამგვარად გმირთა პირობა,
გამოემგზავრა ქართლისკენ ბაგრატ!..
და არ იცოდენ, რად მოდიოდა:
ქართლის სამოყვროდ, თუ მოსისხარ მტრად?

კახეთში მყოფსა მეფე-გიორგის
შიკრიკი აძლევს ბაგრატის წერილს,
რომლითაც მამა გამოჩენილი
ამას მიუწერს შესანიშნავ შვილს:

„შვილო გიორგი! ჩემი სურვილი
ასრულდა, სცხრება გულისა ვნება:
ლენგ-თემურისა სასტიკ ხელიდან
ჩემი გამოხსნა ღმერთმა ინება.

ამხედრდა ქართლის დასაპყრობელად
მონგოლთა ჯარი დიდი, დიდძალი,
დღეს, გარეგნობით მაჰმადიანი,
მე ვარ იმათი დიდი სარდალი.

ბერდუჯის ახლოს ერთს ხეობაში
მე შემოვიყვან გზადაბნეულს ჯარს
და მაშინ, გმირო, აბა შენ იცი,
თუ როგორ დასცემ მძვინვარეთა ზარს“.

ვითა მალამო წყლულს სამკურნალო,
ისე ესწრაფათ ეს ცნობა ივერთ
და ერთხელ კიდევ თავგანწირვითა
ეკვეთენ გმირნი მოუსვენარ მტერთ.

არ დაუგდიათ აღარც მთხრობელი,
ხევი აავსეს მონგოლთა ლეშით;
და, სხვა მტრებისა აღარ მლოდენი,
დარჩენ ქართველნი ტკბილის ნუგეშით.

კვალად მიიღო რა თვის სამეფო,
ბაგრატმა ქართველთ დაუდვა გული
და იმერ-ამერთ შეერთებითა
კვლავ განუკურნა სამშობლოს წყლული.

ასე იღვწოდა მამულისათვის
თავგანწირული ის წინაპარი
და, რომ მის ხსოვნას თაყვანი არ სცეს,
მისთანა ჩვენში, აბა, ვინ არი?!

1875 წ.

რედაქტორის შენიშვნები

ბაგრატ დიდი

ავტოგრაფი არ არსებობს.

იბეჭდება გაზ. „დროებაში“ დაბეჭდილ ტექსტიდან (იხ. „დროება“, 1875 წ., №41). „ბაგრატ დიდი“ დაიბეჭდა ექვსჯერ: „დროება“, 1875 წ., №41; აკაკის „თხზულებანი“, 1893 წ., ტ. I, გვ. 234-257; „ჩემი ნაწერები“ ტ. II, გვ. 193-215; ცალკე წიგნად - 1911 წ. „ცოდნას“ გამოცემა; „რჩეული ნაწერები“ ტ. II, 1926 წ., გვ. 1. სახელგამი; ცალკე წიგნად, 1926 წ., სახელგამი, - „სახალსო ბიბლიოთეკის“ სერიაში.

ამ პოემას, ჩვენის რედაქციით ემატება ერთი ხანა, რომელსაც თემური ეუბნება ბაგრატს (თავი III):

„მაშინ წარსული თვისი ცხოვრება
კაცს მიაჩნია ბზეთა და ჩალად
და წამითს გრძნობას მხოლოდ ისახავს
ნეტარებისა სრულ იდეალად“.

(„დროება“, 1875 წ., №41).

აკაკიმ ეს ისტორიული პოემა „ბაგრატ დიდი“ ჯერ კიდევ ხელთნაწერის სახით წაიკითხა სცენიდან იმ პირველ სალიტერატურო საღამოზე, რომელიც თბილისში გაიმართა 1875 წ., 4 აპრილს.¹ ამ საღამოს გამოეხმაურა გაზ. „კავკაზის“ რეცენზენტიც და აკაკის რეპერტუარს ნართაულად გადაჰკრა კლანჭი.

მოგვყავს აკაკის პასუხი:

წერილი რედაქტორთან

უ. რედაქტორო!

„კავკაზში“ დაბეჭდილია მცირე შენიშვნა ქართულ-სალიტერატურო საღამოს შესახებ. უ. რეცენზენტი განსაკუთრებითის ყურადღებით მიგონებს მე და აფასებს ჩემს კითხვას. კილო, მისის ნაწერისა ამტკიცებს, თუ რა მეგობრულის მუცლის წვითა და წმახვნით მიხსენიებს. მე როგორც მის ქართულის ცოდნაზე, ისე მის პატიოსნებაზედ არა მაქვს ეჭვი და მჯერა მისი ნათქვამი. უნდა გამოვსტყდე, რომ წასაკითხავად არჩეული პიესები ვერ იყვნენ გაზეთს „კავკაზს“ რომ უნდოდა, მისთანები. „ადვოკატის დილის“ და „საპატიმროში სცენების“ წაკითხვის დროს ხალხი იცინოდა და რა იყო იქ საცინელი, მაშინ როდესაც ავტორი აქ დასცინოდა იმ გვარს ადვოკატებს, რომელნიც გაზეთის „კავკაზის“ იდიალები არიან. და მეორეც, როდესაც მე ისტორიული პოემა „ბაგრატ-დიდი“ წავიკითხე, აღარავინ აღარ იცინოდა და ეს მით უფრო გასაკვირველია გაზეთის „კავკაზისთვის“ პირველად, რომ იმ პოემაში საქართველოს ტანჯვა იყო გამოხატული. და მეორეც ის, რომ ხალხი მიჩვეულია სიცილს ისტორიულ ლექციების კითხვით. დიახ. განვიმეორებ, რომ მე სრულიად თანახმა ვარ უ. რეცენზენტის და კიდევაც მივიღებ მის რჩევას პიესების ამორჩევის შესახებ. შემდეგის სალიტერატურო საღამოსათვის მე წავიკითხავ: 1) „ადვოკატის დილის“ მაგიერ: „რედაქტორის დილას“, 2) სცენების მაგიერ: მცირე მოთხრობას: „ხურმა რა ხილია!“ იმედი მაქვს, ამ გვარის პიესების ამორჩევით უ. რეცენზენტი კმაყოფილი დარჩება, მით უფრო, რომ მისს პატიოსნებაზედ არც მე მაქვს ეჭვი და აღარც იმათ, ვინც იმ ღამეს იმ კითხვაზედ დაესწრენ.

აკაკი.
„დროება“, (1875; №42). 

_____________

1. ამ საღამოს შესახებ იხ. ჩვენი წერილი ილიასადმი მიძღვნილ კრებულში - სახ.-უნტის გამოცემა, 1939 წ., გვ. 87.

ისტორიული პოემა

ვინ დასთვალოს ზღვაში ქვიშა
და ან ცაზე ვარსკვლავები?
ვინ შეამკოს ღირსეულად
ქართველ გმირთა მხარ-მკლავები?
ვინ მოგვითხრას მათი საქმე
უთვალავი, საგმირონი,
და ან მათზე გადმოსული
მადლი ღვთისა და მირონი?
ნაშთი ძველის დიდებისა
არ გამქრალა ჯერაც ყველა..
დღესაც მისის შარავანდით
ნიშანს გვაძლევს ცისარტყელა!..
შვიდ სამთავროს მოგვაგონებს
მოელვარე ის შვიდფერი
და გვამღერებს: „არ მომკვდარა,
გაიღვიძებს ისევ ერი!“
ამ იმედით ფრთა შესხმული
ჩვენი გული სიამით სძგერს
და ოცნებაც ლაჟვარდ ფერად
წარმოგვიდგენს ქართლისა ერს.
წარსულ-ნერგზედ ახალ-ნამყნის
ველოდებით შეხორცებას!
მით ვიქარვებთ აწმყო ნაღველს
და ვეძლევით აღტაცებას.

კარი პირველი

I

მეფე დავითს, კუროპალატს,
ჰქონდა ერთხელ წვეულება:
მშვიდობის დროს ჩვენს მეფეებს
ჰქონიათ ეს ჩვეულება.
საქართველოს ყოველ კუთხით
მოეყარა თავი ერსა;
ილხენდენ და გაჰკიოდენ
ერთხმად „მრავალჟამიერსა“.
და მართლადაც რომ ჰშვენოდათ
მაშინ იმათ ეს მოლხენა,
რადგან იმ დროს გადმოსული
იყო ქართლზე მადლი ზენა:
გარე მტერი დათრგუნვილი
შუღლს მათ ვეღარ უბედავდა
და შინაგან მშვიდობასაც,
ვინ იყო, რომ ვერ ჰხედავდა?...
ამით გული უხაროდათ
ბატონს და ყმას, ყველას ერთად,
კაცსა კაცად აფასებდენ,
ადიდებდენ ღმერთსა ღმერთად;
საქმის დროზე მუშაობდენ,
უქმე-დღეზე მოილხენდენ,
მეფე ხალხს და ხალხი მეფეს
სიამესა გულს მოჰფენდენ.
მთვრალობა და „სადღეგრძელო“
სათვითოო არ იცოდენ;
ჩვენი ლხინი რომ ენახათ,
სირცხვილითაც დაიწვოდენ.
პირველ სმაზე ახსენებდენ
საქართველოს და უფალსა,
დღეგრძელობით თაყვანს სცემდენ
მეფესა და დედოფალსა;
ბოლოს გმირებს იგონებდენ,
მამულისთვის ომებში მკვდარს,
და მღვდელმთავრის კურთხევითა
სვამდენ იმათ შესანდობარს...
სულ ამითი თავდებოდა
მაშინდელი სადღეგრძელო,
თუმცა მათში მეტი იყო
საქები და სასახელო.
ამგვარივე იყო იმ დღეს
ზომიერი ჭამა და სმა...
მოილხინეს, გაშაირდენ
და ერთმანეთს სტყორცნეს მათ ზმა.
ორაზროვან სიტყვებისა
გაიმართა გამოცანა...
ყველას მეფის ხუმარა სჯობს,
არვინ არის იმისთანა..
მაგრამ ბოლოს ორბელიძე
მოსწრებულად, გალექსულად,
ცალფეხ ზმების საპასუხოდ
ეუბნება ორლესულად:
„მაღლით წვიმა მოდიოდა,
„ნაბადმა ვერ დამფარაო,
„დამასველა მან, თავიდან
„ფეხებამდე მასხა რაო!“
ხუმარამ სთქვა: „გიჯობნია,
თითს მოვკაკვავ მორჩილადო,
მაგრამ ერთს-კი მოგახსენებ
მოწიწებით და ფრთხილადო:
„ხუმარათაც ვარგებულხარ,
„ვაჟკაცობით პირველიო,
„მაგრამ ვერ იქმ თორნიკობას,
„თუმც მის ადგილს სულ ელიო!“

აქ თორნიკეს ხსენებაზე
მეფე შეკრთა და ეს ბრძანა:
„სთქვი, ხუმარავ, თუ რას ჰნიშნავს
ეგე შენი გამოცანა?
რა არის, რომ დღეს ჩემ გვერდით
დიდ თორნიკეს ვერ ვხედავო?
მომიკვდა, თუ დასნეულდა?..
სთქვი! ტყუილს ნუ მიბედავო!“
მოახსენა: „არ მომკვდარა,
არც სენი რამ აწუხებსო,
მაგრამ ქვეყნის სამსახურზე
დღეიდან-კი ხელს იღებსო.
თვით ვერ ბედავს მოხსენებას,
მოციქულობს ვერცა სხვაო,
რადგანც უნდათ აიცილონ
თქვენი წყრომა და რისხვაო.
აწ გავბედე მოხსენება
ზმებითა და გადაკვრითო
და ნუ მრისხავ კადნიერსა,
გევედრები ცრემლის ღვრითო!..“
მეფემ ბრძანა: „არ გიწყრები,
გმადლობ, ვფიცავ ჩემსა მზესო,
მაგრამ ვნახავ ერისთავსა,
გამოვჰკითხავ მას მიზეზსო!“
სახლთუხუცესს დაუძახა:
„ხვალ თორნიკე მომგვარეთო,
მომინახეთ, სადაც იყოს,
შინ დაგიხვდესთ, თუ გარეთო!“
ეს ბრძანა და ზე წამოდგა,
ნადიმიცა მით გათავდა
და ხვალისთვის დაიბარა
სადარბაზოდ, ვინც იქ ჰყავდა.

II

გამართულია დარბაზი,
ერიც სამსჯავროდ შეყრილი....
წინ სდგას თორნიკე პირნათლად,
წარბიც არა აქვს შეხრილი.
თავი ჩაიგდო სამსჯავროდ,
მიჰყვა საერო ნებასა,
ჯერ ელის მისგან ბრალდებას
და მერე განჩინებასა.
აბრძანდა მეფე ბრალმდებლად,
ამას კანონი ითხოვდა,
და თაყვანი სცა კრებულსაც,
სანამდი სიტყვას იტყოდა.
თვალამღვრეულად შეხედა
თორნიკეს მრავალწლიანსა;
სიტყვები ყელში ეჩრება,
უმისოთ სიტყვაწყლიანსა.
ბრძანებს და მისსა სიტყვასა
ყურს უგდებს მთელი კრებული;
კრძალვით მოისმენს თორნიკეც,
სხვაგვარად ჩაფიქრებული.
ამბობს: „მბრუნავი ქვეყანა,
ვიცით, რომ ცვალებადია;
ვისაც მიინდობს, გასწირავს,
მისთვის მახე და ბადეა.
მოყვარეს გადაამტერებს,
მტერსა გაუხდის მოყვრადა,
დღევანდელს ლხენა-სიცილსა
ხვალ გადაუქცევს ოხვრადა.
კაცობრიობის დიდება
მას მიაჩნია ჩალადა
და შეუქმნივართ ჩვენ მხოლოდ
ამ სოფლის მაჩანჩალადა!..
შემცდარი არის, ვინც ჰფიქრობს
მედიდურ უეჭველობით!
ან ერთი რა ვართ ამ სოფლად
უსუსურ ჭიანჭველობით?
თუმცა ესე სჭრის გონება,
რომელიც უტყუარია,
მაგრამ ადამის სისხლმა კი
ჩვენი ცხოვრება არია.
გული, მეურჩე თავისა,
ცხოვრების წინამძღვარია
და ამის გამო ჩვენს საქმეს
და სიტყვას შუა ზღვარია!
ხშირად მონურად ვასრულებთ
დღეს, რაც რიგი და წესია,
და იმას ვიმკით კანონად,
რაც ძველ დროს დაუთესია!..
მეცა ადამის შვილი ვარ,
თქვენსავით შვილი ქართლისა,
თავდადებული ქვეყნისთვის,
მაძიებელი მართლისა.
მაგრამ მეფე ვარ დღეს თქვენი:
ხელთა მაქვს მეთაურობა!
საქმის დროს საქმე შემშვენის
და ხუმრობის დროს - ხუმრობა.
გუშინ რომ გული მილხენდა,
თქვენც ლხინად მყავდით წვეული;
და დღეს კი გიწვევთ სამსჯავროდ,
გულზედა სისხლმოთხეული.
ერთ კაცის ნდობა ძნელია,
გინდა გადიქცეს გონებად,
და შეუმცდარი ამ ქვეყნად
მეფეცა ნუ გეგონებათ!
ჩვენის წინაპრის გონებას
ადრევე გადუწყვეტია,
რომ სამსჯავროში ისა სჯობს,
მსაჯული რაც რომ მეტია!
და, აჰა, მეცა შეგყარეთ
სამსჯავროდ, როგორც წესია...
თქვენ საჯეთ და მე ავირჩევ,
რომელიც უკეთესია:
თორნიკე მხედართმთავარი,
თითქოს ხახვს გვაჭრის ყურზედა,
მოულოდნელად ხელს იღებს
საერო სამსახურზედა.
გვიწუნებს გმირი სარდლობას,
აპირებს მოსვენებასა;
არც დასდევს მეფის სურვილსა,
არც ითხოვს ხალხის ნებასა...
დიდ მამულიშვილს ურჩობა
ქვეყნის არ შეეფერება!
ვერ მივხვდი... მეტად მაკვირვებს
ამგვარი კადნიერება!
სწორედ აქვს რამე მიზეზი,
შესაწყნარ-პატივსადები,
თქვენგან არდასაფარავი,
საეროდ გასაცხადები.
და უნდა გვითხრას სახალხოდ,
მისთვის მყავს მოწოდებული,
რომ არვინ დარჩეს ჩვენგანი
ხალხისგან ბრალდადებული.
თორემ, ხომ იცით, ქვეყანა
უბრალოდ დამძრახველია:
განაგონებით გადასწყვეტს,
რისიცა არმნახველია!..“

ეს სთქვა და ტახტზე დაბრძანდა
მეფურად მეფე სვიანი,
გვერდით მოუსხდენ მსაჯულად
მოხუც ჭაღარათმიანნი.
მერე სხვებიცა ჩამოჰყვენ,
დასხდენ რიგ-რიგად ყველანი...
მდივანს მზათა აქვს ქაღალდი,
საწერ-კალამი, მელანი.
აქ ჩამოვარდა სიჩუმე,
პასუხს ელიან სარდლისას,
წრფელ სინიდისის მექონის
და მასთან სიტყვა მართლისას.

III

ახოვანი, მშვენიერი,
თეთრწვერა და თეთრთმიანი,
წინ წამოდგა სასაუბროდ
მოწიწებით ტკბილხმიანი.
თაყვანი სცა პირველ მეფეს,
მერე კრებულს ორი მხრითა,
გულზე ჯვარად ხელებს იჭდობს,
თავდახრილი, ცრემლის ღვრითა.
წვერ-ულვაშზე მარგალიტებრ
ცრემლი ცრემლზე ეკიდება,
მწარის ოხვრით ვერ იქარვებს,
გულს რომ ცეცხლი ეკიდება...
უკვირს, რომ ამ სამსჯავროში
უმიზეზოდ ის ჩავარდა
და რომ მასზე გულს იყრიან
ისინი, ვინც მას უყვარდა.
გულნატკენად რომ უყურებს
სხვებს, თვითონაც გული სწყდება,
მაგრამ თავის პირადობა
აღარ ახსოვს, ავიწყდება.
და საერო ნება-სურვილს
მორჩილებით აძლევს პასუხს
და თანდათან მისი სიტყვა
შეუპოვრად სჭექავს და ჰქუხს:

„ვფიცავ იმ პირველ მიზეზსა,
ყოველ მიზეზის მიზეზსო,
ვიფიცავ საქართველოსა
და მერე, მეფევ, თქვენს მზესო,
რომ მართალი ვარ იმაში,
რაზედაც ბრალს მდებთ თქვენაო!
დაბლა ეს გული მიმოწმებს
და მაღლა - ღმერთი ზენაო!
მართალი არის, დღეიდან
რომ ვსტოვებ სამსახურსაო,
თუმც გული ჩემი ერთგული
ძველებურადვე ხურსაო.
თქვენ რომ გშორდებით, მით ვკარგავ
ხორციელ ნეტარებასო...
ვერ ხედავთ გულდაწყვეტილის
მოხუცის მდუღარებასო?
მაგრამ მივყვები საგანსა
აწ უფრო უდიდესსაო;
ის მარღვევინებს გაბედვით
ჩვენს ჩვეულებრივ წესსაო.
დრომ მოითხოვა აწ ჩემგან
სხვაგვარი სამსახურიო
და, რომ უარვჰყო, დავრჩები
ძველზედაც უმადურიო..
ეჰ, მეფევ! ბრალს რათ მადებდი
შენს ერთგულს, ფეხთა მტვერსაო,
რომ სამსჯავროში მაგდებდი,
ვით ორგულს... ქვეყნის მტერსაო?
იძულებით ვარ აწ მთქმელი
ყოვლისფრის უნაკლულოდო,
რაც გულმა გადამიწყვიტა
მხოლოდ მე საიდუმლოდო!
თქვენი ნებაა!.. მონა ვარ
მე თქვენის სურვილისაო!
სიტყვაა მხოლოდ წამალი
გულისთქმის, ურვილისაო!“
მოხუცმა ამ სიტყვების დროს
ცრემლები ჰღვარა მრავალი
და უნებურად დაიწყო
თვისი თავგადასავალი:

IV

„მწარ წარსულის მოგონებით
თქვენ წინ მთქმელი ვარ ამისა,
რომ მომსწრე ვარ საქართველოს
შავი დღის და ვარამისა...
ბევრს თქვენგანს ის არც-კი ახსოვს,
იქნებოდით მაშინ ბალღი,
მაგრამ მე-კი დღესაც გულზე
მაშინდელი მაზის დაღი!
ცამან რისხვით მოგვიქუხა,
საქართველოს ადგა ბუნდი,
მონავრულად გვესევოდა
ყოველის მხრით მტრისა გუნდი.
მოგვაწვენ და მოგვაზვირთდენ
ერთიანად ჩასანთქმელად...
რაც რომ მაშინ ჭირი ვნახეთ,
ძნელი არის აწ სათქმელად.
ეს პატარა საქართველო
ჯარასავით დატრიალდა,
გადიწერა რა პირჯვარი,
გაფოლადდა და გასალდა...
მოხუცი, თუ ახალგაზრდა,
ერისკაცი, თუ სამღვდელო,
ყველა ერთმხრივ მიიწევდა,
ერთი ჰქონდათ ყველას ლელო!
სადღა იყო განსხვავება?
რის ბატონი? ან ვისი ყმა?!
ყველა ერთად შეკავშირდა,
ერთი ჰქონდათ მათ გულისთქმა:
რომ გულწრფელად მოეხადათ
ქართლის შვილებს მათი ვალი
და სიკვდილით გამოეხსნათ
ჩვენი ქვეყნის მომავალი!
მამა-პაპის განთქმულ ფარ-ხმალს
უმატებდა შვილი ფასსა
იმითი, რომ ლომკაცურად
შეებმოდა ერთი ასსა.
„ჰკა მაგის“ ხმა ყოველის მხრივ
მოისმოდა მტრის საზარი
და იმ გრგვინვას ბანს აძლევდა
საორკეცოდ მთა და ბარი.
სისხლით მორწყეს ტყე და ველი,
შეიღება წითლად მდელო;
აღდგომის კვერცხს დაემსგავსა
ჭირნახული საქართველო!
განახევრდა ქართველობა...
მაგრამ მტერს კი სძლიეს მათ ღვთით
და თამამად დაიძახეს:
„საქართველო აღსდგა მკვდრეთით!“
და მართლაც რომ გამოიხსნეს
განწირული, სულთამბრძოლი
და გადმოსცეს შვილიშვილთა,
მარგალიტი ვით ობოლი!...
მხედართმთავარ-უხუცესად
იყო მაშინ იოანე,
შემდეგში რომ ბერად შედგა,
დღეს ულუმბოს აქვს სავანე.
სანამ მტერი გარს გვეხვია,
მძვინვარებდა, ვითა ლომი,
გოლიათის შებმას ჰგავდა
მისი ბრძოლა, მისი ომი.
მტრისა ისრით გამხვრეტელი
ხმალს ულეწდა, ფარს უხევდა;
ხშირად მამა-პაპის სისხლზე
თავისასაც ზე ანთხევდა...
ჯოჯოხეთის რისხვა იყო
მისი რისხვა, მისი ვნება;
სანამდი კი მტერს ჰხედავდა,
არ იცოდა მოსვენება.
მაგრამ, როცა საქართველო
ნახა გმირმა დამშვიდებით,
სხვა მაღალ მთას მიაშურა
გალობით და ღვთის დიდებით.
მან ფარ-ხმალი აიყარა,
მოურიდლად თვისის ნებით
და თავსაც ვერ იმართლებდა
ის ჩემსავით მხცოვანებით.
მხოლოდ უთხრა დარაზმულ ჯარს:
„უქმია აწ ფარხმალიო!
აწ სხვა მმართებს სამსახური
და მიმიწვევს სხვა ვალიო!“
დაგვლოცა და მისი ხმალი
გადამკიდა, მისგან რჩეულს;
თაყვანი ვეც მორჩილებით,
როგორც მამას, მეც კურთხეულს.
მითხრა: „თორნიკ! ჰა, შენ გქონდეს
სარდლობა და ჩემი ხმალი;
ვინძლო ღირსად აასრულო
მომავალში შენი ვალი!..“
ამ სიტყვებმა მომიმატეს
მე სიმხნე და ერთგულება,
გულმა იგრძნო ფოლადობა
და სულმაცა ამაღლება!
თუმცა ამგვარ დიდებისა
უღირსად თავს ვიგულებდი,
მაგრამ მაინც უნებურად
დღემდი ჩემს ვალს ვასრულებდი.
ავათ იყო ის, თუ კარგათ,
თქვენს ხელთ არის დაფასება:
მე არ მფერობს ჩემის თავის
არც გინება და არც ქება!
ვიტყვი მხოლოდ: ხმა ისმოდა
თქვენგან ჩემის პირველობის
და მე მხოლოდ ვთავკაცობდი,
შემწირველი დიდ მადლობის.
მეფისა და სამშობლოს წინ,
მართალია, მიძღვის ღვაწლი,
მაგრამ, მეფევ, სხვას დავუთმობ
აწ სამსახურს... სხვას დავაცლი!
იმიტომ რომ აღარა ვარ,
რაც ვიყავი ადრე... ძველად:
ჩემ სისუსტეს გული გრძნობს და
გონება სწყვეტს უეჭველად!
მართალია, ეს ჭაღარა
სიყვარულს და სურვილს ვერ ჰკლავს,
მაგრამ ღონის წახმარება
აღარ ძალუძს მუხლსა და მკლავს!
ადრინდულად მუხლს არ მერჩის,
აღარ მიჭრის არცა თვალი...
და ვით შევსძლო, მაშ, სარდლობა,
როცა ასტყდეს ბრძოლის ალი?
ვისაც ჰხედავ აქ, სუყველა
არის ჩემგან გამოზრდილი,
ათასჯერ და ათასგვარად
ბრძოლის ველზე გამოცდილი.
რაც მე ვიცი რაზმთა წყობა
და სამხედრო წესი სრული,
მაგათაც აქვსთ ჩემგანავე
ახსნილი და განსწავლული..
ჩემზედ მეტიც შეუძლიათ,
უკეთ გაჰკვეთს მათი ხმალი,
და ჩემსავით სიბერითა
არ უმტყუნებსთ ომში თვალი.
ბევრია, რომ ჩემზე უფრო
დღეს შეშვენის მას სარდლობა,
და რათ დახვდეს ღობე-ყორედ
იმათ ჩემი პირველობა?..
რომ ამხადო პირველობა,
მეფევ, შენ ეს არ შეგშვენის!
უმადურად ჩაითვლები...
გქონდეს რიდი ქვეყნის ენის!
და, რომ ჩემის წარსულითა
დღესაც კიდევ ვისარგებლო,
მოღალატე შევიქმნები...
მეძულება მე სამშობლო!..
აი, მეფევ, თუ რათ ვბედავ
თქვენს წინაშე დღეს ურჩობას,
და სულ სხვა გზით მიმავალი
გილოცავ თქვენ გამარჯობას!..
იოანეს მივაშურებ...
შევუდგები მეც მის კვალსა
და, თქვენისვე ნებადართვით,
სხვას გადავცემ ამ ჩემ ხმალსა!“

ესა სთქვა და მისი ხმალი
ორბელიძეს გაუშვირა
და ამგვარმა მისმა სიტყვამ
გულში ბევრი აატირა...

V

ხმალზე უფრო ძლიერად სჭრის
პატარა და რბილი ენა,
გაჰკვეთს ხვანჯსა უგნურების..
მისი ტყვეა ხშირად სმენა.
ხან გონება გამოცდილი
მას მოიქნევს მრავალგვარად,
ხან, მფარავი ხვაშიადის,
გული აგებს გრძნობის ფარად.
დროზე უნდა მოხმარება,
მხმარებელიც გონიერი,
რომ ხან ნაღვლით გაილესოს,
ხან ძირტკბილით ენის წვერი...
თორნიკემაც ნაღველ-თაფლად
გრძნობა გულში ჩაიყენა
და სიმართლის ხელით მასში
ამოუწო მისი ენა.
მით მოხიბლა, როგორც მეფე,
ისე ყველა მსაჯულიცა
და იმათის თანხმობითა
სურვილი მან გაიმტკიცა...
ჩამობრძანდა მეფე ტახტით,
ვეღარაფრის ვერამთქმელი,
მივიდა და მოხუცებულს
გადახვია ძმურად ხელი.
უთხრა: „თორნიკ! როგორც მეფემ,
მოგისმინე საუბარი.
თანახმა ვარ, და აწ გეტყვი...
როგორც ძმა და მეგობარი,
რომ ჯერ კიდევ ქვეყნისათვის
საჭირო ხარ... დიდი მარგი, -
და უდროვოდ აგიღია
საიმქვეყნო საგზალ-ბარგი.
უცხო მხარეს გადაკარგვა,
ვფიცავ, შენი მიმძიმდება!
ნუთუ ჩვენი ქვეყნის ტაძრებს
არ აქვს იგივ ძალ-დიდება?“
მოახსენა: „ვიცი, მაგრამ,
ქართლშივე რომ მიგულებენ
ჩემი გაზრდილ-ერთგულები,
რომ არ მნახონ, ვერ გასძლებენ
მეცა გული არ გამიძლებს,
ვერც მე დავთმობ იმათ ნახვას,
და ცოდვილ სულს ბევრს დავაკლებ:
გადავყვები სოფლის ზრახვას...
იქ-კი არვინ მეყოლება
შემაცდენი, უცხო მხარეს,
დღე ყოველ და ყოველ წამსა
ცრემლებს დავღვრი მე მდუღარეს.
და ვითხოვ, რომ ღმერთმა, მეფევ,
გადიდოს და გადღეგრძელოს
და წყალობა არ მოაკლოს
ჩვენს პატარა საქართველოს!..“

VI

ათონის მაღალ მთაზედა,
მთაწმინდად სახელდებულსა,
სადაცა უდაბნოებსა
და ტაძრებს წმინდად გებულსა
რიცხვი არა აქვსთ, იქ ლავრა,
დაუდებელი ფასისა,
ყველაზე პირველი არის
დიდისა „ათანასისა“.
გინდ დარი იყოს საამო,
გინდა ავდარი საზარი,
სამოთხის სადგურს გვაგონებს
მაღლობზე მდგომი ტაძარი.
ხან, ღრუბლით შემობურვილი,
გარშემო ირტყამს ელვასა
და გადაჰყურებს შორის ზღვის
ტალღების გროვა-ღელვასა;
ხან ისარივით სხივები
დილის მზის ეტყორცებიან,
თითქოს იმ საღმრთო ნათელსა
ნათლითა ეხორცებიან.
ხან ღამით მთვარე გავსილი,
თითქოს მიმსვლელი იქ ბინად,
თავზედ ედგმება წმინდასა
წმინდა დიდებულ გვირგვინად.
და ვარსკვლავებიც იმავ დროს
დაჰფეთქენ, დასჭიკჭიკობენ
და ამ გალობით ძალთაძალს
აღმაღლებულად ამკობენ.
წინ უძევს ბაღი ხეხილის,
ხელოვნად შენაკაზმისა,
და იქვე წყარო ჩუხჩუხებს
წმინდისა აიაზმისა.
მთა მწვანე ზეთისხილისა
და ყვავილები ველისა,
საკურთხად აღმომფშვენელნი
ბუნებით საკმეველისა,
ჰაერსა შეაზავებენ
სამკურნალოდ და მარგადა
და სასულდგმულოდ ცხოველთა
მიანიჭებენ ხარკადა!..
მეუდაბნოედ მიდიან

საქრისტიანოს ყოველ მხრით
და იქ იჩენენ სავანეს
სასოებით და ცრემლის ღვრით.
წიაღგახსნილი უდაბნო
უჩენს, ვინც მივა, ბინასა
და მორწმუნეთა იზიდავს,
ვით ანდამატი რკინასა.
აქვე მოსულა ულუმბოთ
იოანეცა ქართველი
და მორჩილობის დროსავე
გასთქმია დიდი სახელი.
დღეს მოძღვარია ნეტარი
ბერისა მრავალასისა
და მეგობარი იმავ დროს
წინამძღვრის ათანასისა.
დიდი ხანია, სამშობლო
მან დაუტევა ნებითა,
მაგრამ გული-კი ისევე
უღელავს ხოლმე ვნებითა,
როდესაც მოაგონდება
მისი სამშობლო მამული
და, გატაცებულს ოცნებით,
არევით უცემს მას გული!..
და მაშინ სცდილობს მიეცეს
მარტოობასა შორს სადმე,
ბუნების ჭვრეტით გაერთოს
და გულს მიჰფინოს სიამე.

