1

ქაჯი დევნილი, დაღონებული
თავს დაჰბრუნავდა ცოდვილს მიწასა
და ბედნიერად განვლილ დღეთ ფიქრი
გულს უქეჯნიდა ფრიად იმასა, -
იმ დღეთა, როცა ნათელში იყო,
უფლის სახესა ბრწყინვალე სჭვრეტდა
და გათხოვილთა ვარსკვლავთ ნაზ ღიმილს,
მისთვის ნაძღვნევსა, უხვადა ჰკრეფდა;
ცნობისმოყვარე შავს ღრუბელთ შორის
მოძრავ ვარსკვლავთ გუნდს თვალს ადევნებდა;
შემოქმედისა პირმშოსა ძესა
ზიზღი და შური გულს არა ჰკბენდა;
როს ჟამთა ბრუნვა ერთფეროვანი
იმის გონებას ლახტს არა სცემდა.
ბევრი, მრავალი აქვს საფიქრალი,
მაგრამ მას გული არღა შესწევდა.

2

მოხეტიალეს უდაბნოშია
თავშესაფარი არ ჰქონდა მასა.
საუკუნები ისე გავიდნენ,
თითქოს წამი სდევს მეორე წამსა.
არა არღვევდა ერთფეროვანსა
ამა სოფლისა დრო-ჟამის სვლასა.
დაუბრკოლებლადაუარებელს
იგი სთესავდა ქვეყნად ბევრს ავსა.
ბოროტი ქცევა ბოლოს მოსწყინდა
ერთს დროს მეუფის ერთგულსა ყმასა.

3

სამოთხიდამა დევნილი სული
მოსრიალებდა კავკასის ცაზე
და, როგორც ელვა ღრუბლით მკრთომარე,
დასტრიალებდა მყინვარსა თავზე.
მყინვარს, ვით მეფეს - ხმელეთის მპყრობელს,
თავს უმშვენებდა ლალის გვირგვინი.
ქვეით კი დაბლა, ბნელს ხეობაში
ისმოდა მკაცრი გრგვინვა, ბიბინი.
გახეჩილ კლდეში - ვეშაპის ბუდე,
მოსჩანდა ლაღი თვით დარიალი:
ამაშფოთარი მის არემარის
იყო ძუ ლომის - თერგის, ღრიალი.
ფაფარაშლილი იგი გრგვინავდა,
შეუპოვარი, გმირი ბედმლაშე
და მის ჯავრობას ყურს უგდებს ჯიხვი,
არწივი, ორბი მხარმოფარფაშე.
სამხრეთიდამა შავთა ღრუბელთა,
ვით მხლებელთ, ჩრდილოს მიჰყავდათ თერგი,
სალის კლდეების ურიცხვი ჯარი
გზას უღობავდა, როგორაც ხერგი...
საკვირველებით შემოსილიყვნენ,
სთვლემდენ და დაბლა თავებსა ჰხრიდენ;
თვალს ადევნებდენ ცელქსა ტალღებსა
და ალმასებით შუაზე სჭრიდენ.
კოშკ-ციხეები კლდის თავებზედა,
თვით კლდეებზედა მკვიდრადა მდგარი
იცქირებოდენ შეუპოვარად,
რათა დაეცვათ კავკასის კარი.
გასაკვირველი და საოცნებო
ამაზედ მეტი სხვა არა არი!
მაგრამ ზიზღითა ბოროტმა სულმა
გადავლო თვალი ღვთისა ქმნილებას,
მაღალსა შუბლზე ვერ შეამჩნევდი
სინიდისისას ოდნავ მხილებას.

4

სხვა უკეთესი იმის თვალწინა
ბუნების სახე გადაიშალა:
ლამაზის ქვეყნის - საქართველოსი,
მდელო, სერები ნახა იმანა.
ტურფა ქვეყანა, მიწის მშვენება!
ძვირფასთ შენობათ სჩანს ნანგრევები...
და სიცელქითა და შაედრება
აქ რომ ჩამოდის უხვად ხევები.
ფერად კლდეებში დაბადებულნი
მოკამკამებენ ცივნი წყარონი;
ვარდის ბუჩქებში კეკლუცთ სალხინოდ
გალობენ დღე-ღამ აქ იადონნი.
მოსაგრილებლად, მოსასვენებლად
მიწას ამკობენ დიდი ჭანდრები;
სიცხეს და მტერსა როს მიურბიან,
აქეთ იწევენ ხარი-ირმები.
აქ სდუღს სიცოცხლე, ათასგვარი ხმა
ფრინველებისა ტყეში კრიალებს
და ტურფა სუნი ყვავილებისა,
ვით სამოთხეში, უხვად ტრიალებს.
ნელ სიცხით დღისით შემჭკნარი მწვანე
გაიბანება ღამე ნამითა,
ნიავიც ნელი, წყნარად მქროლარე,
გულს ავსებს მადლით და სიამითა.
ცას ვარსკვლავები მოჟიკჟიკენი,
მაცხოვლებელნი ბნელის ღამისა,
თვის გარეშემო მადლსა აფრქვევენ,
როგორც თვალები ქართველ ქალისა,
მაგრამ ბუნების სიტურფემ ქაჯსა
როდი აღუძრა ახალი გრძნობა.
მის გულში სჩქეფდა ნასმენ-ნახულის
წინანდებური ზიზღი და მტრობა.

5

სახლი ააგო მოხუც გუდალმა,
უსწორდებოდა სიმაღლით მთებსა.
დიდს შრომად უჯდა სახლის აგება
მონებას ჩვეულთ დიდის ხნის ყმებსა.
მზის ამოსვლიდამ იმისი ჩრდილი
გრძლად გაწვებოდა მთების კალთებზე
და კლდე რამ იყო ერთი მომდგარი
დარბაზზე მობმულს კოშკსა, ციხეზე.
იმ კლდეზე იყო კიბე ნაკვეთი...
ჩადრწამოსხმული ამა კიბეზე
ჩაეშვებოდა ტურფა თამარი
ლაღის არაგვის, ლაღსა კიდეზე,
წყალს ამოჰკრეფდა და მერე კოკას
გადიკიდებდა მოხდენით მხარზე.

6

დიდი ხანია სახლი კლდის თავით
მუნჯად დასცქერდა მთათ მიდამოსა,
დღეს აქ ლხინია, ზურნის ხმა ისმის,
სტუმრები ჯიხვით სვამენ ღვინოსა.
სასიძოს ელის მოხუც გუდალი,
დაიპატიჟა მთელი უბანი.
ბანი სახლისა პირით-პირამდე
აყვავებულა ხალიჩებითა.
ხალიჩაზე ზის სასძლო თამარი,
გარსშემორტყმული დობილებითა.
ცეკვავენ, მღერენ, ზოგნი ტაშს სცემენ
და აგერ მზემაც დახარა ფრთები,
მოკრიბა სრულად თვისი სხივები,
გადაიარა მაღალი მთები.
წამოდგა სასძლო დაირით ხელში,
უკრავს დაირას, ხან მაღლა ისვრის...
გასრიალდება, როგორც ფრინველი,
მიმოიხედავს... ტანში არ იძვრის.
წამწამს შეარხევს ქალურის შურით,
მაყურებელთა თვალებით სდაგავს,
შავი წარბები გადაჭიმული
ზევიდამ მელნის ორს ტბასა ჰსაზღვრავს.
ოდნავ გადახრილს წელში პატარძალს
არ შაეშლება როკვისა ხერხი
და ხალიჩაზე ჰაეროვანად
დასცურავს მისი ღვთიური ფეხი;
თან იღიმება ტკბილად, ნაზადა,
იგი უმანკო, როგორაც ბალღი...
მთვარისა სხივთა ნამზე თამაში
ვერ შაედრება ამ ღიმილს, ლაღი
მისი ღიმილი თვით სიცოცხლეა
დაუსრულები, უზადო, საღი.

7

ცისკარსა ვფიცავ, დილის ცისკარსა,
სხივს საღამოსას და დილის მზისას,
არც ერთს მეფესა ქვეყანისასა
და არცა მფლობელს თვით სპარსეთისას
ჯერ არ ეკოცნოს ამ გვარნი თვალნი
და არც შადრევანს ჰარამხანისას
არ გაებანოს მისებრი ტანი;
არც ერთს აშიკსა საყვარლის შუბლზე
არ გაუშლია ისეთნი თმანი.
რაც რომ სამოთხე კაცთა დაკარგეს,
რამდენი არის გავლილი ხანი!
მაგრამ მას შემდეგ ისე ლამაზი
არღა უნახავს ქვეყანას ქალი.

8

უკანასკნელად დღეს თამაშობდა,
ხვალ მიელოდა მას უცხო მხარე,
ყოფნა მონისა უთავისუფლო
და ან, ვინ იცის, თვით ბედიც მწარე,
უცხო სამშობლო, უცხო ოჯახი -
ცოტა ამისგან ჰკრთებოდა მთვარე.
მაინცდამაინც ქალს მიხვრა-მოხვრა
ჰქონდა მარტივი, გრძნობა ცხოველი
და სავსებითა ცა-ქვეყნის მადლი
იხატებოდა მასში ყოველი.
კარგი რამ იყო ამ დროს თამარი
და რომ ენახა იმ წყეულს ქაჯსა,
დაკარგულ ბედის სამგლოვიაროს
გადაიძრობდა გულიდამ თალხსა.

9

ნახა კიდეცა... და უცებ ქაჯსა
აღეძრა გულში ზღვად მღელვარება.
მის ჟანგიანმა, წრიაკმა სულმა
იგრძნო საამო რამ ნეტარება.
და კვლავ შეიძლო მან სილამაზის,
ტრფობა, კეთილის ცალკე გაგება.
ამ მშვენიერის სანახავითა
დიდხანს ატკბობდა თვისს ოცნებასა.
ფიქრს ფიქრი მოსდევს განუწყვეტელად,
იგონებს წარსულს ნეტარებასა.
მისი ფიქრები მისსავე თვალში
ჰგვანდენ ურიცხვსა ვარსკვლავთ კრებასა;
მაგრამ ახალი დარდი გაუჩნდა,
იგი არ მისცემს იმას შვებასა.
მძინარე გრძნობამ გამოიღვიძა,
ესაუბრება ძველის კილოთი,
გადასხვავების ნუთუა ლანდი?..
გონებას სტანჯავს მწარე ფიქრითა.
მაცდურებისა სიტყვებს ეძებდა
თვის გონებაში, მაგრამ ვერ ჰპოვა.
მაშ დაივიწყოს? ღმერთს არა ჰნებავს,
არც თვით ისურვებს - ურჩევნის ხსოვა.

10

მოღლილს ტაიჭზე თამარის საქმრო
თვის დანიშნულთან ეშურებოდა.
ეს დღეც გათავდა, შავი ნაბადი
მიწას ღამისა ეხურებოდა.
მშვიდობიანად მან მოაღწია
არაგვის.კიდეს ამწვანებულსა.
და სავსებითა ცა-ქვეყნის მადლი
იხატებოდა მასში ყოველი.
კარგი რამ იყო ამ დროს თამარი
და რომ ენახა იმ წყეულს ქაჯსა,
დაკარგულ ბედის სამგლოვიაროს
გადაიძრობდა გულიდამ თალხსა.

11

მოღლილს ტაიჭზე თამარის საქმრო
თვის დანიშნულთან ეშურებოდა.
ეს დღეც გათავდა, შავი ნაბადი
მიწას ღამისა ეხურებოდა.
მშვიდობიანად მან მოაღწია.
როდესა არაგვის კიდეს ამწვანებულსა.
წინ მოუძღოდა აქლემთ ქარავანს,
მრავლის საჩუქრით აკიდებულსა,
მთები ეფხიზლა ზრიალ-წკრიალით
ზარებს მათს ყელზე დაკიდებულსა.
თვით მფლობელია სანოვაგისა,
მას ეკუთნოდა ეს ქარავანი.
სულ ოქრო-ვერცხლით ჰქონდა მორთული
თოფი, ხმალი და გრძელი ხანჯალი,
მხარ-იღლივ თოფი გადაგდებული,
წელში დამბაჩა, მთელი აბჯარი.
ყურთუმაჯებსა ქარი ურზევდა,
ჩოხა ბუზმენტით ეცვა მორთული
და უნაგირიც ოქრომკედითა,
ძვირფასის თვლებით ჰქონდა მორწყული,
მის ქურანს ცხენსა ოფლიც სდიოდა,
აცქვეტდა ყურებს, თანაც ჰკრთებოდა
და კლდიდამ კლდეზე პირს ქაფმომდგარი
უბორკილოდა მარდად ხტებოდა.
საშიში არის ეს ვიწრო გზები, -
მარჯვენა მხრიდამ მდინარის ყეფა.
დაბინდდა. აგერ, თოვლიანს მთაზე
დასავლეთისკე მკვდართ მზეცა ქრება.
დაიძრა ნისლი, მიათრევს ფრთასა
და ქარავანიც შაუდგა გზასა.

12

იქვე გზის პირას ნიშია ერთი
და იქ თავადი ვინმე ჰმარხია,
მოსისხლე მტრისგან მოკლული იგი,
მოწმად ცნობილი არის ხალხშია.
ვინც კი გაივლის მის ახლო მგზავრი,
თუნდა ძალიან ეშურებოდეს
ხატობას ანუ გინა ლაშქარსა,
ეს ნიში მუდამ უნდა ახსოვდეს:
აქ შესწირავდეს მდუღარე ლოცვას,
მკვდარსაც ეტყოდეს იგი შენდობას;
ეს დაიხსნიდა მტრის ხელიდამა,
იმის ხანჯლის და იმის ხმლიდამა.
არ აასრულა სანეფომ წესი
ეს ძველისძველი მამა-პაპისა,
გრძნობის მმართველად მას დასდგომია
ხმა და რჩევანი ბილწის ქაჯისა.
ჰაერში ჰკოცნის ფიქრით თამარსა,
ელანდებოდა სახე ქალისა.
ორი რამ დაჩნდა მგზავრის წინ გზაში
და მალე გროვაც მთელის ხალხისა;
იჭექა თოფმა... მაგრამ მამაცსა
არ შაეშინდა მტრის თავდასხმისა.
ფაფარს დასწია, ცხენი გაქუსლა,
არ უთქვამს სიტყვა, არ დაძრა კრინტი,
ხელში მოიგდო სწრაფად ხირიმი
და მიესია ტყვიასებრ ცქვიტი.
გახშირდა სროლა... გაისმის კვნესა.
გმინავენ, ოხვრენ დაკოდილები
და ამავე ხმას იმეორებენ
კლდე-ღელეები, მაღალი მთები.
მალე გათავდა ბრძოლა და ომი,
შემოეფანტნენ თავადს მხლებლები.

13

დადუმდა ეს ხმაც. გათავდა ბრძოლა,
მისწყდა კიჟინა, თოფების სროლა.
გაოცებულნი, ზარების ჟღერით
მკვდართა სთელავდა აქლემთა ხროვა.
გაძარცულია მთლად ქარავანი
და ქრისტიანი მკვდარი წევს მკვდარზე.
მათ არ ეღირსათ სამარეს წოლა
მამა-პაპათა საფლავთა გვერდზე.
უმადურადა, უმადურის ხმით
ბუ დაჰფარფაშებს ძახილით თავზე.
არ დაიტირებს არც და, არც დედა
დახოცილებსა გლოვა-ზარითა,
არ მოცვივიან შორის გზიდამა
შემოსილები გრძელის ჩადრითა.
ნაცვლად კლდის ძირას, მკვდართა სახსოვრად,
აღიმართება მფარველი ჯვარი,
უსურვაზითა შეიმოსება,
როგორც ზურმუხტით, იმისი ტანი;
და არაერთხელ ნავალ-ნატანჯი
სულს მოიბრუნებს მის ჩრდილში მგზავრი.

14

მიფრინავს ცხენი გამალებული,
დიდი საქმე აქვს დავალებული,
გადახტომილი წამს შეჩერდება
და ქარის ზუზუნს მიუპყრობს ყურსა,
მაგრამ ამითი რაღას უშველის
თავის პატრონის მომაკვდავს წყლულსა.
ნალებს აელვებს, პირით ქაფსა ჰყრის,
ფრუტუნებს, სწყრება, ნესტოებს ჰბერავს,
გზას აღარ ირჩევს და მის კისერზე
შავი ფაფარი ზღვასაებრ ჰღელავს.
ცხენის პატრონი არ იღებს ხმასა,
უნაგირზედაც ვერ იჭერს ტანსა.
მიშვებული აქვს ცხენის სადავე,
ცხენის ფაფარზე აწყვეტავს თავსა.
შეუღებია სისხლსა საგულე,
როგორაც კლდიდამ ნადენსა წყალსა.
არ უღალატე, ცხენო, პატრონსა,
ბრძოლიდამ გაჰსხლტი, როგორც ისარი,
მაგრამ დაუნდო ოსის ტყვიამა
გაუპო მხედარს გულის ფიცარი.