VII

ერთხელ დილას იოანე
შემდგარიყო მაღალ სერზედ
და ცრემლები ნეტარების
ეცემოდა სპეტაკ წვერზედ.
ზღვა და ხმელი იმის თვალთ წინ
იშლებოდა ედემურად
და სამოთხის სიამესა
გაემსჭვალა უნებურად...
დიდხანს, გრძნობამორეული,
ვეღარაფრის იყო მთქმელი,
მხოლოდ ნიშნად ნეტარების
მას აეპყრა მაღლა ხელი.
თითქოს მაშინ მას უნდოდა
ცა და ქვეყნის შემყარება,
რომ ამითი წუთიერი
გაგრძობოდა ნეტარება!..
ამ დროს მის წინ, ვით ჩვენება,
გამოცხადდა მგზავრი-მწირი;
დაემხო და თაყვანი სცა,
მოარიდა განზრახ პირი.
შეკრთა უცბად იოანე
და უთხრა მას ბერძნულ ენით:
„ვინ ხარ, შვილო? ან რასა მთხოვ?
მიპასუხე გამოჩენით!“
- „შენსა ლოცვა-კურთხევასა
მამაშვილურ-მეგობრულად!“
უპასუხა იოანეს
მაშინ მწირმა ტკბილ-ქართულად.
ქართულ ლექსის გაგონებამ
იოანე ააჩქარა,
ტანში რაღაც უნებურმა
ჟრუანტელმა დაუარა.
მივარდა და ხელი სტაცა,
ააყენა დაჩქარებით;
რომ შეხედა, უფრო შეკრთა,
მიაჩერდა გაშტერებით…
აკვირვებდა ულოდნელი
ჩვენება და სანახავი:
იმ გლახაკის სამოსელში
იცნო თორნიკ ერისთავი.

კარი მეორე

I

ვინ სვა ბოლომდე ამ სოფლის
სიტკბოებისა ფიალი?
ვის არ უნახავს მის ბედის
წაღმა-უკუღმა ტრიალი?...
ბერძნებსაც ჰქონდათ ერთი დრო...
საქვეყნოდ იყვენ ქებული,
სწავლით და მეცნიერებით
ბევრგვარად აყვავებული.
ცხოვრების კანონს უდებდენ
სხვადასხვა ქვეყნის ერებსა,
საუპატიოს ართმევდენ
მათზე ცუდმზრახველ მტერებსა,
ვინ იფიქრებდა იმ დროში
ამ ხალხის დამცირებასა
ისე, რომ მით მოღებოდა
ბოლო მათ ნეტარებასა?
ერთ ჭირსა, კარზე მიმდგარსა,
სხვაც ბევრი წაეკიდება!..
სხვადასხვა ჭირმა ბერძნების
დაცარა ძველი დიდება.
და არ თუ გარეშე მტერი,
შინაურებიც ბრიყვობენ:
ჰგლეჯენ მას ნაწილ-ნაწილად
და ერთმანეთში იყოფენ!
ბოლოს-კი ერთმა მათგანმა
სულ ერთად მოჰხვია ხელი:
ის იყო სპარსთა მმართველი,
სკლიაროს ერქვა სახელი.
თითქმის ბრუსამდე მოადგა,
ხმელეთით გზების შემკვრელი,
და კოსტანტინეს ქალაქის
არის აღების მსურველი.
წინ ვეღარავინ უდგება
მოჯანყის ძლიერებასა;
და ელის დედაქალაქიც
იმისგან აოხრებასა.
იჩაგვრის მცირეწლოვანი
კოსტანტინე და ბასილი,
დედა მათს თეოფანიას
ჭმუნვით აქვს გული ავსილი.
დაღონდა პარაკიმომენ,
კარისკაცებში პირველი
და, ერთად დედოფალთანა,
ბიზანტიისა მმართველი.
დარბაისლებიც შეყრილან,
გადუწყვეტია ყველასა,
რომ თვითონ თავს ვერ იხსნიან,
და არც ელიან შველასა;
და უპირებენ ისევე
სკლიაროსს შევედრებასა,
რომ ნუ ინებებს ამ ქვეყნის
უწყალოდ აოხრებასა!..
მაგრამ წამოდგა ამა დროს
მოხუცი სევისტოფორი,
რომელსაც დარბაისლებში
არ ჰყავდა ჭკუით თანსწორი;
მით ყურადღება კრებულის
მიიპყრო ანაზდეულად
და მოჰყვა, რასაც ჰფიქრობდა,
მჭევრმეტყველებით ჩვეულად:

II

„ზეცა დაჰყურებს ქვეყანას
თვალითა ლმობიერითა;
გამოსცდის, გამოაბრძმედებს
ჭირითა მრავალფერითა.
და ამისათვის არ გვმართებს
წაკვეთა სასოებისა;
კუბოს კარამდე მძებნელი
ჩვენ უნდა ვიყოთ შვებისა.
გულგატეხილი ყოველი
მოღალატეა თავისა,
უარმყოფელი სჯულისა
მისივე საესავისა.
მაკვირვებს, დარბაისლებო,
დაცემა ჩვენი სულისა!
აბა, რა ვნახეთ ნიშანი
სამეფოს დასასრულისა?
როგორ დაანგრევს აწ ღმერთი
ქრისტიანობის ბუდესა
ისე, რომ საბოლოვოთაც
აღარ აძლევდეს ზღუდესა?
თუ ბიზანტია აქამდე
სხვა ქვეყნებს სცემდა ნათელსა,
არ დავიჯერებ, რომ ახლა
თვითონ ჩავარდეს ის ბნელსა!..
ბევრი შესწირა მან მსხვერპლი
ქრისტიანობის სახელსა
და ვერ გასწირავს მას ღმერთი:
გამოუგზავნის დამხსნელსა!
მეტყვით: „სად არის? ვინ არის?
რომელი კუთხე ქვეყნისა,
რომ გვქონდეს მისგან იმედი
დახმარების და დახსნისა?“
თქვენც იცით, არის ქვეყანა,
მპყრობელი ქრისტეს სჯულისა,
საქვეყნოდ დამნახვებელი
ქვეყნიურ სასწაულისა,
მოყვრულად მოყვრის მიმღები,
მტრისა დამცემი ზარისა,
პირველ მეომრად ცნობილი
დღეს ქრისტეს წმინდა ჯვარისა.
საქართველოა ეს მხარე,
წილხვედრი ღვთისა დედისა!..
ჭირში მაგარსა არ უყვარს
სუსტად მოდრეკა ქედისა!..
ამ ქვეყნის მეფეს მივმართოთ,
დიდ დავითს კურაპალატსა,
და ის გადუხდის სკლიაროსს
ამ აჯანყება-ღალატსა!“

როგორც რომ ბნელსა ღამესა
მთვარე გამოჩნდეს უეცრად
და გაანათოს მიდამო
სხივების ფენით ვერცხლისფრად,
ისე ქართლისა ხსენებამ
გამოაფხიზლა კრებული
და აღუბეჭდა იმედით
მათ სახე შეწუხებული...
და მოახსენეს დედოფალს:
- „ერთხმად თანახმა ვხდებითო:
მიჰმართეთ ქართველ მეფესა
და ნუღა შესწუხდებითო!..
ისეთი წიგნი მისწერეთ,
რომ მით მოულბოთ გულიო,
და საკადრისიც გაგზავნეთ
იმასთან მოციქულიო,
რომ ჩვენის ქვეყნის ცოდნაში
ის იყოს უკეთესიო
და თანაც კარგად ესმოდეს
მას საქართველოს წესიო!..“
ასე არჩიეს. და ერთხმად
მიჰმართეს სევისტოფორსა,
მაგრამ ის ამგვარ არჩევანს
გულწრფელად იჭერდა შორსა,
რადგან მას ეგულებოდა
სხვა ვინმე საუკეთესო,
და შეევედრა კრებულსა:
„გთხოვთ მომისმინოთ აწ ესო:
ათონის მთაზე ააგეს
ტაძარი ნათლისმცემლისა;
იქ ორი წმინდა ბერია,
მთხეველი წმინდა ცრემლისა.
ულუმბოსავე გაითქვა
მათი სიწმინდის სახელი;
არ ასვენებდენ: დღითიდღე
ემატებოდათ მნახველი.
მაშინ მიჰმართეს მთაწმინდას,
დააგდეს ძველი სავანე;
ერთია თორნიკ-ქართველი,
მეორე - დიდ-იოანე.
ერისკაცობის დროსავე
ყოფილან სახელგანთქმულნი
და ჯერაც არ იქნებიან
მათ მხარეს დავიწყებულნი.
მოვიხმოთ ერთი მათგანი,
ვაკისროთ მოციქულობა,
რომ მეფეს სრულად გადასცეს
ეს ჩვენი ჭირნახულობა;
რომ თქვენსა ბრძნულსა წერილსა
სიტყვითაც ბევრი დაურთოს
და ქრისტეს ერის გამოხსნის
სურვილი გულში აუნთოს!..
მალე გავგზავნოთ, სიჩქარით,
რომ დღე და ღამე იაროს,
და მანამ, როგორც იქნება,
ჩვენ გავუმკლავდეთ სკლიაროსს!“

ეს რჩევა ერთხმად მიიღეს.
მთქმელსა სწირავდენ ქებასა
და მაშინათვე შეუდგენ
ამ საქმის ასრულებასა.

III

ხმა გავარდნილა მთელ ქართლში:
ჯარებს აგროვებს მეფეო
ბერძნების მისაშველებლად,
სიკეთე მოიეფეო.
ათონით დაბრუნებული,
თორნიკე მოციქულობსო
და „ორივ ხელით იჭმება
ქადა, თუ გული გულობსო“...
დღეს გამოჩნდება, ვინც არის
ვაჟკაცი ჩვენთაგანიო!
ამაზე კარგი რად გინდა
ბურთი და მოედანიო?..
ისარ-კაპარჭი მომართეს,
ხმალს ჰლესენ, ფარსა ჰფერავენ;
მათთვის სამგზავროდ ქალები
ტანისამოსებს ჰკერავენ...
ჯოჯიკ-მთავარის თანხმობით
ეს უთქვამს გამრეკელსაო:
„თორნიკე თუ არ გვესარდლა,
ხმალს არ მოვკიდებთ ხელსაო!
წაგვიძღვეს ძველი არწივი,
ჩვენ მივყვეთ შევარდნულადო,
ფიცხელი ომი ავსტეხოთ,
საქები ადრინდულადო!“
ხალხიც ამ აზრზე დამდგარა,
მასვე სთხოვს კურაპალატსა,
და, ვინც იურჩებს, იცოდეს,
მას შესწამებენ ღალატსა.
მაგრამ თვითონვე თორნიკე
გაკერპდა... რადგან ბერია,
ეს არჩევანი როგორღაც
მეტად შორს დაუჭერია.
თვითონ სარდლებიც მისულან
იმასთან მეფის თანხმობით
და უთხოვიათ სარდლობა
ამხანაგობით და ძმობით.
მოხუციც ამის მნახველი
თუმცა-კი აღელვებულა,
მაგრამ შეუკრავს გრძნობები
და ისევ გასალებულა.
ორბელიძე და ჯოჯიკი,
ორივე გააწბილაო
და გამრეკელსაც ეს უთხრა:
„ძმაო, ნუ მირჩევ ტყვილაო:
ვერ ავასრულებ თქვენს თხოვნას,
გულმკვდარი ვამბობ ვარსაო!
აწ ვეღარ გავცვლი ფარ-ხმალზე
ქრისტეს ხატსა და ჯვარსაო!
აღთქმას ნუ გამატეხინებთ,
ნუ მაქნევინებთ ავსაო!
ეკლესიისგან შეკრული,
თვით ვერ ავიხსნი თავსაო;
და მღვდელმთავარი თუ ამხსნის,
იქნება მისი ნებაო,
მაშინ ეგ თქვენი სურვილი
ჩემს გულშიც აიგზნებაო!..“
არსენი იყო იმა დროს
ქართველთა კათალიკოსი,
პატივცემული ყველასგან,
ბრძენი და პიიტიკოსი.
გაბრძნილი საღმრთო მადლითა,
საეროდ გაბრწყინვებული,
მწიგნობართ-უხუცესობა
მას ჰქონდა მინიჭებული.
ოქროპირობდა მჭევრობით
ძლიერი მქადაგებელი
და მწვალებელთა მრავალთა
მზამეტყველ-პასუხმგებელი.
ამას მიჰმართეს საერთოდ,
ამისი ჰქონდათ იმედი,
რადგან თორნიკეს ვერავინ
შეაგონებდა მის მეტი.

IV

- „შედი, მარტოა კათალიკოსი,
ნუ ეგულები იქ დიდ კრებასა,
ჩვეულებრივად ცრემლით მლოცველი,
ეძლევა საღმრთო ნეტარებასა.
ნაბრძანები მაქვს, სხვა არ მივიღო...
მარტო შენთან ჰსურს დღეს საუბარი!“
ეს უთხრა ერთ ბერს სახლთუხუცესმა
და შესავალი უჩვენა კარი.
შევიდა ბერი ფეხაკრეფილი,
მორჩილებითა და დიდის კრძალვით;
იქ დახვდა არსენ ტახტზე მჯდომარე,
გატაცებული ფიქრით და ხალვით.
პირველ შესვლაზე ვერ დაინახა
კრძალვით მისული მასთან სტუმარი.
ბოლოს შენიშნა... აკურთხა მაღლით
და გადასახა ხელგაშლით ჯვარი...
წინ წადგა ბერი. ჯერ უამბორა.
ფერდაკარგულსა გული უძგერდა,
მერე ჩამოდგა და შორიახლოს
ის თავდახრილი კრძალვით გაჩერდა.
კათალიკოსმა შეჰხედა მაშინ
ლმობიერებით და გაიცინა.
- „დიდაარს მხოლოდ ღმერთი-უფალი
აქ, ქვეყანაზე, და ცათა შინა!..
რისთვის მეკრძალვი? მომიახლოვდი,
დამიჯექ გვერდით, ვით მეგობარი.
დღეს ისევე მსურს შენთან განვაგრძო,
ადრე რომ გვქონდა, ის საუბარი.
შენზედ არა სჭრის სხვისი სურვილი,
არცა ვედრება და არც მუქარა,
მაგრამ შენთავად რა გადასწყვიტე?
ასრულებ ქვეყნის წადილს, თუ არა?“
- „არ შემიძლია, ყოვლად-სამღვდელოვ!
ვერ ვუღალატებ მაღალ მცნებასა
და ვერ უარვყოფ მსოფლიო კრების
დაკანონებულს სურვილს, ნებასა!..
რა კი ერთხელვე ესე სოფელი
დავივიწყე და უარი ვყავი,
ვერ გავტეხ აღთქმას!.. ზეცას ეკუთვნის
ცოდვილი სული და ჩემი თავი.
მღვდელ-მონაზონსა საიქიოსკენ
უნდა ეჭიროს ყოველთვის თვალი!..
აღარ შემშვენის, რომ ხელმეორედ
სისხლით შევღებო ჩემი ფარ-ხმალი!..
ღმერთმა ხომ იცის, რომ მთაწმინდიდან
არ მნდომებია ფეხის გადმოდგმა!
შვიდ დღეს მირჩევდენ წმინდა მამები
და ვერ შესცვალეს ჩემი გულისთქმა.
თვით წინამძღვარი და იოანეც
ამაოდ დაშვრენ: ვიდექ უარზედ,
სანამ ბრძანებით, როგორც მორჩილი,
არ გამაგზავნეს სასახლის კარზედ.
იქ დედოფალი დარბაისლებით
ვნახე სულ ერთად შეწუხებული:
საქრისტიანო სკლიაროსისგან
წაბილწული და აოხრებული.
მხოლოდ-ღა ქართლზე მათ დარჩენიათ
ერთი ნუგეში... ერთი იმედი!..
დღეს ჩვენს ხელშია იმათი შველა,
რომ დაუბრუნოთ წაღმავე ბედი!
მიბრძანეს მეფის მოციქულობა,
არ გამივიდა მათთან უარი!..
ტახტს ასველებდა დედოფლისაგან
ჩამონათხევი ცრემლისა ღვარი.
სამაგიეროდ ქართლს ჰპირდებიან
ზემოქვეყნების დამონებასა;
მხოლოდ ამისთვის მე დავეთანხმე
იმათ სურვილს და იმათ ნებასა.
ეხლა კი ისევ უნდა გავბრუნდე,
ამას მოითხოვს ჩემი ღირსება,
თუმც ვერ დავფარავ. რომ სოფლის ზრახვით
ეს ჩემი გული ისევ ივსება.
და, რასაც ერთხმად ჩემგან მოითხოვს
დღეს სამსახურსა ქართველთა ერი,
იმას ხომ სხვებიც აასრულებენ?
რა საჭიროა იმისთვის ბერი?
განა ცოტა ჰყავს მეფეს სარდლები?
ერთს იმათთაგანს მიანდოს ჯარი
და მეც, თუ ჰნებავს, თან ვეახლები,
მაგრამ მექნება მე ხელში ჯვარი
და ხატი ყოვლად წმინდა დედისა,
როგორც მოძღვარსა და არა სარდალს;
სხვებმა იბრძოლონ და გამარჯვებას
მე შევსთხოვ ცრემლით მხოლოდ ძალთაძალს.“
- „კეთილი!“ ბრძანა კათალიკოსმა:
„რაც ადრევე სთქვი, იმ აზრზევე ხარ!
მაშ, ვით უმცროსმა, უფროსის ნება
რომ შეასრულო, ამაზეც მზა ხარ?
ვით კათალიკოსს, შენი ბრძანების,
შენც კარგად იცი, ხელთა მაქვს ნება;
მაგრამ მე მაინც მსურს შეგაგონო,
რომ შემცდარია შენი გონება:
ნუთუ შენ. მართლა, რამე გგონია
ცარიელ სიტყვით ღვთისა დიდება?
განა ღვაწლია ხორციელისგან
ამა სოფლისა კრძალვა-რიდება?
და ეს ქვეყანა მშვენებით სავსე,
შემოქმედების გამომხატველი,
ნუთუ მიტომ გვაქვს მონიჭებული,
რომ ჩვენის ნებით ავიღოთ ხელი?
ვინცა იწუნებს თავმოყვარებით
ამ მიუწდომელ დიდსა ქმნილებას
და უარსა ჰყოფს კანონიერსა
ბუნების ყოვლგვარ მოთხოვნილებას,
ის უარსა ჰყოფს თვით შემოქმედსა!
საბრალო არის ის და შემცდარი,
რადგან არ იცის, თუ ქვეყნიერად
რად მოგვევლინა ჩვენ მაცხოვარი!“
- „ვითა რეგვენი, ღირსი არა ვარ,
ბატონო, თქვენთან გაბაასების,
მაგრამ რა ვქნა, რომ მეც საპასუხოდ
ცოდვილი გული ურჩად მევსების?
და კიდევ გკადრებთ: ლოცვა კარია
ცოდვილისათვის სინანულისა
და მარტოობა სადმე უდაბნოდ -
გასპეტაკება მადლით სულისა!
ამა სიმართლეს უარს ვერა ჰყოფს,
ვინც ქრისტიანად ნათელღებულა;
ამის მაგალითს ქრისტე მით გვაძლევს,
რომ ორმოცი დღე მან იმარხულა“.
- „არა, მამაო! მაგგვარი ახსნა
საცალმოგვოა და შემაცდენი;
მაგითი შუქი დაიჩრდილება,
ჭეშმარიტების გადმონაფენი.
ვიცით, რომ ქრისტემ უდაბნოდ დაჰყო
ის ორმოცი დღე ლოცვა-მარხვითა,
მაგრამ ის იმ დროს იმა ლოცვითა
ქვეყნად საერო საქმებს ჰზრახვიდა.
და როდის დარჩა მეუდაბნოედ?
განა ამ სოფელს ის უარჰყოფდა?
თუ დადიოდა დაბად და სოფლად,
ხალხის ჭირს და ლხინს შუა იყოფდა?..
თვითონ არ დაჰგმო ფარისევლების
გზაჯვარედინზე ლოცვა საქვეყნო
და ნაცვლად მოგვცა მოკლედ სათქმელი
საყოველდღეო „მამაო ჩვენო“?
ასე არ ბრძანა: „თვინიერ საქმის,
სიტყვითი ლოცვა, უწყით, მკვდარ არსო?
და მრავალისა მეტყველებითა
ვერვინ გაიღებს სამოთხის კარსო“?
საქმეა, მხოლოდ საქმე საჭირო,
გულიცა წმინდად დაბადებული
და ქვეყნიურის კეთილ ზრახვებით
სული სიწრფელით გაახლებული!.
ეს არის მხოლოდ ქრისტეს მოძღვრება,
საქრისტიანო ეს არის ვალი!
და ვინც ამატებს ამაზე სხვებსაც,
დაბნეული აქვს მას გზა და კვალი!“
- „ეგ ყველა კარგი, მაგრამ ამ სოფლად
შესრულებული ვისაც აქვს ვალი
და, რომ გააგრძოს კიდევ რამ, მისთვის
არ დარჩენია ღონე და ძალი!
ნუთუ არა სჯობს უქმად ყოფობას,
გადგეს უდაბნოდ მმარხველ-მლოცველად
და არ გაუხდეს სხვებს ამა სოფლად
ურგებ ტვირთად და ხელის შემშლელად?
განა ეს ჩემი უარისყოფა
კერპობა არის და უმეცრება?
მეც კარგად მესმის, რომ ქვეყნიურის
შრომით ეძლევა სულს ნეტარება!
ადრევაც მითქვამს და ეხლაც ვამბობ,
რომ მე თვითონ ვგრძნობ ჩემს უძლურებას!..
დღეს, შედარებით, ბევრი მჯობია!
სახალხოდ ვამბობ ამ აღსარებას“.
- „არა! „ხმა ღვთისა - ხმა ერისაო“.
ხომ კარგად იცი ეს შენც, მამაო?
დღეს ერი გირჩევს ერთხმად წინამძღვრად
და უარის თქმა არის ამაო!
როდესაც ასე დარწმუნებული
არის რაზედმე ერთპირად ერი,
მაშინ ის არის გულით და სულით
ამაღლებული გმირი-ძლიერი.
დღეს ქართველები შენის სარდლობით
ჰფიქრობენ მტერზე გამარჯვებასა
და უნდა მივყვეთ ჩვენც იმათ სურვილს
და მოხიბლულსა მათსა ნებასა!
ჩემი სიტყვები რომ იგულისხმო,
ხალხის ღაღადსაც დაუგდე ყური!....
ნუთუ გამოხსნა ქრისტიანობის
არ იყოს ისივ ღვთის სამსახური?
გასავრცელებლად ქრისტიანობის
საკმაო არის, დიახაც, ჯვარი,
მაგრამ მის მტრების მოსაგერებლად
ხშირად გვჭირდება ხმალი და ფარი!..
როგორც გვირგვინსა მისის ქმნილების
მისთვის გვნიშნავდა განგება ქვეყნად,
რომ მივემსხვერპლოთ, თავი შევწიროთ
მისსა დიდებას საკურთხად და ძღვნად.
და ეს ძღვენია კეთილი საქმე,
ქრისტიანობის სვეტიცხოველი,
და შენც, თორნიკე, ამის სახელით
ისევე ფარ-ხმალს მოჰკიდე ხელი!..
შეიბ მახვილი და გარეგნობით,
დროს შესაწონად. იცვალე ფერი
და გამოიხსენ განსაცდელისგან
ქრისტეს მმოსავი ბერძენთა ერი!“

სთქვა მღვდელმთავარმა და გადასახა
მადლმინიჭებით მოხუცსა ჯვარი...
და მეორე დღეს თორნიკ-სარდალმა
კიდეც შეჰყარა საომრად ჯარი.

კარი მესამე

I

„თავგასულია სკლიაროს
მთავარი ბარდაველიო:
ბერძნების სისხლით შეჰღება
ურჯულომ მთა და ველიო!
ორად გააპო სამეფო,
აოხრებს ნახევარსაო;
სპარსელები და სომხები
შემოჰხვევიან გარსაო!
გრიგოლ და ბაგრატ თანა ჰყავს,
ორი ძმა თარონელიო,
მათ მიუციათ მომხრებად
მოჯანყისათვის ხელიო.
მოქის თავადიც აქ არის,
აფრანიკ, სომეხთ გმირიო,
და საღალატოდ შეუკრავთ
სუყველას ერთად პირიო.
გაულეწიათ ბერძნები,
იჩაგვრის ძველი ლომიო,
მაგრამ ჩვენ უნდა ვუჩვენოთ
აწ-ღა სხვაგვარი ომიო!
შორის ქვეყნით ვართ მოსული
სჯულისთვის მეომარიო;
ხელში გვიჭირავს ფარ-ხმალი,
წინ გვიძღვის ქრისტეს ჯვარიო,
ჩვენ ვართ თორმეტი-ათასი,
თითოს შეგვხვდება ათიო,
მაგრამ რა გვიჭირს? ადრევაც
გვინახავს შებმა მათიო!
ჰა ბურთი, ჰა მოედანი!..
მობრძანდეს ბარდაველიო
და ამოიგოს მან ჩვენგან
იმისი სისხლი ძველიო!
სიკვდილი ან გამარჯვება!
ვინც თავი დაიშუროსო,
დედა შეირთოს მან ცოლად,.
ლეჩაქი დაიხუროსო!..“

II

მცირე აზიას, ჰალისის პირად,
ერთი ხანია ბანაკად მდგარი,
ასე იმღერის გუნდად და გუნდად
შეუპოვარი ქართველთა ჯარი.
მათი გუგუნი, მათი კიჟინი
ზე ეფინება ირგვლივ მთა და ბარს,
და ესე ყველა ეკლად და ისრად
გულში ესობა სკლიაროსის ჯარს.
კბილებს ილესავს ბრაზმორეული,
არც დღე, არც ღამე აღარ აქვს ძილი;
მაგრამ რას იზამს? მარჯვე დროს ეძებს
მათ შესაბმელად სკლიაროს ფრთხილი.
ქართველი ჯარის ვაგლახად შებმას
გამოცდილება სარდალს აფიქრებს
და ვეღარ ჰბედავს თვითონ იერიშს,
დახვდომა უნდა... ამაგრებს საფრებს.
უნდა, რომ ჯარი მან მიიტყუოს
იმ სიმაგრეში და იქ ებრძოლოს:
თუ არ ამ ხერხით, ისე სხვაგვარად,
ის არ მოელის კეთილსა ბოლოს;
და საკენწლავად გუნდად და გუნდად
წასატყუებლად აგზავნის ჯარებს,
და განზრახულად თვითონვე აღებს
მტრის შესასვლელად ბანაკის კარებს.
მაგრამ თორნიკე გამოცდილია:
არ მოტყუვდება ამგვარი მახით,
მათვე უპირობს გამოტყუებას
სხვაგვარი ხერხით და სულ სხვა სახით.
იქ ქართველებთან ლაშქრადვე იყო
დასავლეთელი ბერძნების ჯარი
და, რომ თორნიკეს ემონებოდენ,
მათ მოსდიოდათ ამაზე ჯავრი...
ასე ამბობდენ მათი სარდლები:
„მართლაც რომ ღმერთი ჩვენ გვიწყრებაო:
მთავარსარდლობა ქართველს უჭირავს,
ეს არის ბერძნის დამცირებაო!“
ეს სცნო თორნიკემ, ჯერ გაიღიმა,
რაღაც სხვა ფიქრმა მას გაუელვა,
მერე შეჭმუხნა რისხვით წარბები,
აინთო სახე, მთლად აიღელვა.
და სთქვა: „მოვსულვართ შორის ქვეყნიდან
მოსახმარებლად კეთილად, ძმურად
და ესენი კი პასუხს გვაძლევენ
ბატონობითა და მედიდურად?!
დიდი ხანია, რაც ჩემ ბრძანებას
აღარ უგდებენ ბერძნები ყურსა
და არადა ჰხდიან, თქვენც ჰხედავთ, ძმებო,
ჩვენს ერთგულებას და სამსახურსა!
მაშ, თუ ასეა, აღარ გვაქვს ბრალი,
გულთამხილავო, შენ ჰხედავ, ღმერთო,
რომ უმიზეზოდ შემომწყრალ ხალხთან
აღარა გვაქვს-რა აწ ჩვენ საერთო!“
სთქვა და უბრძანა ჯარს ამხედრება,
საქართველოსკენ უკან გაბრუნდა;
ამით ბერძნები მარტო დაჰყარა 
და მიაყარა მათ ქვა და გუნდა...
ეს ამბავი რომ შეიტყვეს მტრებმა,
დააგდეს მყისვე მათი სიმაგრე,
გამოვიდენ და ყოველის მხრითა
ბერძნების ჯარი შემოჰკრეს გარე;
მისვლის უმალვე ასტეხეს ბრძოლა,
რადგან საგულეს ჰქონდათ მათ გული
მით, რომ ბერძნები ქართველებისგან
დარჩენილიყვენ მიტოვებული.
რაღა გზა ჰქონდათ? მაშინ ბერძნებმაც
ფარ-ხმალს მოჰკიდეს საომრად ხელი,
თუმცა-კი ჰგრძნობდენ, რომ გამარჯვება
იმათთვის იყო მეტად რამ ძნელი;
აღარ უნდოდათ შერცხვენილიყვენ:
თავი შესწირეს, ჰბრძოდენ გმირულად,
სანამ ურიცხვმა და უთვალავმა
მტერმა არ სძლია ისინი სრულად.
დამარცხდენ, თუმც კი ხელცარიელი
არ დარჩენიან არც ისინი მტრებს:
რიცხვი არა აქვს სპარსელებისა
და თან სომხების დაჭრილებს და მკვდრებს!..
მაგრამ სკლიაროს ამ გამარჯვებას,
რადგანაცა სთვლის უკანასკნელად
და ვერვის ჰხედავს აწ მის სურვილის
მოწინააღმდეგ-ხელისშემშლელად,
დღესასწაულობს; გრძნობა მორეულს
უდროვოდ ათრობს მეტი სიამე
და ლხინს ეძლევა გულდამშვიდებით
გაუსხლეტელად ის მთელი ღამე.
ის-კი არ იცის, რომ იქვე, სერზედ,
სდგას თორნიკ, მისგან დავიწყებული;
დაჰმზერს მტრის ბანაკს და სარდლებიცა
იქვე ჰყავს გარე შემოხვეული.
სხვადასხვა რჩევას აძლევს სარდლებსა,
მათ-მათ შესაფერს თვითოეულად,
და სახვალიოდ ჯარებს ამზადებს
მტრის შესაბმელად, ჯერ-კი ფარულად.
-,,ახლა ხომ ჰხედავთ, თუ რას ჰნიშნავდა
ბერძნებთან შუღლი და მოშორება?
თუ არ ამ ხერხით, სხვებრ არ შეგვეძლო
სომხის სარდლების ჩვენ მოღორება.
არ დააგდებდენ საფრებს და ბრძოლას
არ დაგვიწყებდენ ველზე გაშლილად;
და, თუ პირიქით მივადგებოდით,
დაგვამარცხებდენ მაშინ ადვილად.
მაგრამ, მადლობა ყოვლის შემძლებელს!
ასრულდა ჩემი განზრახულები:
ვგონებ, რომ ვეღარ გაგვიმაგრდენ ხვალ
ამ გაშლილ ველზე დაღალულები!
თუმც შეგვიძლიან თავზედ დავესხათ
ახლაც; ეს ჩვენთვის სულ ადვილია,
მაგრამ რადგანაც არ მოელიან
ეს ღალატსა ჰგავს და სირცხვილია.
გვიჯობს მივადგეთ გამოცხადებით
ისე, როგორც რომ ვაჟკაცთ წესია!
და უკუღმართად ნუ მოვმკით იმას,
რაც ძველებს წაღმა დაუთესია!“
ასე ამბობდა მოხუცებული,
აწყობდა რაზმებს, ჯარს აფრთხილებდა;
სარდლებს სხვადასხვა მხრით აგზავნიდა
და ჯარსაც თვითონ უნაწილებდა.
- „შენგან დავიწყებ ჯერ, ჯავშანიძე:
ომის ველზე ხარ დაბერებული,
გამოცდილი ხარ და, რა თქმა უნდა,
ზომას დაიჭერს ეგ შენი გული.
შენსებრ ჭაღარა ათასი კაცი
ამოირჩიე, შეკრიბე ჯარი,
მათ წინ წაუძეღ და საიდუმლოდ
მიდი, აიღე მტრების საფარი!
და, როდესაც აქ ომი ასტყდება,
თქვენ არ გექნებათ მონაწილობა:
უჩინრად უნდა იმალებოდეთ...
არვინ გაბედოს მასზე ცილობა!
რაც უნდა მოხდეს აქ, თქვენ მაინც იქ
ჩუმად იყავით... არვინ აჩქარდეს,
რომ სურვილისგან გატაცებულის
ერთი ისარიც არ გადმოვარდეს.
მხოლოდ, როდესაც უკუქცეული
ისევ მოსძებნის საფარს მტრის ჯარი,
მოულოდნელად მაშინ იქ დახვდით
და გრგვინვით მეხად დაეცით ზარი!
შენვე გაგზავნე ჩუმად კაცები
ჰალისის პირად... თუ მოახერხონ,
რაც ხიდებია სუყველა ერთად
ქვეშიდან ისეთ გვარად დახერხონ,
რომ ზედ შემდგარი ლაშქრის სიმძიმე
მომეტებული ვერ აიტანონ,
ჩასტყდენ ჰალისის მდინარე წყალში
და მტრისა ჯარიც თან ჩაიტანონ!..
-აწ, ორბელიძევ, შენ უნდა გითხრა,
მოწინავე ხარ რადგან სარდალი
და სუყოველთვის შენგან ატყდება
ომისა ცეცხლი და ბრძოლის ალი...
ოთხიათას კაცს, სულ ახალგაზრდებს,
თავგამეტებულს, წინ წაუძეხი;
გრიგალ-ქარივით ჩამოუქროლე
და შენებურად დაეცი მეხი!..
მემარჯვნე სარდლად გამრეკელია,
მემარცხნედ-ლომკაც სავარსამიძე,
თითოს სამ სამი ათასი კაცი
ახლავთ, არიან ომის სიმტკიცე.
და დანარჩენი ათასი კაცი
აქვე დარჩება ჩემ თანამხლებლად;
ჯოჯიკი არის მათი უფროსი,
გაჭირვების დროს მოსაშველებლად.
როდესაც ატყდეს პირველად ომი
და გაიმართოს ისრითი ბრძოლა,
გაიფანტენით, თორემ ძნელია
შეჯგუფებულად მტრებზედ მიწოლა.
და შემდეგში კი, ხელჩართულ ომში,
შეერთებულად უნდა იბრძოლოთ,
მხოლოდ გუნდ-გუნდად დაჰყავით ჯარი,
რომ ერთმანეთსა გამოუნაცვლოთ.
ძველი საფრისა და მდინარისკენ
ნუ დაუდგებით, გზები დაუგდეთ
და სხვაგან კი მათ ყოველი კუთხით
უნდა დაუხვდეთ და გაუმაგრდეთ!
მეტს არას გეტყვით!.. რა საჭიროა
მომეტებული სიტყვა და რჩევა?
აქ შეგეწიოსთ წმინდა გიორგი
და მაღლით ღმერთმა მოგცეთ კურთხევა!“

ეს სთქვა თორნიკემ და გაისტუმრა
სარდლები ჯარის მოსამზადებლად
და თვითონ-კი იქ დარჩა სულ მარტოდ
მლოცველად ღვთისა და მადიდებლად.