15

გუდალის სახლში ქვითინი ისმის,
ხალხი გროვდება ეზოში ჯარად.
ეს ვისი ცხენი მოვარდა ქშენით,
ოფლი ჩამოსდის მთელს ტანზე ღვარად?
და წამოიქცა თავის მხედრითურთ
შავს ლოდებზედა ზედ ეზოს კარად,
ტანისამოსი და იარაღი
ერთიანადაქვს სისხლში მოსვრილი,
ფაფარზე ხელი ჩაუჭიდია,
ზედ დაჰყრდნობია წელში მოხრილი.
სასძლოვ, ელოდი თვალდამშეული
ამ საღამოთი საქმროს ნახვასა, -
აკი მოვიდა და არ უმტყუნა
კეთილშობილურს იმან აღთქმასა!
მაგრამ, ვაი, რომ წყლული სჭირს მკერდზე
და ვერ შეჯდება კვლავ თავისს ცხენზე!

16

უდარდელს ოჯახს მოულოდნელად
დღეს მოევლინა სასჯელი ღვთისა.
წაიქცა პირქვე თავის ლოგინზე
თამარი, მოსთქვამს, მწარედა სტირსა
და ცხელი ცრემლი ეწევა ცრემლსა,
ღვარად ჩამოსდის მის ლამაზს პირსა.
მძიმედა ჰსუნთქავს, თან გულიც მისდის,
ხმა მომხიბლავი მის ყურთან ისმის:
„ტყუილად სტირი, ქალო ლამაზო,
ამაოდაფრქვევ ცხარე ცრემლებსა.
ტირილით მკვდარი არ გაცოცხლდება,
რისათვის სტანჯავ, ნეტავი თავსა?
ტირილით თვალებს ნუ გაიწყალებ
და ნუ დაიწვავ ტურფა ღაწვებსა.
იგი შორსაა, იმას არ ესმის,
ვერც დააფასებს შენს ცრემლს, კვნესასა.
ციური სხივი ეალერსება
მის უსხეულო თვალთახედვასა.
სამოთხის ხმები იმას ატკბობენ
და ამა ქვეყნის ამაოება:
საწყალის ქალის კვნესა-გოდება,
ან კი მას რაში ეპრიანება?!
არა, არც ერთი ღვთისა ქმნილება,
ჩემო სიცოცხლევ, მერწმუნე ამად,
ვინც უნდა იყოს, ძვირადა ღირდეს,
არა ღირს ძვირფას შენს ნაღვლის ფასად.
ცისა სივრცეზე უნავ-უაფროდ
დასცურავს წყნარად ვარსკვლავთა გუნდი.
შავთ ღრუბელთ გროვა თავზედაწვებათ,
როგორც პატიმარს ფეხებზე ხუნდი.
წამი ნახვისა, წამი გაყრისა
არც გაახარებს და არც აწუხებს.
მომავლისათვის არა ზრუნავენ,
წარსული იმათ გულს არ ადუღებს.
უბედურს დროსა წარმოიდგენდე
ვარსკვლავთ და ღრუბელთ მხოლოდ გროვასა:
იმათებრ იყავ შენც უდარდელი,
ნუ მიეცემი ვიშს და გლოვასა.
რაწამსაც ღამე შავსა ნაბადსა
გადააფარებს კავკასის ქედსა
და მოხიბლული გრძნეულის სიტყვით
არ ემდუროდეს ქვეყანა ბედსა;
რაწამს კი ქარი კლდის თავზე დამჭკნარს
ბალახს დაჰბერავს, დაუწყებს რხევას
და ვარდის ბუჩქზე მიძინებული
ნაზი ბულბული დაიწყებს მღერას;
ვაზისა ძირში ნამით ნაკვები
ღამით ყვავილი როს გაიშლება
და მთვარეც ბადრი მთის გადაღმიდამ
სხივფრქვევით, დინჯადამოცურდება,
ქურდულად თვალსა შენ გადმოგავლებს; -
ამ დროს გეწვევი მენაც სტუმრადა
და ტკბილს სიზმრებსა ხშირს წამწამ-წარბზე
მოგივლენ ფრქვევით მაშინ ჩუმადა“.

17

მისწყდა სიტყვები და შორს ჰაერში,
ვით ზარის რეკა, ხმა ისე გაქრა.
ქალი წამოხტა, შეშლილად ქმნილი,
თითქოს ვიღამაც მას თავში დაჰკრა.
ელდანაცემი გარემო თვისსა
შეშინებული ავლებდა თვალსა.
ყველა მის გრძნობა - სული და გული,
მგზნებარე ცეცხლის შაეპყრო ალსა.
ტუჩები უთრთის და მთელი ტანი,
თითქოს სჩხვლეტენო, უთრთოლავს, ჟივის,
ის წეღანდელი ხმა საუცხოო
იმის ყურებში გველივით წივის.
განთიადისას ფიქრით დაღლილსა
თითქოს მოადგა თვალებზე ლული.
მაგრამ ფიქრებმა გონი წაართვეს
და შემოჰკვნესის ისევე გული:
ვინ მოელანდა ის მზიან-ჩრდილი,
ამ ქვეყნიურს კაცს არ ჰგავდა ისა,
მას ნაპერწკალი თვალებში უჩნდა
თამარისადმი სიყვარულისა
და სიყვარულსა თვალებში აღმგზნარს
ამკობდა გრძნობა სიბრალულისა.
ვინ იყო ნეტავ, უცხო ქმნილება
ანგელოზია ვითომ მფარველი?
ეს სიცრუვეა: მის ხუჭუჭ თმასა
გარს არ ეხვია გუგად ნათელი...
მაშ ჯოჯოხეთში ტანჯულს სულს ჰგავდა
ცოდვებისათვის, - ცოდვილსა კაცსა?
არა, ის იყო ბინდის მაგვარი,
არც ღამეს ჰგავდა, არც დილის ჟამსა.

1

„მამავ, რად სწყევლი თავისს თამარსა,
რად მიათასებს გულის ვარამსა?
ხომ მხედავ, ვსტირი ცრემლშეუშრობლად
და ვერ დავძლიე მე ჩემი გული?
ათასს მთხოვნელში ვერვის ავირჩევ,
რომ გაამთელოს კვლავ ჩემი წყლული.
ტყულად სცდებიან, - ქმარს არ შევირთავ
მანამდე მიდგა მე პირში სული.
ღმერთმა არ მომცა, ვინც მე მინდოდა,
როგორღა გავყვე ეხლა მე სხვასა?
მას შემდეგ, რაკი იმისი გვამი
არ მივაბარეთ აგერ იმ მთასა,
გადამერია რაღაც რამ ფიქრი
და გულს მიბოჭავს მე ყოველ წამსა.
დღე ვერ ვლოცულობ და ღამე ხომა
საშინელს რასმე სიზმრებსა ვხედავ;
ვიტანჯვი, ვჭკნები, სული მიშფოთავს
და შენს წინაშე ამ თხოვნას ვბედავ:
მონოზნად მინდა, მამავ, რომ შევდგე,
ლოცვა-მარხვაში დღენი ვატარო
და მაცხოვარის ჩვენის წინაშე
გულის ვარამი უხვად დავღვარო.
იქნებ იქ ვპოვო სულის მშვიდობა,
ამ ქვეყნისათვის უკვე ვარ მკვდარი.
მიმიღოს სადმე მყუდრო საბერომ,
ჩემთვის ნუგეშად დღეს ესღა არი.

2

შორს სადმე მშობელთ ერთს მონასტერში,
თუმც არ უნდოდათ, მისცეს თამარი.
ქალი შემოსეს შავის ძაძითა,
წელით შემოხსნეს ოქროს ქამარი.
მაგრამ მონოზნის ტანისამოსში
ძველებრივ სძგერდა გული ცოდვილი;
სამგლოვიარო მწირის საცმელმა
როდი განკურნა ერთხელ კოდვილი.
ტრაპეზს წინ მდგარსა, როცა სანთლებით
ეკვდერი იყო განათებული
და მონოზანთა მკვნესრად გალობა
ისმოდა ღვთისთვის გაჩაღებული,
შემაშფოთები ამ დროს თამარსა
ხმა შაესმოდა ნაცნობი, ძვირი
და საკმევლისა ხშირს ბურან-ნისლში
ჰკრთოდა, სცურავდა იმისი პირი.
უხმობს თავისთან, უქნევს თან ხელსა...

3

ეს მონასტერი ღელეში იდგა,
მთებ შემორტყმული, განმარტოებით
და მის მიდამო დაჩრდილულ იყო
ვერხვით, ჭანდრებით, დიდრონ ხეებით.
როცა კი ღამე ფრთას დაჰკიდებდა,
დაბნელდებოდა მთა-ღელე-ველი,
ფოთლებში მკრთალად დაღონებული
სჩანდა მონოზნის მხოლოდ სანთელი.
ხეების ჩრდილში საფლავებზედა
მწკრივად ოდნავღა ეტყობა ჯვრები,
გეგონებოდათ, დარაჯად დგანან, -
არ მოეპარა არავის მკვდრები.
და ლოდებზედა მკვირცხლად მხტომარნი
ჩამოქანავდენ მაღლიდამ წყლები.
ქვეით ჭალაში შეიყრებოდენ,
რწყვენ ველთა, მდელოთ წმინდა ნამითა,
უხვად დაფარულთ კიდით-კიდემდე,
როგორაც რთვილით, ყვავილებითა.

4

ჩრდილოეთისკენ მთები მოსჩანდა,
თავს დაჰნათოდა იმათ ცისკარი
და ხეობაში ნისლი ჰბოლავდა
ლურჯი და ლაღი, ცის მინაგვარი.
ზარისა რეკვა ცისკრის ლოცვისთვის
ღვთისა მოსავთა ერთადაღვიძებს,
ყველანი ერთად იკრიბებიან,
ყველა შემოქმედს ერთხმადადიდებს.
ქართველი ქალი კოკით მხარზედა
ჩამოეშვება მთიდამ წყალზედა.
ყინულის ჯაჭვი, წითლად ნაღები,
გადაჭიმულა მთიდამ მთაზედა.
საღამოს ჟამსა იგივე მთები
ტანზე იცვამდენ წითელს კაბასა.
მყინვარს გაეჭრა თავით ღრუბლები,
ციდამ დამზერდა დაბლა დაბასა.
კრძალვით შემზერდა მთებისა გროვა
ყინულით ნაჭედს იმის ფაფარსა.

5

მცდარის ფიქრითა გატაცებული,
არც როს თამარი არა ხარობდა.
მთელი ქვეყანა ქალის თვალშია
ჯოჯოხეთისა ცეცხლსა სდარობდა.
ჯავრი, ნაღველი მას გულს უღრღნიდა,
იტანჯებოდა, სტირდა, წვალობდა.
ღამით, როდესაც ყველას ეძინა,
კარში მრისხანედ ქარი ხვიოდა,
მუხლმოდრეკილი ღვთისმშობლის ხატსა
თამარი თავისს დარდს შესჩიოდა.
მწარედ მოსთქვამდა... მისი ქვითინი
თავზარსა სცემდა მიმავალს მგზავრსა.
იგი ფიქრობდა: „ბოროტი სული
კვნესის და მითი იქარვებს ჯავრსა“.
ცხენს მათრახს დაჰკრავს შეშინებული,
გაეშურება წასასვლელს გზასა.

6

ნაღვლიან გულით თვალცრემლიანი
სარკმლით გასცქერის ხშირად თამარი,
ოხრავს და შფოთავს, მთელი დღე-ღამე
ჰქენჯნის მას ფიქრი მოუთმინარი.
ყურში ვიღაცა ქალს ჩასჩურჩულებს:
„ნუ გედარდება, საცაა მოვა“.
ამავე ნუგეშს არ იძლეოდა
წუხელ და გუშინ სიზმრების გროვა?
იგი ესიზმრა: ნაღვლიანს თვალებს
ალერსიანად მას აშტერებდა.
ქალს უნდა წმინდათ ლოცვა შესწიროს,
მაგრამ ვედრებას ვერ ახერხებდა.
გული მხოლოდ ერთს იმას ლოცულობს,
იმისკენ მიჰქრის მისი გონება.
როს წევს, ქვეშაგებს ედება ცეცხლი,
დგება - ნაღველი მით არ შორდება.
ცეცხლი ედება საწყალს გულ-მკერდზე,
ხვევნით დაეძებს ტრფობისა საგანს,
უნდა აკოცოს, მაგრამ ეს კოცნა
აშრება ბაგეს, ცრემლითა ნაბანს.

7

საღამოს ჟამმა საქართველოსი
მთა და სერები უკვე დაჰფარა.
და ამ დროს ქაჯი, ღამის გუშაგი,
მონასტრის ბაღში შემოიპარა.
დიდხანს გარშემო ეხეტებოდა,
წმიდა ადგილის სცხვენოდა ლახვა.
ხანდახან თითქოს კიდეც ფიქრობდა,
რომ უარეყო თვისი განზრახვა.
თავი აიღო, სარკმლიდამ ნახა
მკრთალად მნათობი შუქი ჭრაქისა.
ელის ვიღასცა და სიჩუმის დროს
მოისმა მკვნესრად მღერა ქალისა.
უკრავს ჩონგურსა მწუხარე ხმაზე
და საუცხოვოთ დამღერის ზედა.
ცრემლის დენასა. ის მღერა ჰგავდა,
მომდინარს ხშირად და ზედიზედა,
ისეთი ტკბილი და ნაზი იყო,
თითქოს შაექმნა ქვეყნისთვის ცასა.
გეგონებოდათ, თვით ანგელოზი
ჩამოფრენილა და უმღერს ქალსა.
წარსულს იგონებს, რომ იმით მაინც
შეუმსუბუქოს ტანჯვანი მასა.
სიყვარულისა ძალი გაიგო
წყეულმა ქაჯმა მხოლოდამ წამსა.
უნდა გაფრინდეს, გადაიკარგოს,
ვერ ანძრევს, ვეღარ ერევა ფრთასა.
გამოღამებულს თვალებიდამა
გადმოუგორდა ტყვიასებრ ცრემლი,
დაეცა ლოდსა და გაწვა იგი,
ისეთი იყო მძიმე და ცხელი.
ჯერაც ეტყობა ქაჯის ცრემლისგან
გამწვარი ქვაზე იმ დროის ხვრელი.

8

შედგა მან ფეხი ქალის სადგურში,
კეთილისათვის უცემდა გული.
ჰფიქრობს: იქნება ახალ ცხოვრებამ
განკურნოს მისი დიდის ხნის წყლული.
მოლოდინისა, მომავლის შიშმა
შეიპყრო ერთს წამს იმისი სული.
შევიდა... ჰხედავს მის თვალთა შხამსა:
სდგას ქერუფიმი - სამოთხის შვილი.
თამარს გვერდს ედგა იგი დარაჯად,
ცრემლი სდენოდა მფარველის თვალთა.
შუბლი შეიკრა... ჰაეროვანი
ქალს დააფარა თავის მხრის კალთა.
ღვთიურმა სხივმა უცბად დაუხშო
ბოროტსა სულსა ბოროტი ხედვა.
ალერსისა და სალმისა ნაცვლად
ქაჯს შემოესმა კრულვა და წყევა.

9

„მოუსვენარო, ბილწო, ბოროტო,
ვინ დაგპატიჟა ამ ღამით აქა?
ღვთისაგან ჩემთვის ჩაბარებულსა
გინდა რომ მოსცხო ჩირქი და ლაქა?!
აქ საშენკბილო არავინაა,
ამიერიდამ აქ ცოდვა გაჰქრა“.
ჯერ ხმა არ გასცა ბოროტმა სულმა
და გესლიანად იღიმებოდა.
ქაჯისა გულში ძველის მტრობისა
ზვირთი ზვირთზედა იკრიფებოდა.
„ქალი ჩემია!“ სთქვა მან მრისხანედ:
„თავი ანებე! ეგ ჩემი არი!
დაგიგვიანდა, ჩემო ძამიავ,
გვიანიღაა დღეს შენი მსჯავრი.
ამაყსა გულსა ჩემის უფლების
დიდი ხანია მე დავსდე დაღი.
აქ შენი ხატი ვის უნახია?
დღეს მე მეკუთვნის ეს ტურფა ბაღი“.
და ანგელოზმა საბრალო მსხვერპლსა
ჭმუნვით გადავლო თვალები ნაზი,
გაფრინდა მაღლა და ცის კამარას
გაავლო სხივის ბრწყინვალე ხაზი.

10

თამარი

ვაჰმე, ვინა ხარ? გაქვს მწიკვლი ენა.
ქვესკნელიდამ ხარ, თუ გწყალობს ზენა?

ქაჯი

ტურფა ხარ შენა!

თამარი

მაინც მითხარი, ვინა ხარ შენა?!

ქაჯი

ისა ვარ, ვინაც შენ ღამეობით
მანუგეშებლად გეცხადებოდა
და ვისიც სახე დაღონებული
ხშირად ჰაერში გეხატებოდა.
ვისიცა ფიქრი შენს თავსა ადგა,
შეწყალვა გულში გებადებოდა.
ისა ვარ, ვინცა არავის უყვარს, -
მთელი ქვეყანა სწყევლის და ჰკრულავს.
არაფერია ჩემთვის წელთა სვლა,
ქვეყნიურ მონათ გახლავარ ლახტი;
მეფე ვარ ცოდნის, თავისუფლების,
კეთილის მტერი, ბოროტის ტახტი,
შენმა სიტურფემ დამამონავა,
რა დაგინახე, მყის დავრჩი სახტი.
ძღვნად მოგიტანე ლოცვა ტრფობისა
და ქვეყნიური ჩემი ტანჯვანი,
ზღვა ჩემთა ცრემლთა, შენთვის დაღვრილი.
გთხოვ გამიგონო გულის ზრახვანი!
ერთის სიტყვითა შენ შეიძლებდი
შევრიგებოდი ისევაც ღმერთსა:
თუ ღირსს გამხდიდი სიყვარულისას,
დავიმშვენებდი მე იმით მკერდსა,
ვით ანგელოზი ახლად შობილი,
ვეახლებოდი მეუფეს გვერდსა.
შენი მონა ვარ... როგორ მიყვარხარ!
შემოგხვეწნივარ, კიდევ გთხოვ ერთსა:
რა წამს კი ერთხელ შენ თვალი მოგკარ,
მყის შემეჯავრა უკვდავი თავი,
კაცთ დღენაკლული მხიარულება
შემშურდა ძლიერ,- მათ ბედიც შავი.
არ მშურს შენთვისა მე ეგ ცხოვრება...
უშენოდ შხამად მიჩანს სიცოცხლე.
უსისხლოს გულში მოულოდნელმა
სხივმა გამოსცა ისევ სიცხოვლე.
ნაღველი ძველის წყლულის ძირზედა
იძვრის, ვით ქარით მინდორზე ოლე.
უშენოდ რაა დაუსაბამო
მთელის ქვეყნისა დაჭერა, ფლობა?
- ჩალაა მხოლოდ ერთი გამხმარი,
გაუქმებულთა ტაძართა გროვა.

თამარი

დამეხსენ, გასწი, ბოროტო სულო,
მტრისას ჰგავს შენი საუბრის ჩქამი.
ვაჰმე უფალო! ლოცვა არ ძალმიძს,
უძლურს გონებას ჩამესხა შხამი.
შენ მე დამღუპავ, როგორც გეტყობა,
სული წაწყმდება, დაიწვის გვამი.
რისთვის გიყვარვარ, რატომ არ მეტყვი,
რამ მოგივლინა ეგ ტრფობის წამი?

ქაჯი

მეც რომ არ ვიცი, ჩემო ლამაზო,
ახალმა გრძნობამ შემიპყრო მთლადა.
თავით გარდვიგდე ეკლის გვირგვინი,
რომ შენ გემონო, დაგედო მტლადა.
ჩემი წარსული სულ დამავიწყდა,
შენს თვალებშია დღეს ჩემი ბედი.
მიყვარხარ ფრიად, ეს სიყვარული
შენს სიყვარულზე ბევრით არს მეტი:
მთელ თვის ძალ-ღონით, მთელის გრძნობითა,
შენის ტრფობისგან თავს მესხმის რეტი.
ქვეყნის შექმნიდამ ეგ შენი სახე
ჩემს გულში ღრმადა აღბეჭდილიყო,
მუდამ თვალებში მეხეჩებოდა,
ქვეყნის სივრცეზე გაფენილიყო.
დიდხანსა სტანჯა მან ჩემი ფიქრი,
საყვარელს სახელს ჩამჩურჩულებდა.
უშენოობა ჩემს კეთილ ყოფნას
სამოთხეშია ანაკლულებდა.
შენ ვერ გაიგებ და ვერც მიჰხვდები
ჩემს მწარე ყოფნას და ჩემს ტანჯვასა:
მთელ სიცოცხლეში იმავ თავიდამ
ლხენის და ჯავრის ერთად ხვლანჯვასა.
ბოროტისათვის არას იღებდე,
არც კეთილისთვის გძღვნიდენ ქებასა,
სულ ერთნაირად იტანჯებოდე
და არა ჰგრძნობდე ერთს წამს შვებასა.
მუდამ ნანობდე, არას ნატრობდე,
ყველა იცოდე, ყველაფერს ჰგრძნობდე,
სცდილობდე ყველა გეჯავრებოდეს,
განურჩეველად ყველასა ჰმტრობდე.
იმ დღიდამ, როცა წყევლა უფლისა
ცით მოვლენილი ასრულდა ჩემზე,
ბუნებაც მაშინ გამიორგულდა,
არ მიხუტებდა მე იგი მკერდზე.
ოქროს გვირგვინით თავშემკულები
ცაზე ვარსკვლავნი მიდ-მოდიოდენ,
მაგრამ იმათაც თვისი ნაძმობი
ეჯავრებოდათ და ვეღარ სცნობდენ.
ღვთისაგან ჩემებრ შეჩვენებულთა
სასომიხდილი თვისთან ვუხმობდი,
მაგრამ მათ სახეს - ბოროტით სავსეს,
მე რომ თვითონაც ვეღარა ვსცნობდი!..
განრისხებულმა გავშალე ფრთები
და გავსრიალდი... სად? ან რისთვისა?
ძველნი ნაცნობნი და ნათესავნი
თავს არ იტკენდენ მეგობრისთვისა.
მთლად ეს ქვეყანა, როგორც სამოთხე,
დაყრუვ-დამუნჯდა მხოლოდ ჩემთვისა.
როგორაც გემსა უბაგ-უაფროს
დააქანებდეს ზღვაზედა ქარი,
ან როგორც დილით ღრუბლის ნაწყვეტი
მისრიალებდეს ცაზედა ჩქარი,
არ კი იცოდეს მისი სადგური
საით, ან რომელს კუთხეზედარი, -
ისე მე ვქროდი ცის სივრცეშია
გზადაკარგული, დღეგანამწარის.
არ განვაგებდი დიდხანს კაცთ გულსა
ცოდვა-ბოროტის ჩაგონებითა.
მაღალს და კეთილს ტალახსა ვცხებდი,
ვიხსენიებდი მე გინებითა.
ბოლოს ჟამს ცეცხლი წმიდა რწმენისა
ავანთე მალე ქვეყნისა გულში.
და ან კი ღირდენ ამ ჩემ შრომადა
მხოლოდ ორპირნი, სულელნი, მრუშნი!
ავდექ, მოვმართე მთა-ხეობათა,
ვეხეტებოდი აქეთ-იქითა;
იქ მგზავრი ერთი ღამით, ბნელაში
მოვატყუილე ცეცხლის შუქითა.
გადაიჩეხა ცხენითურთ კლდეზე,
ეძახდა კაცთა იგი შველასა...
გვერდობი, ღელე, სადც ის გადვარდა,
ეღება სისხლსა წითელ ფერასა...
ბოროტის საქმით თავის შექცევა
ჩემს წყლულსა ჰშველდა მაინც ვერასა.
ტან შემოსილი ბევრჯელ ელვითა
შავს ღრუბლებს შორის ქარივით ვქროდი.
ეს საშინელი ბუნების წყრომა
ჩემს გულის ვარამს ეწამლა როდი!
მითც შავი ფიქრი თანვე დამდევდა,
დაუვიწყარსა ვერ ვივიწყებდი.
რაა ხალხისა უბედურება
მომავლისა და წარსულ თაობის?
ღირსიც არ არის შესადარებლად
ერთს წამთან ჩემის ტანჯვა-წვალების!
რა არის ხალხი? მისი ცხოვრება?
მოჩვენებაა... წარმავალია.
იმედიცა აქვთ: რომ საიქიოს
ის არ წაწყმდება, ვინც მართალია.
ჩემი ყოფნა კი უიმედოა,
უცვალებელი, მუდამ ჟამს ერთი
და არც ექნება მას დასასრული,
მინამ ქვეყანას განაგებს ღმერთი.
ვერ დაისვენებს ის სამარეში!
როგორაც ცეცხლი, ისე მწვავს, მდაგავს,
ვით საფლავის ქვა, ისე მაწვება,
ხან გველივითა მეხვევა, მხვლანჯავს
და დაკარგულის ბედის ნაშთზედა
ტანჯვა-ვაების უკვდავ ძეგლს ჰმართავს.

თამარი

თუმც საუკუნოდ მშვიდობას ვკარგავ,
ვინცა ხარ ჩემი გარდნაკიდარი,
ყურს გიგდებ ჩუმის სიამოვნებით,
ნუ მომატყუებ, სწორედ მითხარი.
ვაი, თუ ენით ტკბილმოუბარი,
გულში კი ღალატს, შხამსა ჰმალავდე.
გთხოვ შემიბრალო! რა სახელია,
საწყალის ქალის სულსა სძალავდე!
ან, ჩემი სული შენ რისთვის გინდა?
ნუთუ მე ძვირად უღირვარ ცასა?
რამდენი არის ტურფა, ლამაზი,
შენ კი ვერ ამჩნევ ჩემ გარე სხვასა!
მომაკვდავის ხელს არ გაუხსნია
იმათს მკერდზედა ზურმუხტის ღილი.
არა! მომეცი შენ ფიცი მტკიცე!
ხომ მხედავ, ვდნები ჯავრით, ვით ცვილი.
შენ კარგად იცნობ ქალის ოცნებას,
შიშსა სულისას ეალერსები...
სულ ყველა იცი, გაგებული გაქვს,
იმედიც მაქვს, შაგებრალები.
ფიცი მომეცი, ბოროტებაზედ
ამიერიდამ აიღებ ხელსა;
ნუთუ ქვეყნადა არც ფიცს, არც აღთქმას,
ვეღარ შევხვდები დაურღვეველსა!..

ქაჯი

პირველ დღეს ვფიცავ ქვეყნის შექმნისას,
უკანასკნელსა ვფიცავ მის დღესა,
ცოდვის ჩამდენის სირცხვილსა ვფიცავ
და გამარჯვებას სიმართლისასა.
ვფიცავ დაცემის მწარე ტანჯვათა
გამარჯვებისა მცირედსა ჟამსა.
ეხლანდელს შენთან შეყრასა ვფიცავ
და მომავალსა გაყრისა წამსა.
ჩემს ქვეშევრდომთა სულებსა ვფიცავ
და უვნებელთა ანგელოზთ ხმლებსა, -
ჩემს დაუცხრომელს მუდამჟამს მტრებსა.
უკანასკნელად შენს ნახვას ვფიცავ,
ძირს ჯოჯოხეთსა და მაღლა ცასა.
შენს სახელს ვფიცავ, ქვეყნის სიწმიდეს,
პირველად დაღვრილ შენთ ცრემლთა ნამსა,
სათნოიანსა შენთ ბაგეთ სუნთქვას,
შენს ზღვასავითა მღელვარეს თმასა.
ნეტარებას და ტანჯვასა ვფიცავ,
სიყვარულისა ჩემისა მადლმა,
უარ მიყვია მე ძველი შური,
კაცთ შემარიგა აწ გულისთქმამა!
ამიერიდამ ცოდვილთ ფიქრთ შხამი
აღარ მიიღოს არავის ჭკვამა!
მწადს შევურიგდე ისევაც ცასა,
მწადის შევწირო ლოცვა უფალსა.
სინანულითა გადავირეცხავ
შუბლიდამ ციურ ცეცხლისა კვალსა
და ქვეყანაცა დასვენებული
მე ვეღარ მომკრავს ვეღარსად თვალსა.
მერწმუნე: მარტომ მე დაგაფასე,
შემოგევლები კიდევაც თავსა.
ჩემს სალოცავად შენ აგირჩიე,
შენ შემოგწირავ ღონეს და ძალსა.
თუ სიყვარულით დამასაჩუქრებ,
საუკუნეთა გაგიცვლი წამში.
სიყვარულშიაც შეუდრკელი ვარ,
ვით ცოდვის ქმნაში, მტერობის ჯავრში.
ჰაეროვანო, ჩემო ლამაზო,
მხრებზედ შეგისვამ, აგაფრენ ცაში.
მეფედ იქნები ამა ქვეყნისა
და ჩემს მეგობრად, - არ გაგცვლი სხვაში.
შეუბრალებლად, გულგრილად ციდამ
დაუწყებ დაბლა მიწას მზერასა,
სადაც ბედნიერს ვერავის ჰპოვებ,
ვერ ჰპოვებ უცვლელს შენს შვენებასა;
სადაც ცოდვები მხოლოდ მეფობენ, -
წვრილმანი ვნება არის სასჯელი;
სადაც უშიშრადარ ძალუძთ მტრობა,
არც სიყვარული დაუზაკველი.
ნუთუ არ იცი? მითხარი, რაა
კაცთ წუთიერი, მჭლე სიყვარული?
ხანი გაივლის, გული ცივდება,
წყრომად ეცვლებათ კაცთ სიხარული.
სატრფო სატრფოსა დაუძველდება,
ახალს რა ჰპოვებს სილამაზესა,
თვით ბუნებისა კანონი არის
და ოცნებისა ცელქობა ესა.
არა, ლამაზო, არ მემეტები,
რომ მონად იყო ამ ვიწრო წრეში,
ფლიდს და ბოროტსა მეგობართ შორის
მუდამ ჟამს შიშს ქვეშ, - ვერ სცნა ნუგეში,
ოთხს კედელს შუა ვნება დასთრგუნო,
ეხვეწო ღმერთსა, - იგვემო ლეში,
ღმერთს და ქვეყანას დაშორებულსა
გაგჩლუნგებოდეს ეგ გული მკერდში.
არა, ლამაზო, შენ სხვა მოგელის,
სხვა სატანჯველი, სხვა ნეტარება:
ძველი წადილი და ეს ქვეყანა
უარი ჰყავი, ნუ გეზარება;
აგიჩენ საგანს სანეტაროსა
სხვას, ამის ნაცვლად, ნუ გედარდება.
ჩემთა მსახურთა სულების გუნდსა
დავამხობ ერთად შენს ფერხთა წინა, -
მოახლედ გრძნეულთ, ჰაეროვანთა
რამდენსაც მეტყვი, რამდენიც გინა.
აღმოსავლეთის ვარსკვლავს გვირგვინსა
შენის გულისთვის მოვხდი თავითა,
შუაღამისას ყვავილთ ნამს ავკრებ
და მოვრწყავ უხვად იმა ნამითა.
დასავლეთისა ჭიაფერ სხივით
გაგასხივოსნებ, შეგიმკობ ტანსა;
ტკბილ სუნნელებით ავავსებ ჰაერს,
შენს.გარეშემო მთასა და ბარსა.
საკვირველის ხმით სმენას დაგიტკბობ
ყოველს საათსა და ყოველს წამსა.
აგიგებ მდიდრულ სრა-სასახლესა
ძვირფას თვლებისას ფირუზ-ქარვისა;
ზღვის ძირში ჩავალ, ღრუბელთ ავცდები,
გადავფრინდები ცას იქით ქარად.
მხოლოდამას გთხოვ, რომ შემიყვარო
და არ დამტოვო მე ცოცხალ-მკვდარად.

11

წყნარადა ქაჯი ათრთოლვებული
შაეხო ბაგით ქალის ბაგესა:
ქალი ხვეწნითა ვეღარ გადურჩა
მაცდურის ქაჯის გრძნეულს მახესა.
მძლავრსა თვალებსა თვალებში უყრის,
სწვავდა, სდაგავდა ვით ცეცხლის ალი.
დაჰლიპლიპებდა ქალსა თავზედა
ხელშეუქცევი, როგორცა ხმალი.
ვაჰ, გაიმარჯვა ბოროტმა სულმა!
მომაკვდინებმა მის კოცნის შხამმა
მოჰწამლა ქალის უმანკო გული
და დაარღვია ღამის სიჩუმე
ქალის წვალების და ტანჯვის ხმამა.
ამ ხმაში სჩანდა საამო ტანჯვა
და სამდურავი ხვეწნა დართული
და სამუდამოდ გაწბილებული
ყმაწვილქალობა აწ დაკარგული.

12

თუჯის ფიცარი მსახურთ ხელთ ეპყრა,
გალავნის გარსა ვიდოდა მარტო.
უცბად მოუკლო მოხუცმა ნაბიჯს,
ქალის სენაკთან რა მიდგა ახლო.
ყური დაუგდო... რა მოელანდა?
შესდგა კიდევაც, რა გაეჩქარა.
თუჯის ფიცარსა შეძრწუნებულმა
ცახცახით ხელი ზედ დააფარა.
მას მოეჩვენა, რომ მყუდროებას
არღვევდა ქალ-ვაჟთ კოცნა-ალერსი
და თან გულისა შემაძრწუნები
კვნესა სუსტის ხმით ვნებით ნალესი.
ცოდვილმა ფიქრმა მას გაურბინა
და გულშიაცა აღეძრა ეჭვი.
მაგრამ ერთბაშად მისწყდა ის ხმაცა,
მოხუცმა მაღლა აიღო ქედი.
ქარი არხევდა გარშემო ხეებს,
ფოთლებს გაჰქონდა რხევა-შრიალი,
თითქოს კიდეებს ეჩურჩულება,
ისე ისმოდა ხევის ჩხრიალი.
შეძრწუნებული კვლავ გაეჩქარა,
რომ წაიკითხოს მალე კანონი
და მოიცილოს ეშმაკეული
ფიქრი და ეჭვი შეუწყალონი.
აღელვებულსა იგი მკერდზედა
მთრთოლარეს ხელით ისახავს ჯვარსა
და იმედი აქვს განკურნებისა
და უფალს შესძღვნის ვედრებას წყნარსა.