III

ვითა ეთერი მზეთუნახავი,
საყვარლის მლოდე, თრთის და კანკალებს,
სახეს ვარდისფრად იღებავს გრძნობით
და იელვარებს სურვილით თვალებს,
ისე განთიადს ცისკრის ვარსკვლავი
ლაჟვარდ ცაზედა კაშკაშით თრთოდა
და ფერმიხდილად ნათელ-ძლიერი
მზისა ამოსვლას ეშხით შესტრფოდა.
თითქოს ქვეყანაც, მით მოხიბლული,
გამსჭვალულიყო მისის თანგრძნობით
და უგალობდა „ციურ ნანინას“
საიდუმლო და უცნაურ გზნობით.
სუნნელთა მფენი დილის ნიავი,
ბალახთ ბიბინი, ფოთოლთ შრიალი
ბანსა აძლევდენ ღვთიურს ნანინას
და ათანხმებდა მათ ძალთაძალი.
ციური ნიჭის მისაღებელად
ვარდმა კოკობმა თავი ახარა;
ცრემლად დაეცა გულზე მანანა,
ააელფერა და გაახარა!..
თურმე ბულბულიც ამას უცდიდა:
თავისებურად იწყო მან სტვენა,
თითქოს უნდოდა მით მოეტანა
ცოდვილ ქვეყნისთვის კურთხევა ზენა.
მაგრამ ამა დროს საზარელი ხმით
უცბად რაღაცამ დაიგრიალა
და მით სიხარბემ ჯოჯოხეთისამ
გამოიჩინა ბოროტი ძალა:
შეიქნა ბუკის, საყვირის ცემა,
ასტყდა ჭიჭყინი ზურნის საზარი...
აჰა, თენდება და ემზადება
სისხლის სათხევლად ორივე ჯარი!

IV

- მაღლით ბრძოლის ველს, როგორც ხელის გულს,
ისე დაჰყურებს მთავარსარდალი;
წაღმა, უკუღმა, მარჯვნივ თუ მარცხნივ,
ყოველი მხრისკენ სჭრის მისი თვალი.
მოწინავე ჯარს, ტურფად დარაზმულს,
ოთხიათასსა დაჰყურებს ჭაბუკს,
მხოლოდ იმ წამის მომლოდინესა,
როდესაც დაჰკვრენ ნაღარას და ბუკს.
ფარ-ხმალით ხელში, გახურვებულებს
ძლივს-ღა უჭერენ თავს ბედაურებს:
ჭიხვინ-ხვიხვინით, ტორების ცემით,
ძუა-ფაფარშლით აცქვეტენ ყურებს.
თითქოს იმათაც სული მიუდისთ,
რომ მიიტანონ თან იერიში,
და, როგორც იმათ მხედრების გულში,
ისე არც იმათ გულშია შიში.
თავში უდგია რაზმს ორბელიძე,
ჯერ ახალგაზრდა გმირი სარდალი,
და იმან იცის, თუ როდის ასტყდეს
ბრძოლისა ცეცხლი და ომის ალი.
შორს მათგან, მარჯვნივ, ქვეითი ჯარით
მოფენილია მთლად ტყე და ველი;
საფარში აჯენს შორი-შორ გაფანტვით,
მტრისა სამიზნოდ, მათ გამრეკელი.
და მარცხნივ, სადაც შფოთვით, ღრიალით
მიექანება ჰალის-მდინარე,
სავარსამიძის დამდგარა ჯარი,
ფარ-ხმალ, ჯაჭვ-ჯავშან, შუბ-მოელვარე.
ჯავშანიძე-კი მხოლოდ-ღა ერთი
აღარსადა სჩანს, აქ არსად არი:
წინა ღამითვე მან საიდუმლოდ
აიღო ჩუმად მტრისა საფარი.
სკლიაროსიცა ამხედრებულა,
მტრის დასახვედრად ამხედრებს დიდ ჯარს,
ცხენს მიაჭენებს ხან აქ, თუ ხან იქ
და ჯარასავით დატრიალებს გარს.
მარჯვნივ აყენებს ბაგრატ თარონელს,
მარცხენა მხარეს მისვე ძმას გრიგოლს,
და არ ჰგონიათ, თუ შეჰხვდებიან
ისინი თავის თანასწორს და ტოლს.
და ორბელიძის საპირდაპიროდ
თვით აფრანიკე გამოსულია...
წვერ-ულვაშს იგლეჯს; მეტის სიფიცხით
ალმური ასდის... გულმოსულია:
„როგორ თუ ასე მცირე მხედრობით,
ასე თავხედად ჩემზე მოდისო?
სიკვდილისაგან ატროებული,
მძებნელი არის, სწორედ, ლოდისო!“
წინა ომებში გათამამებულს
მარჯვე ცხენოსან სპარსელების ჯარს
სიტყვით ამხნევებს მოქის თავადი
და თან უქადის მდიდრულ საჩუქარს.
იმათაც ნიშნად შეუპოვრობის
განთიადისა დაჰკრეს საჰარი,
მაგრამ ქართველთა მის საპასუხოდ
გადუშხუილეს მაღლით ისარი.
ის იყო მარჯვნით გამრეკელისგან
სამოციქულოდ გამონატყორცი;
მას თანვე მოჰყვენ სხვების ისრებიც,
გულის გამპობი და გასაოცი.
ააგეს ფარი, მომართეს მშვილდი,
პასუხს აძლევენ სომხებიც ისრით
და გაიმართა ძლიერი ბრძოლა
ყოველის კუთხით და ორივე მხრით.
უანგარიშო და უთვალავი
მოდის ისარი, ვით სეტყვა ცისა...
ჯერ სიჩუმეა... მხოლოდ ხანდახან
კვნესა მოისმის დაჭრილ კაცისა.
გახურდა ბრძოლა... გრძელდება ომი,
ხან აქ და ხან იქ სისხლი იღვრება...
აჰა, ამოდის მხიარულად მზეც!
მომაკვდავთ კვნესა არ ეყურება.
თითქოს ეს იყო დანიშნული დრო:
აქ ორბელიძემ იშიშვლა ხმალი,
ჯარს მიუბრუნდა და მხიარულად
მათ გადაავლო ნუგეშის თვალი.
მიუხვდენ სარდალს გულისპასუხსა
მხედრები, სიტყვა აღარ აცალეს:
იშიშვლეს მათაც ბასრი მახვილი
და მზის სხივებზე ააპრიალეს.
დასძახეს ყველამ ერთხმად: „ჰკა მაგას!“
დეზი ჰკრეს ცხენებს და გააქანეს
პირდაპირ, ჯიქურ სპარსელებისკენ
და იერიში ზედ მიიტანეს.
მაგრად დაუხვდა მათ აფრანიკე,
ლომი, სასისხლოდ გააფთრებული,
და შეაგება ცხენოსანთ ჯარი,
ფარმომართებით მომზადებული.
დასცეს კიჟინა და გაიშალენ
სახელდახელოდ ტრიალ მინდორზე:
ზოგან იბრძვიან ერთად, ჯგუფ-ჯგუფად
და ზოგან ერთი მიდის მის სწორზე.
კიჟინა, კვნესა, წყევა, მუქარა
და ჩახაჩუხის ხმა გულსაზარი
არეულია და ფეხით გააქვთ
ცხენებს დაჭრილი და ცოცხალ-მკვდარი.
აგერ მხედარმა, შავით მოსილმა,
გამოახტუნა მერანი მინდვრად;
შეათამაშა ჰაერში ხმალი
და დაიძახა თან მედიდურად:
- „სად ხარ? გამოდი, ნუ იმალები,
თუ რომ გულს გერჩის, ორბელიძეო!
აფრანიკ მქვიან! შენისთანები,
იცოდე, ბევრი დავამიწეო!..
გამიგონია მეც შენი ქება,
განთქმული არის შენი ხმალიო,
მაგრამ აწ უნდა გასინჯო ჩემიც
სიკისკასე და მკლავის ძალიო!
ჩვენ ორში უნდა ერთი და ერთი
მოკვდეს, გათავდეს მითი ომიო!
ნუღარ გვიანობ! გელი, გამოდი,
თუ ამ პირობის შენც ხარ მდომიო!“

ხმალსისხლიანი, თავზე ჩაფხუტით
თეთრ ცხენზედ იჯდა ერთი მხედარი,
რომელ გუნდშიაც შევარდებოდა,
მას თან მიჰქონდა მეხი და ზარი.
თვით ორბელიძე იყო ეს გმირი...
ახალ გუნდს მკაცრად რომ შეუძახა,
მაშინ მოესმა აფრანიკის ხმა
და სიხარულმა ააცახცახა:
მისი სურვილიც თურმე ის იყო,
რომ აფრანიკეს სადმე შეჰყროდა,
იმას ეძებდა და აქეთ-იქით
სხვადასხვა რაზმში მიჰქრი-მოჰქროდა.
თავი მოსწია გაქანებულ ცხენს,
ყალყზედ შემდგარი მოატრიალა,
ასკუპა, ჯიქურ გამოაქანა,
მივარდა, ბევრი აღარ აცალა
და უპასუხა: - „გმირს არ შეჰშვენის
დაჩემება და თავის ქებაო!
აჰა ბურთი და ჰა მოედანი,
მზათა ვარ, გახლდეს თქვენი ნებაო!“
მოღუნეს მშვილდი, მოსდვეს საცერე
და ერთმანეთსა სტყორცეს ისარი,
მაგრამ ორივემ სწორის სიმარდით
მას მიაგებეს მათ-მათი ფარი,
და აიცილეს მითი ფინთიხი,
გულის გამპობი, ხორცის მომწყვლელი;
მერე გადიგდეს მშვილდები მხარზედ
და ხმლებს მოავლეს საომრად ხელი.
მათი ფარ-გება და კენწლაობა,
სიჩქარით ელვა, გასაკვირვალი,
მოჩხუბართ მხოლოდ ბრაზს უმატებდა
და ედებოდათ თანდათან ალი.
მოსწყინდათ ფარი და უკუაგდეს,

დაადგენ ორნივ მარტო შიშველ ხმალს;
თავი გადასდვეს მათ სასიკვდილოდ,
აღარ იზოგვენ ღონესა და ძალს.
მიაგდო ცხენი ჯერ ორბელიძემ,
ხმალი პირდაპირ შუბლში უსწორა,
მაგრამ დეზი ჰკრა მხედარმა შავ ცხენს,
განზე გაუხტა და აიშორა.
ხმალმა ჰაერში გაიშხუილა:
წახდა მოქნევა და მკლავის ძალა...
და ხელმეორედ ხმლის მომარჯვება
მოპირდაპირემ აღარ აცალა:
თვითონ მოაგდო ზედ აფრანიკმა
მისი მერანი, მკვირცხლი, ფეხმალი,
მაგრამ მოქნეულ ხმალს ორბელიძემ
ქვემოდან აჰკრა თავისი ხმალი
და მარილივით გადაუმტვრია.
შეკრთა აფრანიკ!.. დაეცა ზარი
და არ იცოდა, თუ რაღა ექნა:
იდგა უძრავად, ვით ცოცხალ-მკვდარი.
გმირთა წესია ლმობიერება:
წყრომა გულისა ქართველს დაუცხრა,
ხმალი ჩააგო ისევ ქარქაშში,
ჩამოეცალა და ასე უთხრა:
- „ნუ გეშინიან! ხმლიანი უხმლოს
რომ შეგეჭიდო, არ მეკადრება,
მხოლოდ თანსწორის იარაღითა
შენი დაჩაგვრა მე მენატრება!
და, აბა, ეხლა ნუღა ვუდგებით
ჩვენ ერთმანეთსა ასე შორი-შორს!
აწ სასიკვდილოდ უნდა შევებათ,
ხელი მოვკიდოთ ორივემ ორ-ორს!“
მაგრამ აფრანიკ ყურს აღარ უგდებს,
მარდად, უეცრად ზურგი უჩვენა:
დეზი ჰკრა მერანს, მიატრიალა,
ერთი შეჰკივლა და გააჭენა.
რა ნახა ჯარმა მათი სარდალი
გაქცეული და შეშინებული,
თვალი წაუხდა და ზაფრანაცემს
უნებლიეთად გაუტყდა გული;
შესწყვიტა ომი და გაექანა,
გონს ვერ მოსული, უცბად დამფრთხალი
იქითკენ, სითაც შავსა ბედაურს
მიაქანებდა მათი სარდალი,
„ჰკა მაგას, აბა, არ გაუშვათო!“
შეჰკივლა გმირმა მაშინ ქართველებს,
დაიგრიალა ცხენოსანთ ჯარმა
და გამოუდგა სომეხ-სპარსელებს.
მირბის აფრანიკ თავისის ჯარით,
მირბის და უკან არ იხედება;
მას ორბელიძე მისდევს ჯარითვე,
მისდევს, თანდათან ცეცხლი ედება
დაუახლოვდა უკანა ჯარი,
უნდა დაეცეს თავზე, ვით ზვავი,
მაგრამ აქ წინამ გადაუხვია
და ხეობაში ამოჰყო თავი.
მდევრები მაინც არ ეშვებიან,
ქვესკნელშიაც-კი ჩაჰყვებიან თან:
თან შეჰყვენ ერთად იმ ხეობაში
და მიიმალენ... აღარა სჩანან...
თურმე იქ ვერაგ სკლიაროს-სარდალს
სხვა ჯარი ჰყავდა ჩასაფრებული
და ქართველები შეტყუებული
დაემწყვდენ, დარჩენ გარშემოკრული.
რაღა გზა ჰქონდათ?.. დაიქვეითეს.
ამოესაფრენ თავ-თავის ცხენებს;
იბრძვიან, მაგრამ იციან, რომ მათ,
მტერი კაი დღეს არ გაუთენებს.

V

როგორც ისარი, იმ ხეობიდან
გამოხტა ცხენი ამ დროს უეცრად...
ხტის და ჭიხვინებს, ძუა-ფაფარს ჰშლის,
გარბის, გამორბის მარტოკა მინდვრად.
ხან ყურებს აცქვეტს, ხან მიწას სუნავს,
თითქოს დაეძებს მის პატრონ მხედარს,
და იმის გამო ასე ხვიხვინებს,
რომ ვერსად ჰხედავს ვერც ცოცხალს, ვერც მკვდარს.
ამ უპატრონო ცხენის დანახვა
თორნიკეს დარჩა მეტად საწყენად,
რადგანაც იცნო მან მაშინათვე
ის ორბელიძის ბედაურ ცხენად.
„ვეჰ! - დაიყვირა - ცუდ ნიშანს ვხედავ,
ამას არ უნდა ბევრი ფიციო:
საფრხეში არის და განსაცდელში
ცხენოსანთ ჯარი, სწორედ ვიციო!“
და უთხრა ჯოჯიკს: - „ახლა შენ იცი,
შავი დღეების შენ ხარ გმირიო:
„ძმა ძმისათვისო, ამ დღისათვისო“,
გაგვიადვილე გასაჭირიო!“
მოახტა ჯოჯიკ მაშინ ბედაურს,
მასთანაც მთელი იმისი ჯარი,
და დაექანენ დაღმა მინდვრისკენ
გრიალით, როგორც გრიგალი ქარი.
დასცეს კიჟინა საოცარის ხმით,
მიწას გააკრეს ბედაურები
და მიეშურენ ხეობისაკენ
მტრის სისხლის მნდომნი, გაუმაძღრები.
შორით მოესმათ ქართველთ კიჟინა,
იცვნეს ჯოჯიკის ხმათ და იამათ,
იმედმა სიმხნე გაუორკეცათ
და ბრძოლა იწყეს უფრო თამამათ.
გაახლდა ომი. შეკრთა სკლიაროს,
უგზავნის შიკრიკს მაშინ თარონლებს,
რომ მოახმარონ ქვეითი ჯარი,
ჯოჯიკისაგან შეშინებულებს.
დააგდეს ორთავ ბრძოლის ადგილი
და მოაშურეს ანაზდეულად,
ალყად შემოკრეს ქართველი ჯარი,
ჩაიმწყვდიეს რა იწროში სრულად;
და არ ეჭვობდენ აწ გამარჯვებას!..
ხერხის და რიცხვის ჰქონდათ იმედი,
მაგრამ უკუღმა გადუტრიალდათ
მოულოდნელად იმათაც ბედი:
კვალში მისდია გაბრუნებულ ჯარს
და თანვე მიჰყვა მათ გამრეკელი, -
ტყვილა არ ერქვა მას მეტ სახელად
„შავი კლდის მელა და მიწის მგელი“.
შეატყობინა სავარსამიძეს,
სადაც იბრძოდა მტერი, უჩვენა
და, რაც დღე მაშინ ქართველებს ადგათ,
მტრის ჯარს იგივე დღე დააყენა:
შემოჰკრეს ირგვლივ და ორ ცეცხლ შუა
გამომწყვდეული დარჩა მტრის ჯარი...
გზაარეულებს ყოველის კუთხით
თავზე ატყდებათ მეხი და ზარი.
აივსო ხევი მკვდრებით... დაგუბდა
ბლომად აქ და იქ სისხლისა ღვარი
და, თავის შველა რომ ვისმე ჰსურდეს,
გასაქცევი გზაც აღარსად არი!
მაშინ გახედა შორით თორნიკემ
და სთქვა: - „გაერთდა, ვხედავ, ბრძოლაო!
სწორედ ახლაა მათთვის საჭირო
გამოცდილ სარდლის თან მიყოლაო!“
მოაყვანინა ბერკვიცი, შეჯდა,
მიეშურება სადაც ომია;
სიბერე ახლავს, მაგრამ ჯერ კიდევ
გულით ჭაბუკი, სიმხნით ლომია.
ომი რომ ნახა, გულს გადეყარა,
არ დარჩა ბედის უმადურადა
და გაიელვა ზედიზედ მტრებზე
მისმა მახვილმა ძველებურადა.
შემოურბინა ჯარს ირგვლივ გმირმა,
სარდლებს გადასცა მისი ბრძანება:
„გზას ნუ შეუკრავთ გაჭირვებულებს,
დეე, გაიქცენ, მიეცით ნება!“
და გზა გაუხსნეს დასავლეთისკენ,
გაუკეთეს რა განზრახვით კარი;
და მხოლოდ სამის კუთხიდან მკაცრად
მტერს აწვებოდა ქართველი ჯარი.
იბრუნეს პირი დასავლეთისკენ
მტრებმა, გაქცევა ერთად იკადრეს
და მიაშურეს ისევ ძველ საფარს,
ძველსა სიმტკიცეს და ძველ სიმაგრეს.
მაგრამ, როდესაც მიუახლოვდენ,
„ვაი“-ზე „უი“ მეტი დაერთოთ:
იქ ჯავშანიძე დაუხვდათ ჯარით
და ეს ნუგეშიც სრულად წაერთოთ.
დაჰყარეს იქვე მათი ფარ-ხმალი,
ვეღარ გაუძლეს ამდენს სიმწარეს,
ერთიც დასძახეს: „თავს ვუშველოთო!“
და მიაშურეს ჰალის-მდინარეს.
შეცვინდენ ხიდზე - ჩაუტყდათ ხიდი:
ჩაცვინდენ წყალში კისრა-კოსრითა,
ზოგი დაიხრჩო და ზოგს ნაპირზე
უწყალოდ ჰხოცდენ ხმლით და ისრითა.
მოისრა ჯარი... გადარჩა მხოლოდ
თვით სკლიაროსი მცირე მხედრობით
და გაეშურა ბაღდადისაკენ,
სასომიხდილი უბედურობით.

VI

გათავდა ომი.. კიდეც დაღამდა,
ბნელმა მოჰფინა ის არემარე;
შესწყდა კიჟინა და იმის ნაცვლად
კვნესა მოისმის აქა-იქ მწარე.
ზოგი წყალს ჰნატრობს სიკვდილის წინეთ,
ზოგი შველას და შემწეობასა,
ზოგი ბედს ჰყვედრის და ტანჯვით ამბობს,
რომ სიკვდილი სჯობს იმის ყოფასა. -
ისინი, ვინც რომ ერთ წუთის წინეთ
მხეცივით სისხლით ვერა სძღებოდენ,
ახლა, იმ კვნესას რომ ყურს უგდებდენ,
იმათი ცოდვით იდაგებოდენ.
უნდოდათ შველა, მაგრამ, სიბნელით
რომ ვერ ჰხედავენ აქ ვეღარაფერს,
ერთად არეულ-დარეულებში
ვეღარ არჩევდენ მოყვარეს და მტერს!
ბრძანა თორნიკემ: - „გაურჩეველად,
ქართველი იყოს, გინდა სპარსელი,
გინდა ბერძენი, გინდა სომეხი,
სულ ერთნაირად მოჰკიდეთ ხელი!
სიკვდილი ყველას ათანასწორებს:
თვისიანს, უცხოს, მტერს და მოყვარეს!..
ვეცადოთ ყველა და ნუ დავაკლებთ
დაჭრილებს მოვლას და მკვდრებს სამარეს.
ნურვინ გაჰბედავს, დატყვევებულებს
რომ მიაყენოს შეურაცხყოფა!
ვაჟკაცს რომ ბედი სხვას დაამონებს,
დასატანჯავად ისიც ეყოფა!“

ასე ისურვა და იმ სურვილზე
უარს ეტყოდა მხედრობა განა?
მხოლოდ უცდიდენ მთვარის ამოსვლას,
და, ჰა, მთვარემაც ამოატანა!
ამოჰყო თავი მაღალ მთის წვერით
და გადმოხედა ნაზად ბრძოლის ველს;
კაცის ქვეყნიურს ბნელსა საქმესა
მაღლით ციური აფენდა ნათელს.
გაანათა და გამოაჩინა
დასანახავი გულშესაზარი,
თითქოს უნდოდა ეჩვენებია
კაცისთვის ბოროტ-ნამოქმედარი.
სულ დაჭრილ-მკვდრებით მოფენილია
ხეობა, ღელე, ტყე და მინდორი!
ვისიც სიცოცხლე დილას ჰყვაოდა,
ახლა შეიქნა ლეში და მძორი.
აგერ დაჭრილი!.. აგერ ძევს მკვდარი!..
გაკვეთილია საბრალო ორად!
აგერაც ერთგან ათასზე მეტი
ზე დაჰჩეხიან ერთმანეთს ხორად!..
ამ ერთ ადგილსა რას მიუზიდავს
ამდენი სული? რა ანდამატით?
მხოლოდ იმითი, რომ ორბელიძე
აქა ძევს მკვდარი, ცუდად... ღალატით.
მისი სიკვდილით ცეცხლმოდებული
მტერს ქართველები ეჯახებოდენ,
ბევრს მიიძღვანდენ საიქიოსკენ
და თვითონაცა ზე აკვდებოდენ.
არვინ ელოდა აქ გადარჩენას:
ერთი ათს და ოცს ეჩხუბებოდა
და თუ ჯოჯიკი არ მოსწრებოდათ,
მაინც ვერავინ გადარჩებოდა.
მაგრამ ჯოჯიკმა იმათი სისხლი
ამოიგო და ჯავრი იყარა
და დაამწარა სკლიაროს ის, რაც
ერთხან ღალატით მან გაიხარა!
გადაჰკრა ლახტი აფრანიკს თავზედ,
დასცა სიმწარით გარეტებული,
შედგა ფეხებით, უგმირა შუბი
და სასიკვდილოდ გაუპო გული.
როგორც დაჭრილი ვეფხვი, ბაგრატიც
ისე მივარდა მას ბარდაველი,
მაგრამ ჯოჯიკმა მოასწრო თვალი
და წაუჭირა მას ყელში ხელი.
ამ დროს გულდაგულ წამოეპარა
მას უკანიდან ვიღაც სპარსელი,
მაგრამ ხელიდან გავარდა ხმალი
რომ დაინახა იქ გამრეკელი.
ამისმა მოსვლამ სრულად მიხადა
სკლიაროსის ჯარს ჯანი და ღონე,
რადგანც თან მოჰყვა სამი ათასი
მას მეომარი სულ თავ-მომწონე.
მაშინ ჯოჯიკმა და გამრეკელმა,
გასამაგრებლად მისცეს მხარი მხარს...
მაგრამ ამითი კი ორბელიძეს
ვეღარ უშველეს, მიტყუებით მკვდარს...
და, აჰა, ახლა, ამოდენ მკვდრებში
სულ ყველაზე ძირს ის გდია მკვდარი!
ზურგში ურჭვია მას მტრის მახვილი
და გულზე ადევს მისივე ფარი...
ცოტა შორს, განზე, შავი კლდის ძირში
უწვერულვაშო ეს ვინღა არი?
თავს დაჰხვიხვინებს, ტორს სცემს მერანი,
რომ გააღვიძოს მისი მხედარი...
მაგრამ ამ ნეტარ საუკუნო ძილს
აწ ვერ დაუფრთხობს ქვეყნად ვერღა რა!
დედის ცრემლების მან საპასუხოდ
აქ ბრძოლის ველზე სისხლი დაღვარა
და შეასრულა მით ღირსეულად
მამულისშვილის უკვდავი ვალი:
თავის სამშობლო ქვეყნის ხსოვნაში
სამარადისოდ დახუჭა თვალი...
ეგებ სხვა რამე გულდასაწვავი
სიკვდილის წინეთ აგონდებოდა
და სასიკვდილო შხამი გულის წყლულს
უფრო სახმილად ეკიდებოდა?
ვინ იცის, რა და რა საიდუმლო
მან საიქიოს თან წაიტანა?
შორს სადმე ქართლში დედამ გამოსცნოს,
ან გულის სატრფომ ეს გამოცანა...
აგერ ისრისგან მთლად დაცხრილული
გდია მოხუცი პირნათლად მკვდარი,
თითქოს სძინავსო და ეზმანება
მას შორეული ტკბილი სიზმარი...
აჰა, დაჭრილი მიფორთხებულა
ბევრის წვალებით დიდ ხისა ძირში,
სურს დაიყვიროს, მაგრამ საძრავი
ენა აღარ აქვს მომაკვდავს პირში.
აგერ სიდანღაც უცნაურის ხმით
გამოიძახის კვნესით დაჭრილი:
თავზე აწევან საბრალოს მკვდრები
და ემატება მითი ტკივილი.
ამდენ დაჭრილის კვნესით და ოხვრით
აღარსად არის აქ ყურთა სმენა:

სომხურ, ქართული, ბერძნულ, სპარსული
არეულია სხვადასხვა ენა.
გამწარებული გამოთქმის კილო
და დედა-აზრი ერთი აქვს ყველას;
სწყევლიან თავის ბედს და გაჩენას
და გასაჭირში ითხოვენ შველას;
მაგრამ ბევრს მათგანს ვეღარ უშველის
სიკვდილის მეტი ვეღარაფერი,
თუმც-კი მოყვრულად ეშველებიან
და აღარავის აღარ ჰყავს მტერი.
ასე გათავდა ეს დიდი ბრძოლა...
აჯანყებულთა ამოწყდა ჯარი,
მაგრამ მათ რიცხვში ხუთიათასი
გამოერია ქართველიც მკვდარი...