13

ვით ანგელოზსა საყვარლად, მშვიდად
თამარს კუბოში ისე ეძინა.
სვეტად ნათელი, ცით მოვლენილი
მიცვალებულსა შუბლზედ ეფინა.
სამუდამოდა თვალნი ეხუჭნეს,
ხშირნი წამწამნი თვალთ უფარავდენ
ან დღის, ან კოცნის მომლოდინეთა
თავის ჩრდილითა დაუმალავდენ...
ამაოდ დილის ბრწყინვალე შუქი
დაჰფოფინებდა იმათ თავზედა.
ამაოდ ბაგე მის ნათესავთა
ეკონებოდა ამ თვალებს ზედა.
ვინღა რას უშველს, როს კაცი კვდება
და სიცოცხლისა წამები ჰქრება?!

14

არც როს თამარი, სალხინოდაც კი,
არა ყოფილა ასე მორთული:
გულ-მკერდი უხვად მშობელ მიწისა
ყვავილებითა ჰქონდა მორწყული;
მინდვრის კეკლუცთა, მრავალფეროვანთ
ტკბილ სუნნელებით შაემკოთ გული.
ხელშიაც ეპყრა კონა ყვავილთა,
ნიშნად მიწასთან გამოთხოვების
და სახეზედა ნიშანი ვნების,
მოტყუებულის სიამოვნების.
სახე ქალისა, ვით სიცოცხლის დროს,
მშვენიერებით იყო შემკული,
ვით მარმარილო უგრძნობ-უენო,
ოსტატის ხელით ქანდაკებული.
ღიმილი უცხო და საკვირველი
შაენარჩუნა იმის ბაგესა,
ბევრს სამწუხაროს ამბავს ეტყოდა
იგი ფხიზელის კაცის თვალებსა.
იმ ღიმილშია იხატებოდა
შავის ბედისა მდურება გმობით,
ამ სოფლის მიმართ უხმოდ, უსიტყვოდ,
ფიქრით ნაძღვნევი: იყავ მშვიდობით!
ფერფლი სიცოცხლის დაკარგულისა,
თამარი ჰგავდა ასჯერ მოკლულსა
და ამით უფრო ღრმადა ჰკოდავდა
თავის მნახველის სულსა და გულსა.
ეგრედ მზემ იცის საღამოს ჟამსა,
თითქოს დადნაო თავის სხივებში,
მოეფარება კავკასის ქედსა,
დაიღუპება ქვეყნის სივრცეში,
მაგრამ მის სხივსა უკანასკნელსა
შეირჩენს თოვლი მაღლისა მთისა
და, მწუხრის ბინდით დაპირბადული,
შორიდამ მოსჩანს, ნელ-სხივობს ისა,
ვაჰ, რომ ეს სხივი ცოცხალ-მკვდარია
და უდაბნოში ვერ აწვდენს ხმასა:
გზას ის ვერავის ვერ გაუნათებს,
დადუღებული თოვლიანს მთასა!

15

გროვად ნაცნობნი და ნათესავნი
შეჭირვებულნი გაუდგნენ გზასა.
გულს იმჯიღავდა მოხუც გუდალი
და იწიწკნიდა ჭაღარას თმასა.
უკანასკნელად შეჯდა ლურჯაზე
და გაემგზავრენ ყველანი ერთად,
სამს დღე-ღამესა უნდა იარონ
გზასა სამტეროს, საშიშსა მეტად.
მამა-პაპათა საფლავებს გვერდით
ქალს გაუთხარეს სამარე მათა.
გუდალს ჰყოლოდა წინაპართაგან
ერთი მეკობრე, მრბეველი მგზავრთა;
როს მოუვიდა აღსასრულის დღე
და საუბარი გაუბა მკვდართა, -
აღუთქვა თავის სასულიეროდ
ტაძრის აგება მაღალსა მთაზე:
სადც განუწყვეტლად ქარი გრიალებს,
მხოლოდარწივი ფრთასა სცემს ფრთაზე.
მალე მყინვარის ყინულებშია
აგებულ იქმნა მარტოდ ტაძარი
და ძვალთა იმა ბოროტ კაცისა
იქ მოიპოვეს თავშესაფარი.
მას აქედის კლდე - ღრუბელთა სწორი -
სასაფლაოდა დადებულია,
თითქოს სამარე ცის სიახლოვეს
უფრო საამო, უფრო თბილია;
თითქოს ქვეყნისა მოშორებითა
არ შეშფოთდება ძილი მაგარი.
ამაოდ! მკვდრისთვის არც სიხარული,
არც მწუხარება აღარსადარი!..

16

ანგელოზია, აგერ ჰაერში,
რომ მისრიალებს ქვეყნიდამ ცაში:
ცოდვილის მხევლის ცოდვილი სული,
მკერდს მიხუტული უპყრია ხელში.
ანუგეშებდა ქალს იგი სიტყვით,
ეჭვს მომავალზე მას უკარგავდა,
ჩირქსა ცოდვისას და ტანჯვისასა
ცხარის ცრემლითა ტანზედა ჰბანდა.
შორიდამ ისმის ხმა სამოთხისა, -
მან გაიტაცა ცოდვილის გული, -
ამ დროს ჯურღმულით გაუთამაშდათ,
გზად გადეღობათ ბოროტი სული.
ვით ქარიშხალი, ის მძლავრი იყო
და ელვის მსგავსად სახის მჩენია,
მან უსირცხვილოდანგელოზს უთხრა:
„საითკენ მიგყავს, ქალი ჩემია?!“
თავის მფარველის გულს მიეხუტა
თამარის სული ლოცვა-ვიშითა,
მთლად ცახცახებდა და კანკალებდა,
რა დაინახა, იმის შიშითა;
მომავლის ბედი დღესა სწყდებოდა,
მაგრამ დღეს იმას ვინღა იცნობდა?
როგორ ბოროტად იცქირებოდა
და შხამს მტრობისას თვალით აფრქვევდა!
დაუსაბამოს მტრობას და წყევლას
გამოიტყოდა თვალები მისი,
ბნელსა და ცივსა სამარეს უგავს
გაშეშებული კვლავ სახე მქისი.
„გამშორდი, წადი, ურწმუნოვ სულო“,
ეუბნებოდა შიკრიკი ცისა:
„დიდხანს სტკბებოდი გამარჯვებითა,
საქმეს გაარჩევს დღეს მსჯავრი ღვთისა:
და კეთილადაც გადასწყდა ისა!
განსაცდელისა ჟამი წავიდა
და ხორცთან ერთად ბოროტიც გაქრა,
ბოროტებისა ხუნდი აეხსნა...
ამას ჩვენ დიდხანს ველოდით აქა.
თამარის სული იმათგანია,
რომელთ სიცოცხლის ყოველი წამი
არის მხოლოდა ტანჯვა, ვაება,
უნუგეშობა, წვალება, შხამი.
საუკეთესო მასალით ღმერთმა
დაწნა არსება, მათი ბუნება,
ვერ შეიფერებს მათ ეს ქვეყანა
და არც ისინი მას ეთვისება.
დიდის ფასითა გამოისყიდა
თავისი ცოდვა შეცოდებულმა;
იგი იტანჯა სიყვარულისთვის,
კარი გაუღო მას სამოთხემა“.
აქ ანგელოზმა მრისხანებითა
გადავლო თვალი ბოროტსა არსსა.
მხრები გაშალა გახარებულმა,
გაფრინდა მარდად, გაეკრა ცასა.
დამარცხებულმა ქაჯმა დასწყევლა
თვის უგუნური ფიქრი, ოცნება,
მოუნდა ისევ დაღონებულსა
უსიყვარულოდ ქვეყნად ცხოვრება.

-----------------

კაიშაურის ხეობას მაღლით
მრისხანედ დასცქერს დიდი კლდე სალი
და შუბის-წვერად მდგარ ნანგრევებზე
დღესაც მიურბის მოგზაურს თვალი.
ამ ნანგრევთ ამბით დღესაც დედები
შვილებს შიშსა და ძრწოლასა ჰგვრიან,
ნანგრევები კი თავის წარსულზე
და დიდებაზე ცრემლებსა ჰღვრიან.
შავად ხეები მოიყურება,
დაბლა სოფელი გაშენებულა;
მის არემარე ყოველ მხარეზე
ჰყვავის, სიმწვანით დამშვენებულა.
გაურკვეველი გრგვინვის ხმა ისმის,
ძირს ქარავანნი ვლენ ზარის ჟღერით,
ღრუბელთა თავზე გადანადენი
მდინარე ბრჭყვინავს ქაფით და პერით.
ახალგაზდაა მისი ბუნება
სიგრილით, მზით და გაზაფხულითა;
ბუნება ცელქობს, მუდამა ხუმრობს,
უდარდელობით, სიყმაწვილითა.
მაინც მწუხარებს ციხის ნანგრევი,
რა მოიგონებს წარსულსა დროსა,
როგორც მოხუცი ცოლ-შვილი გამწყდარი -
ბედნიერადა სცხოვრობდა როსა.
და უჩინარნი მცხოვრებნი მისნი
უცდიან, ეგებ ამოხდეს მთვარე,
მაშინ ისინი მხიარულობენ
და გაიღვიძებს ბედკრული მხარე.
ობობას თვისი ქსელი გაუბამს,
ზედ დასეირნობს ის განდეგილი;
თავის ქსელისა ხელოვნურისა
მკვიდრად ჩაედგა მას საძირკველი.
ფსლიკვების ჯარი ბანზე თამაშობს,
გამოცურდება ხვრელიდამ გველი, -
იმ ნანგრევების ერთგული მცველი,
ხან რგოლებადა მოიკეცება,
ხან გაიშლება თოკივით გრძელად,
მაშინ ხმალსა ჰგავს ფოლადისასა,
დარჩენილს ოხრად ბრძოლისა ველად.
ნაოხარია აქაურობა,
აღარსადა სჩანს წარსულის კვალი,
საუკუნეთა სვლით შემუსვრილი
მოსჩანს ნანგრევი დღეს შესაბრალი.
აქ იმის მთქმელი აღარვინაა,
სადარს გუდალი, ან მისი ქალი.
მაგრამ საყდარსა კლდის თავზედ მდგარსა,
სადაც მათს ძვალთა განუსვენია,
უფლის ძალითა შავს ღრუბელთ შორის
ობლად გუმბათი დაუჩენია, -
კარისა მცველად სალი კლდეები
დღეს-აქამომდე შაურჩენია.
იმ სალთა კლდეთა მუზარადადა
მრავალ წლის თოვლი თავს ახურია,
ჯავშნად გულ-მკერდზედ სალი ყინული
დიდის ხნიდანვე შენახულია.
მძვინვარე ზვავი დაქანებული,
ყინვას მოუსწრავ, გაჩერებულა,
აქეთ და იქით დაკიდებულსა,
შუბლი შეუკრავს, გაშტერებულა.
იქ დაუდგრომლად ქარი ბობოქრობს,
ჭაღარა კედლებს აშორებს მტვერსა,
ხან ნაღვლიანად დაიღუღუნებს,
ხან გუშაგთ უხმობს: სდარაჯონ მტერსა.
აღმოსავლეთის ესმა ღრუბელთა
გასაკვირელი საყდრის ამბავი:
მოდის მათ გროვა მუხლმოდრეკითა,
ლოცვა-ვედრების გამომსახავი.
დიდი ხანია საფლავის ქვებზე
გლოვა-ზარითა ცრემლს არვინ აფრქვევს,
მხოლოდ მყინვარი თავის კლდეებით
სდარაჯობს მსხვერპლსა, გარს ღრუბლებს ახვევს,
დაუდგრომელი კაცთ სამდურავი
მშვიდს მოსვენებას მათსას ვერ არღვევს.

[1896 წ.]

ქაჯი

ხელნაწერი: ავტოგრაფი; ხელნაწერთა ინსტიტუტის ვაჟა-ფშაველას ფონდი № 128 (B).

ნაბეჭდი: „საქართველოს კალენდარი“, 1896 წ., გვ. 13-47 (A).

თარგმანის ხელნაწერი მოთავსებულია ორ რვეულში. დასაწყისი (1-18 გვერდები) შეტანილია ავტოგრაფულ კრებულში: „წვრილი ლექსები ვაჟა-ფშაველასი“, ხოლო მომდევნო ნაწილი კი ცალკე რვეულებშია დაწერილი.

31. 2 ლერმონტოვისა] ლერმონტოვიდამ B. 5 „დაღონებული“ ავტოგრაფში ჩამატებულია, მის ნაცვლად ადრე ყოფილა „თვის სამეფოდამ“. 10 უფლის სახესა ბრწყინვალე სჭვრეტდა] ვაჟას პირველად დაუწერია „ბრწყინვალე სჭვრეტდა უფლის სახესა“, შემდეგ კი სიტყვები გადაუადგილებია. 11 „გათხოვილთა“-ს შემდეგ ავტოგრაფში გადახაზულია „ცაზე“; ნაზ] ნაზს B. 11-12 სტრიქონებს შორის ავტოგრაფში გადახაზულია „ღიმილს ნაზს ჰსძღვნიდა, არა მკვახესა“. 13. „ცნობისმოყვარე“-ს წინ ავტოგრაფში გადახაზულია „როცა“; „მოყვარე“-ს შემდეგ კი - „თვალს ად“. 14 ვარსკვლავთ გუნდს B-ში პირველად ყოფილა „ქარავანს თვალს“. 16 სტრიქონის დასაწყისში B-ში გადახაზულია „შური“. 18 „არა“ დაუწერია ვაჟას პირველად, შემდეგ ეს სიტყვა გადაუხაზავს და მის ნაცვლად დაუწერია „როდის“, მაგრამ, მას ბოლოს კვლავ პირველი ფორმა აღუდგენია. 24 საუკუნები] საუკუნენი B. 25 მეორე] მეორეს B.

32. 2 ამა სოფლისა დრო-ჟამის სვლასა] ვაჟას ჯერ დაუწერია „ქაჯის ყოფნაში დროების სვლასა“, შემდეგ ეს სტრიქონი ისე შეუსწორებია, როგორც იგი ძირითად ტექსტშია. 11 დასტრიალებდა] ვაჟას პირველად დაუწერია „თავს ევლებოდა“. 13 თავს უმშვენებდა ლალის გვირგვინი] ალმასის ედგა თავზე გვირგვინი B; „ლალის“ წინ B-ში გადახაზულია „თა“. 14 ქვეით კი] და ქვევით B. 15 გრგვინვა] გრგვინა B 16 გახეჩილ კლდეში ნაპობნი კლდენი B. 18 მის არემარის] აქაურობის B; ეს სტრიქონი B-ში მთლიანად ჩამატებულია შემდეგი ორი გადახაზული სტრიქონის ზემოთ:

„და იქით, როგორც დაჭრილის ლომის,
მედგრად ისმოდა თერგის ღიალი...“

20 გრგვინავდა გვრგვინავდა B. 22 ყურს უგდებს] ისმენდა B. 24 შავთა ღრუბელთა B-ში თავდაპირველად ყოფილა „შავის ღრუბლების“, რაც შემდეგ შეუსწორებია ვაჟას. 25 თერგი] იგი B. 26-27 სალის... ხერგი] იმ სალითა კლდეთა ურიცხვის ჯარის არსადა სჩანდა წესი და რიგი B. 30 ცელქსა] ლაღსა B. 34-35 სტრიქონებს შორის ავტოგრაფში გადახაზულია „ავლებდენ თვალსა მრისხანედარეს“. 37. სხვა არა] აღარა B.

39. 1 ზიზღითა B-ში პირველად ყოფილა „ამაყად“, რაც მთარგმნელს გადაუხაზავს. 3 მაღალსა და მაღალს B. 6 სხვა უკეთესი იმის თვალწინა] ამაზედ კარგი იმის თვალთ წინა B, ხოლო აქ კი „ამაზედ“ ჩამატებულია, მის ნაცვლად თავდაპირველად ვაჟას დაუწერია „უკეთესი“, ხოლო „ამაზედ“-ს შემდეგ გადახაზულია „ტურფა“. 8 ლამაზის ქვეყნის - საქართველოსი] B-ში მთარგმნელს პირველად დაუწერია „საქართველოსი ლამაზის ქვეყნის“, რაც შემდეგ ასე შეუსწორებია: „ტურფა ქვეყნისა საქართველოსი“ 24 და ტურფა სუნი ყვავილებისა და ვარდის ბუჩქში ლამაზთ სალაღოდ B. 27 გაიბანება ვაჟა-ფშაველას ჯერ დაუწერია „დაინამება“. 28 „ნიავიც“-ს წინ ავტოგრაფში გადახაზულია „ღამის“; მქროლარე] მქროლავი B. 31 ბნელის] წყნარის B. 33 როგორც თვალები ქართველი ქალისა - A; ქართველ ქალისა] ვაჟას პირველად დაუწერია „ქართველთ ქალთ“. 37 წინანდებური ზიზღი] ჯერ დაუწერია „წინანდებური შური“, ხოლო შემდეგ „შხამით ნაკვები“, ბოლოს კი - „წინანდებური ზიზღი“.