კარი მეოთხე

I

გამობრძანდა ქალაქს გარეთ
მეფე დავით ბედნიერი,
თანვე ახლავს ყოველის მხრით
წამოსული ქართლის ერი.
რიცხვი არ აქვს დარაზმულსა
ქვეითსა და ცხენოსან ჯარს...
შეჰხარიან ბატონ-მეფეს,
მორჩილებით უვლიან გარს.
გარეშემო მთა და ბარი
წვრილფეხობით მოფენილა,
თითქოს რაღაც დიდ წყალობას
ექადოდეს მათ ეს დილა.
ცალკე სერზე უთვალავი
გადმომდგარა დედა-წული,
სხვებზე მეტად დასტყობიათ
საზოგადო სიხარული.
წინ დგას მეფე და გვერდში ჰყავს
ბაგრატ, მისი შვილობილი,
კათალიკოს-მღვდელმთავრები
იქვე დგანან კმაყოფილი.
სათვალმაქცოდ არა ბრწყინავს
ერისა და ღვთის რჩეული:
თან არა აქვს მას გვირგვინი
და სამეფო სამკაული!
მაგრამ ისეც ვინ არ იცნობს,
რომ ის დიდი ცხებულია,
ვინც ერისგან გულის წმინდით
ნაკურთხი და ქებულია?
ყველა იცნობს მამა-შვილურ,
არც რიდი აქვსთ და არც შიში;
მიდიან და რჩევას ჰკითხვენ,
როგორც ლხინში, ისე ჭირში.
აი, ახლაც უთვალავი
ეს ერი სულ მას შეჰყურებს
და მოელის გულის ძგერით
ნახოს: მეფე რას აპირებს?

გაიხედეს შორს მინდვრისკენ
და რაღაცას მოჰკრეს თვალი:
ძირს შავად და მაღლა ღრუბლად
მათკენ იყო მომავალი.
ეს იყო, რომ ბრუნდებოდა
საბერძნეთით ქართლის ჯარი,
და ცხენების ფეხთა მტვერსა
აღმა ჰყრიდა ღრუბლად ქარი.
თავის ქვეყნის კიდევ ნახვამ
მხედრებს გული აუძგერა
და საგმირო, ჩვეულებრივ,
შემოსძახეს მათ სიმღერა:

„კავკასიის ქედზე იყო
ამირანი მიჯაჭვული,
ყვავ-ყორანი ეხვევოდა,
დაფლეთილი ჰქონდა გული.
ქვეყნად ცეცხლის მოტანისთვის
გულს ცეცხლი არ ნელდებოდა
და რაღაცა მანქანებით
გული ისევ მთელდებოდა.
ჰქონდა ჭირში მოთმინება,
არც ჰკვნესოდა, არც ოხვრიდა;
უსამართლო ძლიერებას
მონურად ქედს არ უხრიდა.
ბოლოს მაინც გამარჯობა
დარჩა!... ყველა გააოცა!...
და ის ღვაწლი მაგალითად
მიწის შვილთა მან გადმოსცა...
კავკასიის მაღალ ქედზე
მიჯაჭვული ამირანი,
არის მთელი საქართველო
და მტრები კი - ყვავ-ყორანი.
მოვა დრო და თავს აიშვებს,
იმ ჯაჭვს გასწყვეტს გმირთა-გმირი!..
სიხარულად შეეცვლება
იმდენი ხნის გასაჭირი!“

მოახლოვდენ ამ სიმღერით,
დადგენ ცოტა მოშორებით;
დაქვეითდენ, წინ წამოდგენ
და დარაზმდენ აჩქარებით.
თაყვანი სცეს ერთად მეფეს,
ცალი მუხლი მოიყარეს:
სიმდაბლის და მორჩილების
ნიშნად, თავი მოიხარეს.
წადგა მეფე და შესძახა:
- „გამარჯვება მძლეველ ჯარსო!
ვაშა! ვაშა! იმათ ღვაწლს და
საუკუნო სახსოვარსო!
გამარჯობა ქართველ დედებს,
ჩვენს გამზრდელსა და მშობლებსო:
მათი ძუძუ გვავაჟკაცებს
და ზრდა სულით გვამაღლებსო!..“
ამ სიტყვებმა აიტაცა
ააღელვა მთელი ჯარი,
შესძახეს და მათის გრგვინვით
ირყეოდა მთა და ბარი:
- „გაუმარჯოს ქართველ დედებს!
ვაშა! ვაშა! მძლეველ ჯარსო!
დღეგრძელობა ბატონ-მეფეს,
ქვეყნის თვალსა და ჯავარსო!“

II

მაშინ წარსდგა ბატონის წინ
დიდი თორნიკ ერისთავი,
წინ დაუდვა ფეხთით დროშა
და მიართვა რაღაც ტყავი.
მოახსენა: - „აჰა, მეფევ!
„გრამატაა“ დედოფლისო,
მაგიერი სასყიდელი
ჩვენის სისხლის და ოფლისო.
ბასილი და კოსტანტინეც
ამოწმებენ ამ წერილსო
და უთმობენ ზემოქვეყნებს
თქვენს შვილსა და შვილისშვილსო.
მეც მიბოძეს მათ საკუთრად
საჩუქარი დიდძალიო:
სამკაული, ოქრო, ვერცხლი,
მარგალიტი და თვალიო.
მაგრამ, მეფევ, მე რად მინდა
ეს სიმდიდრე საწყალ ბერსო?
თქვენს დიდებულ ბატონობას
შემოვწირავ ყოვლიფერსო:
ნახევარი თქვენი იყოს,
ნახევარიც ქვრივ-ოხრებსო!
ამდენი ჯორკიდებული
ორივესთვის იკმარებსო!“
მეფემ უთხრა: - „გმადლობ! ვიცი,
ქვრივ-ობლები რომ გიყვარსო...
მათ ჰქონდეს და მე-კი ჩემთვის
არ ვიღებ არც ნახევარსო!
შენია და შენვე გქონდეს,
მოიხმარე, როგორც გსურსო;
რაღა ძღვენი ეჭირვება
შენს ღვაწლსა და სამსახურსო?“
მაგრამ თორნიკ უპასუხებს:
- „ნუ მამგუნებ, მეფევ, ძღვენსო:
ვერ მივიღებ მე სიმდიდრეს,
ვერ ვიქმ საქმეს ღვთის საწყენსო!
ჯვარია და სახარება
მხოლოდ ბერის სიმდიდრეო;
ეს სიმდიდრე ქვეყნის არის
და თქვენც მისი მემკვიდრეო!“
ვერ შეთანხმდენ, თუმც სარდალი
ცრემლით სთხოვდა მუხლმოყრილი,
და ლაშქარიც სარდლის თანხმად
მის წინ იდგა თავდახრილი.

III

ღრუბელზე მაღლა, ორბის საბუდარს,
არჩვებ-ჯიხვების მაღალ სამთავროს,
წმინდა მამებსა გამოუქვაბავსთ
კლდეში სახლები ოდესმე, ერთ დროს.
აღარა სჩანან დღეს ის მამები,
აწ აიაზმას ვერ გვასხურებენ,
და მაღლობიდან ის სადგურებიც
ჩვენს შავ ბედს შავად გადმოჰყურებენ...
ვერა ოთხფეხი, ვერა ფრინველი,
ვერ შედის, თუმც კი ღიაა კარი;
ვერც უწმინდური რამე ქვემძრომი:
იქ ბუდობს მხოლოდ წმინდა ფუტკარი;
და ისიც მისთვის, რომ ზეცის მუშა
ხატებს უმზადებს აქ წმინდა სანთლებს,
თორემ სხვა... გინდა კაციც შევიდეს,
რაღაცა შიში ააკანკალებს.
ამგვარად ჰფიქრობს დაბალი ხალხი,
ცრუ-მორწმუნობით არის შემცდარი,
მაგრამ ამ გულწრფელ მათ შეცდომაში
მაინც სიწმინდე და მადლი არი.

თორნიკეს დროსაც ამგვარ მღვიმეში
ცხოვრობდა ერთი მოხუცი ბერი,
ძაძით მოსილსა და ფეხშიშველსა,
წელზედ ეყარა თმები და წვერი.
ხშირად სოფელში ჩამოდიოდა,
არ ასვენებდა კაცთმოყვარება:
მუნჯად ვიდოდა, ხმას არვის სცემდა,
აღთქმული ჰქონდა მას მდუმარება.
მაგრამ შრომასა და შემწეობას
გაჭირვებულებს არ ამადლიდა:
უყვარდა გლეხი, ქვრივი, ობოლი,
მამაშვილურად ყველას უვლიდა.
თოხნაში, მკაში, სხვლაში და ხვნაში
ის მუშა იყო ყველაში სრული,
მისის მარჯვენის მადლს ჰფიცულობდა
ყოველი გლეხი, გაჭირვებული.
როცა სახადი, გადამდები რამ,
სადმე სოფელში მოედებოდა,
იმათ მომვლელად და საპატრონოდ
წმინდა მოხუციც იქ გაჩნდებოდა.
და სასყიდელი იმისი იყო
ხმელა პური და ზედ წმინდა წყალი;
არვის უნახავს ის მოწყენილი,
არც მხიარული და არც გამწყრალი.
ერთ გუნებაზე იდგა და იდგა...
ყველას უყვარდა, ყველა იცნობდა,
მაგრამ ის მაინც არვინ იცოდა,
თუ რას ჰფიქრობდა და ან რას გრძნობდა.
იცოდენ მხოლოდ, რომ ბერი იყო,
ცხოვრობდა კლდეში, სოფლიდან ახლოს,
და დიდი ხნიდან მათი მამებიც
მას ეძახოდენ „გაბრიელ-სალოსს“.
როდესაც მეფემ არ შეიწყნარა
თორნიკეს ძღვენი, თხოვნა, ვედრება
და გაკვირვებულ ამოდენ ჯარში
სიჩუმე იყო და მდუმარება,
ეს გაბრიელი წარსდგა იმათ წინ,
ამოიდგა რა პირველად ენა,
და გააკვირვა ყოველი სული,
როდესაც ბატონს ეს მოახსენა:
- „მეფევ! სიმდიდრე და ეს საუნჯე
არც შენ გეკუთვნის და არც თორნიკეს!
ეს ნახევარი სხვებისა არის...
სისხლის სანაცვლოდ იმათ მოიმკეს!
რისთვის ივიწყებთ იმათ, რომელთაც
მამულის სახელს თავი შესწირეს,
და გაითხარეს სამარე ისე,
რომ შორს მშობლებმაც ვერ დაიტირეს? 
რათ არ იგონებთ იმ წმინდა ადგილს,
სადაც თორნიკე იმყოფებოდა?
თუ არა იმის სასწაულს და მადლს,
ქრისტიანობა იღუპებოდა!...
მთაწმინდის იყოს ეს თქვენი ძღვენი,
იქ ააშენეთ მით მონასტრები,
რომ სუყოველდღე, წირვა-ლოცვის დროს,
იხსენებოდენ ქართველი მკვდრები.
აუგეთ ერთიც ახალი ლავრა
ყოვლად წმინდისა დედის სახელსა,
რომ მის წილხვედრი მცირე ივერი 
მსხვერპლს სწირავდეს მის მფარველს და მხსნელსა.
მეცნიერების და მწიგნობრობის
იქ აენთება ერთ დროს ლამპარი
და შვილიშვილთა სხივებს მიაფენს
იმათი მამა და წინაპარი!“

სთქვა და ისევე დადუმდა ბერი.
გაოცებული უმზერდენ მაშინ...
დასთანხმდა მეფე და ერმაც მასთან
ერთხმად შესძახა ხმამაღლა: „ამინ“!..
აღარვინ იყო საქართველოში
იმ დღიდან იმა ბერის მნახველი;
მხოლოდ ერთხელ-კი, როცა ქვეყანას
ჩამოსწოლოდა უკუნი ბნელი,
ორი მოხუცი ენახათ გზაზე
ხელყავარჯნებით შორს მიმავალი,
ათონისაკენ მიემართათ მათ
პირდაპირი გზა და სწორი კვალი.
ისე ვიდოდენ, ვით ბნელ ღამეში,
თითქო უძღოდათ რაღაც ნათელი...
ერთი მათგანი იყო თორნიკე
და მეორე კი ის გაბრიელი.

IV

ერთხელ ათონში ასტეხეს რეკა
და უჩვეულო იწყეს ღაღადი.
ასე ამბობდენ, რომ სასწაული
სუყველამ ერთად ვნახეთო ცხადი:
„მოსცურა ახლოს ღვთისმშობლის ხატმა
და დაიყენა თავს ნათელიო.
გამოსვენება გვინდოდა, მაგრამ
არ მოიკიდა ჩვენი ხელიო.
ყველა ვერ ჰხედავს: ღამით ნათელი
და დღისით რაღაც ნისლი ჰბურავსო;
ჩვენ როცა ნავით ვუახლოვდებით,
ის არ გვიკარებს, შორს მისცურავსო.
მისი სიწმინდის შეხების ღირსი
აღარ აღმოჩნდა არცა ერთიო.
სჩანს, ჩვენი ცოდვა დიდი ყოფილა
და გვირისხდება მაღლით ღმერთიო!“
ასე სტირიან წმინდა მამები,
მარხვას და ლოცვას იორკეცებენ;
აღთქმებსაც სდებენ საკანონოდა
და ღირსს მათსავე გუნდში ეძებენ.
მაგრამ არ იქნა, სანამდის ძილში
არ ნახა ერთმა ბერმა ჩვენება:
გამოეცხადა მას დედაღვთისა
და განუცხადა მაღალი ნება:
- „ამაოდ შფოთავთ, წმინდა მამებო,
არაფერი გაქვთ ღმერთთან ბრალიო,
არც ჩემთანა ხართ თქვენ დამნაშავე,
არა ვარ თქვენზე მე გამწყრალიო.
მაგრამ მე თქვენთვის აქ არ მოვსულვარ,
სხვა არის ჩემი წმინდა ნებაო,
და თქვენგანს არვის არ შეუძლია
ჩემი აქედან წასვენებაო.
ჩემ სადიდებლად რომ აუგიათ
ივერიელთა აქ ტაძარიო
და ყველასათვის შიგ შესასვლელად
მათ გაუღიათ მისი კარიო,
იქ სცხოვრობს ერთი მოხუცი ბერი,
ივერიელი გაბრიელიო,
და ნათლით მოსილს იმ ჩემ ძლიერ ხატს
იმან შეახოს მხოლოდ ხელიო,
რომ მიიტანოს და დაასვენოს
შესავალ კართან საკვირველიო,
და იმ დღიდანვე სასწაულმომქმედს
დაერქვას: „კარის ღვთისმშობელიო!“
გამხიარულდენ წმინდა მამები,
იწყეს შესხმითი გუნდად გალობა;
უვლიდენ ტაძრებს კელაპტრებითა,
გახშირდა საღმრთო ლიტანიობა;
წინ მიუძღოდა იმათ თორნიკე
და იოანე მცირე კრებითა,
და ივსებოდა იმათი გული
მომეტებულის ნეტარებითა.
მიიღეს ხატი და დაასვენეს
დანიშნულს ადგილს სიხარულითა
და ივსებოდა წმინდა ტაძარი
იმავე დღიდან სასწაულითა.
მაგრამ ყველაზე შესანიშნავი
იხილეს მაშინ ერთი ჩვენება,
რომლისაც მსგავსი ჯერ არც ენახათ
და არც ყოფილა სადმე ხსენება:
გამოიხატა ცაზე გვირგვინი,
ვარსკვლავებისგან გამოჭედილი,
დაადგა თავზე ივერთ მონასტერს
და გაანათა წმინდა ადგილი,
და ნათლის სხივებს აელვარებდა
დიდხანს, სანამდის არ დადგა დილა!..
შემდეგაც თურმე არა ერთგზისა
იმავე ადგილს გამოჭედილა.
დღეს ის ნიშანი კი აღარა სჩანს:
დიდი ხანია, რაც რომ გამქრალა...
უეჭველია, ჩვენს გულგრილობას
გარისხებია!.. ჩვენზე გამწყრალა!..
მაგრამ სულმნათსა საქართველოსას,
ღვთისმშობლობა დღეს, ერთი სიზმარი
ენახა: ქვეყნად ჩამოსულიყვნენ
ნინო, ქეთევან და თვით თამარი.
თამარს თავს ედგა ძლევის გვირგვინი
და ქეთევანსა - წმინდა მოწმობის,
ნინოს ხელთ ეპყრა ჯვარი ვაზისა,
ნიშანი დიდი ქრისტიანობის.
ზეცად აეპყრათ სამთავეს თვალნი,
საქართველოსკენ აშვერდენ ხელსა
და შეერთებით, ხმაშეწყობილად,
ჰგალობდენ ტკბილსა საგალობელსა:
- „დედაო ღვთისავ! შენი ხვედრია
ეს საქართველო დიდჭირნახული,
შეუნდევ ცოდვა!.. ნუ ააღებ ხელს,
ლმობიერებით იბრუნე გული!..
მოეც კურთხევა ზეცით, მაღალო,
და გადმოსახე ძლიერად ჯვარი,
რომ აღადგინო ქართველთა ერი,
დღეს დაცემული და ცოცხალ-მკვდარი!
მისსა მხნეობას, მისსა ზნეობას
განუმტკიცებდე აღმაფრენასა
და შენს საქებრად, სადიდებელად
ნუ დაავიწყებ იმ ტკბილ ენასა,
რომლითაც თამარ ბრძანებას სცემდა,
ქეთევან მარად შენ გადიდებდა
და ნინო ძისა შენისა მცნებას
შენგან რჩეულ ერს უქადაგებდა!..“

რომ გაათავეს თურმე ეს ლოცვა,
ზეცას შეჰხედეს სამთავემ ნელა
და დაინახეს, რომ ძველ ადგილზე
გამოესახათ მათ ცისარტყელა...

1884 წ.

რედაქტორის შენიშვნები

თორნიკე ერისთავი

„თორნიკე ერისთავი“ იბეჭდება იმ ხელთნაწერის მიხედვით, რომელიც საცენზურო კომიტეტში ყოფილა წარდგენილი 1884 წელს; ამ პოემის სრული ტექსტი მხოლოდ ეხლა აღმოჩნდა 1940 წელს, 16 მარტს - სტალინის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფუნდამენტალურ ბიბლიოთეკაში. (მიგვითითა ბიბლიოთეკის დირექტორმა პანტელეიმონ ახალაძემ, რისთვისაც მადლობას მოვახსენებ).

პოემა გადაწერილია არა აკაკის ხელით. შესაძლოა ეს იყოს პოეტ ცახელის ხელი. ახალგაზდა პოეტი დიდ პატივსა სცემდა თავის მასწავლებელს და, თედო სახოკიას თქმით, ხშირად ნაწერების გადაწერაშიაც შველოდა. ჩვენ ეს ხელთნაწერი შევუდარეთ ცახელის ხელს და მათშორის მართლაც არის მზგავსება. ყოველ შემთხვევაში, ეს ახლად ნაპოვნი ხელთნაწერი აკაკის ხელს არ ჩამოჰგავს. ძველად ცენზურაში წარსადგენ ნაწარმოებს ორ ეგზემპლიარად სწერდნენ და ავტორის გადანაწერი იშვიათად მიდიოდა ხოლმე საცენზურო კომიტეტში.

პოემა გადაწერილია რვეულად შეკრულ თაბხიან ქაღალდის ორივე კაბადონზე. სულ 131 გვერდია. ზომით 31 X 17 სანტ. ყდა არა აქვს.

პოემის სატიტულო ფურცელზე 1884 წლის 31 მარტის თარიღით, წარწერილია:

«По журналу Кавказского цензурного комитета 31 марта 1884 года определено: напечатание разрешить с исключением зачеркнутых на второй странице мест.

Председатель: Каятмазов
Член комитета: A». (გაურკვეველია). 

ცენზორს მართლაც ამოუღია შესავლის 12 სტრიქონი, რომელსაც წითელი მელნით ჯვარედინი ხაზი აქვს გადავლებული.

აი, ეს შესავალიც მთლიანად (აკრძალულს ხაზი ჩვენ გავუსვით):

ვინ დასთვალოს ზღვაში ქვიშა?
და ან ცაზედ ვარსკვლავები?
ვინ შეამკოს ღირსეულად
ქართველ-გმირთა მხარ-მკლავები?
ვინ მოგვითხრას მათი საქმე
უთვალავი, საგმირონი,
და ან მათზედ გადმოსული
მადლი ღვთისა და მირონი?
ნაშთი ძველი დიდებისა
არ გამქრალა ჯერაც ყველა;
დღესაც მისის შარავანდით
ნიშანს გვაძლევს ცისარტყელა.
შვიდ სამთავროს მოგვაგონებს
მოელვარე ის შვიდფერი
და გვამღერებს: „არ მომკვდარა!
გაიღვიძებს ისევ ერი!“
ამ იმედით ფრთა შესხმული,
ჩვენი გული სიამით სძგერს
და ოცნებაც ლაჟვარდ ფერად
წარმოგვიდგენს ქართლისა ერს,
წარსულ-ნერგზედ ახალ ნამყნის
ველოდებით შეხორცებას!
მით ვიქარვებთ აწმყო ნაღველს
და ვეძლევით აღტაცებას“.

ეს ხაზგასმული სიტყვები ამოგდებულია ხელთნაწერიდან და ასე უსრულად დაიბეჭდა 1884 წლის გამოცემაში. ხოლო როცა აკაკიმ ესევე პოემა 1898 წელს თავის „კრებულში“ გადაბეჭდა, აკრძალულ 12 სტრიქონიდან მხოლოდ პირველი ოთხი სტრიქონი შეაპარა ცენზორს. („შვიდ სამთავროს მოგვაგონებს“ და სხვ.) დანარჩენი 8 სტრიქონის დაბეჭდვა ვეღარ მოახერხა. ეს ორი ხანა პირველად ჩვენს გამოცემაში იბეჭდება.

გარდა ამისა ამ ახლად აღმოჩენილ პოემაში არის ოთხი ვრცელი ადგილი, რომელიც დღემდე არც ერთ გამოცემაში არ არის დაბეჭდილი, თუმცა ცენზორს იგი არ წაუშლია. ეს ალბად ასოთამწყობის დაუდევრობით მოხდა და ეს ვეებერთელა კორექტურული შეცდომები ასე დამახინჯებულად გადადიოდა ერთი გამოცემიდან მეორე გამოცემაში...

აი, რა იყო გამოკლებული და რა ემატება ჩვენს გამოცემაში დღევანდლამდე ყველა გამოცემასთან შედარებით:

იქ სადაც იწყება:

ვგონებ, რომ ვეღარ გაგვიმაგრდნენ ხვალ
ამ გაშლილ ველზე დაღალულები“.

(იხ. წინამდებარე გამოც. გვ. 55).

ამას მისდევს 8, დღემდე უცნობი, სტრიქონი:

„თუმც შეგვიძლიან თავზედ დავესხათ
ახლაც; ეს ჩვენთვის სულ ადვილია,
მაგრამ რადგანაც არ მოელიან
ეს ღალატსა ჰგავს და სირცხვილია.
გვიჯობს მივადგეთ გამოცხადებით
ისე როგორც რომ ვაჟკაცთ წესია!
და უკუღმართათ ნუ მოვმკით იმას
რაც ძველებს წაღმა დაუთესია!“

ცოტა ქვევით, სადაც იუწყება:

ჯოჯიკი არის მათი უფროსი
გაჭირვების დროს მოსაშველებლად, - (გვ. 56).

ამას მისდევს 12 სტრიქონი, რომელიც აგრეთვე პირველად იბეჭდება ჩვენს გამოცემაში:

„როდესაც ატყდეს პირველად ომი
და გაიმართოს ისრითი ბრძოლა,
გაიფანტენით, თორემ ძნელია
შეჯგუფებულად მტრებზედ მიწოლა.
და შემდეგში კი, ხელჩართულ ომში,
შეერთებულად უნდა იბრძოლოთ.
მხოლოდ გუნდ-გუნდათ დაჰყავით ჯარი
რომ ერთმანეთსა გამოუნაცვლოთ.
ძველი საფრისა და მდინარისკენ
ნუ დაუდგებით, გზები დაუგდეთ
და სხვაგან კი მათ ყოველი კუთხით
უნდა დაუხვდეთ და გაუმაგრდეთ!“ 

არ არის აგრეთვე არც ერთ გამოცემაში ეს ქვემორე მოყვანილი 26 სტრიქონი. გამომცემლების უყურადღებობას უნდა მიეწეროს ამ ნაკვთში პარალელი რითმის ობლად დატოვება: „ვეღარ უშველეს მიტყუებით მკვდარს“. ამ სტრიქონს რითმა არა აქვს. ახლად ნაპოვნ დედნის მიხედვით კი ამ ადგილას: სადაც იწყება „და თვითონაცა ზე აკვდებოდნენ“ (გვ. 66) მისდევს ეს 26, დღევანდლამდე უცნობი სტრიქონი - მთელი ეპიზოდი ქართველი სარდლების მამაცობისა:

„არვინ ელოდა აქ გადარჩენას:
ერთი ათს და ოცს ეჩხუბებოდა
და თუ ჯოჯიკი არ მოსწრებოდათ,
მაინც ვერავინ გადარჩებოდა.
მაგრამ ჯოჯიკმა იმათი სისხლი
ამოიგო და ჯავრი იყარა
და დაამწარა სკლიაროს ის, რაც
ერთხელ ღალატით მან გაიხარა!
გადაჰკრა ლახტი აფრანიკს თავზედ,
დასცა სიმწარით გარეტებული,
შედგა ფეხებით, უგმირა შუბი
და სასიკვდილოთ გაუპო გული.
როგორც დაჭრილი ვეფხვი, ბაგრატიც
ისე მივარდა მას ბარდაველი,
მაგრამ ჯოჯიკმა მოასწრო თვალი
და წაუჭირა მას ყელში ხელი.
ამ დროს გულდაგულ წამოეპარა
მას უკანიდან ვიღაც სპარსელი,
მაგარმ ხელიდან გავარდა ხმალი,
რომ დაინახა იქ გამრეკელი.
ამისმა მოსვლამ სრულად მიხადა
სკლიაროსის ჯარს ჯანი და ღონე,
რადგანც თან მოჰყვა სამი ათასი
მას მეომარი სულ თავ-მომწონე.
მაშინ ჯოგიკმა და გამრეკელმა,
გასამაგრებლად მისცეს მხარი მხარს...“

აი აქ ერითმება ის ორი სტრიქონი, რომელიც დაბეჭდილში გაურითმავად იყო დარჩენილი:

მაგრამ ამითი კი ორბელიძეს
ვეღარ უშველეს, მოტყუებით მკვდარს.

გარდა ამისა ძველი ტექსტით არ ჩანდა. რა დაემართა აფრანიკს. წინამდებარე გამოცემაში კი აფრანიკი მოუკლავს ჯოჯიკს („გადაჰკრა ლახტი აფრანიკს თავზედ და სასიკვდილოდ გაუპო გული“).

მეოთხე კარის მესამე თავში ჩვენი გამოცემით ემატება ეს ერთი ხანაც. იქ სადაც სწერია: „რაღაცა შიში ააკანკალებს“ (გვ. 71), ამას მისდევს ეს უცნობი სტრიქონები:

„ამ გვარად ჰფიქრობს დაბალი ხალხი,
ცრუ-მორწმუნობით არის შემცდარი
მაგრამ ამ გულწრფელ მათ შეცდომაში
მაინც სიწმინდე და მადლი არი“.

არის აგრეთვე სიტყვათა სხვაობა:

იყო:

განა გონებით გადასწყვეტს?
…………………. (გვ. 26, 1926 წ. გამოც.).

გულის თქმის წყურვილისაო.
………………….(გვ. 28, 1926 წ. გამოც.).
გულმა იწყო ფოლადობა.
…………………. (გვ. 31, 1926 წ. გამოც.).
და აჰა, აქა ამოდენ მკვდრებში.
…………………. (გვ. 64, 1936 წ. გამოც.).

გასწორდა:

განაგონებით გადასწყვეტს
…………………. (გვ.32, ჩვენი გამოც.).
გულის თქმის, ურვილისაო.
…………………. (გვ. 34, ჩვენი გამოც.).
გულმა იგრძნო ფოლადობა.
…………………. (გვ. 36, ჩვენი გამოც.).
და აჰა, ახლა ამოდენ მკვდრებში.
…………………. (გვ. 66, ჩვენი გამოც.). 

გარდა ამისა არის ზოგიერთი სტრიქონის ვარიანტი. მაგალითად ავტორს პირველად ჰქონია:

„ზურგში ურჭვია სომხის მახვილი
და გულზედ ადევს ქართველის ფარი“.

ამ დედანში აკაკის წაუშლია სიტყვა „სომეხი“, „ქართველი“ და ფანქრით ასე გაუსწორებია:

„ზურგში ურჭვია მას მტრის მახვილი
და გულზე ადევს მისივე ფარი...“
………………….………………….და სხვ.

ასე და ამგვარად ეს ისტორიული პოემა ჩვენს გამოცემაში სრულიად ახალი რედაქციით არის დაბეჭდილი. აქ აღდგენილია ის ხუთი მნიშვნელოვანი ნაკვთი (58 სტრიქონი), რომელიც დღემდე არსად არ ყოფილა დაბეჭდილი.

***

თორნიკე ერისთავი პირველად გამოვიდა ცალკე წიგნად 1884 წ. გამოსცა „ნობათი“-ს რედაქციამ. მეორედ - გადაიბეჭდა აკაკის ჟურნალ „კრებულში“, 1898 წ. №6. მესამედ - ცალკე წიგნად გამოვიდა 1908 წელს ქ. შ. წ. კ. გამავრცელებელი საზოგ. გამოცემა - აკაკის საიუბილეოდ. მეოთხედ - საქ. საისტ. და საეთნ. საზოგადოების გამოცემით გამოვიდა 1919 წელს, ქუთაისში. მეხუთედ - შევიდა აკაკის ოთხტომეულში, რომელიც სახელგამმა ს. გორგაძის და ა. აბაშელის რედაქციით გამოსცა 1926 წელს (ტ. II, გვ. 19). ამავე წელს (1926 წ.) გამოვიდა ცალკე წიგნადაც სერიაში: „სახელგამის სახალხო ბიბლიოთეკა“.

გარდა ამისა ეს პოემა რედაქტორის კომენტარიებით ყოველ წლივ იბეჭდებოდა ივ. გომელაურის სახელმძღვანელოში: ,,ქართველი მწერლები“ და სერგო გორგაძის ქრესტომატიებში: „ჩვენი ახალი მწერლობა" 1919 წ. გვ. 76; „ჩვენი ხალხური პოეზია“, 1921 წ. გვ. 218 და სხვ.

„თორნიკე ერისთავი“ შევიდა აგრეთვე აკაკის ერთ ტომეულში, სახელგამი, 1935 წ. გვ. 161; და აკაკის „რჩეულ ლექსებსა და პოემებში“, რომელიც სახელგამმა 1937 წელს გამოსცა „სასკოლო ბიბლიოთეკის“ სერიაში.

ესევე პოემა აკაკის დაბადებიდან 100 წლის იუბილესთან დაკავშირებით, გამოვიდა ცალკე წიგნად კ. ჭანტურიშვილის რედაქციით (საბლიტგამი, 1940 წ.). დაიბეჭდა აგრედვე აკაკის იმ ტომში, რომელსაც რედაქტორობს შ. დადიანი, ა. მაშაშვილი, გ. ქიქოძე (ფედერაცია, 1940 წ.).

„თორნიკე ერისთავი“ რუსულად სთარგმნა პოეტმა სერგეი სპასკიმ. ესევე პოემა სთარგმნა რუსულად პოეტმა კონსტანტინე ბოგდანოვსკიმ.

„თორნიკე ერისთავი“ სცენაზედაც იდგმებოდა ცოცხალ სურათად (იხ. ი. გრიშაშვილის საღამოს პროგრამა. ქუთაისი, 1915 წ. 5 მარტი. დასდგა რეჟისორმა კონსტან-ანდრონიმ. (კოწო ანდრონიკაშვილმა).

არის ცნობები რომ ივ. მაჩაბელი დიდათ აფასებდა ამ შესანიშნავ ისტორიულ პოემას. ალექსანდრე დიასამიძის გადმოცემით პირველი საჩუქარი, რომელიც მიიღო ტასო მაჩაბლისამ (ბაგრატიონ დავითაშვილის ასულმა) თავისი დანიშნულ ივანე მაჩაბლისაგან, იყო აკაკის „თორნიკე ერისთავი“.

ისტორიული პოემა

I

შვიდ თავას და შვიდ ხელას
ქართლის გამომსახველად
ბოჩო-კერპს აღმერთებდენ
ჩვენი მამები ძველად.