34. 2 მოხუც] B-ში პირველად ყოფილა „ბერმა“. 4 სახლის] ამის B. 9 დარბაზზე მობმულს კოშკსა, ციხეზე] სახლის გვერდზე მდგარს კოშკს და ციხეზე B. 11 ჩადრწამოსხმული] და ჩადრმოსხმული B. 12 ტურფა] ტურფად B. 13 „ლაღის“ წინ ავტოგრაფში გადახაზულია „წყლის“. 14 და მერე კოკას] B-ში ვაჟას პირველად დაუწერია „კოკას და მერე“. 15 გადიკიდებდა] გადაიგდებდა - B; მოხდენით მხარზე ავტოგრაფში ჯერ ყოფილა „მხარს და კისერზე“, რაც შემდეგ გადაუხაზავს მთარგმნელს. 17. „კლდის თავით“ B-ში ჩამატებულია სტრიქონის ზევით, მის ნაცვლად პირველად ვაჟას დაუწერია „მჭმუნვარედ“. 19 დღეს აქ ლხინია, ზურნის ხმა ისმის] B-ში თავდაპირველად ყოფილა „დღეს კი ლხინია, დიდი ქეიფი“, რაც შემდეგ ვაჟას შეუსწორებია. 20 სვამენ ჰსვამენ B. 21 სტრქონის დასაწყისში B-ში გადახაზულია „დღეს გუდალი“; „მოხუც“ ავტოგრაფში შემდეგ არის ჩამატებული, მის ნაცვლადადრე ყოფილა „ბერი“. 23 ბანი სახლისა ∾, B. 24 აყვავებულა] ავტოგრაფში პირველად ყოფილა „დაფენილია“. 25 ხალიჩაზე ზის შუაში მოსჩანს B. 32 ხან მაღლა ისვრის] B-ში პირველად ყოფილა „ხან აგდებს მაღლა“. 35 „წამწამს შეარხევს ქალურის შურით“ B-ში ჩამატებულია 36-35. 1 სტრიქონებს შორის ავტოგრაფში გადახაზულია „ხან გადაჭიმულს წარბებსა არხევს“.

35. 1 „გადაჭიმული“ B-ში შემდეგ არის ჩამატებული, ადრე მის ნაცვლად ყოფილა „მელნის მაგვარი“, რაც გადაუხაზავს ვაჟას. 2 ორს ტბასა] ავტოგრაფში ჯერ ყოფილა „ტბებს“. 3 „წელში“ ავტოგრაფში ჩამატებულია; „პატარძალს შემდეგ გადახაზულია „წელ“. 4 „როკვისა“-ს შემდეგ ავტოგრაფში გადახაზულია „წე“. 7 ტკბილად, ნაზადა] ავტოგრაფში პირველად ყოფილა „როგორაც ბალღი“. 9 მთვარისა და მთვარის B. 9-10 სტრიქონებს შორის B-ში გადახაზულია „თვით სიცოცხლეა უზა“. 11 მისი] იგი B. 15 საღამოსას და დილის მზისას] აღმოსავლეთ, დასავლეთისას B. 17 თვით იმ B. 18 ეკოცნოს] B-ში პირველად ყოფილა „ეხილა“. 20-21 სტრიქონებს შორის B-ში გადახაზულია „მის წყალს ანკარა მარგალიტისას“ აქ კი „მის წყალს“ პირველად ყოფილა „წყალსა“. 22 გაუშლია] ავტოგრაფში პირველად ყოფილა „უწეწია“. 22-23 სტრიქონებს შორის B-ში გადახაზულია „და ქვეყანასა ადამის შემდეგ არ უნახია“. 23 რაც რომ და რაც B; კაცთა დაკარგეს] პირველად ვაჟას დაუწერია „კაცმა დაკარგა“. 25 ისე ლამაზი] B-ში მთარგმნელს ჯერ დაუწერია „სამხრეთის ხალხს“ 26 „არღა“-ს შემდეგ ავტოგრაფში გადახაზულია „ჰყოლია სამხრეთსა“. 34. მაინცდამაინც ქალს მიხვრა-მოხვრა] ხელნაწერში ვაჟას ჯერ დაუწერია „მაგრამ ყოველი მის მიხვრა-მოხვრა“, რაც ბოლოს ასე შეუსწორებია: „მაგრამ მაინც მას მიხვრა-მოხვრა“.

36. 5 დაკარგულ] დაკარგულს B. 5-6 სტრიქონებს შორის B-ში გადახაზულია „არ ატარებდა ის გულით თალხსა“. 8 ქაჯსა] B-ში პირველად ვაჟას დაუწერია „ქაჯი“. 8-9 სტრიქონებს შორის B-ში გადახაზულია „შეიპყრო სრულად. მღელვარებამა“. 10 წრიაკმა] წრიოკმა B. 15 თვისს] თვის B. 18 მისსავე] მისავე B. 22 გამოიღვიძა] გამოაღვიძა B. 23 ძველის] პირველად B-ში ვაჟას დაუწერია „თავის დედასა“; კილოთი კილოთა B. 26-27 მაცდურებისა... ჰპოვა]

მაგრამ ფიქრითაც რომ ვეღარ შესძლო,
გზა გაიკაფოს ბილწის სიტყვითა B.

აქ პირველი სტრიქონის ნაცვლად ვაჟას ჯერ დაუწერია „მაგრამ იქაცა რომ ვეღარ ჰპოვებს“; ხოლო მეორე სტრიქონის დასაწყისში გადახაზულია „ხერხს“; გაიკაფოს ბილწის] B-ში პირველად ყოფილა „გაიკვლიოს ტკბილის“. ამავე 26-ე, 27-ე სტრიქონებს შორის B-ში გადახაზულია „არც დაივიწყებ“. 29 ურჩევის ხსოვა] წვალობს იმითა B. 31 ტაიჭზე] თავდაპირველად B-ში ყოფილა „ტაიჭით“: თამარის საქმრო] მჯდომი სამეფო B. 32-33 სტრიქონებს შორის ავტოგრაფში გადახაზულია „ის იყო დღემა“. 33 შავი ნაბადი] ვაჟას პირველად დაუწერია „და საღამოსი“, რაც B-ში გადახაზულია. 35-36 სტრიქონებს შორის გადახაზულია „მშვიდობით“. 36 ამწვანებულსა ავტოგრაფში ჯერ ყოფილა „უვნებლად“.

37. 1-2 წინ მიუძღოდა... აკიდებულსა] ვაჟას ჯერ დაუწერია „საჩუქრებითა დატვირთულები აქლემებისა“. აქ შეუწყვეტია ვაჟას ეს სტრიქონი, გადაუხაზავს ზემომოყვანილი სიტყვები და მათ ნაცვლად დაუწერია „და საჩუქრებით აქლემო ქარავანს წინ მიუძღოდა“. 2-3 სტრიქონებს შორის B-ში გადახაზულია „კლდე მთებს“. 4 მათს მათ B. 7 ჰქონდა] ვაჟას პირველად დაუწერია „იყო“. 8 ხანჯალი] ხანჯარი B. 15 ოფლიც] ოფლი B. 20 „მარჯვენა“-ს წინ B-ში გადახაზულია „და გზაზედ მიჯრილი წყ...“; მარჯვენა] და მარჯვნივ B. 21 დაბინდდა, აგერ თოვლიანს მთაზე] თავდაპირველად ვაჟას დაუწერია „მაღლით დაბინდდა ცაზე მკვდართა მზეცა“ ამ სტრიქონის გადახაზვის შემდეგ კი დაუწერია „დაბინდდა თოვლიანზედა“, ბოლოს ეს სტრიქონიც გადაუხაზავს და დაუწერია ისე, როგორც ძირითად ტექსტშია. 22 დასავლეთისკე] დასავლეთისვე A; ქრება პქრება B. 23-24 დაიძრა... გზასა B-ში ვაჟას პირველად დაუწერია „დაიძრა ნისლიც და ქარავანიც მძიმე ნაბიჯით გზას გაუდგება“, შემდეგ კი შეუსწორებია ისე, როგორც A-შია. 27 „იქ“-ს შემდეგ B-ში გადახაზულია „ჰმარხია“. 28 „მოსისხლე“-ს წინ ავტოგრაფში გადახაზულია „მოკლული“. 29. „მოწმად“-ს წინ B-ში გადახაზულია „წმინდად“. 30 ვინც კი გაივლის] და მომავალი B. 32 ხატობას ანუ გინა ლაშქარსა] ხელნაწერში ვაჟას ჯერ დაუწერია „თუნდა ხატობას, თუნდა ლაშქარსა“. 33 „ეს ნიში“-ს წინ B-ში გადახაზულია „უნდა ადიდოს“. 34 შესწირავდეს] შესწირავდა B. 35 ეტყოდეს] ეტყოდა B. 37 ხანჯლის] ხანჯრის B.

38. 1 სანეფომ] სამეფომ B. 3 „გრძნობის“ წინ ვაჟას გადაუხაზავს „მას ხელი“ 5 ჰაერში ჰკოცნის ფიქრით, თამარსა B-ში ვაჟას პირველად დაუწერია „ფიქრში აწებდა თავის სატრფოსა“, ხოლო შემდეგ „ლალის ტუჩებზე“, ბოლოს მას ეს სიტყვებიც გადაუხაზავს და დაუწერია „ჰკოცნიდა ფიქრით იგი თამარსა“. 7 „ორი“-ს წინ B-ში პირველად ყოფილა „დალიგნდა ვიღაც“, რომლის გადახაზვის შემდეგ ვაჟას დაუწერია „გამოჩნდნენ ორნი“; დაჩნდა გაჩნდა A. 8 მალე] ჩქარა B. 9 მამაცსა] B-ში პირველად ვაჟას დაუწერია „თავადსა“ 10 არ შაეშინდა მტრის თავდასხმისა ვაჟას B-ში ჯერ დაუწერია „არ ეშინია ვაჟკაცს დავისა“, უს გადაუხაზავს და შემდეგ კი დაუწერია „არ ეშინია ხათაბალისა“; თავდასხმისა თავსდასხმისა B. 14 მიესია] მიერია A, ხოლო აქ B-ში პირველად ყოფილა „გადავარდა“. 15 გაისმის] გაისმა B. 16 გმინავენ, ოხვრენ დაკოდილები] ავტოგრაფში პირველად ყოფილა „გმინვა და ოხვრა დაჭრილებისა“, ვაჟას შემდეგ შეუსწორებია ისე, როგორც ძირითად ტექსტშია. 18 მაღალი მთები] მაღლის მთების B. 19 მალე] ვაჟას ჯერ „დიდხანს“ დაუწერია. 22 ეს ხმაც] ყველა B. 23-24 სტრიქონებს შორის ავტოგრაფში გადახაზულია „მკვდრებს ფეხით სთელავს აქლემთა ხროვა“. 25 მკვდართა მკვდრებსა B. 29-30 სტრიქონებს შორის B-ში ვაჟას ჯეო დაუწერია: „და უმადურად უმადურის ხმით, ბუ დაჰფარფაშებს ძახილით თავზე“, შემდეგ ეს სტრიქონები გადაუხაზავს და მის ნაცვლად დაუწერია „და იმათ თავზე უმადურის ხმით ღამის ფრინველი“ ბოლოს კი ესეც გადაუხაზავს. 30 უმადურადა და უმადურად B. 31-32 სტრიქონებს შორის ავტოგრაფში გადაბაზულია სიტყვები „არ იტირებენ“. 33 „დახოცილებსა“-ს წინ ხელნაწერში გადახაზულია „შორით“. 35 შემოსილები“-ს შემდეგ B-ში გადახაზულია „თეთრი“. 36 ნაცვლად] მაგრამ B; ხოლო „მაგრამ“-ს შემდეგ B-ში გადახაზულია „მის ნაცვლად“.

39. 1 უსურვაზითა] და უსურვასით B; ხოლო „უსურვასით“-ს შემდეგ B-ში გადახაზულია „როგორც“. 3 ნავალ-ნატანჯი B-ში პირველად ვაჟას დაუწერია „ნამგზავრ-ნატანჯი“. 7 დიდი] B-ში პირველად ყოფილა „თითქოს“. 9 მიუპყრობს] B-ში პირველად ვაჟას დაუწერია „დაუგდებს“. 12 „ნალებს“ წინ ავტოგრაფში გადახაზულია „ნესტოებს ჰბერავს“; ქაფსა ჰყრის ქაფს ისვრის B. 14 გზას აღარ ირჩევს, და მის კისერზე B-ში პირველად ყოფილა „და მის გაწვდილს კისერზე შავი“. 16 ცხენის პატრონი მისი მხედარი B. 19 ცხენის ფაფარზე] B-ში ვაჟას პირველად დაუწერია „და ფაფარზედა“. შემდეგ ეს სიტყვები გადაუხაზავს და მის ნაცვლად დაუწერია „ცხენის ფაფარზედ“, ხოლო ბოლოს ეს მას ასე შეუსწორებია: „ფაფარზედ ცხენსა“. 20 სისხლსა] ავტოგრაფში პირველად ყოფილა „წითლად“. 23 როგორც ისარი ავტოგრაფში პირველად ყოფილა. „როგორც ტყვია“. 24 დაუნდო] B-ში პირველად ყოფილა „ბოროტმა“; ოსის] ორის B. 31 „და“-ს შემდეგ B-ში გადახაზულია „თავის“. 32 „შავს“ წინ B-ში გადასაზულია „ქვებზე“. 33 და იარაღი B-ში პირველად ვაჟას დაუწერია „მთელი აბჯარი“.

40. 2 ნახვასა] თავდაპირველად ავტოგრაფში წერებულა „შეყრისა“ 6 „და ვერ“-ის წინ B-ში გადახაზულია „ვეღარც“; თავისს} თავის B. 9 დღეს მოევლინა დაეცა თავზე B. 11 მწარედა სტირსა] მწარედ სტირისა A. 13 „ღვარად“-ის წინ B-ში გადახაზულია „და უცოდეს“. 19 „რისათვის სტანჯავ, ნეტავი თავსა“ ვაჟას ჯერ დაუწერია: „რისთვის იწესებ ამაოდ თავსა“, შემდეგ „ამაოდ“ დაუწერია „ტყუილად“, ხოლო საბოლოოდამ სტრიქონს ასეთი სახე მიუღია: რად სტანჯავ. რისთვის იწუხებ თავსა?“ 20 ტირილით] ცრემლით B; თვალებს თვალსა B. 22 ესმის] B-ში პირველად წერებულა „მიდის“. 28-29 სტრიქონები B-ში გადაადგილებულია. 29-ე სტრიქონი, რომელიც B-ში 27-ე სტრიქონის ადგილზეა მოთავსებული, ავტოგრაფში ასე იკითხება: „ეხლა მას რაში ეპრიანება“; თავდაპირველად კი ეს სტრიქონი ისევე ჰქონია ვაჟას დაწერილი, როგორც ძირითად ტექსტ ში. 31-32 სტრიქონებს შორის B-ში გადახაზულია „არ ღირს ძვირფასო“. 32 ვინც „არც“ დაუწერია ვაჟას პირველად B-ში. 33 ფასად] წამად B. 36 თავზედ თავზე B.

41. 13 თავზედ] თავზე B. 14 დაჰბერავს] „შეარხევს“ ყოფილა B-ში პირველად. 15 „ბუჩქზე“-ს შემდეგ ავტოგრაფში გადახაზულია „და“. 16 დაიწყებს] მოჰყვება B. 17 ნამით ნაკვები] B-ში პირველად წერებულა „გაშლილი ია“. 18 ღამით ყვავილი როს გაიშლება ავტოგრაფში პირველად ყოფილა „იმას დაუწყებს თვალებში მზერას“. 20 „სხივფრქვევით“-ის წინ B-ში გადახაზულია „დინჯად“. 21 „თვალსა“ ავტოგრაფში ჩამატებულია. 22 გეწვევი] B-ში პირველად ყოფილა „ფიქრები“. 27 „ხმა“ ავტოგრაფში ჩამატებულია; მის შემდეგ კი გადახაზულია „გა“. 29 ვიღამაც] რაღამაც B. 31 შეშინებული შიშით და ვარმით B. 35 „თითქოს სჩხვლეტენო“. ავტოგრაფში ჩამატებულია; უთრთოლავს თავდაპირველად B-ში ყოფილა „უჟრჟოლავს“. 36 „ის“ წინ B-ში გადახაზულია „და“; „ის“-ია შემდეგ კი - „ხმა“.