ჰქონდათ შიში და რიდი
ქანდაკის ძლიერების
და სიტყვებიც სჯეროდათ
მისის ქურუმ-ბერების.

როცა ქურუმი ვისმეს
დასდებდა რამე ბრალებს,
მაშინ ბოჩოც მრისხანედ
უყვრიალებდა თვალებს;

ხან მუცლით იძახოდა,
ხან დააქნევდა თავსა;
და თრთოლაში მოჰყავდა
ხალხი ამ სანახავსა.

მსხვერპლი მსხვერპლზედ მიჰქონდათ,
გულით ევედრებოდენ!..
ბოჩო ბოჩოთ რჩებოდა...
ქურუმნი მსუქდებოდენ.

მრავალმა საუკუნემ
განვლო შეურყეველად,
არვის ბოჩოს ღმერთობა
არ ჰქონდა საეჭველად.

სანამ არმაზ-ძლიერი,
სპარსეთით გადმოსული,
არ შეეტაკა ბოჩოს
უზომოთ გულ-მოსული.

მისის თანა-ღმერთებით
მოედო საქართველოს;
მაღალ მთებზედ აგებდენ
ბომონებს სამლოცველოს!

ერთი სამცხის გორაზეც
იყო ამაღლებული
და მისი ქურუმებიც
თვალთ-მაქცობით ქებული.

ამბობდენ, რომ „მათ სადგურს
გარედან კი ვხედავთო,
მაგრამ შიგ ფეხის შედგმას
შიშით ვერა ვბედავთო,

რადგანაც ავსილია
მადლითა და ძალითო
და ჩვენ იმ საიდუმლოს
ვერ ვიხილავთ თვალითო;

მხოლოდ გვესმის შიგნიდან
რაღაც ხმაურობაო,
თითქოს ღმერთებს ყოველ ღამ
აქვსთ საღმრთო სტუმრობაო.“

მართალს ამბობდა ერი,
ესმოდათ ღამით ხმები,
მაგრამ ღმერთების ნაცვლად
ილხენდენ ქურუმები!..

ერთხელ ჩვეულებრივად
სუფრა იყო გაშლილი;
გარს უსხდენ ქურუმები
სანოვაგით ავსილი.

რაც იმ დღეს კერპებისთვის
შეეწირა ერს მსხვერპლად,
რიგ-რიგისათ დაეწყოთ
ის სუფრაზედ უკლებლად.

სჭამდენ შეექცეოდენ
ერთად გულ-მადიანად;
ზედ ღვინოს აყოლებდენ
იმღერდენ ტკბილ-ხმიანად.

ერთმა მთავარ-ქურუმმა
კათხას მოავლო ხელი
და უთხრა მერიქიფეს:
„მოიტა ძველის ძველი

და პირამდე ამივსე
ჩემი კათხა რჩეული!..
ვინც რომ არ გამოსცალოს,
იყოს წვერებწყეული.

მჭვირვალი ლალის წვენი
სულ-ხორცივით ტკბილია!..
სიმართლეც ამაშია...
სხვა სუყველა ტყვილია!..

შენთანა ვარ ზარფუშო!
ნეტავ რათ მოგწყენია?
სანამ ქვეყანა ბრმაა,
ეს სოფელიც ჩვენია!

შესვი, გამხიარულდი,
არ გადაჰყვე ოცნებას
და მით არ უღალატო
ქურუმთა მაღალ მცნებას!“

ზარფუშ ერქვა ერთს მათგანს
მემანქანეს კერპების;
ის იყო სიქადული
და სიმტკიცე იმ კრების.

სამანქანო მის ქცევას
ვერ ასწრებდა ვერვინ თვალს;
უჩინრად მოქმედობდა
არ სტოვებდა გზა და კვალს.

ქურუმთა უხუცესის
იყო მარჯვენა ხელი
მისი მესაიდუმლე,
მისი თანამზრახველი

და ამან სთქვა პასუხად:
„ქურუმთა უხუცესო,
კანონია ის ჩვენთვის,
რაც უნდა დაგვიწესო!

რაც ბრძანეთ, ყველამ ვიცით,
არის ჩვენი ხელობა,
მაგრამ გვმართებს ხანდახან
წინა გამჭვრეტელობა.

ვაი თუ ჩვენს დიდებას
ერთხელ ბოლო მოეღოს
და რაც დღემდი კმაროდა,
ერს აწ ის აღარ ეყოს.

მართალია ბოჩოზედ
მან გული აიყარა,
მაგრამ გულ-მხურვალებით
ვერც არმაზს შეეყარა.

ასე ამბობს: „რომ ბოჩო
არ გამოდგა ღმერთიო!..
ეგებ მეორეც სტყუა,
თუ სტყუოდა ერთიო!..“

ეჭვი ერს გვიორგულებს;
შემცირდა სამსახური,
რაკი ჩვენს სასწაულებს
შეაჩვიეს თვალ-ყური.

დრო არის გამოვსცვალოთ
ჩვენის ხერხის საგანი
და უჩვენოთ ერს რამე
უჩვეულო მანქანი!“

ააშფოთა ამ სიტყვამ
მაშინ მთელი კრებული
და ერთმანეთს უმზერდენ
ცუდათ ჩაფიქრებული.

მხოლოდ მთავარ-ქურუმი
არ იმჩნევდა ამ სიტყვებს;
აგდებულის ღიმილით
უყურებდა განზედ სხვებს.

მოძმების რეგვენობა,
თითქოს ერცხვინებოდა,
თანაც მათ სიფრთხილეზე
გულით ეცინებოდა.

მერე სთქვა: „თქვენი ბრალი!
რა ცოტაზედ სწუხართო,
ისევ გამხიარულდით,
მოწყენილი ნუ ხართო!

ულოდნელმა სიტყვებმა,
როგორ დაგაღონათო?
მაგას მე არ ვფიქრობდი,
განა თქვენ გეგონათო?

მაგრამ ადვილი არის
მაგის გასწორებაო
და მაგისთვის მანქანი
სულ არ მეჭირვებაო.

თვალი არის ამ სოფლად
კაცის მოქმედებაო:
ზედი-ზედ რასაც ნახავს,
ყველა მოსწყინდებაო.

ნახული აქვს სუყველას
ჩვენი სასწაულიო
და რაღას გაიკვირვებს
ერთხელვე ჩვეულიო?

მაგრამ მე სულსხვაგვარად
დავიმონებ ერსაო,
დაუდებ გამოცანას
მის ჭკუის საფერსაო.

გაზდილი მყავს, თქვენც იცით
საოცარი გველიო.
არვინ არის გარეშე
იმისი მნახველიო.

შემოვახვევ სამსხვერპლოს
ცხოველთ მყლაპავ ბუასო
და ურჩს ჩვენის ნებისას
ის ასწავლის ჭკუასო.

მის უცნაურ გაჩენას
ღმერთებს დავაბრალებო
შვილებს მსხვერპლად მოვითხოვ,
მშობლებს გავამწარებო.

და როცა სინანულში
ჩავარდება ერიო,
მხოლოდ მაშინ გაქრება
გველიც მათი მტერიო“.

ეს სიტყვები მალამოთ
გულში მოხვდათ ცბიერებს,
შვებით აცმაცურებდენ
ულვაშებსა და წვერებს.

მადლს და ქებას უძღვნიდენ
მოხერხებულ უფროს ძმას
და ეძლეოდენ ისევ
უზომო ჭამას და სმას.

II

ახალგაზდა მზეჭაბუკი
შვენებაა ამ სოფლისა;
უფლის წული, დედის ერთა
ჩვენი სამცხის დედოფლისა.

დედის ძუძუთ გაზრდილია;
ნანატრივით ბედნიერი!..
თავს ევლება დედოფალი
და შეხარის მთელი ერი.

მათ სამთავროს სვე და ბედი
იმის კალთა-უბეშია!
დიდისა და პატარასთვის
თანასწორი ნუგეშია!..

ყველა უყვარს!.. ყველას უყვარს,
საზოგადო მოსიამე,
ლხინი არის სასახლეში
გაუსხლეტლათ დღე და ღამე.

მაგრამ დღეს კი უჩვეულო
სხვა რაღაცა ამბავია:
აღარც როკვა, არც ღრეობა,
აღარც ტკბილ-ხმა საკრავია.

იმათ ნაცვლად გამოისმის
გოდება და მოთქმა ზარი!
ოდას მეხი დასცემია,
დამქცევი და შემაზარი.

სასახლის წინ დედაწულით
მოუყრია თავი ერსა;
ჩამოწყვეტილ გულ-საკინძით
იგლეჯს თმას და ულვაშ-წვერსა.

გლოვის ნიშნად გულ-საზაროთ
აძახებენ საყვირ-ბუკსა
და ტირილით უკივიან,
უძახიან მზეჭაბუკსა.

მაგრამ მათი ეს გოდება
აღარ ესმის უფლის წულსა
უძრავად და უსულდგმულოდ,
შავ კუბოში ჩადებულსა.

თავს ადგია დედა მისი
გულ-ღია და თმა გაშლილი;
ჯერ კიდევ არ ემეტება
სასიკვდილოდ მისი შვილი.

ხან ეხვევა, ხან აკოცებს,
სათუთ სიტყვებს ეუბნება,
თითქოს უნდა ხელ-მეორედ
მისი სულის ჩაბრუნება.

ეუბნება: „შვილო! შვილო!
ნუ ეძლევი ხანგრძლივ ძილსო!
შენებურათ გაუცინე
დედას შენზედ დაღრეჯილსო!

შენს ერთგულებს ხმა გაეცი,
უალერსე ჩვეულადო!..
გმართებს მათი მასპინძლობა?..
თავს გადგიან წვეულადო!..

მზეჭაბუკის გახარებამ
არ შეგშვენის ეგ ყოფაო!
რაც იხუმრე, კმარა, შვილო,
დედას ისიც ეყოფაო!“

ნაღვლიანი დედის სიტყვა
გულსაკლავად ესმის კრებულს,
მაგრამ რა ქნან, ვერ შველიან
ჭირისუფალს გამწარებულს.

მაშინ წარსდგა დედოფლის წინ
ქვრივი ვინმე კადნიერი
და უამბო ისეთი რამ,
რომ გაკვირდა მთელი ერი:

„დედოფალო! ჩემს სახლში სდგას
ერთი ვინმე უცხო ტომი,
კაცის შვილის მოყვარული,
ყველასათვის კარგის მდომი.

ღმერთად ამბობს ვიღაც ქრისტეს.
აღიარებს მხოლოდ ერთსა
და იმის მეტს სულ არად ხდის
ქვეყნიერად არც ერთ ღმერთსა.

თანვე დააქვს ფიცარი რამ
ქალია ზედ დახატული.
თვით ყოფილა მისი შვილი
მოწაფე და მოციქული.

ამბობს: „მის ღმერთს ვინც იწამებს,
მაღლით ნათელს მიაფენსო;
საუკუნო უკვდავებას
მისცემს, მკვდრეთით აღადგენსო;

გაცოცხლება მკვდრების ეგებ
მოწაფემაც კი იცოდეს.
მიბრძანეთ და მე მოვიყვან,
თუ გსურსთ, რომ ის აქ მოვიდეს.“

კაცის თავზედ თუ ტრიალებს
უკუღმართი ბედის წერა,
გინდ საეჭვოც რამე უთხრან,
სანუგეშოდ მაინც სჯერა.

ქვრივის სიტყვა იმ კრებაში
არავინ არ დაიჯერა,
მაგრამ დედას კი იმედმა
გული ტკბილათ აუძგერა,

და მკურნალის მოსაყვანად
მოციქულებს ატანს თან ქვრივს,
აბარებს რა მასთან სიტყვებს
შესაბრალსა და დედობრივს.

III

სდგას დედოფალი სარკმელთან მუნჯად
და სულს უგუბებს მას ჭმუნვის ალი,
რეტ-დასხმულივით გამოშტერებულს,
გზისკენ უჭირავს მღელვარეს თვალი.

დარბაისლებიც, მის შემხედავი,
თანმგრნობის ნიშნად სდგანან მდუმარე
და მოხუც დედებს, გულ-ლმობიერებს
ცრემლები სცვივათ ღვარად მდუღარე.

კეკლუც-ქალებიც მკურნალს უცდიან,
თუმც არ ელიან მის სასწაულებს,
და მარტო მხოლოდ უცხო ტომობა,
ცნობის მოყვარეთ უღელავს გულებს.

გარედამ რაღაც უჩვეულო ხმის
ხრიალი ისმის, იღება კარი
და ულოდნელად მისის დამქაშით
სახლში შემოდის ქურუმთ-მთავარი;

ოქროქსოვილით ტან-შებურვილი
ეჟვნებს სხვადასხვა ხმით აჟღრიალებს
და უეცრობით შემკრთალსა კრებულს
ის უბრიალებს მრისხანედ თვალებს.

ამბობს: „უგნურნო და უმეცარნო!
როგორ ივიწყებთ დიდებულ ღმერთებს?
განა არ იცით, რომ მათი რისხვა,
მაგ კერძო სასჯელს თქვენც გაგიერთებს?

ჩვენს მარხვა-ლოცვას უნდა მადლობდეთ,
რომ გიგზავნიან მხოლოდ იმ ერთ გველს
და არა მრავალს, რომ შემოარტყან,
თქვენს ჩასანთქელად ირგვლივ მთელ სოფელს.

როგორ გაივლეთ ან გუნებაში,
რომ ჩვენს ღმერთებზედ აიღოთ ხელი
და მათ სანაცვლოდ ღმერთად იწამოთ,
ტანჯული, ვიღაც ნაზარეველი?

თვით სხვებისგან მკვდარს და მის მოწაფეს
სხვისი საშველი ვინ მისცათ ძალა?
აბა მოვიდეს და გამოცხადდეს
ვიღაცა არის ის მაწანწალა!..“

თითქოს უსულოდ რაღაცა ძალამ
ამ დროს კარები შემოანგრია
და გამოცხადდა საყოველთაოდ
იქ მოციქული წმინდა ანდრია.

ღარიბ სამოსლით მგზავრად ჩაცმული,
არ ბრწყინავს ძვირფას სამკაულებით:
ხელში უპყრია ხატი ღვთის-მშობლის,
თავ-ქუდ მოხდილსა, ფეხზედ ქალმებით.

მშვენიერისა სახის სიმშვიდე,
ციურის ძალის გამომეტყველი
და მის თვალების სიბრძნისა სიღრმე,
სარწმუნებელი და უეჭველი.

მჭვრეტელს ხიბლავენ უნებლიეთად
უცნაურისა რაღაც ძალითა
და სოფლის ღელვით, ურვილსა სულსა
ანუგეშებენ მომავალითა.

შეკრთა ქურუმი და ახალ მოსულს
ვერ გაუმართა კრებულმა თვალი;
გაკვირდა ერი და იმავე დროს
მის წინ დაემხო თვით დედოფალი.

და შეევედრა: „გეტყობა რომ ხარ
ამ ქვეყნიურად დიდი მკურნალი
და გამიცოცხლე ეს მკვდარი! მაზე
გამოიჩინე ეგ შენი ძალი.

და სასყიდელსა რასაც კი მომთხოვ,
შესაძლებელსა ამა სოფლიურს, -
მეც აგისრულებ სიამოვნებით,
ამაზედ სიტყვას გაძლევ დედოფლურს!“

„საბრალო დედავ! - სთქვა მოციქულმა -
მე, ჩემდა თავად, არა მაქვს ძალი
და ქვეყნიერად იმას ვასრულებ,
რასაც მიბრძანებს მაღლით უფალი. 

ის რომელმაც სთქვა: „თუ უეჭველი
კაცსა გულში აქვს სასოებაო,
მაშინ იმისის სიტყვა-სურვილით
მაღალი მთებიც აიძრებაო!“.

აი ეს არის იმისი დედა
წმინდა მარიამ ქალწულ-მშობელი
და ვინც იწამებს იმის ძეს ღმერთად,
მისი ძლიერი შუამდგომელი“.

გადიხარხარა ქურუმ-მთავარმა
და დაიძახა: „თქვენი მკურნალი,
როგორც ეტყობა ლაპარაკიდან,
ან გიჟი არის და ანუ მთვრალი:

თორემ ამ სიტყვებს განა იტყოდა
ადამიანი გონება მრთელი?
ყურს როგორ უგდებთ? არ გეკადრებათ!..
გააგდეთ კარში ვიღაც სულელი!..

ვსთქვათ, რომ დედოფალს უბედურებამ
ნაღვლით და შხამით მოურწყო ვნება
და შეურყია მცირე რამ ხნობით
საქვემდებაროს ჭკუა-გონება,

მაგრამ თქვენ მაინც დარბაისლებო,
როგორ იწამეთ გლახის სიტყვები
და საორგულო ჩვენის ღმერთების
ასმინეთ ყურთა საზარი ხმები,

მისი ვინც ასე შეუპოვრობით
არაფრად აგდებს ჩვენს ძლიერ ღმერთებს
და მათ სანაცვლოდ გვპირდება იმ ღმერთს
რომელიც ვითომც, მთებს ათამაშებს.

ხა! ხა! ხა! ხა! ხა!.. თუ სხვებს აცოცხლებს,
თვითონ რად მოკვდა სხვისგან ტანჯული?
და ან ღარიბად ასე რად დადის
მისი მოწაფე და მოციქული?“

სთქვა მოციქულმა: „ვინცა შენსავით
გადაყოლია უკუღმართ ვნებას,
ის ვერცა გრძნობით და ვერც გონებით
ვეღარ მისწვდება ღვთიურ გონებას,

ძე ღმრთისა, ქვეყნად მოვლინებული,
ჩემი მოძღვარი, ნაზარეველი
სამსხვერპლოდ მთელის კაცობრიობის,
თვისის უმანკო სისხლის მთხეველი,

წმინდა საკურთხად წინა განზრახვით
მისათვის იყო ის მოვლენილი,
რომ თვის სიკვდილით მას დაეთრგუნვა
სამარადისოდ ჩვენი სიკვდილი!

ამაღლდა ზეცად და მოწაფეთა
სამოციქულო გადმოგვცა მცნება,
რომლის ძალითაც კერპთ-მსახურება
ისე გაქრება ვითა ოცნება“.

საღმრთო გაბრძნობით მოსაუბრესა,
შესჩერებიან გაკვირვებული:
თუმცა გონება მათი ვერა სჭრის,
მაგრამ სიმართლეს გრძნობს მაინც გული.

და დედოფალიც წმინდა მოციქულს
შეჰვედრის მაღალ ხელ-აპყრობილი
და ეუბნება: „ვიწამებ შენ ღმერთს
თუ გაცოცხლდება ეს ჩემი შვილი!“

„ჩვენც თანახმა ვართ! კარგი სიტყვაა!“
დაცინვით ამბობს ქურუმთ-მთავარი -
„აჰა ბურთი და ჰა მოედანი!..
ჰე მაგის ძალა და აჰა მკვდარი!

თუ გააცოცხლებს, მაშინ ვიწამებთ
და აღვიარებთ იმ ნაზარეველს,
და თუ ვერა და, მაშინ ეგ თვითონ
უნდა მიეცეს მსხვერპლად ბუა-გველს!“

„მაშ გამეცალეთ! სთქვა - მოციქულმა -
ნუღა დარჩებით აქ ნურცა ერთი!..
დედაც გავიდეს!.. მარტო დავრჩები
და მომიმართავს ხელს ჩემი ღმერთი!“

გადის კრებული და მკვდართან მარტო
რჩება ანდრია აღელვებული;
რაღაც უცნაურ და უჩვეულო
სასოებითა ევსება გული.

იმსჭვალვის მისი მთელი არსება
ციურის ძალით, სახე მღელვარებს
და თვალებს რაღაც ღვთიურის ცეცხლით
შთაგონებულად ის აელვარებს.

ასვენებს ხატს და მის წინ მუხლ-მოყრით,
გულში მზრახველი, სდგას ის მდუმარე.
და სპეტაკ წვერებს ვით აიაზმა,
ზე ესხურება ცრემლი მდუღარე.

თვალწინ ეხატვის დიდი მოძღვარი,
სოფლიდან სოფლად სიმდაბლით მსვლელი
და ხშირად წიაღ იორდანისა
უკვდავებისა მქადაგებელი.

იგონებს: ქვეყნად მის მოვლინებას
ხორციელ ვნებას, ზე ამაღლებას
და შემდეგ მისთა მოციქულთადმი
მინიჭებულსა მაღალ უფლებას.

მით ალი საღმრთო ძლიერებისა
სრულად უკარგავს ხორციელ ეჭვებს;
შუამდგომლობას სთხოვს ყოვლად წმინდას
და სასწაულსაც მისგან სასოებს.

მიდის ცხედართან და ღვთის-მშობლის ხატს
ათრთოლებული ადებს სახეზე;
ხელს ჰკიდებს მკვდარს და თანავე სცდილობს,
წამოაყენოს როგორმე ზეზე.

და აჰა!.. ჰოი საკვირველებავ
მკვდარი ინძრევა, თვალებსაც ახელს
და ჯერ-უფერულ შემკრთალ სახეზედ
გამოსარკვევად ნელა ისვამს ხელს.

ერთი შეკრთომა შეკრთა ანდრია,
მაგრამ მოეგო ისევ გონებას
და მადლს სწირავდა მისის მაცხოვრის
მიუწდომელსა მაღალსა ნებას.

წამოჯდა მკვდარი, მიმოიხედა
და სთქვა: „რა ტკბილი იყო ეს ძილი,
შენ ვინ ხარ, რომ აქ თავზედ მადგეხარ?
არ უნდა იყო ამ ქვეყნის შვილი?“

„დიახ, მგზავრად ვარ თქვენში მოსული
უცხო ტომის და უცხო ქვეყნელი;
იქიდანა ვარ, სადაც ჯვარს აცვეს
ღმერთი იესო ნაზარეველი.

ის იყო ჩემი დიდი მოძღვარი
მე მის მოწაფე და მოციქული
და აღდგინება შენებრივ მკვდართა
მისგან მაღლით მაქვს მონიჭებული“.

„როგორ თუ „მკვდართა“? განა მე ვიყავ
მკვდარი და შენ კი მე აღმადგინე!..
არა, მე მახსოვს, რომ ერთხელ უცბად
გრძნობა დავჰკარგე და დავიძინე.“

„კიდეც ეგ არის კაცის სიკვდილი,
მაგით თავდება ჩვენი სოფელი
და თუ შენ ღმერთი არ შეგწეოდა
დღეს მოგელოდა საფლავი ბნელი.

აი ეს არის დღეს შენი მხსნელი
მის ძის წინაშე შუამდგომელი.
დედაა ღვთისა და ამის ძეა
ძე ღვთისა ქრისტე ნაზარეველი.

თვით დედოფალმა ის აღიარა;
სამარადისოდ იწამა ღმერთად
და მანაც მკვდრეთით შენ აღგადგინა
მის ძლიერების ერთ მაგალითად.

იწამე შენცა და მოგენიჭოს
ამიერიდამ მადლი უფლისა:
იქ ნეტარება სამარადისო
და სიხარული ამა სოფლისა“.

ესმის სიტყვები, თუმცა ჯერ კიდევ
ვერ არკვევს აზრებს უფლისა წული,
მაგრამ რაღაცა მას უჩვეულო
სიტკბოებითა ევსება გული.

და ნიშნად მეტის ნეტარებისა
ცრემლებს ღვრის გრძნობით, ვეღარ იღებს ხმას
და მოციქულსა ასე შეყურებს
როგორც დამხსნელს და საკუთარ მამას.

ხმაურობაა, გარეთ ჰყვირიან:
„რაღას გვიანობს მოციქულიო!
დრო არის ახლა რომ დაგვანახვოს
თუ შეუძლია სასწაულიო.“

მაშინ გავიდა მათთან ანდრია
და გაიყვანა თან უფლის წული:
შეშინდა ერი, და ძირს დაემხო
თაყვანის ცემით ზარდაცემული.

შეჰკივლა დედამ და მიაშურა,
გულში ჩაიკრა გიჟურად შვილი
და მომეტებულ სიხარულითა
გულ-მოსაოხი იწყო ტირილი.

ქურუმთ-მთავარმა, რა დაინახა
ძირს დამხობილი შემკრთალი ერი,
რომ თავის-თავი გადაერჩინა,
ძირს ემხობოდა თვითონც, ცბიერი.

დედებმაც ერთხმად დასძახეს გრძნობით:
„კურთხეულ იყოს წმინდა ანდრია!..
და ის ძლიერი მისი მოძღვარი,
რომელსაც სისხლი ჩვენთვის უღვრია!“

„ღმერთი ის არის, რომელიც ქვეყნად
ამგვარად აჩენს დიდ სასწაულებს
და არა ისა, რომელიც ჩვენგან
მსხვერპლად თხოულობს უმანკო შვილებს!“

დედაკაცების ამგვარ სიტყვებმა
მამაკაცებიც მოიყვანეს გონს;
დაიგრიალა ერთპირად ერმა
და მიაშურა კერპების ბომონს.

უარჰყო მან ის, რაც წინათ სწამდა
უშიშრად, მედგრად შელეწა კარი
და სადაც ძველი კერპები იდგენ,
იქვე ამართა მან წმინდა ჯვარი.

1884 წ.

რედაქტორის შენიშვნები

ანდრია პირველ-წოდებული

პირველად დაიბეჭდა 1884 წელს სასულიერო ჟურნალ „მწყემსში“, რომელიც გამოდიოდა დეკანოზ დ. ღამბაშიძის რედაქტორობით, (რედაქცია ზესტაფონში იმყოფებოდა, ჟურნალი კი ქუთაისში იბეჭდებოდა).

აკაკის ეს ნაწარმოები მეორედ დაიბეჭდა იმავე ჟურნალ „მწყემსში“ 1892 წ. №8, 9, 10 - რედაქციის შემდეგი შენიშვნით:

„ეს პოემა გადმოგვცა ჩვენ აკაკიმ იმ დროს, როცა ჩვენი გაზეთი ახალი დაარსებული იყო. იმ დროს მკითხველებიც ცოტანი გვყავდა და დღეს კი ბევრსა სურს ამ პოემის წაკითხვა; ამიტომ ხელახლად ვბეჭდავთ ამ პოემას ჩვენს გამოცემაში თანახმად ზოგიერთების სურვილისა.

რედაქტორი

„ანდრია პირველ-წოდებული“ ამავე წელს (1892) გამოვიდა ცალკე წიგნად: ამო- ნაბეჭდი მწყემსიდან - თავფურცელის მეორე გვერდზე ვკითხულობთ: «отдельный оттиск из №№8, 9 и 10 журналa «Mцкемсu». წიგნი დაიბეჭდა ქუთაისში, რედაქტო- რის საკუთარ სტამბაში.

ჩვენ ამ ნაწარმოების დედანი არ შეგვხვედრია. იბეჭდება „მწყემსის“ რედაქციის მიერ გამოცემულ წიგნაკიდან უცვლელად, ხოლო ზოგიერთ სტრიქონში აღმოჩნდა კორექტურული შეცდომა, მარცვალთა მეტნაკლებობა; ჩვენ ეს შევასწორეთ ამ რიგად.

იყო:

1. „და თანაც მათ სიფრთხილეზე“ (გვ. 9. 1892 წ. გამოც.).

ლექსი რადგან 7 მარცვლოვანია, ამიტომ „და“ ამოვიღეთ, ასე - „თანაც მათ სიფრ- თხილეზე“ (იხ. ჩვენი გამოც. გვ. 83).

იყო:

2. „თვალი არისო ამ სოფლად“ (გვ. 10), აქაც ერთი მარცვალი ემატებოდა: გაკეთდა ასე - „თვალი არის ამ სოფლად“. (ჩვენი გამოც. გვ. 83).

იყო:

3. „თვით სხვებისაგან მკვდარს და მის მოწაფეს“. ამ თავში ლექსი უკვე ათმარცვ ლიანია, და 1892 წლის გამოცემით კი 11 მარცვალი გამოდიოდა (გვ. 18). ჩვენ ეს კორექტურული შეცდომაც გავასწორეთ: „თვით სხვებისგან მკვდარს და მის მოწაფეს“ (გვ. 88).

4. ერთ ადგილას (გვ. 29) ასე იყო: „და მომეტებულ სიხარულით“. აქ გავაკეთეთ სიხარულითა, როგორც ლექსწყობა მოითხოვდა (გვ. 93).

5. ერთი რითმის პარალელი არ არის აკაკისებური რითმით შეკრული: „ღმერთებს“ - „მთებს ათამაშებს“. შეიძლება დედანში იყო „ღმერთებს - ათამაშებს მთებს“, მაგრამ აკაკის ავტოგრაფის უქონლობის გამო, ჩვენ ეს ადგილი ისე დავტოვეთ, როგორც პირველად დაიბეჭდა.

პოემა „ანდრია პირველწოდებული“ რუსულად სთარგმნა ვლ. პ. ლებედევმა (იხ. მისი ლექსების წიგნი: «Tихия песни». 1901 წ. C.-Пeтepбypг, გვ. 133).

კულა გლდანელი და ნესტორ ესებუა

მესტვირული

ამბობენ: კულა გლდანელი
განთქმული ფალავანია;
მან საჭიდაო გამართა,
მოავლო გალავანია;
რკინის კარები აუბა,
ზედ მიაგორა ქვანია;
მუქთად არავის შეუშვებს...
არცა ვინ შეუყვანია.

იძახის: „მოჭიდავე ვარ,
საქვეყნოდ გამოსულიო;
მოვიდეს შესამოწმებლად,
ვისაც კი ერჩის გულიო;
მაყურებლებიც მობრძანდენ,
წარმომიდგინონ ფულიო;
თუ არა - მუქთს და ნისიას
არ მიწერს ჩემი რჯულიო“.

ეგ სოფლელებმა შეიტყვეს,
სთქვეს: „როგორ შეიძლებაო?
მამა-პაპური გასტეხა
წესი და ჩვეულებაო!
დუქანზე რომ სცვლის მოედანს,
ვინ მისცა ამის ნებაო?
წვერ-ულვაშს ჰყიდის ვაჟკაცი
და არც კი ერცხვინებაო?!“

მაგრამ გლდანელი რას დასდევს?
იღებს და იღებს ქირასა,
საჭიდაოზე ნავარდობს
ვეფხვივით ყოველ კვირასა:
ზოგს სარმით აკოტრიალებს,
ზოგი გადაჰყავს ყირასა;
ვერ მოინახა თანსწორი
ამ ქართლ-კახეთის პირასა.

ეს იმერლებმა შეიტყვეს,
შუბლში იტკვლიცეს ხელია:
„ნუ-თუ ქართლსა და კახეთსა
ვაჟკაცი შემოელია?!
აქ რაღაც ცბიერობაა
უთუოდ საეჭველია!
უნდა ეშველოთ როგორმე,
თუ სადმე მისაშველია.

„როგორ თუ მთელი ქვეყანა 
მან ასე აიბუაო?
მოდით, გავგზავნოთ აქედან
მეგრელი ესებუაო!
ისე დაბლაგვოს, ღვთის მადლმა,
როგორც რომ დანის ყუაო;
მაშინ იტლინკოს გლდანელმა,
მერე ისწავლოს ჭკუაო“.

მიიხმეს, უთხრეს მეგრელსა:
„ვაჟკაცობის გაქვს ნიჭიო!
ნუ გეშორება კორტოხი,
წადი გადადგი ბიჯიო!
სირცხვილს ნუ გვაჭმევ, გალახე
ი თავგასული ბიჭიო;
იმის მომხრეს და დამქაშებს
აუკარ კბილის კრიჭიო“.

მაშინ წამოდგა ნესტორა,
სიმდაბლით მოუბარია:
„უფროსები ხართ და ჩემგან
არ გეკადრებათ ვარია. 
თუ გავიმარჯვე, აქავე
ჩამოვალ მომცინარია.
თუ ვერა, კომბალს ავიღებ
და წავალ, სადაც ცხვარია“.

გზა დაულოცეს, წავიდა
მიდის და მიუხარია;
ნავარდით გადაიარა
მინდვრები, მთა და ბარია;
კორტოხი გადაირბინა,
თითქო გრიგალი ქარია;
ქალაქს ჩავიდა, უცხოობს,
იქ არ ჰყავს მეგობარია.

მზე შუბის ტარზე დასულა,
დასავლეთს მიეწურება...
ამდენი ჯარი სად მიდის?
ნეტა რას მიეშურება? -
საჭიდაოზე მიდიან,
სეირის უნდათ ყურება,
ვინც ვერ მოასწრებს, იცოდეთ,
რომ მის ბედს დაემდურება.

გლდანელის საპირდაპიროდ
აქ ვიღაც გამოსულაო,
მაგრამ ყურებსაც არ იბერტყს
ჩვენი ნაქები კულაო;
ამბობს: „ამისი ტოლები
აქ ბევრი გალახულაო,
და ესეც ისე გავპენტო,
როგორც რომ ბამბის ქულაო“.

მეგრელსაც უთქვამს: „მობრძანდი,
ჰა, ესეც მოედანიო!
ვაჟკაცს არ შვენის ტრაბახი
და მეტი სიტყვის თქმანიო;
ეგ დიაცების საქმეა,
სუსტ გულის მოსაფხანიო;
აწ ჩემიც ნახე ბიჭობა,
დაგეძებ დიდი ხანიო.“

გამოდის კულა გლდანელი
მხარბეჭა, ტანშიშველია;
ჯეირანივით ნავარდობს,
მაღლა ხტის, როგორც შველია;
ტანზედაც ერბო წაუსვამს,
რომ ვერ მოავლონ ხელია;
გარს ახვევია ამქრები,
სუყველა მისი მშველია.

მეორე მხრიდან მეგრელი
გამოძვრა, როგორც ტურაო;
რომ დაინახა გლდანელი,
ლომივით მიაშურაო;
მკლავებში ხელი მოავლო
და ერბომ აიცურაო;
კინაღამ უცბად გაფუჭდა
და ბედი მოიმდურაო.

განზე გაუხტა მატყუარს,
სისწრაფით მოიშორაო;
ამბობს: „ხელს ვეღარსად ვკიდებ,
რა ცუდად მომაღორაო?!“
მივარდა, გულში ხელი ჰკრა,
ბურთივით გააგორაო;
ვეფხვივით ზურგზე დაახტა,
დათვივით მოიტორაო.

ქვეშ დევს, ფართხალობს გლდანელი
ცდილობს ზე წამოდგომასა;
ზეიდან მტკავლავს ნესტორი,
თითქოს იღებდეს ზომასა;
თან ეუბნება დაცინვით:
„კულა, ნუღარ სწევ შრომასა,
უფრთხილდი, თან არ გადაყვე
შიშსა და გულისწყრომასა!“

ფეხებში ხელი მოჰკიდა,
თავდაღმა დააყირაო;
საცეცხლურივით დაკმევა
ოთხკუთხივ დაუპირაო;
იმისი მაყურებლები
სუყველა გააკვირაო;
კულა გლდანელის მომხრენიც
უწყალოდ აატირაო.

ასე გაფუჭდა გლდანელი,
განთქმული მოჭიდავეო.
თურმე იძახის ტირილით:
„გავბრიყვდი, დავაშავეო,
რომ ჩემი დიდი სახელი
უბრალოთ გავათავეო,
მაგრამ ნუგეშად ეს მრჩება,
რომ ხალხი გავატყავეო“.

1888 წ.

რედაქტორის შენიშვნები

ჭიდაობა

აკაკიმ ეს პოემა პირველად დაბეჭდა ონელი მესტვირეს ფსევდონიმით. გამოვიდა 1888 წელს ცალკე წიგნად, რომელსაც ასეთი თავფურცელი აქვს: „კულა გლდანელი და ნესტორ ესებუა, მესტვირული ლექსი. თქმული ონელი მესტვირესი. თბილისი, გრ. ჩარკვიანის სტამბა“. წიგნი დაცენზორებულია 1888 წლის 23 აგვისტოთი.

წინამდებარე ტექსტი ამ გამოცემას ემყარება.
როდის დასწერა აკაკიმ ეს პოემა?

სერგო გორგაძე სწერს: „ჭიდაობა-გლდანელი და ესებუა დაწერილია 1890 წლის 15 ნოემბერს“ (აკაკის „რჩეული ნაწერები“, ტ. II, 1926 წ., გვ. 341). ს. გორგაძეს ხელთ ჰქონია ამ წიგნის 1924 წლის გამოცემა, სადაც ეს თარიღი შეცდომით არის ნაჩვენები.

საქმე ის არის რომ 1924 წელს ნესტორ ესებუამ თბილისში გადაიხადა თავისი იუბილე. ამ დღისთვის გამოვიდა აკაკის ეს ცნობილი პოემა. გამომცემლებმა ტექსტში მთელი რიგი თვითნებური შესწორებანი შეიტანეს, იუბილიარის პატივსაცემად ლექსის ბოლოში ჩამატებულ იქნა სიტყვა „ნესტორი“ და თარიღიც აურდაურიეს. აი, საიდან გავრცელდა ამ პოემის შეცდომით ნაჩვენები 1890 წელი!

აკაკის ჰქონდა:
(1888 წ.)

1. ეს იმერლებმა შეიტყეს
შუბლში იტკვლიცეს ხელია.
***

2. ისე დაბლაგვოს, ღვთის მადლმა,
როგორც რომ დანის ყუაო.
***

3. კორტოხი გადაირბინა,
თითქოს გრიგალი ქართა.

4. თურმე იძახის ტირილით:
გავბრიყვდი, დავაშავეო,
რომ ჩემი დიდი სახელი,
უბრალოდ გავათავეო.

აკაკის გაუსწორეს:
(1924 წ.)

1. ეს ქუთაისში შეიტყეს
შუბლში იტკვლიცეს ხელია.

***

2 ისე დაბლაგვოს, იცოდეთ,
როგორც რომ დანის ყუაო.

***

3. ქოჩორა გადაირბინა,
თითქოს გრიგალი ქარია.

***

4. თურმე იძახის ტირილით:
გავბრიყვდი, დავაშავეო,
რომ ჩემი დიდი სახელი
ნესტორას ჩავაბარეო.

ჩვენს გამოცემაში აღდგენილია 1888 წლის დედანი და თარიღადაც ეს წელი დავადგინეთ.

კულა გლდანელის საბოლოო დამარცხება ამ წელს მოხდა. „ივერიაში“, ძველი მოჭიდავის ხელმოწერით დაიბეჭდა გლდანელის და ესებუას ჭიდაობის შესახებ სანიაზო რეცენზია. აი, ერთი ადგილი ამ წერილიდან:

„... მეოთხედ და უკანასკნელად იქით კვირას იყო დანიშნული იმათი ჭიდაობა - სწერს „ივერია“ - ბაღი ხალხით გაივსო, ტევა აღარსად იყო. გამოვიდა გატიტვლ-ებული გლდანელი სარბიელზედ ლომივით და გაიბერტყა!.. თითქოს ძარღვებმა წკრიალი დაიწყესო!.. მართლა სასიამოვნო სანახავი იყო ეს ხელოვნურად ნაკვეთი კაცი. მისი შემხედვარე იტყოდა თუ ხელოვნებით ჩამოსხმული ბერძნული სტატუა არისო. იმისი მაყურებელი ვერ წარმოიდგენდა, რომ გლდანელისათვის შეებედნა ვისმეს, ან გოლიათს, ან სპილოს და ან ვეშაპს, ასე იპარავდა იმისი სიკარგე ადამიანის თვალს. ამ დროს მეორე კუთხით გაიპო ხალხი და გამოვიდა ერთი მაღალის ტანის გამხდარი ახალგაზდა. ის იყო გლდანელის მეტოქე - ესებუა. გამოვიდა და, ფერწასული, მიემართა გლდანელს.

შემოუტია გლდანელმა ისეთ ნაირად, რომ თითქოს ტყე და ველი თან მოაქვსო, მაგრამ მეგრელმა ჰკრა გულში ხელი და უკანვე გაისროლა. რამდენჯერმე გაუმეორა ეს ფარი და ბოლოს კი ეცნენ ერთმანეთს. არ გაუვლია დიდხანს, რომ გლდანელი ჰაერში შეტრიალდა და პირდაღმა დაეშვა დედამიწაზე. ზეიდან მოექცა ესებუა და დააჭედა ხმელზე. იწყო ფართხალი კულამ, როგორც კაკაბმა ქორის კლანჭებში, მაგრამ ვეღარა გააწყო-რა. ისეთ ნაირად აწვებოდა ზემოდგან მეგრელი, რომ კაცს ეგონებოდა, მიწა გამხმარი რომ არ იყოს, ქვესკნელში ჩააძვრენსო“. („ივერია“, 1888 წ., №169. 12 აგვისტო).

შეიძლება ძველი მოჭიდავე აკაკის ფსევდონიმიც იყო? აკაკის ლექსსა და ამ რეცენზიას შორის ახლო მზგავსებაა: ორივე 1888 წლის აგვისტოში დაიწერა!

აკაკი წერეთელი დიდათ იყო გატაცებული ქართული ჭიდაობით. 1876 წლის „დროებაში“ მოთავსებულ წერილს, რომ თავი გავანებოთ, აკაკიმ გლდანელსა და ესებუას ჯერ კიდევ 1886 წელს უძღვნა ვრცელი წერილი ილიას „ივერიაში“.

აკაკის ამ წერილს შენიშვნებში მთლიანად მოვიყვანთ, როგორც პოემის დამატებას:

გლდანელი და ესებუა

უხსოვარ-დროიდან შემოღებულ ჭიდაობას ჩვენში ყოველთვის რაინდული ხასიათი ჰქონია და დღეს კი ერთი ხანია, რაღა[ი] გლდანელმა თავი იჩინა ვაჭრულ გზას დაადგა. დღესასწაულზე და კვირა-კვირაობით ეს ახალი ფალავანი, „კულად“ წოდებული გლდანელი, ჰმართავს ბაღებში სარბიელს და ას-ას მანეთიანებს იდებს ჯიბეში. ქვეყანაზე არ გვეგულება დღეს არსად არტისტი, რომ ამ მოჭიდავესავით გაუჭირლად იხვეჭდეს სასყიდელს. დაიჭიჭყინებს თუ არა ერთ-ორს ზურნა, თითქმის მეზურნე რიგიანად სულის ჩაბერვასაც ვერ ასწრობს გლდანელი სარმას გამოუსვამს ერთ ვინმეს (ხშირად მეთულუხეებს) და გადასჩეხს ხოლმე. აი, ამ ერთი წამის შექცევაში იღებს თითო მანეთსა და ათ-ათ შაურს! საკვირველია, ზოგიერთი კაცი!.. ჩვენი ვაჟბატონების საქმე მეტად გასაოცარია: ისინი, რომელთაც ,,სული“, „გული“ და „ფული“ ერთმანერთზე გადაუბამთ, საჭიდაოზე გარბიან და რამოდენიმე მანეთს ხარჯავენ, მაშინ როდესაც სხვა რამ სასარგებლო საქმეზე საზოგადოთ მწყრალად ბრძანდებიან!.. აბა მივიდეს რომელიმე გაჭირვებულ დედათაგანი მათთან და შესტიროს, შვილს მიგდებენ სასწავლებლიდამ და თითო-ოროლა გროშით დამეხმარეთო, თუ გაკიცხული არ გაგისტუმრონ. ამათთანა ხალხის ფული, ოხრად ნაშოვნი, რომ საოხრეთში წავიდეს, ბევრს მაინცა-და-მაინც არ ვინაღვლებთ, მაგრამ ჩვენ დაბალი ხალხი, მუშა ხალხი გვებრალება, რომ იმათაც ტყავს აძრობენ და დღიურ ლუკმას პირიდან აცლიან.

მთელის კვირის განმავლობაში დაღალულსა და გულ-დათუთქულ მუშას, კვირაში ერთხელ, რასაკვირველია, ეჭირვება შესვენება და თავის შექცევა. მუსიკა და ოპერები მის სულიერ მოთხოვნილებას ვერ აკმაყოფილებენ და მხოლოდ ერთად ერთიღა სასიამოვნო ჭიდაობა დარჩენილა, რომელიც იმის გულს იზიდავს. სპეკულატორები ამით სარგებლობენ და სცარცვენ... უკანასკნელი ბილეთი, რომელიც მათ უნდა იყიდონ, ექვსი შაური ჰღირს, მაშინ, როდესაც მხოლოდ თვითო შაურს რომ ართმევდნენ, საკმარი იქნება. ამას გრძნობს წვრილ-ფეხობა და მისი ბრალია, რომ გლდანელმა საერთო თანაგრძნობა ვერ მოიპოვა, როგორც განთქმულმა მოჭიდავემ!.. ხიზამბარელთან, ან კოპიტაშვილთან მაგის ხსენებას ხალხი შეურაცჰყოფად მიიღებს და დამარცხებულ ღოღაძეს დღესაც უფრო თანაუგრძნობენ, ვიდრე გამარჯვებულ გლდანელს. ამას წინად ხმა გავარდა, რომ ბათუმში ვიღაც ახალგაზდა მეგრელმა ესებუამ დაამარცხა გლდანელიო!.. ბევრს არ ეჯერა ეს ამბავი და მართლა რომ ძნელი დასაჯერებელიც იყო... ჯავრზე მოსულმა ესებუამ, კვირას ხელმეორედ გამოითხოვა გლდანელი და გაიმართა ჭიდაობა.... დიდძალი ხალხიც დაესწრო. გამოვიდა მოედანზე პირველად კულა, ჩვეულებრივად შეიკუნტრუშა და ხალხს თვალი გადაავლო, უთუოდ მისთვის, რომ გაეგო ბევრია შემოსავალი, თუ არაო. თავის იმედი და გამბედაობა ეტყობოდა... ბოლოს გამოვიდა ახალგაზდა მეგრელიც, კარგი თვალტანადი, ეტყობოდა, რომ შემკრთალი იყო.

ეძგერენ ერთმანეთს... გლდანელმა დაბერტყა პირველად ესებუა, ისე ძლიერ დაატრიალა, რომ ყველას ეგონა, მოსხლეტს დედამიწიდგან და ჰაერში აიტანსო, მაგრამ ბოლოს თავი შეიმაგრა ახალგაზდა მოჭიდავემ და შორს გადააგდო გლდანელი, რომელიც პირ-დაღმა და დაოთხებულად დაეცა. - წამოხტა ზეზე, მოუბრუნდა გაბრაზებული ფალავანი და წამოიკიდა ზურგზე ესებუა, გადაიტანა კიდეც. ცალი გვერდი დააკვრევინა, მაგრამ ვერ დაიმორჩილა, თუმცა ყელში უჭერდა ხელს. ადგნენ და ხელმეორედ შეიბნენ: კიდევ გადიტანა გლდანელმა პირველზე უფრო მარჯვედ, მაგრამ კიდევ ვერ დაიმორჩილა და ტყუილად სცდილობდა, რომ მისთვის სახე მოეგრიხა და ამითი მაინც დაემორჩილებინა. კიდევ წამოდგნენ და მესამედ შეუტიეს ერთმანეთს. მაშინ კი გათამამებული მეგრელი მივარდა ვეფხვივით და ცოტა ხნის შემდეგ წაიქცა გლდანელი. გამარჯვებულმა ორივ მხრებზე ხელები დააჭირა და დაიმორჩილა. - ეს მორევა შემთხვევით იყო, თორემ ძნელია ისეთი განთქმულის ფალავანდის უძრავად დამორჩილება, როგორიც გლდანელია. როგორც დახელოვნებული, გაწვრთნილი და გათამამებული მოჭიდავე გლდანელი ბევრად უფრო მაღლა სდგას ესებუაზე, მაგრამ სიმარდე და მოხდენილობა, თითქმის რაინდული ქცევა, ახალგაზრდა ესებუას მეტი აქვს... როდესაც გავარჯიშდება ჭიდაობაში, მაგასთან გლდანელი ვეღარ მოვა და ხალხის გულსაც ადვილად მოიგებს. მხოლოდ ამას ვურჩევთ ესებუას, და აგრეთვე სხვა მოჭიდავე ქართველებსაც, რომ ნუ შებღალავენ მამაპაპურ ჩვეულებას, ვაჟკაცობით ვაჭრობა... ზნეობით ბინძურობაა... იჭიდაონ უსასყიდლოდ და მხოლოდ საჩუქარს დასჯერდენ ხოლმე. და თუ მაინცადამაინც არა, საწყალ ღარიბ მუშა ხალხს დიდ ქირას ნუ ართმევენ. („ივერია“, 1886 წ., №192, 6 სექტ.).

I

ასი წლის მეტის ვიქნები, -
ასე დაიწყო. კიკოლამ, -
გამომწვა, გამომაბრძმედა
ამ წუთისოფლის მიყოლამ.

მადლი ჩემს გამჩენს, ჯერ კიდევ
არ დამკლებია ძალ-ღონე.
ვარ ბევრი-რამის მნახველი
და უფრო მეტის გამგონე.

ხსოვნა ისევე სრული მაქვს,
არ დამკლებია გონია:
თვალწინ მიდგია, რაც ვნახე
და ან რაც გამიგონია.

ძველის და ახლის მოწამე
სხვა ჩემისთანა ძვირია!..
მე გეტყვი და შენ დამღერე...
შუამავალი სტვირია!..

ბევრი მინახავს დიდკაცი,
მაგრამ ზურაბი¹ სხვა იყო!
იმისი ყოფა-ცხოვრება
დაულეველი ზღვა იყო!

იმისი ციხე-დარბაზი
ცას თავით ებჯინებოდა;
მისი მტერი და ორგული
შიშით ცოცხლადვე დნებოდა.

შორსგამჭვრეტელი, ჭკვიანი,
ცხრა მთას გადაღმა ხედავდა;
ხელში ეჭირა თვით მეფე -
უმისოდ ვერას ჰბედავდა.

ასე ბრძანებდა: „ხომ ხედავთ
ამ ჩემ მარჯვენა ხელსაო?
მთელს იმერეთში არ გავცვლი
სახლთხუცეს-წერეთელსაო!!

ამის მტერი და ორგული
მოღალატეა ჩემიო!...
უსიტყვოდ დაემორჩილოს
ამ ჩვენი ქვეყნის თემიო!“

სუყველა ამას ჰფიქრობდა:
„მოგვიჯადოვა მეფეო...
ვაი-თუ ბოლოს გასწიროს
სიკეთე მოიეფეო!“

ფიქრობდენ, მაგრამ ხმამაღლა
ვინ გაჰბედავდა ძრახვასა?
უხმოდ იკლავდენ გულისთქმას,
ჰშიშობდენ რისხვის ნახვასა!

მე და ჩემი ძმა, ორივე,
შინაყმად ვახლდით ძლიერსა;
ვერვინ გვნახავდა მის ხელში
შიშველს, მწყურვალს და მშიერსა.

მრისხანე იყო - ხანდახან
სულ უბრალოზე სწყრებოდა,
მაგრამ სხვებს მაინც ის ჩვენი
შავბედი ენატრებოდა,

რადგან მის საყმოს ვაგლახად
ვერავინ რასმე ჰკადრებდა:
ზვიადი იყო ბატონი -
სხვებს თავს არ გაუყადრებდა!

მთელს მის საყმოში ჩვენ ვყავდით,
ორივე ძმები, რჩეულად,
არ გვიშორებდა არც ერთ წამს,
ყველგან თან ვახლდით ჩვეულად.

ჰბრძანებდა: „ბერიკს, მამათქვენს,
მიუძღვის სამსახურიო...
იმას მიჰბაძეთ! გეჭიროსთ
ფრთხილად თვალი და ყურიო!

ხომ იცით, ერთგულს არ ვერჩი
არ გავახარებ. ორგულსო...
მონა ურჩი და მზაკვარი
თვით მეუფესაც კი სძულსო!“

ჩვენ რა გვეთქმოდა? და მხოლოდ
თაყვანსა ვცემდით მონებით,
თავდადებული იმისთვის
სიცოცხლით, გრძნობით, გონებით.

II

ერთხელ დავარდა ჩვენში ხმა:
ქართლს მოსდგომია ჭირიო,
ასაკლებ-ასაოხრებლად
შეუკრავთ თათრებს პირიო;

აღა-მაჰმად-ხან მოუძღვისთ,
თეირნით წამოსულიო,
ქალაქს უპირებს აღებას
ის ხოჯა გულმოსულიო!

განრისხდა მეფე ირაკლი -
გალომებული, ხელია...
სთქვა: „ვაი, რა დროს მომასწრეს,
ღონე რომ შემომელია!!.

სიბერემ დამაუძლურა,
დამიუძლურდა ერიო,
თორემ ამ თავისაგდებას
ვერ გაბედავდა მტერიო.

ათ-ათი მოჰყავს თითოზე,
სჩანს, იმედი აქვს რიცხვისო;
მაგრამ ქართველი ვაგლახად
არვისგან გაიკიცხვისო:

ან მოჰკლავს, ან შეაკვდება,
სირცხვილს კი არ სჭამს გმირიო,
მაგრამ გაწყდება ქვეყანა
და ამას უფრო ვტირიო!..“

წარსდგა სოლომონ² მდივანი,
სთქვა: „სიტყვას გკადრებთ ერთსაო:
გარდუვალია ჩვენს თავზე
ის, რაც სურს მაღალ ღმერთსაო!

წინ ნუ შევხვდებით მომსვლელ მტერს,
აქ შევაგროვოთ ჯარიო;
ტფილის-ქალაქში გავმაგრდეთ,
დავკეტოთ ციხის კარიო.

შევატყობინოთ სოლომონს³,
რომ მოგვაშველოს ჯარიო,
და მაშინ ამოვიყაროთ
ყიზილბაშების ჯავრიო!“

დაუჯდა რჩევა ირაკლის
და მდივანს მადლი უბრძანა.
საჩქაროდ წიგნი დასწერა,
შვილიშვილს გამოუგზავნა.

III

მოეწერა: „მეფობით ძმავ,
სისხლით ჩემო შვილიშვილო,
მაგრამ შვილის თანასწორო,
საიმედო ნუგეშ-ტკბილო!

ღმერთმა ის დღე შენს მტერს მისცეს,
რაც დღე ადგეს პაპაშენსა:
აოხრებას უპირებენ
მის ნაღვაწს და მის ნაშენსა!

თეირანით წამოსულა
ხოჯა-ხანი, ის ღვთის მტერი,
და უნდა რომ ჩვენს ქვეყანას
აადინოს რისხვით მტვერი;

ჯარი მოჰყავს უთვალავი,
მე არ მყავს არც მეათედი...
სიბერის დროს ღმერთს შევძულდი
და მღალატობს, ვხედავ, ბედი.

ვფიცავ ზენას, უბრალო ვარ!..
შინ საქმე მაქვს არეული!...
ყველა ერთად ამტეხია:
შინ მყოფი და გარეული.

ოხვრით ვხედავ უფლისწულებს,
რომ ერთმანეთს ჰგლეჯენ კალთას;
სხვადასხვა მხრით მიიწევენ,
ზოგი „ალთას“, ზოგი „ბალთას“!..

ანდერძი და ჩემი აღთქმა
გამიცუდდა, გამიქარწყლდა:
დაბალ ღობედ მივაჩნივართ -
უძლურიც კი გამიძალდა...

შინ ბევრი მყავს მოღალატე,
გარეთ-მტერი უთვალავი!..
რას გააწყობს მარტო ჩემი
ფარ-ხმალი და გულ-მკერდ-მკლავი?!

მას შემდეგ, რაც საქართველო
ორ ნაწილად გაყოფილა,
მშვიდობა და მოსვენება
აღარც ერთში არ ყოფილა.

გვავიწყდება, რომ ძმები ვართ,
ერთმანეთის განაყარი;
ერთის სისხლით მორწყული გვაქვს
მინდორი, ტყე, მთა და ბარი.

ერთის დედის ძუძუები
არის ამერ-იმერეთი!..
ჩვენ ძმები ვართ, ტყუპის ცალი,
საქართველო-დედა ერთი!..

ცალი ძუძუ რომ ჩამოსჭრან
და შიმშილმა მოჰკლას ერთი,
ცალ ძუძუს და მეორე ძმას
რაღა შვებას მისცემს ღმერთი?

მოდი, შვილო, მომესწრაფე,
იმერლები მომახმარე!!
ერობა და ქრისტეს სჯული
ორივ მხარეს გაამყარე!“

IV

რომ წაიკითხა მეფემ ეს წიგნი,
ელდა ეცა და ჩავარდა ენა;
სიმწრით თვალებზე ცრემლი მოადგა
და სახეზედაც დაეტყო წყენა.

გონს რომ მოეგო, გააგდო წიგნი
და კარისკაცებს ასე უბრძანა:
„ნეტავი ეს-კი არ გამეგონა
და დამცემოდა ზედ გულზე დანა!..

ეს რა მოჰსვლია მეფე ირაკლის!
ამ სიბერის დროს რისხვა სწვევია:
აღა-მაჰმად-ხან ყიზილბაშებით
ასაოხრებლად შემოჰსევია!..

ის წყეულები მოულოდნელად
თავს დასცემიან, როგორც კალია...
დახმარებას გვთხოვს მეფე ირაკლი
და შემწეობაც ჩვენი ვალია.

უნდა შევყაროთ საჩქაროდ ჯარი,
რომ მივაშველოთ!.. თქმა აღარ უნდა!..
და ჩვენებურად, მამაპაპურად,
მტერს მივაყაროთ ჩვენც ქვა და გუნდა!“

ყველა დასთანხმდა... სახლთხუცესი-კი
წამოდგა ზეზე და მოახსენა:
„ბატონო მეფევ! ერთ სიტყვას გკადრებთ
და მერმე გინდა მომჭერით ენა:

„გული მეფეთა - ხელთა უფლისა“, -
საყოველთაო არს აღსარება,
მაგრამ ხელმწიფეს მაინც არ ჰმართებს
გულის აყოლა და აჩქარება.

სიფრთხილე ჰმართებს მომეტებული,
რადგანაც სხვების ბედსაც განაგებს;
მის ხელში არის მთელი სამეფო
და მის მაგიერ პასუხსაც აგებს.

ნუ მოუშალოს ღმერთმა ირაკლის
თქვენი ნუგეში და ეგ იმედი!..
მაგრამ, ვაი-თუ მაგ კეთილობით
აქ გაუმრუდოთ იმერეთს ბედი.

ეს ყველამ ვიცით, თათრის ყეენი,
ძლევამოსილი, თავმომწონია,
მაგრამ ჯერ თვალით კი არ გვინახავს
და მხოლოდ ამბად გაგვიგონია.

სპარსელებისგან ქართლსა და კახეთს
ბევრჯელ დაეცა ზარი და მეხი,
მაგრამ, მადლი ღმერთს, იმერეთისკენ
არ გადმოუდგამთ ჯერ იმათ ფეხი.

შაჰ-აბაზის დროს კახეთის მეფე
ჩვენში ეძებდა თავის შესაფარს...
ყეენი მხოლოდ მუქარას სთვლიდა
და ვერ ჰგზავნიდა ჩვენკენ თავის ჯარს,

რადგანც ერთხელვე გამოუხატავთ
ჩვენი ქვეყანა საშიშარ მხარედ,
მაგრამ დაზოგვით კი არ დაგვზოგვენ,
თუ დაგვიხელთეს მათ სადმე გარეთ.

ჯარი ცოტა ჰყავს მეფე ირაკლის...
დაამარცხებენ, უეჭველია.
და იმერლებიც რომ იქ გასწყვიტონ...
ეს რა ჭკუა და საქციელია?

რომ წამოვიდნენ მერე ჩვენკენაც
და მოინდომონ ჩვენი დაპყრობა,
ვინღა დახვდება მოპირდაპირედ
და რაღას გვარგებს სხვისი მოყვრობა?

არა, მეფეო! ჩვენ ჩვენთვის ვიყოთ,
ისინი მათთვის, ასე სჯობია!..
რათ დავიწყევლოთ სხვისათვის გული,
როცა ისარი ჩვენ არ გვსობია!“

დაფიქრდა მეფე... დაღონებულმა
აღარ იცოდა, რა უნდა ეთქვა!..
ზურაბ წერეთლის სიტყვა-პასუხი
გულზე დააწვა, როგორც სიპი ქვა.

მაგრამ მაშინვე ადგა სარდალი
ქაიხოსრო⁴ და ასე დაიწყო:
„ბატონო მეფევ! თქვენც იცით, რომ მე
სამხედრო საქმის არა ვარ უცხო

და ამისათვის ვკადნიერდები,
რომ მოგახსენოთ მეც ერთი სიტყვა:
- სწორედ არა ვარ მისი თანახმა,
რაც სახლთუხუცესმა თქვენ წინ წარმოსთვქა

შინაგან საქმის აწონ-გაზომას
სახლთხუცესობის მოითხოვს ვალი,
მაგრამ სამხედრო საქმის შესახებ
მე უკეთ გავსჯი, როგორც სარდალი:

ჩვენა გვყავს ჯარი - ოთხი სასარდლო,
და რომელზედაც მიდგება ჯერი,
თითო და თითო საკმაო არის,
რომ შეაყენოს მომსვლელი მტერი! 

ხომ შეგვიძლია, რომ შუა გავყოთ.
ორი აქ დარჩეს-ორი გავგზავნოთ;
სანამდის მტერი წამოვიდოდეს,
საზღვარს გადაღმა დავაზიანოთ?

და, თუ მაშინაც არ დაიშალონ,
ორი სასარდლო წინ მივაგებოთ!
არა მგონია, ამ სიმაგრეში,
რომ ვინმემ გვძლიოს ჩვენ უგანგებოდ.

და, თუ განგება გაგვირისხდება,
გადაიხრება მათკენ სასწორი,
მაშინ რიცხვითაც ვერას გავაწყობთ:
ერთი იქნება, ოთხი თუ ორი!..“

რომ გაათავა სარდალმა სიტყვა,
წინ წარსდგენ ერთად დარბაისლები,
ნიშნად თანხმობის და ერთგულების
მათ მოიყარეს ერთად მუხლები

და მოახსენეს: „ბატონო მეფევ,
სუყველა ამას გევედრებითო,
რომ ქართლელთ ლხინი ჩვენი ლხინია
და მათ ჭირშიაც დავესწრებითო!“

იამა მეფეს და ასე ბრძანა:
„სწორედ მაგ სიტყვას მოველოდიო!
„ძმა ძმისათვისო, შავ დღისათვისო,“
აწ აღარ მაწევს გულზე ლოდიო!“

მერე შეჰკითხა ზურაბ წერეთელს:
„ხომ გესმის ქვეყნის სურვილ-ნებაო?
ვფიცავ ჩემს მზესა, მეც თანახმა ვარ,
უამისობა არ იქნებაო!“

სთქვა და წამოდგა, სარდალ წერეთელს
ჯარის შეკრება უბრძანა ჩქარა.
ეწყინა ზურაბს სიტყვის გატეხა,
მაგრამ გაჩუმდა, ვეღარა სთქვა-რა.

მხოლოდ ეძებდა უფრო მარჯვე დროს,
რომ მეფე მარტოდმარტო ენახა
და წაეყვანა მაინც იმავ გზით,
რომელიც ადრევ მან განიზრახა.

და მართლაც, მარტო რომ დაიხელა,
დაუწყო მეფეს ტკბილსაუბარი,
გველი რომ ადამს ეუბნებოდა,
სწორედ მისთანა და მისი გვარი:

„ბატონო ჩემო! თქვენი განზრახვა
ზეგარდმო არის შთაგონებული.
მეც ქართლის ცოდვით და სიბრალულით,
ღმერთმა ხომ იცის, მიკვნესის გული.

მაგრამ ხანდახან გულის აყოლა
საზარალოა და სახიფათო,
ვაი, თუ ჩვენი საქმეც გაფუჭდეს
და ბევრი ვერც რამ ვარგოთ იმათო!