42. 6-7 სტრიქონებს შორის გადახაზულია „შებრალებისა კილოთი ამ 9 და] თან; აღმგზნარს ამგზნარს A. 13 „ეს“ წინ ხელნაწერში გადახაზულია „არა“. 16 ცოდვილსა კაცსა] ცოდვასა კაცსა A. ცოდვილს ვინმესა B; ხოლო პირველად ყოფილა „ცოდვილს ვინმესა“. 21 თავისს] თავი B. 24 დავძლიე] დავსძლიე B. 25 ათასს მთხოვნელში ვერვის ავირჩევ] ავტოგრაფში ადრე ყოფილა „ჩემს მთხოვნელებსა ყველას უთხარი“ 30 „როგორღა“-ს წინ B-ში გადახაზულია „ეხლა“. 38 და შენს B-ში პირველად ყოფილა „მშობლის“.

43. 7 „მიმიღოს სადმე მყუდრო საბერომ“ პირველად ავტოგრაფში წერებულა „მიმღებს სადმე ბნელი საბერო“. 10 შორს სადმე მშობელთ] ვაჟას პირველად დაუწერია „განმარტოვებულს“. 11 თუმც არ უნდოდათ] ვაჟას ჯერ დაუწერია „მშობელთ უნებლივ“, ხოლო შემდეგ ასე შეუსწორებია: „თუმც არ ეწადათ“, ბოლოს კი ისევე დაუწერია, როგორც A-შია. 16 სამგლოვიარო] პირველად B-ში ყოფილა „და გარეგანმა“. 19 ეკვდერი საყდარი B. 20 „და“-ს შემდეგ B-ში გადახაზულია „ბერ“; „მკვნესრად“ ავტოგრაფში ჩამატებულია. 22 შემაშფოთები ამ დროს თამარსა] ამ ვედრების დროს ქალსა უეცრად B. 24 ბურან-ნისლში ბურანს, ნისლში B. 25 ჰკრთოდა] ავტოგრაფში პირველად ყოფილა „თითქოს“.

25-26 სტრიქონებს შორის გადახაზულია „როგორც ვარსკვლავი ისე მოსჩანდა, ეძახის თამარს...“ 26 „უხმობს თავისთან, უქნევს თან ხელსა“. ამ სტრიქოის შემდეგ ხელნაწერში არის კიდევ ერთი სტრიქონი „მოჩვენება ყოველი ესა“. 28 ეს] ის B. 29 მთებ შემორტყმული] ორ მთათა შორის B. 34-35 ფოთლებში. სანთელი ავტოგრაფში ვაჟა-ფშაველას ჯერ დაუწერია „მხოლოდ ფოთლებში მკრთალად [...]ობლად. მოლოზნის ჰკრთოდა სანთელი“; ხოლო შემდეგ ეს სტრიქონები გადაუხაზავს და მის ნაცვლად დაუწერია „ფოთლებში მკრთალად შ-[...] ვებული სჩანდა მოლოზნის მხოლოდ სანთელი“.

44. 1 ხეების] და ხეთა B. 2 მწკრივად] ვაჟას ჯერ დაუწერია „რიგად“; „ოდნავღა“-ს შემდეგ B-ში გადახაზულია „მოსჩანდა“. 3 დგანან] უდგენ B. 7-8 სტრიქონებს შორის გადახაზულია „ბროლის „წყ“, „უხვადა რწყავენ ტურფა მდელოსა“, „ვით რთვილით მოსილი“. 8 რწყვენ ველთა, მდელოთ წმინდა ნამითა] B-ში პირველად წერებულა „წმინდა ნამით რწყვენ ველთა, მდელოთა“. 14 ჰბოლავდა B-ში პირველად ყოფილა „რამ იწვა“. 16 ზარისა] და ზარის B. 21 B-ში „ჩამოეშვება“-ს წინ გადახაზულია „მოხსდენით“. 26 თავით ვაჟას პირველად დაუწერია „შავი“. 28. „შემზერდა“-ს შემდეგ ავტოგრაფში გადახაზულია „როგორც“. 29 ყინულით ნაჭედს პირველად ავტოგრაფში წერებულა „თავით მოუხველს“. 33 „ქვეყანა“-ს შემდეგ ავტოგრაფში გადახაზულია „იმის“. 34 სდარობდა] ჰსდარობდა B. 34-35 სტრიქონებს შორის ავტოგრაფში გადახაზულია სიტყვა „განუწყვეტელად“. 35 ნაღველი და ბოღმა B.

45. 2 კარში მრისხანედ] და გარეთ, ცივი B. 4 თავისს] თავის B. 5 მწარედ მოსთქვამდა ცრემლებსა ჰღვრიდა B. 7 იგი] B-ში ვაჟას პირველად დაუწერია „მგზავრიც“. 8 იქარვებს, იქავრებს B. 9 ცხენს მათრახს დაჰკრავს შეშინებული მათრახს გაუქნევს შეშინებული] დაუწერია ვაჟა-ფშაველას B-ში პირველად. 10 გაეშურება ვაჟას ჯერ დაუწერია: „და შეუდგება“, ხოლო ამ სიტყვების გადახაზვის შემდეგ - „და გაუდგება“. 12 თვალცრემლიანი] ავტოგრაფში ჯერ ყოფილა „მოუთმენლადა“. 13 სარკმლით გასცქერის სარკმლიდამ გასცქერს B. 14 „მთელი დღე-ღამე“ ავტოგრაფში ჩამატებულია. 20 „იგი“-ს წინ ავტოგრაფში გადახაზულია „ისიც ხომ ნაცა... 21. ალერსიანად მას აშტერებდა] თავდაპირველად ავტოგრაფში ყოფილა „ალერსიანად თამარს აშტერებს“, ხოლო აქ „თამარს“] ადრე ვაჟას დაუწერია „ქალს“. 22 „ქალს“ წინ ავტოგრაფში გადახაზულია „წმინდა“. 23 ვედრებას მათ ლოცვას B. 25 „მიჰქრის“ შემდეგ ავტოგრაფში გადახაზულია „გულ“. 24-25 სტრიქონებს შორის ავტოგრაფში გადახაზულია „წევს არა სძინავს ცეცხლი...“ 26 ედება ცეცხლი B-ში პირველად ყოფილა „ცეცხლი ედება“, რაც შემდეგ ვაჟას გადაუადგილებია. 27 ნაღველი და ბოღმა B. 28 საწყალს გულ-მკერდზე] გულზე და მკერდზე B. 30 ეს] ის B. 30-31 სტრიქონებს შორის გადახაზულია შემდეგი: „ადნება ბაგეს მის, ცეცხლით ნაბანს“. 34 დაჰფარა დაფარა B. 35 ქაჯი] ქაჯიც B. 35-46. 1 სტრიქონებს შორის B-ში გადახაზულია „მოფრინდა“.

46. 1 „მონასტრის“ წინ ავტოგრაფში გადახაზულია „ქალთა“; ბაღში] ახლოს B. 3 წმიდა წმინდა B; სცხვენოდა] ცხვენოდა B. 4 „ხანდახან“-ს წინ B-ში გადახაზულია „და“. 5 რომ უარეყო] უარი A. 8 ვიღასცა] ვიღაცას B; სიჩუმის ავტოგრაფში ადრე წერებულა „ამ დროს“. 9 მკვნესოად ავტოგრაფში პირველად ყოფილა „ტკბილი“ 10 „უკრავს“ წინ გადახაზულია „ჩონგურ“; „ჩონგურსა“-ს შემდეგ B-ში გადახაზულია „და თან“. 11 საუცხოვოთ საუცხოვოდ A; დამღების] დაჰმღერის B. 13 „მომდინარს“ წინ B-ში გადახაზულია „ამ“; ხშირად] B-ში ადრე ყოფილა „წესზე“. 18 „იგონებს“ შემდეგ ავტოგრაფში გადახაზულია „ტკბილის“. 23 ვერ ანძრევს, ვეღარ ერევა ფრთასა] ხელნაწერში პირველად ყოფილა „მაგრამ ვერ ანძრევს ამ დროს ის ფრთასა“, რაც შემდეგ შეუსწორებია ვაჟას 23-24 სტრიქონებს შუა B-ში გადახაზულია „რა საკვირველია“. 26-27 სტრიქონებს მოს რის გადახაზულია „ისეთი საუცხოვო“. 32 კეთილისათვის უცემდა გული] ავტოგრაფში ადრე წერებულა „კეთილისათვის გამზადებულმა“. 32-33 სტრიქონებს შორის ავტოგრაფში გადახაზულია „და ფიქრობს: იქნებ დაატკბოს“. 35 მომავლის შიშმა] B-ში თავდაპირველად ყოფილა „უცნობმა შიშმა“. 35-36 სტრიქონებს შორის ავტოგრაფში გადახაზულია „და მომავლის გაურკვევლობამ“. 36 ერთს] ერთ B 36-37 სტრიქონებს შორის B-ში გადახაზულია „მისთვის ეს იყო ნიშანი ცუდი“, „ჯერ გარეშემო მოავლო თვალი“. 37 „შევიდა“-ს წინ B-ში გადახაზულია „და ნახა“; მის თვალთა შხამსა ავტოგრაფში თავდაპირველად წერებულა „იმის თვალთ წინა“. 38-47. 4 სდგას კალთა]

„თვით ქერუფიმსა; სამოთხის შვილსა
მუდამ მფარველად ცოდვილს[ა] ქალსა
მრისხანედ იკრავს იგი შუბლს წყნარსა
და თან ღიმილით მშვენიერს ასულს
ჰაეროვანსა აფარებს მხარსა“ B.

47. 11 ვინ დაგპატიჟა ამ ღამით აქა?] თავდაპირველადავტოგრაფში ყოფილა „შენ ვინ მოგიხმო ამ ღამით აქა?“ 12 ღვთისაგან ჩემთვის ჩაბარებულსა ვაჟას ჯერ დაუწერია „ჩემსა სატრფოსა ჩემს სალოცავსა“, ხოლო სტრიქონის დასაწყისში გადახაზულია „მინდა“ 14-15 სტრიქონებს შორის B-ში გადახაზულია „დიდი ხანია“. 15 გაჰქრა] გაქრა B. 17 „და“-ს შემდეგ B-ში გადახაზულია „შხამიანად“. 18 ქაჯისა] თავდაპირველადავტოგრაფში ყოფილა „და იმის“. 19 იკრიფებოდა] იკრიბებოდა A. 23 გვიანიღაა დღეს] გვიან-ღა-დღეს A. 24 უფლების] პირველადავტოგრაფში ყოფილა „მსჯავრისა“. 27 მეკუთვნის] მეკუთნის B. 29 ჭმუნვით გადავლო თვალები ნაზი] ვაჟას ჯერ დაუწერია „მწუხარებითა გადავლო თვალი“. 31 გაავლო სხივის ბრწყინვალე ხაზი] თავდაპირველად B-ში ყოფილა „თავის სხივისა გაავლო კვალი“. 34 გაქვს მწიკვლი ენა პირველად B-ში ყოფილა „ენა ცბიერი“. 35 „ქვესკნელიდამ“-ს წინ გადახაზულია „ქვესკნელით მოხვედ“.

46. 2 ტურფა ხარ შენა] არ მინდა ტურფავ მე შენი წყენა! B. 11-12 სტრიქონებ'ს შორის B-ში გადახაზულია „ვის სიბრ“. 12 ვინცა ვინაც B. 15 ლახტი] ჩანტი B, ხელნაწერში „ჩახტს“ აქვს განმარტება: „დიდი გროვა შეშისა“. 19 „რა“-ს შემდეგ B-ში გადახაზულია „და“. 25 ისევაც კვლავ ისევ B. 25-26 სტრიქონებს შორის ვაჟას ჯერ დაუწერია „და შენის ტრობით“, ეს სიტყვები გადაუხაზავს და დაუწერია „შენის ტრფობითა“, შემდეგ კი ესეც გადაუხაზავს. 29 მეუფეს] მეუფის A. 30 როგორ მიყვარხარ მიყვარხარ დიდად B. 32-33 სტრიქონებს შორის B-ში გადახაზულია „მყის შემეჯავრა მე ჩემი თავი“. 33-34 სტრიქონებს შორის ავტოგრაფში გადახაზულია „შემშურდა კაცთვის“. 36 არ მშურს შენთვისა მე ეგ ცსოვრება მე არ მშურს შენთვის ეგე ცხოვრება B.

49. 3 ნაღველი] თავდაპირველად ვაჟას დაუწერია „ნაღველიც“. 4 იძვრის ვით ქარით] B-ში პირველად ყოფილა „შეირყა, როგორც“. 5 „უშენოდ“-ს წინ B-ში გადახაზულია „და“ 8 გროვა] პირველად მთარგმნელს დაუწერია „ფლობა“. 14 როგორც გეტყობა] როგორც გატყობ B. 19 მეც რომ] ვაჰმე B. 21 თავით გარდვიგდე ∾ B. 27 თვის] თთვის B. 30 გულში] სულში B. 31 თვალებში] თვალებს წინ B.

50. 1 შენ ვერ გაიგებ და ვერც მიჰსვდები] შენ ვერ მიჰხვდები და ვერც გაიგებ 3. 1-2 სტრიქონებს შორის ავტოგრაფში გადახაზულია „ნეტავ გაიგო“. 3 მთელ სიცოცხლეში იმავ თავიდამ მთელი სიცოცხლე საუკუნენი B. 4-5 სტრექონებს შორის ავტოგრაფში გადახაზულია „არც კეთილისთვის“. 5 რას იღებდე] B-ში პირველად ყოფილა „არ ვინა რას მძღვნიდეს“. 8 ერთ] ერთ B. 9 ნანობდე] ჰნანობდე B. 13 როცა] რაკი B. 15 სტრიქონის დასაწყისში B-ში გადახაზულია „თვით“. 17 „ოქროს“ შემდეგ გადახაზულია „მორთულნი“; თავშემკულები პირველად B-ში ყოფილა „თავდადგმულები 18 „ცაზე“-ს წინ ავტოგრაფში გადახაზულია „წერილნი“. 20 „ეჯავრებოდათ“-ს წინ B-ში გადახაზულია „აღარც უნდო“, ვეღარ აღარ B. 25 „გავშალე“-ს შემდეგ B-ში გადახაზულია „მხრები“. 29. მთლად ეს ქვეყანა და ეს ქვეყანაც B. 35 „იცოდე“-ს შემდეგ B-ში გადახა- ზულია „თვი“. 37 ცის სივრცეშია ცისა სივრცეში B.

51. 3 ვცხებდი ვსცხებდი B. 5 „ჟამს“ ავტოგრაფში ჩამატებულია სტრიქონის ზემოთ; წმიდა] წმინდა B. 6 ავანთე აღვანთე B. 9 ავდექ] ავდეგ B; მოვმართე მივმართე A. 11 იქ] და B. 15 სტრიქონის დასაწყისში გადახაზულია „მის გადა“, ხოლო მთლიანად ეს სტრიქონი B-ში ასეა წარმოდგენილი „გვერდობს, სალს კლდეზედ, სად ის გადვარდა“. 17 საქმით] ქცევით B. 18 ჩემს B-ში თავდაპირველად ვაჟას დაუწერია „გულს“. 19 „ტანშემოსილი“-ს წინ B-ში გადახაზულია „ბევრჯელ“. 21 ეს საშინელი ბუნების წყრომა] B-ში თავდაპირველად ყოფილა „ამ საშინელმა ბუნების წყრომამ“, რომელიც შემდეგ შეუსწორებია მთარგმნელს. 25 უბედურება] B-ში პირველად ვაჟას დაუწერია „ტანჯვა-წვალება“. 26-27 სტრიქონებს შორის B-ში გადახაზულია სიტყვები „ერთ წამ“. 31 აქვთ ავტოგრაფში ჯერ ყოფილა „აქვს“, შემდეგ კი „არის“, ბოლოს კი - „აქვთ“. 35 არც] არ B 38 „ისე“ ავტოგრაფში ჩამატებულია; „მწვავს“ შემდეგ B-ში გადასაზულია „ისე“.