აჩქარებითა და ფაციფუცით
განა ამგვარი საქმე იქნება?!
შეტყობა უნდა ხომ ყოველიფერს:
ჯერ გამოკვლევა... მერე შეგნება.

რომ მივალთ, ვისთან და რაზე მივალთ?
უნდა შევიტყოთ ჯერ დაწვრილებით;
და, რომ გავიგებთ ავსაც და კარგსაც,
ჩვენ მხოლოდ მაშინ მივეშველებით.

ის დალოცვილი ყრუდ იწერება,
გიბარებსთ, თითქოს უბრალო სარდალს.
ეს თქვენს მეფობას არ ეკადრება,
ენაც რომ მომჭრათ, ვიტყვი მე მართალს.

მდევარი არ ხართ, მეფე ბრძანდებით,
უნდა წაბრძანდეთ დიახ მეფურად:
დიდძალის ჯარით, ზავით და საგზლით,
რომ არვინ მოკვდეს იქ უმადურად.

სანამ სარდლები აქ ჯარს შეჰყრიდენ,
მე რომ გიახლოთ, ის არ აჯობებს?
ადგილობრივვე ვნახავ ყველაფერს
და გამოვიკვლევ იქაურ ამბებს.

მანამდე თქვენც აქ ჯარს მოაგვარებთ,
წამობრძანდებით მომზადებულად,
ისე, როგორაც შეშვენის მეფეს,
წინდახედულად და დიდებულად“.

დასთანხმდა მეფე და სახლთხუცესი
მეორე დღესვე ქართლში გაგზავნა,
მაგრამ იმ დროსვე ჯარის გაწვევა
დაუყოვნებლივ სარდლებს უბრძანა.

V

მეორე დღესვე ზურაბმა
კორტოხი გადაიარა,
თავისი გულისპასუხი
არავის გაუზიარა.

ათასხუთასი მხედარი
თან მოჰყვებოდა ჯარადა,
მაგრამ არავინ იცოდა,
სად მიდიოდა და რადა.

ქალაქს რომ მიუახლოვდენ,
მაშინ კი ბრძანა: „კმარაო,
ამის მეტს ბიჯსაც ნუ წარსდგამთ,
ჩამოხტით აქვე ჩქარაო!“

ერთს უფროსთაგანს უბრძანა:
„აქ დაასვენე ყველაო,
დაკვესაც არვინ გაჰბედოს,
სანამდის ასე ბნელაო!

რომ ხმაურობა არ ასტყდეს,
ბევრს ნუ დალევენ ღვინოსო,
ყველამ ცხენს თოფრა მიეცით,
რომ აღარ იჭიხვინოსო.

ვინც გაგიბედავს ურჩობას,
მოვეკიდები ავადო,
და მე-კი თვითონ მივდივარ
ირაკლის სანახავადო“.

იახლა მეფეს, - რა უთხრა,
არვისთვის გაუმხელია,
მაგრამ რომ დააღალატა -
ცხადი და უეჭველია.

ამბობენ, მეფე არწმუნა:
„სარდლად მე გამომგზავნაო,
ოციათასი მხედარიც
გამომატანა თანაო.

საომრად დამზადებულნი
აგერ მახლობლად დგანანო,
და დრო გაქვს, მეფევ, რომ შენს მტერს
მისი სიბრიყვე ანანო!

ბრძოლას დაიწყებთ თუ არა,
თავს გადავუვლით თათრებსო,
მოულოდნელად დავესხმით,
დავაკარგვინებთ დავთრებსო.

დროს ნუღარ ჰკარგავთ, ძვირად ღირს,
ახლავ ავტეხოთ ომიო,
რომ უეჭველად დამარცხდეს
თქვენი წახდენის მდომიო!“

დააიმედა მეფე და
თავად კი ჩვენთან მობრძანდა.
არ გვითხრა, რისთვის წავიდა
და ან რათ დააგვიანდა.

მაგრამ ჩვენ ეჭვი ავიღეთ...
ვუცდიდით გათენებასა;
ბატონის სიტყვას ველოდით
და მის ბრძანება-ნებასა.

VI

განთიადისას შორით, სადღაცა
ზურნამ საზარლად დაიჭიჭყინა;
ასტყდა თოფის ხმა და მას თან მოჰყვა
ხრიალ-გრიალი!.. დასცეს ყიჟინა.

ზე წამოვცვივდით, ცხენებს მივმართეთ
და გამოვეწყვეთ ჩვენცა საომრად.
გათენებული ჯერ კიდევ სრულად
არ იყო, მხოლოდ სცემდა მტრედისფრად.

ხმა საოცარი, ხმა საომარი
უფრო და უფრო ძლიერდებოდა,
მაგრამ თვალით-კი, თუ არ ახლოსვე,
შორს არაფერი იხედებოდა.

ვიცდიდით, სანამ დილის ნათელმა
სულ არ გაჰფანტა წყვდიადი-ბნელი,
მაშინ-კი შორით გადავიხედეთ
და დავინახეთ კრწანისის ველი.

როგორც კალია მოზღვავებული,
ერთის მხრით იდგა ურიცხვი მტერი,
მზე აღარ სჩანდა, შავ ღრუბელივით
ამდგარი იყო ბდღვირი და მტვერი.

წინ ქართველები გუნდად და გუნდად
სალკლდეებივით ეღობებოდენ:
ენა ვერ იტყვის, თუ რა საოცრად
და შეუპოვრად ეომებოდენ.

მაგრამ იმავ დროს კი ეტყობოდა,
გუნდი თანდათან რომ მცირდებოდა
მაშინ, როდესაც მოსისხარ მტრის ჯარს,
ახალ-ახალი ემატებოდა.

ძნელია, როცა ათი და ოცი
მარტოს იბრიყვებს და ერთზე მიდის,
და იმ საბრალოს ერთს ვაჟკაცობა
მარტოხელობით აღარ გაუდის.

ჩვენც აგვიტაცა ბრძოლის სურვილმა,
ცეცხლი მოგვედო იმათი ცოდვით!
შევჩერებოდით ბატონ სახლთხუცესს...
რა უნდა გვექნა, აღარ ვიცოდით...

ათასხუთასი მაშინ მომხმარე
ოციათასად დაფასდებოდა,
თუ მივეყვანეთ ჩვენცა იქ, საცა
თავგანწირული მოძმე კვდებოდა.

მაგრამ ზურაბმა ჩვენი სურვილი
როგორც შეიტყო, წარბი შეიკრა,
ჯერ მიგვითითა მეომრებისკენ
თავის ქნევითა და მერე გვითხრა:

„ვაი, შენ ჩემო ტფილის-ქალაქო!
რა ამბავია, ჰხედავთ, თუ არა?
ვეფხ-ლომებადაც რომ გადაიქცენ
დღეს ქართველები, მაინც არ კმარა.

დამარცხდებიან, უეჭველია...
ვეღარას არგებს ვერც ჩვენი შველა!
და ისევ ის სჯობს, იმერეთისკენ
ჩვენს გზას გავუდგეთ, მშვიდობით ყველა!“

- „მაგას ნუ ბრძანებთ, თქვენი ჭირიმე,
ეგ მეტად ძნელი გასაგონია!..
ვინ წერეთელი და ვინ ეგ სიტყვა?
გამოსაცდელად ბრძანებთ, გვგონია!..

როგორ? ჩვენ განა მიტომ მოვსულვართ,
რომ აქ გვენახა თვალის სეირი?
და, სასაცილოდ ღვთისა და კაცის,
გაგვიშავდეს და შეგვირცხვეს პირი?..

ჩვენი ცოლების ლეჩაქებს თავზე
ვერ დავიხურავთ! არ შეიძლება!..
გვიჯობს, აქ მოვკვდეთ ჩვენ მოძმეებთან...
ნუ გაგვაწბილებთ! გვიბოძეთ ნება!“...

ასე შესძახეს სუყველმ ერთხმად,
მომზადებულმა მტერთან საომრად.
შეკრთა ზურაბი - აღარა სთქვა რა,
სახე გაუხდა მხოლოდ ნაცრისფრად.

და გულმოსულმა თავისი ცხენი
იმერეთისკენ გაატრიალა.
მაგრამ, რომ ნახა, არვინ მისდევდა,
მობრუნდა და ეს დაიღრიალა:

„ახა, ვაგლახ მე! ამას რას ვხედავ?
როგორ-თუ ყველა მეურჩებითო!
მეფე სოლომნის ვფიცავ მე მზესა,
ცოცხალი ვერვინ გადმირჩებითო!

მე წავალ მარტო, მაგრამ გაიგებთ,
თუ რა მოუვათ თქვენ ცოლ-შვილებსო!.
განა არ იცით, რომ ჩემ სურვილსა
თვითონ მეფეც ვერ გააწბილებსო?“

სთქვა და წავიდა, პირი იბრუნა
იმერეთისკენ, გასწია ჩქარა...
ყველას გვესმოდა, თუ რას ჰნიშნავდა
მისი რისხვა და მისი მუქარა!..

ვინ არ იცოდა, რომ ცოლსა და შვილს
მისი ურჩობით გამოსჭრიდა ყელს?
შეშინდა მაშინ უმეტესობა
და გამოუდგა უკან წერეთელს.

მაგრამ ხუთასი კაცი კი დარჩა,
წერეთლის რჩევა არ დაიჯერეს...
შორს გაიხედეს, იმერეთისკენ,
ცრემლით პირჯვარი გადაიწერეს.

და სთქვეს: „უფალო ყოვლად ძლიერო!
ჩვენცა აქ მსხვერპლად შეგვიწირეო!
და სატანჯველი, მათზე მიმდგარი,
იქ ჩვენ მახლობლებს შეუმცირეო!“

იშიშვლეს ხმლები და გაექანენ
იქითკენ, სადაც მტერი იბრძოდა...
მაგრამ უთვალავ და ურიცხვ მტერთან
რას გახდებოდა გუნდი ის ცოტა?

მათ მხოლოდ ძმურად გაიზიარეს
ამერ-ქართველის სასტიკი ბედი
და მტრის სივრცეში ისე ჩაინთქენ,
ვით ზღვის უფსკრულში წვეთი მცირედი⁵...

მეც მათთან ვიყავ... აღარ მახსოვდა
აღარც ბატონი და არც დედ-მამა,
სხვების გმირულმა სანახაობამ,
მეც სასიკვდილოდ წამათამამა.

მაშინ დავრწმუნდი, რომ ჩვენს ქვეყანას
მოჰნიჭებია მაღლით გმირობა
და ძალით ვერვინ დაიმორჩილებს,
თუ არ ღალატი და ორპირობა.

თუ ის ათასი სხვა იმერლებიც,
წერეთლისაგან გაბრუნებული,
ჩვენთან ამ ომში ჩამოსულიყვენ,
ჩვენსავით მტერზე განრისხებული, -

ვფიცავ გამჩენსა, რომ გამარჯვება
ჩვენ დაგვრჩებოდა და არა თათრებს,
და უპატრონოდ არ ჩავუყრიდით
ხელში იმ ჩვენს მტრებს დაჭრილებს და მკვდრებს!

ჯერ კიდევ შუა ომში ვიყავით,
მოულოდნელად რომ მეცა ელდა,
ხმალი გამვარდა... წავიბარბაცე,
და არემარე უცბად დაბნელდა.

ამეწვა მკერდი... ხელი მოვისვი,
სისხლი მოსჩქეფდა თბილი, ანკარა...
ჯერ ჩავიჩოქე... მერე დავეცი
და იქვე გულსაც შემომეყარა...

რამდენ ხანს ვიყავ გრძნობამიხდილი,
არ მახსოვს, მხოლოდ, გონს რომ მოვედი,
მე მეუცხოვა მდგომარეობა,
მოულოდნელად შევკრთი, შევშინდი:

პატარა ქოხში, მყუდრო ადგილას,
ლოგინზე ვიწექ მე, ცოცხალ-მკვდარი,
და ჭირისუფლად ჩემ სიახლოვეს
ვიღაც მოხუცი იჯდა თათარი.

მანიშნა ხელით: „ჩუმად იყავო!“
გამიხსნა მკერდი, ჭრილობა ნახა,
მალამო წამცხო, ისევ შემიკრა
და თან პირჯვარი გამოისახა.

გულში გავივლე: ეგებო მძინავს
და, რასაც ვხედავ, არის სიზმარი!..
თორემ სადა ვარ? და ვისთანა ვარ?
ვინ პირჯვრისწერა და ვინ თათარი?

შემატყო, მითხრა ღიმილით: „ძმაო,
ნურა გიკვირს რა! ვარ თქვენებური,
გარეგნობით ვარ მაჰმადიანი
და ნამდვილად კი - ქრისტეს მსახური.

ახლა ამის მეტს აღარას გეტყვი,
ყველას გიამბობ, როცა მორჩები!
და მანამდე-კი დამშვიდდი, გირჩევ,
ნუ აშფოთდები, ნუ მეურჩები!!“

მითხრა და რაღაც მწარე სასმელი
ძალდატანებით დამალევინა...
შევსვი თუ არა, ძილი მომინდა,
დავხუჭე თვალი და დამეძინა.

რა გავაგრძელო: თვე-ნახევარი
თავს მევლებოდა მამაშვილურად.
თანდათან ვგრძნობდი მეც უკეთობას,
თუმცა-კი ვიყავ ცოტა უძლურად.

როცა სრულიად განვთავისუფლდი
და შემიხორცდა ნაკოდი ძვალი,
მაშინ დამისვა გვერდით და მითხრა,
თავისი მან თავ-გადასავალი:

VII

„იმერელი ვარ ნამდვილი,
იმერეთს დაბადებული,
გვარადაც თურმანიძე ვარ,
ჯანიოზობით ქებული.

თვით უკვდავების წყაროში
მოზელილი გვაქვს მალამო,
მაგრამ ამ საიდუმლობას
დიდი სიფრთხილით ვმალამო,

ანდერძი საგვარეულო
გვიწერს, რომ უნდა დავფაროთ,
და მოსწავლედაც სხვა გვარის
ვერავინ ვერ მივიბაროთ.

ქალებსაც კი ვერ ვასწავლით,
წესი ამასაც გვაფრთხილებს,
რომ მერე მათ არ გადასცენ
ეს ცოდნა ქმარსა და შვილებს.

მხოლოდ იმ ჩვენს გვარს ეკუთვნის
ეს სამკურნალო ხელობა
და უხსოვარი დროც არის
ამისი ძველისძველობა.

სწავლა სტუმარს ჰგავს მომსვლელსა,
ჭკუა კი მასპინძელია...
თუ სტუმარს მწყრალად დაუხვდა,
მათი თანხმობა ძნელია!

და ჩვენს გვარშიაც ასეა:
ზოგს ნიჭი უჭრის, ზოგს არა,
ზოგი ნამდვილად მკურნალობს
და ზოგი არის მასხარა.

არავის მოუხვეჭია
გვარში ჩემდენი სახელი!
მლოცველი ბევრი მყოლია
და არცა ერთი - მძრახველი.

მეფე სოლომონ პირველი
წყალობის თვალით მიმზერდა.
არავის ვეპუვებოდი,
გული სალხინოდ მიმღერდა.

ეს არ მოსწონდა სახლთხუცესს,
უბრალოდ მირისხდებოდა;
მიზეზს ეძებდა... დაღუპვა
ჩემი არ ავიწყდებოდა.

რუსეთიდანა სახლთხუცესს
თან მოჰყვა ერთი მკურნალი,
ანაწერებით იცოდა
ყოველი გვარი წამალი.

მაგრამ ჭრილობის მალამო
ჯერ გაგონილიც არ ჰქონდა,
რომ ნახა ჩვენი ხელობა,
მეტის სიხარბით დაღონდა.

და შეჰხვეწოდა სახლთხუცესს,
რომ მისთვის მესწავლებია
ის, რაც მის სწავლას და ცოდნას
სათვალდათვალოდ ჰკლებია.

მაგრამ მე როგორ შემეძლო
გატეხა გვარის ანდერძის?
უარი ვთქვი და მსახური
კარზე მომადგა სახლთხუცის.

ებრძანებია: „ხუნდები
ფეხებში შეუყარეთო
და მოდინახის ციხეში
შეკრული ამომგვარეთო“.

ეს რომ გავიგე - მეწყინა,
მსახურს დავუწყე ფრთხილება:
„რომ წამიყვანოთ ცოცხალი,
იცოდეთ არ შეიძლება!“

შევფიცე, მაგრამ მან მაინც
ხელი წამავლო სიბრიყვით
და თანაც მიხსენიებდა
აგდებითა და ავსიტყვით.

ბრაზმორეული ავენთე,
ხელი გავიკარ სატევარს,
სახლთხუცის შინაყმის სისხლი
ზე მივაჩქეფე სახლის კარს.

და... თავს ვუშველე, გავვარდი,
გავიჭერ როგორც ნადირი,
შინ დასარჩენი რადგანაც
აღარა მქონდა მე პირი.

გადავიხვეწე თათრებში
და, რომ მომეგო მტრის გული,
გარეგან დასანახავად,
გამოვიცვალე მე რჯული.

იმ დღიდან ყეენის კარზე
ექიმბაში ვარ ქებული,
მაგრამ კი, ჩვენი ქვეყანა
არა მაქვს დავიწყებული.

აქ დაჭრილებში რომ გნახე
ობლად, ოხერი, ტიალი,
და იმერლადაც გიცანი, -
გულმა დამიწყო ფრიალი.

ამ ქოხში გადმოგიყვანე,
აქ გპატრონობდი ფარულად,
და მადლი ყოვლის შემძლებელს,
რომ გაიკურნე აწ სრულად!

ეს არის, შვილო, რაც გსურდა
შეგეტყო პირველ დღესავე!..
ჩემის ქვეყნის შვილს რომ გხედავ,
გეძმე და გენათესავე.

ახლა შენც მითხარ: ვინა ხარ?
სადაური ხარ? რა გვარი?
ან რისთვის გადმოგივლია
შენი სამშობლოს საზღვარი?!“

ზოგი ეს მკითხა, ზოგი ის,
სხვადასხვა რამე მრავალი.
ბოლოს მეც წვრილად ვუამბე
ჩემი თავგადასავალი..

ხუთასი კაცის ურჩობა
როცა ვუთხარი წერეთლის,
და ან მათ ცოლ-შვილს, დედ-მამას,
იმერეთს რა დღე მოელის,

მოხუცი გამხიარულდა
და სთქვა: „მადლობა ღმერთსაო!
ჩირქი სახლთხუცესს ედება
და არა იმერეთსაო!“

მერე მოჰყვა და მიამბო,
ჩემ შემდეგ რაც მომხდარიყო:
ვინც ჩემთან ჩხუბში დაესწრო,
სუყველა იქ მომკვდარიყო.

მაგრამ იმათი გმირობა
აღარ დაფასდა არაფრად,
რადგანც სხვა გუნდმა იმერლის
თავი იჩინა იმ დღეს მტრად:

რომ ნახეს, ქალაქს იკლებდენ,
თვითონაც გამოერიენ,
და დავლაც ისე იშოვნეს,
რომ თითქმის ვერ მოერიენ...

აღარ ჰზოგავდენ ობოლ-ქვრივს,
აღარც მკვდარს, აღარც ცოცხალსა,
დათარეშობდენ, ასხამდენ
დამწვარზე მდუღარე წყალსა.

არ იგონებდენ აღარც ღმერთს,
აღარც რჯულს ცოდვის შვილები!
ამათში იყვენ სახლთხუცის
შინაყმად გამოზრდილები...

იმ ათასს კაცში ერიენ,
უკან რომ გაჰყვენ წერეთელს;
უფროსად ჰყავდათ ჩემი ძმა, -
ღმერთმა მოჰკითხოს იმ სოფელს!

თურმე წინათვე ყოფილან
ბატონის განაზრახები
და ასრულებდენ მის ნებას,
შერცხვენილი და გლახები!

ღვთისაგან რჩეულ თორმეტში
იუდა გამოერია!
ათი და ოცი მთელ ჯარშიც
რომ იყოს, განა ბევრია?

მაგრამ თქმულია ძველთაგან:
ერთი შეარცხვენს ასსაო
და ასი ათასს ღირსეულს
დააკარგვინებს ფასსაო.

არვინ იხსენებს იმ საწყლებს,
თავი რომ მსხვერპლად შესწირეს!..
და ყველა თითით უჩვენებს
იმ შეჩვენებულს გუნდს მცირეს.

ეს რომ მიამბო, მეწყინა,
სირცხვილით ჩამვარდა ენა,
და გულში ბევრიც ვუთხარი
ზურაბ წერეთელს შერცხვენა.

ვფიქრობდი: რათ ღალატობდა
ან იმერეთს და ან ქართლსა?
რად ვარდებოდა ცოდვაში,
რათ უარჰყოფდა ღვთის მადლსა?

მაშინ ვერ მივხვდი მე, მაგრამ
ბოლოს კი ყველამ გაიგო,
რომ მაშინდელი ღალატით
მან სხვისი გული მოიგო....

სამ თვემდე დავრჩი მოხუცთან,
ვფარავდით ვინაობასა;
ვერ ტყობილობღა ვერავინ
ჩემს იქ ყარიბად ყოფასა.

ისე შევეტკბეთ ერთმანეთს,
როგორც მამა და შვილია,
მაგრამ სამშობლო ქვეყანა
სუყველაფერზე ტკბილია.

ლიხ-იმერეთის ღრუბელი,
ყოველ წამს მელანდებოდა...
მაგონდებოდა დედ-მამაც
და გული მიღონდებოდა.

ვფიქრობდი: ჩემი ბრალობით
ვაი თუ რამე აუტყდათ
და მათთვის ტკბილი სახელი
ჩემი საწყევრად გაუხდათ!

ეს ჩემი გულისტკივილი
მოხუცმაც გაიზიარა,
გზა დამილოცა და ღამით
თბილისით გამომაპარა...

ღმერთმა აცხონოს! მას შემდეგ
აღარ ვარ მისი მნახველი!
დღესაც-კი მისთვის ვლოცულობ
და მახსოვს მისი სახელი:

ჩვენში ოთარი ჰრქმეოდა,
იქ ეძახოდენ ომარსა.
ღვინოს არა ვსვამ მე ისე,
თუ არ მის შესანდობარსა.

VIII

ქურდულად მიველ იმერეთს,
როგორც ბატონის ორგული.
გულმა დამიწყო ფრიალი,
რომ დავინახე ორღული.⁶

იქ იყო ჩვენი სოფელი,
სამოსახლო და სახლკარი!
მუხლმოყრით ვეცი თაყვანი,
თავი მიწაზე დავკარი.

სახლის კარებზე მივდექი...
ხმა გავიგონე დედისა...
შევხედე - შავად მოსილი
იჯდა, მგმობელი ბედისა.

მამასაც შავი ჩაეცვა ...
წვერიც მოეშვა, ვხედავდი...
მინდოდა, კარი შემეღო
და შესვლას კი ვერ ვბედავდი.

როდესაც გონზე მოვედი
და გავიმაგრე გლახგული,
კარი შევაღე სიფრთხილით
და შეველ დამშვიდებული.

დედამ შემხედა, იკივლა,
ზე წამოვარდა გიჟივით:
„რას ხედავს ჩემი თვალები,
შვილო, შენ გნახე ისევ, ღვთით?

იმ სოფლად მეგულებოდი
და კიდევ გხედავ ამ სოფელს?“
ეს სთქვა და გულში მიმიკრა,
ზე გადამაჭდო ყელი ყელს.

მამაც წამოდგა, სთქვა: „იმე!
სასწაულია, თუ რაო?
უბრალოდ წუთისოფელსა
ბედმა რათ დამამდურაო?

შვილიც ცოცხალი მყოლია,
მე ვიჯექ მგლოვიარეო!..
ახლა-კი, მადლი ჩემს გამჩენს,
ვნახე და გავიხარეო!“

დაჯდა და გვერდში მომისვა...
დედაც არ მოგვშორებია...
ისე გათენდა, რომ არც ერთს
ძილი არ მოგვკარებია.

ვუამბე წვრილად ყოველი,
რაც ვიცოდი და რაც ვნახე,
საქები ყველა ვაქე და
დასაძრახავი დავძრახე...

სულგანაბული მიგდებდა
ყურს მამაჩემი მწუხარე
და თეთრ წვერებზე წვეთ-წვეთად
ცრემლი სდიოდა მდუღარე.

სთქვა: „შვილო, დღემდე გიგლოვდი,
შენზე ვიცვამდი შავსაო,
დღეიდან ვიგლოვ იმ შენს ძმას,
მოღალატეს და ავსაო.

ვმადლობ ღმერთს, რომ შენც ძმასავით
პირი არ შეგირცხვენია
და მთელი ქვეყნის საწყენი
შენც, როგორც ქართველს, გწყენია.

ძმებს ძმურად მოჰხმარებიხარ,
არ გაჰქცევიხარ სიკვდილსა...
ეგ შეჰშვენოდა იმერელს,
ეკადრებოდა ჩემ შვილსა.

შენს უფროს ძმაზე რაღა ვთქვა?
გარყვნილი სასახლეშია!..
ეტყობა, სული არა აქვს,
მარტო უგულო ლეშია!..

ვხედავ, დღეიდან შენ სახლში
რომ აღარა გაქვს აწ ბინა!
თუ ვინმემ შენი აქ ყოფნა
სახლთხუცესს შეატყობინა,

შენც მოგკლავს, ჩვენც ამოგვაგდებს,
მთლად გადაგვიწვავს სახლკარსა,
ჩვენს სისხლს დალევს და ხორცს შესჭამს,
როგორც თაფლსა და შაქარსა.

უნდა გაჰშორდე იმერეთს, -
სოფელი ღონიერია,
კაცი ყოველგან დარჩება,
თუ თვითონ გონიერია!“

ამას ამბობდა ტირილით,
დედაც ბანს ეუბნებოდა,
გულს იმაგრებდენ, ვხედავდი,
მაგრამ ორივე ბნდებოდა.

ორი დღე დავრჩი ჩემს სახლში,
ვერიდებოდი ყველასა,
რადგანც არვისგან ველოდი
დახმარებას და შველასა.

მესამე ღამეს ავტირდი,
ცრემლებს ვაფრქვევდი მწარესა,
გამოვეთხოვე დედ-მამას
და ჩემს სამშობლო მხარესა.

კაკას ხიდს გაველ, დავაგდე
იმერეთისა საზღვარი;
ახალციხეში ჩავედი,
იქ მომცეს თავშესაფარი.

IX

დიდხანს დავრჩი უცხო მხარეს,
მარტოობა გულზე მკბენდა,
იმერეთის დანატრულსა,
მე სიხარულს რა მომფენდა?

ერთხელ გზაში ულოდნელად
შემხვდა ჩემი ნათესავი,
გამიკვირდა!.. ვკითხე: ძმაო,
სად მოსულხარ? სად იყავი?

მიპასუხა: „გადმოვარდა
აქეთ ჩვენი სოლომონი,⁷
წერეთლებიც თან ახლავან:
ქაიხოსრო და სვიმონი.

სტამბოლს უნდათ, რომ მივიდენ
და ხვანთქარსა სთხოვონ შველა...
ჩვენც იმათთან ვიკარგებით,
თან მოვყვებით ერთად ყველა.

ღმერთმა ჰკითხოს ჩვენი ცოდვა
მოღალატეს, ავის მქნელსა,
ნურც იმ სოფელს გაახაროს,
ნურც ამრავლოს ამ სოფელსა!“...

ესა სთქვა და მოიხადა
ქუდი, მიწას დაახალა,
დაიძახა მანვე „ამინ“!
მე-კი აღარ დამაცალა!

როცა მისმა მწარე სიტყვამ
გული სრულად დამიშხამა,
მერე ვკითხე: „როგორ არის
ჩემი დედა და ან მამა!“

გაიკვირვა: „რასა მკითხავ?
განა ჯერ არ შეგიტყვია?
რომ სახლთხუცის ბრძანებითა
მამაშენს ჰკრეს გულში ტყვია?

მის ჯავრსა და მწუხარებას
თან გადაჰყვა დედა-შენი,
და სრულიად გადაგიწვეს
სახლი, კარი და ნაშენი...

იმიტომ რომ ბატონისთვის
მიეტანათ შენს მტრებს ენა,
ეთქვათ შენი სახლში მოსვლა
და სიცოცხლე... გადარჩენა“..

ეს რომ მითხრა, გულზე ცეცხლი
მომედო და მომეკიდა!..
მზად ვიყავი, ჩემი სული
ეშმაკისთვის მიმეყიდა,

ოღონდა-კი ეს ამბავი
დაწვრილებით მე გამეგო
და იმ დროსვე ქვეყნის სისხლი
ჩემი მტრისგან ამომეგო.

დავკარ ფეხი მაშინათვე,
იმერეთში გადავედი...
დრო მინდოდა შემერჩია
და მომესპო მისი ბედი.

ბატონისას რომ მივედი,
ლხინი ჰქონდა ჩემსა მტერსა...
ნურავინ ნუ დაიჩემებს
მასპინძლობას უკეთესსა:

კაცის თვალი ვერ სწვდებოდა
გაგრძელებულ ფანჩატურსა,
შინაყმები ვერ ასწრებდენ
იქ სტუმრების სამსახურსა.

სავსე სუფრა, მხიარული
უცინოდა მასპინძელსა!
ახალს არვინ კადრულობდა
ღვინოს, სვამდენ ძველისძველსა.

მოსწრებული ზმა და მღერა
დაატკბობდენ საამოდ ყურს:
აქ იმღერდენ სუფრულ-მაყრულს,
იქ გალობდენ კანდელაკურს...

თავში იჯდა თვით ბატონი,
მოკაზმული სულ სხვაფერად:
მხრებზე ედვა ჯინჯილები,
მოყვითალო მჭადის ფერად.

რომ შევხედე, გამიკვირდა!
ვთქვი: ,,ეტყობა ძველსა სწუნობს,
უნდა ახალს სტაცოს ხელი
კუდში, მაგრამ - მაიმუნობს!“...

გამახსენდა ხოჯა-ხანი
და თბილისი დაღუპული;
მომაგონდა სოლომონიც,
სამშობლოდან გაგდებული.

წარმომიდგა თან დედ-მამა
და სახლკარი გადამწვარი.
გულზე სისხლი ამომენთხა,
„დრო ახლა გაქვს“ - თავს ვუთხარი.

იქვე ახლოს ხეს ვეფარე,
ჩემ წინ იჯდენ სუფრად ყველა.
ბატონს თოფი დავუმიზნე,
გადმოვიღე მაჭახელა.

მაგრამ იმ დროს მერიქიფემ
თვალი მომკრა... აეფარა...
იმას მოხვდა სხვისი ტყვია,
სისხლიც ტყვილა დაიღვარა...

ჰეი, ჰეი! - დაიძახეს,
წამოცვივდენ, მტაცეს ხელი...
„ჯერ ნუ მოჰკლავთ! აქ მომგვარეთ!“
ღრიალებდა მასპინძელი.

მიცნო, შეკრთა, შემომძახა:
„სად მოსულხარ შენ, კაენო!
კაცის მოკვლა როგორც უნდა,
თავმან ჩემმან, მე გაჩვენო!

არც მოგკლავ და არც დაგარჩენ,
აქ ნუ ელი შენ სამარეს!
ძაღლთაპირებს ჩაგაბარებ,
გაჩვენებენ შენ სიმწარეს“.

და მართლაც რომ ჩამაბარეს
სატანჯავად სისხლის მსმელებს...
ვინ მოსთვლის ჩემ გასაჭირებს?
არ უშვებდენ არც მნახველებს...

მაგრამ ბოლოს გავიპარე,
გავიჭერი ვით ნადირი,
და დღეს სრულად მოვლილი მაქვს
ხმელეთი და ზღვისა პირი.

დღეს აქა ვარ, ხვალ იქა ვარ,
არც სახლი მაქვს და არც კარი.
აღარც მტერი შემრჩა ვინმე
და აღარც მყავს მეგობარი.