52. 2-3 სტრიქონებს შორის გადახაზულია „დაღუპულ ბედზე“. 4 „ტანჯვავაების“ წინ ხელნაწერში გადახაზულია „ჩემთა ტანჯვათა უძრავს“. უკდავ] უკვდავს B. 6 „მშვიდობას ვკარგავ“ ავტოგრაფში ჩამატებულია. 9 სტრიქონის წინ B-ში წაშლილია „იუბნ“. 11 ჰმალავდე] ჰმალამდე A. 15 ნუთუ მე ძვირად უღირვარ ცასა? თავდაპირველად ასე დაუწერია ვაჟას: „ნუ თუ ცისათვის მე ძვირად ვღირვარ?“ 16 რამდენი არის პირველად B-ში ყოფილა „სხვა რამდენია“. 18 „გაუხსნია“ ავტოგრაფში ჩამატებულია 19 ზურმუხტის] ალმასის B; ხოლო ალმასის] თავდაპირველად ყოფილა „ოქროსა“. 22-23 სტრიქონებს შორის გადა- ხაზულია „და ჩემს ში“. 23 შიშსა შიშისაც B. 24 სტრიქონის დასაწყისში გადახაზულია „შენ“; „სულ“ ტექსტში ჩამატებულია; ასევე ჩამატებულია „გაგებული გაქვს“, ამ სიტყვების ნაცვლად კი ავტორს პირველად დაუწერია „შენ კარგად იცი“. 27 „ამიერიდამ“-ს წინ B-ში გადახაზულია „რომ“. 28 „ნუთუ“-ს შემდეგ ავტოგრაფში გადახაზულია „არც“. 32 „უკანასკნელსა“-ს წინ ხელნაწერში გადა- ხაზულია „ვფიცავ“ 31-32 სტრიქონებს შორის ავტოგრაფში გადახაზულია „ვფიცავ სირცხვილსა ცხოვრებისასა“.

53. 1 ეხლანდელს შენთან შეყრასა ვფიცავ თავდაპირველად B-ში ყოფილა „შენთან შეყრისას ვფიცავ ტკბილ დროსა“. 2 მომავალსა მომავალის B; „და მომავალსა“-ს წინ ავტოგრაფში გადახაზულია „ვფიცავ“. 3 სულებსა ვფიცავ ვაჟას ჯერ დაუწერია „სულების გროვას“, ხოლო შემდეგ ეს სიტყვები ასე შეუსწორებია: „სულთა გროვას ვფიცავ“. 6 უკანასკნელად] უკანასკნელსა B; შენ ნახვას] ავტოგრაფში პირველად ყოფილა „ჩემს დაკვლევას“. 9 დაღვრილ] დაღვრილს B. 15 „შემარიგა“-ს შემდეგ B-ში გადახაზულია „მე“. 19 მწადის შევწირო ლოცვა უფალსა B-ში მთარგმნელს პირველად დაუწერია „მწადის ვილოცო, ვევედროთ ღმერთსა“, რაც შემდეგ შეუსწორებია. 21 „ცეცხლისა“-ს შემდეგ ავტოგრაფში გადახაზულია „კვალსა“. 27 შემოგწირავ] ჯერ ვაჟას „შემოგწირავს“ დაუწერია, შემდეგ სიტყვის ბოლოს „ს“ გაღაუხაზავს. 30 შეუდრკელი ვარ] B-ში ჯერ მთარგმნელს დაუწერია: „ძალი მაქვს დიდი“, ხოლო საბოლოოდ ეს სიტყვები ასე შეუსწორებია: „შეუცვლელი ვარ“. 31 ვით ცოდვის ქმნაში როგორც ცოდვებში B. 32 „ჰაეროვანო“ ავტოგრაფის ტექსტში ჩამატებულია, ხოლო სტრიქონის ბოლოს გადახაზულია სიტყვები „ჩემო სიცოცხლევ“. 33 მხრებზედ] მხრებზე B. 34 „იქნები“ ხელნაწერში სიტყვებს შორის არის ჩამატებული. 38 ბედნიერს] ბედნიერ . 38-39 სტრიქონებს შორის ავტოგრაფში გადახზულია „და უცვალებელს“. 39 შენს შვენებასა შენ მშვენებასა B.

54. 3 არ] ჯერ ვაჟა-ფშაველას დაუწერია „ვერ“. 4 არც] B-ში თავდაპირველად წერებულა „ვერც“. 5 მითხარი რაა] ან კი რა არი B 6 კაცთ წუთიერი B-ში ვაჟას პირველად დაუწერია „ხალხთ დროებითი“. 8 ეცვლებათ] ეცვლება ; კაცთ თვით B. 9-10 სტრიქონებს შორის გადასაზულია „ვინ“. 10 ჰპოვებს ნახავს B. 14 რომ მონად იყო] რომ იყო მონად B. 15 „ფლიდს“ წინ B-ში გადახაზულია „გულ ცივ“, „ორ პირ“. 16 მუდამჟამს შიშს ქვეშ, ვერ სცნა ნუგეში პირველად ყოფილა „მუდამ შიშში და ვერ სცნა ვერა როს“, 20 „გაგჩლუნგებოდეს“ წინ B-ში გადახაზულია „ცრემლი“. 21 სხვა მოგელის სატანჯველი B. 22 სატანჯველი პირველად ვაჟას „სიხარული“ დაუწერია. 25 „აგიჩენ“-ს წინ B-ში გადახაზულია სიტყვები „მე თვით გაგიჩენ“. 26-27 სტრი. ქონებს შორის B-ში გადახაზულია „სულთა გრ“. 30 რამდენიც რამდენი A. 33 „შუაღამისას“ წინ B-ში ვაჟას გადაუხაზავს „და შუაღამისა ყვავილთა“. 33-34 სტრიქონებს შორის გადახაზულია „მინდვრის კეკლუცთა“. 35-36 სტრიქონებს შორის ავტოგრაფში გადახაზულია შემდეგი: „შევამკობ შენს ტანს, შეგბურავ როგორც“.

55. 1 საკვირველის ხმით] საკვირველი ხმითა B. 2 ყოველს ყოველ B (ორივე შემთხვევაში). 3 მდიდრულ] მდიდრულს. B. 34 სტრიქონებს შორის ავტოგრაფში გადახაზულია „ზღვის უფსკრულს ჩავალ“. 6 ცას იქით ქარად პირველად B-ში ვაჟას დაუწერია „მსგავსად ქარისა“ 7-8 სტრიქონებს შორის ავტოგრაფში გადახაზულია „სიტურფით მსგავსო მზე და მთვარისა“. 8 და არ დამტოვო მე ცოცხალ-მკვდარად] და ნუ დამტოვებ ცოცხალსა მკვდრადა B. 10 წყნარადა ქაჯი და წყნარად იგი B; „ათრთოლვებული“ ავტოგრაფში ჩამატებულია. 12 ქალი ხვეწნითა ვეღარ გადურჩა] პირველად B-ში ვაჟას დაუწერია „ქალის ხვეწნასა მაცდურის ენით“. 12-13 სტრიქონებს შორის ავტოგრაფში გადახაზულია „თავს დაჰბრუნავდა“ და „თან ეკონება ქალის სახესა“. 20 მოჰწამლა] მოწამლ B. 23 საამო] B-ში ვაჟას ჯერ დაუწერია „ტრფობა“. 25 „და“-ს წინ ავტოგრაფში გადახაზულია „უიმედობით გამოთხოვებ“. 28 „თუჯის ფიცარი“ და მისი მომდევნო ოთხი სტრიქონის] ავტოგრაფის სათანადო ადგილზე წერია:

„ამავე დროსა კედლის გარშემო.
თუჯის ფიცარი ეჭირა ხელში
მორჩილი თავის წესს ასრულებდა,
პირ მოქუშული მოხრილი წელში.
ქალის სადგურთან მოუხდა გავლა“.

ხოლო იმ სახით, როგორადაც ეს სტრიქონები A ვარიანტში გვხვდება, ვაჟას ისინი ავტოგრაფის ბოლო თავისუფალ გვერდზე მიუწერია. ამავე სტრიქო-სო ნებზე მუშაობის შედეგი უნდა იყოს იქვე არშიაზე მიწერილი შემდეგი სიტყვები:

„გალავნის გარსა“, „გალავანს გარსა“,
„ამ დროს მოუხდა დაღონებულსა“,
„დაფიქრებულსა წყნარად
მოარულს მოუხდა გავლა...“

33. შესდგა კიდევაც და უცბად შესდგა B.

50. 1 მოეჩვენა მოელანდა B. ხოლო მის შემდეგ B-ში გადახაზულია „სიჩუმეს“. 4 ვნებით] ტანჯვით B. 7-8 სტრიქონებს შორის B-ში გადახაზულია „ფოთოლთ შრიალმა“. 10 „ფოთლებს“ წინ ავტოგრაფში გადახაზულია „და“, მის შემდეგ კი - „ედგათ“; გაჰქონდა) გაჰქონდათ B. 11 კიდეებს] თვის კიდეთ B. 16. „ფიქრი“-ს წინ B-ში გადახაზულია „ფიქრიდამ, ფიქრები“. 17-18 სტრიქონები B-ში გადაადგილებულია. 18 მთრთოლარეს] მთრთოლარის; ისახავს ჯვარსა] B-ში თავდაპირველად წერებულა „იწერავს პირჯვარს“. 19-20 „და იმედი.. წყნარსა“. ეს სიტყვები ავტოგრაფში ძლიერ ნასწორებია. აქ იკითხება შემდეგი გადახაზული სტრიქონები:

„გაჩუმებულმა ჩქარი ნაბიჯით
გასწია მალე თავის გზაზედა“; და კიდევ:
„წავიდა ლოცვის შესასრულებლად
იხედებოდა აღარ გვერდზედა“.

22 მშვიდად] წყნარსა B; ხოლო ამ სიტყვის ქვემოთ B-ში გადახაზულია „მშვიდსა და წყნარსა“. 24-25 სვეტად ნათელი ეფინა] და ცითნათელი მოვლინებული სვეტად შუბლზედა იმას ეფინა B. 32 ბაგე] B-ში ჯერ ყოფილა „პირი“. 34 ვინღა რას უშველს, როს კაცი კვდება] ხელნაწერში ვაჟას ჯერ დაუწერია „რა ეშველება, როს კაცი კვდება“, ხოლო საბოლოოდ ეს სიტყვები ასე შეუსწორებია: „ვინ რას უშველის, როს კაცი კვდება“.

57. 3 „ასე“-ს შემდეგ ავტოგრაფში გადახაზულია „ჩაცმული“. 4-5 გულ-მკერდი... მორწყული] ხელნაწერში ვაჟას პირველად დაუწერია „და ყვავილები მშობელ მიწისა მკერდზე ეყარა უხვადასხმული“, შემდეგ კი მას ეს სტრიქონები ასე შეუსწორებია:

„მისი გულ-მკერდი მშობელ მიწისა
ყვავილებითა ჰქონდა მორწყული“.

7 „ტკბილი“-ს წინ ავტოგრაფში გადახაზულია „გულ-მკერდს უმკობდა“. 9-19 სტრიქონებს შორის B-ში გადახაზულია „და მის სახეში არც ერთი...“ 11 მოტყუებულის B-ში პირველად ყოფილა „დაუსრულების“. 12 სახე ქალისა ∾ B; „ვით სიცოცხლის დროს“ ავტოგრაფში ჩამატებულია. 13 მშვენიერებით] B-ში პირველად ყოფილა „სიტურფით“; შემკული] ვნებული B. 14 „უგრძნობ-უენო“] ავტოგრაფში თავდაპირველად ყოფილა „გრძნობა მიხდილი“. 15-16 სტრიქონებს შორის გადახაზულია „რა უცხო“, „საუცხოვო რამ ღიმი“, „სიკვდილის ჟამსა საუცხოვო რამ“. 20 იმ ღიმილშია იმა ღიმილში B. 22 ამ სოფლის მიმართ უხმოდ, უსიტყვოდ] ქვეყანასთან კი უსიტყვოდ უხმოდ B; ამ სტრიქონში „ქვეყანასთან“] B-ში პირველად ყოფილა „ამ სოფელთან“. 23-24 სტრიქონებს შორის B-ში გადახაზულია „ნაშთი ძველის“. 24 „სიცოცხლის“ შემდეგ ავტოგრაფში გადახაზულია „უწინ“. 27 „თავის“ წინ B-ში გადახაზულია „იმ თვისსა“. 28 საღამოს ჟამსა] ავტოგრაფში პირველად წერებულა „როს მზემ“. 30 კავკასის ქედსა] B-ში პირველად ყოფილა „მაღალსა მთებსა“. 33 მაღლისა მთისა ავტოგრაფში ადრე ყოფილა „კავკასიისა“. 34 მწუხრის ბინდით B-ში თავდაპირველად წერებულა „თალხის ღრუბლით“. 34-35 სტრიქონებს შორის B-ში გადახაზულია „ცოცხალ- მკვდარივით გამოსჩანს ისა კაცისა თვალში...“ 36 ვაჰ, რომ] მაგრამ B. 38 გზას ის ვერავის ვერ გაუნათებს] პირველად ყოფილა „ვერც გაუნათებს ვერავის გზასა“ - შეუსწორებია მთარგმნელს. 39 დადუღებული თოვლიანს] B-ში თავდაპირველად ვაჟას „დაკერებული მყინვარის“ დაუწერია.

58. 6 „უკანასკნელად“-ს შემდეგ B-ში გადახაზულია „შეკმაზა“. 8 სამს] სამ B. 9 „გზასა“-ს წინ ხელნაწერში გადახაზულია „მინამ“, ხოლო მის შემდეგ კი - „საშიშ“. 10 „მამა-პაპათა“-ს წინ ხელნაწერში გადახაზულია „ერთი“; საფლავებს] B-ში პირველად „საფლავებთან“ დაუწერია ვაჟას. 11 „ქალს“ წინ B-ში გადახაზულია „სადგუ“; მათა] B-ში ყოფილა „ერთად“. 13 მეკობრე] მეკოპრე B. 13-14 სტრიქონებს შორის ავტოგრაფში გადახაზულია „თავის“. 19 ფრთასა სცემს ფრთას უსვამს B. 21 მარტოდ მარტო A. 22 კაცისა] კაცისას B. 23 „იქ მოიპოვეს“ წინ B-ში გადახაზულია „იგი“. 28. „თითქოს“ შემდეგ B-ში გადახაზულია „კაცთ“. 33 ანგელოზია, აგერ ჰაერში] ანგელოზსა ჰგავს ლურჯს ცის სივრცეში B. 34 „რომ“-ის წინ ავტოგრაფში გადახაზულია „მისრიალებდა. 25 „ცოდვილის“ წინ B-ში გადახაზულია „და ეს“. 36 უპყრია B-ში თავდაპირველად ყოფილა „ეჭირა“.

50. 4 ტანზედა ჰბანდა] B-ში ადრე „როს უმალავდა“ წერებულა. 10-11 სტრიქონებს შორის B-ში გადახაზულია „და როგორც ელვა, ისე ბრჭყვინავდა“. 12 საითკენ საითკე B. 14-15 სტრიქონებს შორის B-ში გადახაზულია „აკანკალებდა“, „უკანკალებდა მთელი სხეული“. 17 „მომავლის“ წინ B-ში გადახაზულია „მის“. 21 დაუსაბამოს] დაუსრულებელს B. 23 უგავს] ვაჟას ჯერ დაუწერია „ჰგავდა“. 25 ურწმუნოვ სულო] ავტოგრაფში პირველად ყოფილა „ბოროტო სულო“. 28 „საქმეს“ წინ ავტოგრაფში გადახაზულია „ეხლა“. 31 გაქრა] გაჰქრა B. 32 „ბოროტებისა“ სიტყვის წინ ავტოგრაფში გადახაზულია „დაიმსხვრა“, მის შემდეგ კი-„ბორკილი“; ხუნდი აეხსნა ∾ B. 33 ამას ჩვენ ჩვენს ხომ B. 33-34 სტრიქონებს შორის B-ში გადახაზულია „სული ქალისა“ 34-37 „თამარის... შხამი“ ეს სტრიქონები ავტოგრაფის შესაბამის ადგილზე ასე იკითხება:

„თამარის სული იმათგანია,
ვისიც სიცოცხლე ერთი წამია -
აუტანელის წვის და ტანჯვისა
მიუწდომელის ნუგეშ ცემისა“.

იგივე სტრიქონები მიწერილია ხელნაწერის ბოლო გვერდის თავისუფალ ადგილზე ორი რედაქციით; პირველი რედაქცია იკითხება ასე:

„ამისი სული იმათგანია,
სიცოცხლე ვისიც ერთი წამია.
ამას ხომ ტანჯვა წვალების მეტი
სხვა არაფერი არ უნახია“.

მეორე კი ძირითადად ემთხვევა ზემომოყვანილ ვარიანტს, განსხვავებას იძლევა მხოლოდ პირველი სტრიქონი აქ - თამარის] იმისი. 39 დაწნა არსება მათი ბუნება ავტოგრაფში პირველად ვაჟას დაუწერია „დაწნა ცხოველი სიმები მისი“, რომელიც შემდეგ შეუსწორებია ვაჟას 39-60. 1 სტრიქონებს შორის B-ში გადახაზულია

„არც ქვეყანაა შექმნილი“. „არც ის შექმნილა ქვეყნისათვისა“.