სიკვდილს ვუცდი, - არც ის მოდის,
დავავიწყდი, ვგონებ უფალს!..
მაგრამ მადლი და დიდება
მის ნებას და მის სამართალს!..

1889 წ.

________________

1. ზურაბ წერეთელი.

2. სოლომონ ლეონიძე.

3. იმერეთის მეფეს.

4. წერეთელი სარდალი.

5. აქ იმ პირველი დღის ბრძოლაზე ამბობს, რომელსაც იმერეთის მეფე სოლომონი არ დასწრებია.

6. სოფელია საწერეთლოში.

7. იმერეთის მეფე.

რედაქტორის შენიშვნები

კიკოლას ნაამბობი

ამ პოემის რამდენიმე თავი პირველად გამოქვეყნდა 1889 წელს („ივერია“, 1889 წ., №172). აქ ზურაბ წერეთლის მონოლოგი სხვა ვარიანტით არის დაბეჭდილი. ამავე წელს (1889) ეს პოემა გამოვიდა ცალკე წიგნად, სადაც ტექსტი ძალზე კუპიურებად არის წარმოდგენილი.

უფრო სწორადაა დაბეჭდილი თვით აკაკის ,,კრებულში“ (1889 წ. №IV, გვ. 65).

არის კიდევ 1890 წლის გამოცემა. 1913 წელს ცალკე წიგნად დაბეჭდა „ცოდნა“-ს გამომცემლობამ. სახელგამმა გამოსცა 1926 წელს „სახალხო ბიბლიოთეკის“ სერიაში.

აკაკის ამ სათაურით: „კიკოლას ნაამბობი“ დაწერილი აქვს პროზად („ივერია“, 1888 წ. №247).

ყველგან ეს ერთი ხანა ასე იბეჭდებოდა:

„და მართლაც რომ ჩამაბარეს
სატანჯავად სისხლის მსმელებს...
არ უშვებდნენ არც მნახველებს...
ვინ მოსთვლის ჩემ გასაჭირებს“.

ეს არეული სტრიქონები ჩვენს გამოცემაში ასე დავაწყეთ:

„და მართლაც რომ ჩამაბარეს
სატანჯავად სისხლის მსმელებს...
ვინ მოსთვლის ჩემ გასაჭირებს?
არ უშვებდენ არც მნახველებს“.

„კიკოლას ნაამბობში“ შენიშვნები ეკუთვნის თვით ავტორს.

წმ. გიორგი და წმ. ილია

იმერეთში გაგონილი აპოკრითული არაკი

I

ახალ-გაყრილი ორი ძმა
ერთმანეთს ეჯიბრებიან:
თუ რა დააკლონ ძმობაში,
კოჭებში შესჩერებიან!

მათ აღარ უნდათ საერთო
აღარც ცა აღარც ქვეყანა!
რძლებმა ასტეხეს ეს შფოთი...
ეშმაკმა ააყაყანა!..

ვერც მკიან, ვეღარც თოხნიან...
ვერც მუშაობენ ვერასა,
ღარიბდებიან თანდათან,
სწყევლიან ბედის-წერასა.

ორივე ამას ამბობენ:
„ჩემი ძმა მიშლის ხელსაო,
თვარა ამ ცულით და თოხით
გავიტან ტყე და ველსაო!“

ცოლებიც ასე ურჩევენ:
„ტკბილი დღე გავითენოთო:
ბარემ მოჰკალი შენი ძმა,
მოვრჩეთ და მოვისვენოთო!“

მაგრამ კაცები ამბობენ:
„ჩუ! ნუ მოჰყვებით ბოდვასო!
აგრე ადვილად ვერ ვიზამთ
კაენის პირველ ცოდვასო.

სჯობს, ისევ ღმერთი ვილოცოთ!
საღმრთოდ შევწირავთ ერთ ცხვარსო,
და რჩევას ვკითხავთ ორივე
ამ ჩვენის სოფლის მოძღვარსო.“

სთქვეს და ხუცესთან წავიდნენ,
ცხვარიც თან მიჰყავთ ბღავილით;
ცოლები სახლში დასტოვეს,
გულმკვდრები ენის ქავილით.

მოძღვარმა უთხრა: „შვილებო,
ნუ დაინანებთ ცხვარსაო!
და შეევედრეთ ერთგულად
ქრისტე ღმერთს მაცხოვარსაო!

რომ ერთმანეთი გიყვარდეთ,
სჯობს, გაიწმინდოთ გულიო,
და აიყვანოთ პატრონად
წმინდა... ან მოციქულიო.“

გამოეთხოვენ მადლობით,
დაჰგმეს მაცდური წყეული
და წამოვიდნენ სახლისკენ
ხელი-ხელს გადახვეული.

უმცროსი წმინდა გიორგის
მიენდო... მის მლოცველია;
უფროსმა მფარველ-პატრონად
ირჩია წმინდა ელია.

ნათლიმამებად გაუხდენ,
მოანათვლინეს შვილები
და მერე ძმურად სცხოვრობდენ,
ორივე კმაყოფილები.

II

ერთხელ რძლებმა ჩამოაგდეს
ნათლიებზედ საუბარი:
გიორგი სჯობს, თუ ელია,
დიდი ღრუბელთ წინამძღვარი?

ერთმა სთქვა, რომ „ჩემს ნათლიას
ხელში შუბი უპყრიაო;
ვისაც კი ჰკრავს, არ მოარჩენს,
ბევრი სისხლი უღვრიაო!..

ვეშაპები რომ დაჰფრენდენ
და იდენდენ პირით ალსო,
ისინი სულ მან გასწყვიტა..
ვენაცვალე იმის ძალსო!“

მეორემ სთქვა: „ჩემი ქვეყნად
არ ჩამოდის, სისხლს არ ღვრისო,
მაგრამ ერთი თუ დასძახა,
დედამიწა შეიძვრისო!

ვენაცვალე!.. ეტლით დადის...
ძვირად ადგამს დაბლა ფეხსო;
და, თუ უნდა, მაღლიდგანაც
ძირს დაახლის ჭექით მეხსო!“

ამან ეს სთქვა... იმან ის სთქვა...
აჰყვენ... აიშალენ რძლები
და ერთმანეთს შეუპოვრად
დაულანძღეს ნათლიები.

იმ საღამოს უფროს რძალსა
შეეყარა წინ ნათლია
და შენიშნა ნათლიდედას,
რომ ცოტათი გულს აკლია.

უთხრა: „ჩემო ნათლიდედავ!
ვინ გაწყინა და რა გჭირსო?
მითხარი და მე გიჩვენებ
მის თამაშას და სეირსო!“

ნათლი-დედა აწუწუნდა:
„რად მომასწარ მე ამ დღესო,
რომ მე შენი კარგი თავი
გამილანძღეს... გამკიცხესო!..

ჩემმა რძალმა ასე მითხრა,
რომ ის შენი ნათლიაო
დიდი რამე ნუ გგონია,
ბევრიც არ შეუძლიაო!

ჩემ ნათლია გიორგისთან
რა სახსენებელიაო
ან მადლით, ან სასწაულით
შენი ვიღაც ელიაო?!“

ელიამ სთქვა: „ნათლიდედავ,
ნუ იხეთქავ მაგით გულსო!
იმას მისის სიბრიყვისთვის
მე ვუჩვენებ სასწაულსო:

ერთი ყანა პური რომ აქვს,
დავაცხუნებ ზედ ხვალ მზესო
და სულ ისე დავუხრუკავ,
არ შევარჩენ აღარც ბზესო;

მოვანატრებ საგაისოდ
იმ უბედურს ლუკმა პურსო!..
მაგრამ შენ კი ნურვის ეტყვი,
ნურც ქმარს, ნურც სხვა შინაურსო!“

გამობრუნდა სახლისაკენ
ნათლიდედა მხიარული;
ვეღარ ითმენს საიდუმლოს,
გაუსქდება აგერ გული!

დაბრუნებულს შეეყარა
ერთი მგზავრი, ვიღაც უცხო;
მიესალმა და შორიდგან
საუბარი მას დაუწყო.

სხვათა შორის უთხრა: „დედავ,
თუ რომ ღმერთმა ინებაო,
როგორც ვატყობ, სახვალიოდ
დიდი წვიმა იქნებაო!“

ქალმა უთხრა: „რასა ბრძანებ,
ამ ღრუბელს დღეს გადაჰყრისო!
ხვალ მისთანა მზე იქნება,
რომ ქვეყანა ოფლს დაღვრისო!

როგორც გატყობ, თქვენ არ გჯერათ,
მაგრამ მეც სხვებრ შევიტყეო...
საიდუმლო საქმე არის...
ხომ არ გნებავთ, მოგიყვეო?“

და მოუყვა დაწვრილებით,
რაც იცოდა დაფარული!..
ქმარს ვერ ეტყვის და უცხოსთან
მოიფხანა მაინც გული!

III

საღამოს წმინდა გიორგი
უმცროსის ძმისას მივიდა
და მისის რჩევით ის ყანა
ძმამ მის უფროსს ძმას მიჰყიდა.

მზემ მეორე დღეს ის ყანა
მართლა დასწვა და დასდაგა
და მწუხარება უფროს ძმას
გულს ისარივით ატაკა.

ატირდა და ცოლს შესჩივლა:
„ვეჰ, შენს მტერს ამისთანაო:
აკი წუხელის ვიყიდე
ძმისაგან მე ის ყანაო!“

ცოლს ეუცხოვა... წამოხტა,
გავარდა კარში მტირალი,
თავის შავ-ბედის მგმობელი
და სულელს ქმარზე გამწყრალი.

წინ შეჰხვდა ისევ ნათლია
და უთხრა: „ნათლიდედაო,
ვინ გაწყენია, მითხარი,
და ვინ რა გაგიბედაო?“

ქალმა უამბო, რაც სჭირდა,
ცრემლები ჰღვარა უბეში...
მაგრამ ნათლიამ ისევე
უბრძანა დიდი ნუგეში:

„ხვალ ისეთს წვიმას მოვიყვან,
რომ გავაახლებ ყანასო!
და შენი რძალი სიხარბით
ყელში გაიყრის დანასო!“

მადლობა უთხრა ნათლიას,
შინ მორბის, მოუხარია;
რაც რომ შეიტყო, იმღერის...
ხმა-მაღლა მოუბარია!

წინ შეჰხვდა დაბრუნებული
ისევ ის, გუშინ რომ ნახა,
მაგრამ არ გასცა ქალმა ხმა,
კაცადაც აღარ დასახა!

თავისთვის მიიმღეროდა,
იმით სურვილებს იქრობდა,
და სხვაც თუ გაიგონებდა,
იმას კი აღარ ჰფიქრობდა!..

მობრძანდა წმინდა გიორგი
მაშინვე უმცროს ძმასთანა
და უთხრა გამოეყიდა
ძმისაგან ისევ ის ყანა!

ისიც წავიდა ძმას უთხრა:
„ძმაო, ნუ გტკივა გულიო!
მე ჩემი ყანა მომეცი,
წაიღე შენი ფულიო!“

ძმას გაეხარდა, სათავი
მისცა და ისე მოშორდა;
რას იფიქრებდა საწყალი,
თუ მეორედაც მოღორდა!

გათენდა დილა, დაიწყო
ლამაზი წვიმა შხაპუნა;
ააბიბინა ის ყანა,
ისევე გამოაბრუნა.

მაშინ შეჰხედა ცოლმა ქმარს
და უთხრა: „ცრემლებს ნუ ღვრიო!
ვერ ჰხედავ, ჩვენმა სიმართლემ
გამოგვიბრუნა პურიო!“

ქმარმა მიუგო: „რას ამბობ,
ქალო, შენ გენაცვალეო?
წუხელი მიველ ჩემ ძმასთან
და ისევ შევეშალეო!“

ქალი ავარდა... დავარდა...
სახე გაუხდა ნაცრისფრად!..
თავ-გადაგლეჯილს ნათლია
გაუხდა ისევ საძებრად.

მესამედ შეხვდა ნათლია
და უთხრა: „ნათლიდედაო!
ნეტავ, რა ღმერთი გიწყრება
შენ ასე ზედი-ზედაო?

ნუ თუ ვერც ახლა გააძღე
ხარბი გული და თვალიო?!
ახლა ხომ მაინც ყელს იჭრის
შენი უმცროსი რძალიო“

ატირდა ქალი და უთხრა:
„ეგრე უთხარი ჩემს ქმარსო!..
დავგლეჯ ამ ჩემის კბილებით...
ცხვირში წავადენ მას ძმარსო!

მისულა ძმასთან წუხელის,
ისევ შეშლია ყანასო!
მოდი და ჭკუა უკითხე
იმ გლახას, სალახანასო!..“

ელიამ ბრძანა: „ნუ ამბობ
ქმარზე უკადრის სიტყვასო,
მაგ საქმეს გამოვაბრუნებ:
მოვიყვან ისეთს სეტყვასო,

რომ იმათ ყანას ერთ-პირად
ამოუვარდეს ძირიო,
და შენს მაზლს ერთად შენს რძალთან
კარზე მიადგეს ჭირიო!

მაგრამ იცოდე: ეს არის
უკანასკნელი ღონეო,
და არავისთან არ წაგცდეს,
რაც ეხლა გაიგონეო!“

სთქვა დედა-კაცმა: „არ ვიტყვი,
მტერს აღარ გავაცინებო!
რომ აღარ წამცდეს, ეხლავე
დავწვები, დავიძინებო!“

სთქვა და წავიდა. რომ გავლო
რამოდენიმე მანძილი,
მივიდა, ხეს ქვეშ წამოწვა,
მართლა მოუნდა მას ძილი.

რომ დაეძინა, მაშინვე
დაიწყო ბოდვა ხმა-მაღლა
და, რაც ელიამ უბრძანა,
გაიმეორა ხელ-ახლა.

თავს წამოადგა მძინარსა,
წინ რომ ხვდებოდა, ის მგზავრი;
ყური დაუგდო და მიხვდა,
რაც გულში ჰქონდა ქალს ჯავრი.

ის თურმე წმინდა გიორგი
იყო, სამგზავროდ ჩაცმული,
და ნათლიასთან წავიდა
ნათლითა გაბრწყინვებული.

ურჩია: „ისევ ის ყანა
უნდა გადასცე ძმასაო!
და შენთვის ჩუმად იყავი,
ნურავის გასცემ ხმასაო.“

ძმა უფროს ძმასთან მივიდა
და უთხრა: „რასა სწუხარო?
ის ყანა ისევ შენ გქონდეს,
ჩემზედ გულ-ნაკლად ნუ ხარო!“

ძმა დაეთანხმა, სათავიც
დაუდვა სიხარულითა
და დაიძინა იმ ღამეს
დამშვიდებულის გულითა.

გათენდა დილა. ცამ სეტყვით
მთლად ამოუგდო ის ყანა!..
ცოლმა მოჰკიდა ქმარს ხელი
და გარეთ გამოიყვანა.

უთხრა: „ხომ ჰხედავ ამ სეტყვას?
საარაკოა, განაო?
არც ახლა ამოვარდება
ჩვენის მოქიშპის ყანაო?!“

ატირდა ქმარი და უთხრა:
„ღმერთი გამიწყრა კიდეო;
ჩემი ძმისაგან ის ყანა
ისევე შევისყიდეო!“

მაშინ ატირდენ ორივე...
არ გაუვიდათ ვედრება!..
და თვის ნათლია ელიას
დაუწყეს ცრემლით ყვედრება.

როცა მივიდა ელია
და დახვდენ ატირებული,
აღარ იცოდა, რა ექნა,
გაბრუნდა გაკვირვებული!

სთქვა: „იმ კაცს სწყალობს ვიღაცა
და ის აფარებს სწორედ ხელს!..
მაგრამ ჩემს ფარულს განზრახვებს
ვინ ტყობილობს და ვინ ამხელს?“

მაშინ წინ შეხვდა გიორგი
და უთხრა: „ჩემო ილია!
საქმეს ის უკეთ წაიყვანს,
ვინც დედაკაცთან ფრთხილია!

რადგან წასული საქმეა,
გამოგიტყდები ამასო,
რომ ვერვის დავაჩაგვრინებ
მე იმ ჩემ ნათლიმამასო!“

1889 წ.

რედაქტორის შენიშვნები

წმინდა გიორგი და წმინდა ილია [იმერეთში გაგონილი]

პირველად დაიბეჭდა „ივერიაში“ (1889 წ. №258, 3 დეკემბ. მეორედ - პოეტის „თხზულებაში“ 1893 წ., ტ. II, გვ. 272).

წმ. გიორგი და წმ. ილია

ქართლში დარჩენილი აპოკრითული არაკი

I

ჩამობრძანდა დაბლა ქრისტე
ღმერთი, ჩვენი მაცხოვარი,
კაცის სახით ქვეყნიერად
დადიოდა, როგორც მგზავრი.

თანვე ახლდა მას ილია,
დიდი ღრუბელთ წინამძღვარი,
და ჩვენი წმინდა გიორგი,
მავნესაგან მხსნელი ფარი!

დაიარა სულ ფეხ-და-ფეხ
ყველგან კაცის ჭირნახული,
მერე დაჯდა ხის ქვეშ ჩრდილში,
როგორც კაცი დაღალული.

მოშივდა, ვით ადამიანს,
და მოუნდა პურის ჭამა,
გაიხედა სერზე, ცხვრები
დაინახა და იამა.

ბრძანა: „აბა ჰე, ილია!
წადი, ნახე მეცხვარეო,
აარჩიე ერთი კრავი,
გამოართვი... მომგვარეო!“

წამოვარდა ელვასავით
დიდი ღრუბელთ წინამძღვარი,
მივიდა და იმ მეცხვარეს
გამოსთხოვა ღვთისთვის ცხვარი.

მწყემსმა ჰკითხა: „ჯერ მიბრძანეთ
ვინაობა მე თქვენიო?
და მერე ჩემ მაგიერად
მიიტანეთ იქ ძღვენიო.“

უპასუხა: „ილია ვარ,
წინამძღვარი ღრუბლისაო,
დღეს აქ მხლებლად ჩამოსული
ქრისტე ღმერთის, უფლისაო!“

„რაო? რაო? შენ ისა ხარ,
რომ გვიგზავნი ჩვენ სეტყვასო?
საბრალო ცხვრებს უმიზეზოდ
თავს უტეხ და აგლეჯ ტყავსო?

არა, შენ არ ეკადრები
მოციქულად მაცხოვარსო.
მთელ ფარასაც რომ არ ჰზოგავ,
ვინღა განდობს შენ ერთს ცხვარსო?“

გამობრუნდა და, რაც უთხრეს,
ილიამ ღმერთს მოახსენა;
გაიცინა ქრისტე ღმერთმა
და გიორგი გაუგზავნა.

II

წმინდა გიორგიმ რომ უთხრა
მეცხვარეს თავის სახელი,
მან მეტის სიამოვნებით
პირს დაიჩინა ნათელი.

და უთხრა: „შენ ის არა ხარ,
მავნესგან რომ მიფარავო?
მიირთვი, რამდენიც გნებავს!
ჰა, წაიყვანე ჩქარაო!“

გამოურჩია მას კრავი
სიმსუქნით საუკეთესო
და სთხოვა: „კვლავაც მობრძანდი,
როდესაც კი დაგჭირდესო.“

მოართვა წმინდა გიორგიმ
ის ძღვენი ქრისტე მაცხოვარს;
დაჰკლეს, შესწვეს და სუფრასა
სამივე შემოუსხდენ გარს.

გულ-მადლიანად შეექცენ,
და რომ გათავდა სადილი,
ქრისტემ დაბერტყა იქ კალთა
და მით აკურთხა ადგილი.

ბრძანა: „აქ ვინც რამ დასთესოს,
იშრომოს გაუჭირვლადო
და თვით ნაშრომზე მოიმკოს
ყოველთვის ათას წილადო!“

ბრძანა და ზეცას ამაღლდა,
შემოიბურა ნათელი;
მხლებლებიც თან აიყოლა
იკურთხოს მისი სახელი!

III

მივიდა წმინდა გიორგი,
მეცხვარეს უთხრა: „ბიჭოო,
იმ შენის სამსახურისთვის
მსურს ბედი მოგანიჭოო!

ქრისტემ რომ კალთა დაბერტყა,
ის მიწა შეიძინეო!
მერე წამოწექ მხარ-თეძოს
და ტკბილად დაიძინეო!

მხოლოდ ერთხელ კი დათესე
შენ იმ ხრიოკზე პურიო
და არ დარჩები შენს ბედზე,
იცოდე, უმადურიო!“

დაემორჩილა მეცხვარე
მის მრჩეველს და მოკეთესა:
მაშინვე ყანა იყიდა
და პურიც ხელად დათესა.

მისთანა პური მოვიდა,
რომ გააკვირვა ქვეყანა!..
ილიამ ციდან შენიშნა:
„რააო ეს ამისთანა?!

ვინ არის ამის პატრონი,
ან პური ვინ დათესაო
იქ, სადაც დაუბერტყია
კალთა ჩვენს მეუფესაო?“

გიორგიმ უთხრა: „მეცხვარემ
იყიდა ის ადგილიო;
თოხნა, დასთესა და ხარობს
მოსავლით კმაყოფილიო!“

„მეცხვარემ? ის ხომ არ არის
მე რომ გამკიცხა ადრეო?
ჰმ!.. აბა კი გადავუხდი,
რაც მისგან მე ვიკადრეო!..

თავისის სიბრიყვისათვის
მე დავუყენებ მას თვალსო:
ისე დავსეტყვავ ყანასა,
რომ არ შევარჩენ მარცვალსო!“

ეწყინა წმინდა გიორგის,
დაეშვა დაბლა ქვეყანას
და იმ მეცხვარეს ურჩია,
რომ შელეოდა იმ ყანას.

ერთი ვაჭარი იმ ყანას
მეცხვარეს ევაჭრებოდა;
ფეხზე უნდოდა ეყიდა,
ფული კი ეზარებოდა,

და ნახევარს ფასს აძლევდა.
მეცხვარეც უარზე იდგა,
მაგრამ ახლა კი ისევე
საქმე იმ ვაჭარზე მიდგა.

მოვიდა, უთხრა მეცხვარემ:
„ვაჭარო, ფული მიჭირსო,
და რა ვქნა, შევშლი ჩემს სიტყვას,
შენ კი ნუ გასტეხ შენს პირსო!

ცოდვა ვარ, მაგრამ რა გიყო?
გქონდეს ნახევარ ფასადო
და, რის ღირსიც ხარ, გამჩენმა
მოგაგოს ერთი ასადო!“

იამა ვაჭარს, რომ ნახა
საწყალი, გაჭირვებული,
და მიუთვალა მაშინვე
ხელის კანკალით მას ფული.

მოგებას ჰფიქრობს, ნუგეშობს,
საეჭვო აღარ ჰგონია!
მის დავთრებს გააქვს ჩხაკუნი,
ვაჭარი თავ-მომწონეა.

მაგრამ მეორე დილასვე
დაებნა იმას დავთარი:
ძირს დაუწვინა ის ყანა,
სეტყვამ მით დასცა თავ-ზარი.

ატირდა და სთქვა: „ვა! ინჩეს?
რა ხათა მომივიდაო?!
ჩემი საქმეა არშინი
და პურთან რაღა მრჯიდაო?“

ბევრი იტირა, მაგრამ თავს
რაღას არგებდა ეს გლეხი?
სხვის მატყუარსა თვითონვე
თავზედ დაატყდა სხვა მეხი!..

მეორე დილას ილიამ
გიორგის უთხრა: „დახეო!
იმ შენი მეცხვარის ყანას
როგორ დავუგე მახეო!..“

გიორგიმ უთხრა სიცილით:
„იმისი აღარ არიო,
გუშინღამ ვაჭარს მიჰყიდა,
თავს აიცდინა ზარიო!“

ეწყინა ილიას და სთქვა:
„ეს არ მიამა სწორედო!..
გამოვუბრუნებ საბრალოს
იმ ყანას ხელ-მეორედო!“

ეს რომ გაიგო გიორგიმ,
დააგდო მაშინვე მან ცა,
ძირს ჩამობრძანდა და იმ ბიჭს
ზეცის ამბავი გადასცა.

მეცხვარემ ნახა ვაჭარი
გულმკვდარი, ატირებული,
და უთხრა: „კაცო, რას სტირი?
ეგრე რად გტკივა შენ გული?

შენს ცოდვას ამოუგდია,
რაღა თქმა უნდა, ის ყანა!..
ნაარმი არვის შერჩება,
ასეა ჩვენი ქვეყანა!

მაგრამ ის ღმერთმა იცოდეს...
ჩვენ უნდა ვსაჯოთ კაცურად:
ეგ შენი უბედურება,
მოდი, გავიყოთ დღეს ძმურად!“

იამა ვაჭარს მეცხვარის
ასეთი გულ-კეთილობა;
მადლობით დაეთანახმა,
აღარ დაუწყო ცილობა.

ცოტა სათავიც დაუდვა,
უკანვე მისცა მას ყანა!..
მეცხვარემ დაჰკრა ფეხი და
შინისკენ გამოექანა!..

IV

გათენდა დილა, მოვიდა
ლამაზი წვიმა ჟუჟუნა,
წამოაყენა პური და
ის ყანა გამოაბრუნა.

უთხრა ილიამ გიორგის:
„ახლა დახედე იმ პურსო!..
მეცხვარის ჟინი მიჭირებს,
სხვისთვის კი კარგი არ მშურსო!..“

გიორგიმ გადიხარხარა:
„კიდევ შემცდარხარ განაო?
მეცხვარემ გამოიყიდა
ისევე თავის ყანაო!..“

განრისხდა წმინდა ილია
და სთქვა: „ვერ ჰხედავ იმ ბიჭსო!
რადგანც ასეა, მე ვიცი,
აწ კი აუკრავ მე კრიჭსო!

უკანასკნელად დავსწყევლი
და მით დაესხმის რეტიო:
ურემში ნუ გამოუვა
მას თითო კოდზე მეტიო!“

ბრძანა და მით გაათავა
თვისი რისხვა და მუქარა.
გიორგიც, მისი გამგონე,
ქვეყნისკენ გამოეჩქარა.

ნახა მეცხვარე და უთხრა:
„თავს გაუფრთხილდი, თვარაო,
თავზე რომ გაწევს, ის წყევლა
შენს დასაღუპად კმარაო!

სხვებმა რომ კიდეც დაგცინონ
და დაგიძახონ ტეტიო,
თითო ურემზე არ დასდვა
თითო თაველზე მეტიო!

აღარ ექნება იმ ყანის
მოსავალს ანგარიშიო,
და მაშინ შენც ნუ გექნება
სხვისი ხათრი და შიშიო!“

გამდიდრდა მწყემსი!.. ყოველს კაცს
გარშემო მადლი არტყია.
თუ კი ქრისტე-ღმერთს მის წილად
კალთები დაუბერტყია.

1889 წ.

რედაქტორის შენიშვნები

წმინდა გიორგი და წმინდა ილია [ქართლში გაგონილი]

პირველად დაიბეჭდა „ივერიაში“ (1889 წ., №259, 5 დეკემბერი); მეორედ - პოეტის „თხზულებანში“ 1893 წ., ტ. II, გვ. 272).

ეს პოემა განსვენებულმა სერგო გორგაძემ (1876-1929) შეიტანა თავის მთელ რიგ სახელმძღვანელოებში. - „ჩვენი ხალხური პოეზია“, 1921 წ., გვ. 262; „ჩვენი ძველი მწერლობა და ხალხური პოეზია“, 1925 წ., გვ. 17; იგივე, 1927 წლის გამოცემა, გვ. 21.

აკაკი საისტორიო თემების პოეტურად დამუშავებასთან ერთად, ყურადღებას აქცევდა ხალხურ თქმულებებსაც. „წმინდა გიორგი და წმინდა ილია“ აგებულია ერთ ასეთ ხალხურ ფოლკლორზე, რომელიც თავის დროს ჩაწერილი ყოფილა ს. ბარალეთში. მოგვყავს ეს თქმულება ივანე ჯავახიშვილის წიგნიდან:

„ერთხელ იესო ქრისტე, ელია წინასწარმეტყველი და წმ. გიორგი ერთად გზად მიდიოდნენ. ბევრი რომ გაიარეს, მოიღალნენ და ერთ ადგილას დასასვენებლად და პურის საჭმელად დასხდნენ. იქვე მგზავრების მახლობლად ერთი მეცხვარე ცხვრის ფარას აძოვებდა. მიუგზავნეს ელია მეცხვარეს, სადილად ერთი ბატკანი მოგვეციო. მივიდა ელია მეცხვარესთან და უთხრა:

- „გულკეთილო მეცხვარე, ერთი ბატკანი მაჩუქე“-ო.

- „თუნდა ნახევარი ფარა მიირთვი, ოღონდ-კი მითხარ, ვინა ხარო“ - უპასუხა მეცხვარემ.

- „მე ელია წინასწარმეტყველი ვარ. პურის მოსავალს გაძლევთ, თქვენს ყანას წვიმას ვუგზავნი ხოლმე და გლეხკაცის ჭირნახულს მფარველობას ვუწევო“, უთხრა ელიამ.

- „ვაჰმე! ჩემი ღმერთისა რომ არ მეშინოდეს, აი ამ კომბლით თავს გაგიტეხავდიო“ უპასუხა მეცხვარემ.

- „რათა, რაზე ხარ ჩემზე გულმოსულიო?“ - ჰკითხა ელიამ.

- „რაზედა და: დასთესავს პურს ერთ დღიურ მიწას საწყალი ქვრივ-ოხერი ან ვინმე ღარიბ-ღატაკი, შენ მისდგები, არც აციებ, არც აცხელებ, და იმ ყანას სულ სეტყვით ჩაულეწავო“.

დაბრუნდა ელია წინასწარმეტყველი ხელცარიელი თავის ამხანაგებთან და უამბო ყველაფერი, რაც მეცხვარემ უთხრა.

ახლა თითონ იესო ქრისტე წავიდა მეცხვარესთან და ბატკანი სთხოვა.

- „თუნდა ნახევარი ფარა ინებე, ოღონდ-კი მითხარ, ვინა ხარო“ უთხრა მეცხვარემ.

- „მე შენი უფალი ვარ, ქვეყნის შემოქმედიო“.

- „ვაჰმე, მიუგო მეცხვარემ, ჩემი ღმერთისა რომ არ მეშინოდეს, აი ამ კომბლით თავს გაგიტეხავდიო“.

- „ისეთი რა დაგიშავე, მერე?“ - ჰკითხა იესო ქრისტემ მეცხვარეს.

- „რა და ის, რომ ჭაბუკს წუთისოფელს გამოასალმებ. ბევრს ისეთს მოხუცებულს ადამიანს-კი, რომელსაც ცხოვრება მოჰბეზრებია, ცოცხალს ატარებ ხოლმე დედამიწის ზურგზედაო“, - მიუგო მეცხვარემ.

ასე დაბრუნდა იესო ქრისტეც ცარიელ-ტარიელი. ახლა ადგა და წმინდა გიორგი წავიდა მეცხვარესთან. მეცხვარე რომ შეეკითხა წმინდა გიორგის, ვინა ხარო, უპასუხა:

- „მე წმინდა გიორგი ვარ, გაჭირვების დროს რომ შემეხვეწებით ხოლმეო. მე გიფარავთ ავ-სულებისა და ეშმაკებისაგან და თქვენის მტანჯველის ხელისაგან გიხსნით ხოლმეო“.

მეცხვარემ რომ წმინდა გიორგის სიტყვები მოისმინა, შესძახა:

- „მთელი ფარა მომირთმევიაო“, - და მის წინ მუხლი მოიყარა. პურის ჭამას რომ მორჩნენ, იესო ქრისტემ კალთა დაიბერტყა და სთქვა: „ამ მინდორზე საუკეთესო მოსავალი მოვიდეს: თითო ძნას ასი კოდი გამოსავალი ჰქონდესო“.