60. 2 და არც ისინი მას ეთვისება] პირველად ავტოგრაფში ყოფილა „და არც ქვეყანა ქმნილა მათთვისა“. 4 თავისი ცოდვა შეცოდებულმა ავტოგრაფში პირველად ყოფილა „შეცოდებულმა თავისი ცოდვა“ 8 ბოროტსა] იმ ბოროტს B; „არსსა“ ავტოგრაფის ტექსტში ჩამატებულია. 8-9 სტრიქონებს შორის B-ში გადახაზულია „და სიხარულით“. 9 „მხრები“-ს წინ ავტოგრაფში გადახაზული: „და“. 11 „დამარცხებულმა“-ს წინ B-ში გადახაზულია „მაშ“. 12-13 სტრიქო- ნებს შორის ავტოგრაფში გადახაზულია „და დარჩა ისევ დაღონებული“ 18 და“-ს შემდეგ B-ში გადახაზულია „იქ“. 19 „მიურბის“ შემდეგ ხელნაწერში გადახაზულია „მგზავრს იქით თვალი“ 20-23 ამ ნანგრევთ... ჰღვრიან იმ ნანგრევებზე ძველი ამბებით.

ბავშვებისათვის საშინელია
ვით მოჩვენება უენო ძეგლი,
წარსულის დროის ცხოვლად მთქმელია B.

ხოლო აქ პირველსა და მეორე სტრიქონს შორის გადახაზულია ერთი სტრიქონი „ბავშვებს მშობლები დღესაც ჰშიშავენ“. 26. „მხარეზე“] ავტოგრაფში პირველად ყოფილა „მხრიდამ“. 27-28 სტრიქონებს შორის B-ში გადახაზულია „ხალხის“, „ძახილი“, „საშინელი“. 29 ქარავანნი] ქარავანი A. 30 ღრუბელთა] და ღრუბელო B. 34 „ცელქობს“ შემდეგ B-ში გადახაზულია „და“.

61. 3 „და“-ს შემდეგ გადახაზულია „მის“; მისნი] B-ში პირველად ყოფილა „აქა“. 4 ეგებ ამოხდეს მხოლოდამოსვლას B. 5 მხიარულობენ გარბ-გამორბიან B. 6 და გაიღვიძებს ბედკრული მხარე] იმათთვის დიდი დღეობა არის B. 7 ობობას] B-ში პირველად ვაჟა-ფშაველას „ბებერას“ დაუწერია. გაუბამს] გაება B. 8 დასეირნობს] სეირნობდა B. 11 ბანზე] ბანზედ; „ბანზედ თამაშობს“ B-ში ჩამატებულია გადახაზული სიტყვის „ათასნაირი“-ს ზემოთ. 12-13 სტრიქონებს შორის გადახაზულია

„მაინც მწუხარებს ციხის ნანგრევი,
შენს ყოფნას ვადნობ თვალებსა,
ვსდარაჯობ გამალებული“.

ხოლო აქ - ყოფნას] პირველად ვაჟას „სვე-ბედს“ დაუწერია 16 მაშინ] იგი B. 20 საუკუნეთა] საუკუნოთა A. 22 აქ იმის მთქმელი აღარვინაა] ამ არე-მარეს სჩანს აღარ ახსოვს B; ხოლო ამ სტრიქონის ქვემოთ B-ში გადახაზულია

„აღარაფერი დღეს აღარ გვეტყვის
ვინ არს გულადი ან....

23 სად არს] პირველადავტოგრაფში ყოფილა „ვინ არს“. 25 მათს ძვალთა განუსვენია] B-ში პირველად ვაჟას დაუწერია „მით ძვალნი განისვენებენ“. 30 „კლდეთა“ ავტოგრაფში ჩამატებულია. 31 „მრავალ“-ის წინ B-ში გადახაზულია „სქელი“, ხოლო „თოვლის“ შემდეგ - „ზედ“. 37 შუბლი შეუკრავს] B-ში თავდაპირველად მთარგმნელს „შუბლმოქუშული“ დაუწერია; გაშტერებულა გაჩერებულა A. 38 ბობოქრობს] ადრე ავტოგრაფში ყოფილა „ღრიალებს“.

62. 1 „ხან“-ს შემდეგ ავტოგრაფში გადახაზულია „მდე“. 5 „გროვა“-ს შემდეგ ხელნაწერში გადახაზულია „სალოცავადა“ 7 „დიდი ხანია“ ავტოგრაფის ტექსტში ჩამატებულია, მის ნაცვლად ადრე ყოფილა „ოხრად რჩენილთა“. 8 გლოვა-ზარითა ცრემლს არვინ აფრქვევს] ვაჟას ჯერ დაუწერია „დიდი ხანია აღარვინ დასტირს“, ხოლო შემდეგ ეს სტრიქონი ასე შეუცვლია: „გლოვა-ზარითა აღარვინ ამკობს“, დასასრულს კი ავტოგრაფშიც ეს სტრიქონი ისევე იკითხება, როგორადაც ძირითად ტექსტში. 9-12 „მხოლოდ ვერ არღვევს“. პოემის ამ უკანასკნელი ოთხი სტრიქონის შესაბამის ადგილზე B-ში გადახაზულია შემდეგი:

„მხოლოდ სალი კლდე“...
„მხოლოდ მყინვარი თავის კლდეებით
გაფაციცებით მსხვერპლსა სდარაჯობს,
დაუდოგომელი მდურვა კაცისა
მშვიდს მოსვენებას მათსას ვერ ამხობს“.

შემდეგ ვაჟას ეს გადახაზული სტროფი კვლავ აღუდგენია, დასასრულს კი მისთვის ისეთი სახე მიუცია, როგორც ეს 2 ვარიანტშია, მხოლოდაქ „ჯარს ღრუბლებს ახვევს“ პირველად ყოფილა „ტანთ ღრუბლებს აცმევს“.

„ქაჯი“ წარმოადგენს მიხეილ იურის ძე ლერმონტოვის პოემის „დემონი“ თარგმანს.

სოფელი. მარჯვნივ, წინ ნიშია, შიგ ღვთისმშობლის ხატი ასვენია. მარცხნივ, მაღალი ტოტებგადართხმული მუხა სდგას.

ტიბო დარკი, ეტიენი, არმანი, რაიმონდი, ალინა, ლუიზა იოანა.

მოქმედება წარმოებს 1480 წელს.

ტიბო

ასეა, ძმებო, დღეს-აქამომდე
ჩვენი სამშობლო ჩვენს ხელში არი
და ან ვინ დასთვლის, რამდენმა ფრანგმა
შეაკლა მტერსა იმისთვის თავი.
ხოლო არ ვუწყით, ხვალ რა იქნება,
ჩვენ ვის დავრჩებით, ან ჩვენი მიწა.
როგორცა ჰხედავთ, თავხედი მტრისგან
ჩვენი ქვეყანა მთლად წაიბილწა:
ყოველ კუთხეში მოურიდებლად
დაფრიალებენ მათი დროშები.
ყანა მინდვრებში გაგვიჩანაგეს,
გულგრილად შევცქერთ ჩვენ მკლავ-ბოშები
მტრისა ფარფაშსა. და ეს რა ვნახეთ,
პარიჟმაც იმას კარი გაუღო.
ძველი გვირგვინი დაგობერტისა,
ვითა ნადავლი, მტერმა წაიღო.
ჩვენთა მეფეთა სამეფო ტახტიც
უცხოელს დაჰრჩა საკუთრებადა,
მემკვიდრეც ტახტისთვის ხალხის შორის
დაღოღიალებს უცხოელადა,
თავის ბიძამაც კი უღალატა
და მტერს შაეკრა იგი ზავითა.
დედა ცოცხალს შვილს სამარეს უთხრის,
უნდა დამარხოს თავის ხელითა.
მიტომ აივსო ჩვენი ქვეყანა
უბედურებით და სიავითა.
ყველგან სოფლები და ქალაქები
შემოსილია ცეცხლის ალითა.
ბარში მშვიდად ვართ, თუმცა ვაება
ჩვენც მალე გვნახავს თავის თვალითა.
და მინამ დრო გვაქვს, მოვიწადინე,
ჩემი ქალები, ღვთისა ძალითა,
დავაბინავო, ქმრები ვუშოვო,
არ დავიტვირთო ცოდვა-ბრალითა.
საშიშსა დროში დედაკაცს უჭირს, -
მფარველი ჰყვანდეს ფარით, ხმალითა.
ვისაც ვინ უყვარს, ჭირის ატანა
უფრო იმასთან ეადვილება,
მეც ჩემს ქალებთან, ღმერთო შენითა,
ვხედავ, რომ პირი არ მეწბილება.
ეტიენ, ვიცი ალინა მოგწონს
და მომიჯნავეც ჩვენი ხარ შენა.
გულსაც გული სცნობს - ესეც სწორეა.
არმანისაც კი არ მინდა წყენა...
შენ, ე, ლუიზავ, თავს რასა ჰქინდრავ?
გავიგე შენი ოცნების ფრენა...
თქვენ, მეგობრებო, ერთმანერთს ეტრფით,
ბედნიერებას ვისურვებ თქვენთვის.
გაყრა უფლისგან შეუღლვილების,
შეუნდობარი ცოდვაა ჩემთვის -
მას არც ვიკისრებ... რაა სიმდიდრე?
ან დღეს ვინ არი, აბა, მდიდარი?
ცოტა ხანა გვაქვს, რაც გვაბადია, -
ვიდრე დაგვესმის გულს მტრის ისარი,
ან ცეცხლის ალი გარს შემოგვერტყმის,
ყველა იწვოდეს ქვა და ფიცარი.
ვისაც გული აქვს სალისა კლდისა,
ეხლანდელს დროში ბიჭი ის არი.

ლუიზა

არმან!

არმანი (ხელს ართმევს)

შენი ვარ მარად!

ლუიზა

რას იტყვი, დაო?

ტიბო

ღვთისა ძალითა ყველა ბევრი მაქვს,
ოცდაათის დღის მიწასაც გაძლევთ -
სათითაოდა ბოსტანს და ეზოს,
ცხვარსაც - რამდენიც რომელს შაგხვდებათ.
ღმერთმა დამლოცა: დოვლათი მომცა,
არ დაგივიწყებსთ, თქვენცა დაგლოცავსთ.

ალინა

დაო ჟანა, შენც იმასა გთხოვ,
რომ ანუგეშო მშობელი მამა
და გაახაროს ჩვენ სამი დისა
ბედნიერების, ქორწილის ხმამა.

ტიბო

წადით, იცოდეთ ხვალ ქორწილი გვაქვს,
მსურს მოვიწვიო მთელი სოფელი.
თქვენ შეუდექით დღესვე თადარიგს,
ივარაუდეთ კარგად ყოველი.

(ალინა, ლუიზა, არმანი და ეტიენი გადიან)

ჩემო ჟანეტა, დღეს შენი დები
გათხოვდენ, ორნივ ირთავენ ქმრებსა,
ამ სიბერის დროს ეს მე მახარებს
და წყლულად მრჩება ჩამორჩე დებსა.

რაიმონდი

ჰე, მეზობელო, ნეტავ ვიცოდე,
რად გსურს ჟანეტას შენ შეწუხება?

ტიბო (უთითებს რაიმონდზე)

აი, ვაჟკაცი ყველაფრით სრული,
ამას რომ გაჰყვე, რა გენანება,
ხომ კარგად იცი ჩვენ სოფელშია
ამას ვაჟკაცი არ შაედრება.
სამი ზაფხული შენზედა ფიქრობს,
შენზე ოცნებას ის ემონება,
გულში იხარშავს ნაღველს მდუღარეს
და როდი უყვარს თავის წონება.
რომ იმის გრძნობას პასუხი გასცე
შენ ნუთუ არ გაქვს იმდნად გონება?
დამუნჯებულსა, ყინულად ქმნილსა,
იმისგან ხელი შენ არ გეხლება.
ეს რა? ყველასთან ეგრე იქცევი,
სხვებთანაც ბედი შენ არ გექნება.
სიყვარულისა ასაკშია ხარ,
არ მოვტყუვდები, მე კარგად ვიცი,
ვარდი როს ჰყვავის, ბულბულსაც ელის,
ყველაც შეატყობს, არ უნდა ფიცი.
ჰყვავი, მაგრამა მე როდი მჯერა,
რომ შენს გულშია ტრფობა დამწიფდეს.
ეს მწყინს, თუმც წყენით რაღას ვუშველი,
ქალისა გული რად დამახინჯდეს?
ბუნების მიერ როცა დრო აქვს მას,
ტრფობის წყლულები გულზედა სჭირდეს.
შენს გულცივობას, მოლოზნობასა
არვინ იყიდის, თუნდ ჩალად ღირდეს.

რაიმონდი

არ გეკადრება, შენ, ჩემო არკო,
ძალას ატანდე ასულსა თვისსა.
მის სიყვარული ციური არის,
ბრწყინვალე, ვითა სხივები მზისა.
თავისუფალი და მშვენიერი
პირმშო შვილია მაღალის მთისა.
ამას ის უყვარს, როცა პირს და თმას
უკოცნის გრილი ნიავი მთისა.
ქოხ-სადგურები ამაოდ უჩანს,
ჟანას ის უყვარს, მარტოკა ისა.
და მეც ბედკრულმა, რომ ვერ შევიგნე,
მიმართულება მის ფიქრთა გზისა.
ნამეტნავ მაშინ, როცა მარტოკა
მთაზე მდგომარე ცხვართან ერთადა
თვალგაშტერებით სივრცეს გასცქერის,
მე ქალსა ვსახავ მაშინ ღმერთადა!
აშკარადა ვგრძნობ, ციურნი ძალნი
დაუდგებიან გვერდის-გვერდადა.
სხვა დროს შვილია, ამ დროის არა,
დაბადებულა ჩვენს დროს კენტადა.

ტიბო

მეც სწორედ ეს მწყინს: მხიარულებას
თავის დებისას ყურსაც არ უგდებს,
მამლის ყივილსაც როდი დაუცდის,
ადრე ადგება, რომ გზას გაუდგეს!
მთა-გორებზედა იხეტიალოს,
ეს არის მხოლოდ მისი გართობა,
ან ღრმა ხევებში, ბნელს ჯურღმულშია
იგემოს სადმე ტვინის დათრობა,
გზაჯვარედინზე მთის ყელებშია
ნიავის სისინს დაუგდოს ყური.
ამ ერთ ადგილას რად უყვარს ყოფნა,
ამ ადგილისთვის რად უცემს გული?!
ცხვარსაც ამ ადგილს მოერეკება,
მთელ საათობით, რამდენჯერ ვნახე.
რომ ღრმა ფიქრებით გატაცებულსა,
ჩრდილავდეს დიდი დრუიდების ხე.
თუ არა გიჟი, ამ ხეს ახლოსა
ჭკვათამყოფელი არ ეკარება.
ბოროტ სულთ ბუდედ რომ არს ცნობილი,
ყველაც იმიტომ მას ერიდება.
ამ მუხაზედა მოხუცებულნი
ვინ იცის, რამდენს რასმე ამბობენ,
რომ მავნე სულნი მუხის ტოტებზე
ღამის წყვდიადში მწუხრად გალობენ.
ამას მე როდი დავიჯერებდი,
რომ არ მენახა ჩემის თვალითა.
ამ მუხის ახლო გავლა მომიხდა
მე მარტოდმარტოს ერთხელ ღამითა -
მუხის ქვეშ ვნახე რაღაც ნისლივით
თვისთან მიწვევდა შიშვლის მკლავითა.
გამოვისახე მყისვე პირჯვარი,
გამოვიქეცი გულით მწვავითა.

რაიმონდი (უჩვენებს ხატზე ნიშთან)

მე ეგ არა მწამს, ვითომ ეშმაკის
შთაგონებასა ეს ყურს უგდებდეს,
თვით ღვთიშობელი თავის მმოსავსა,
ვფიქრობ, თავისთან უნდა იწვევდეს.

ტიბო

არა, არ მჯერა! გეტყვი კიდევაც,
მე მუდამ ისეთს სიზმრებსა ვხედავ,
საკვირველს ფრიად და საშინელსა
ასე, რომ თითქმის თქმასაც ვერ ვბედავ.
სამჯერ ზედიზედ მე დამესიზმრა,
რომ მეფის ტახტზე რეიმსში იჯდა,
შვიდის ვარსკვლავის წნული გვირგვინი
თავს ედგა, უხვად სხივებსა სცრიდა.
ხელთ ეპყრა ჟანას კვერთხი რამ უცხო,
სამი ყვავილი მაზედ ჰყვაოდა.
მე - მამამისი, ალინა, ლიზა,
გრაფ-ჰერცოგები - ყველა ჩემთანა -
მას თაყვანს სცემდა მეფესთან ერთად
მუხლმოდრეკილი მთელი ქვეყანა.
ჩემი საწყლობა და ეს სიზმრები,
ჩემო კეთილო, საიდან სადა?
სიზმარს უკუღმა უნდა გაგება,
და მიტომ ვსცანი წაწყმედის ხმადა.
მის სიამაყე თვით უფალსა სწყინს,
სიტურფეს ნაძღვნევს ბუნებისაგან
უხვად, რომ მაგრე ფეხითა სთელავს
და მზადარს გულში ჩაურჭოს დანა.
ანგელოზებიც გულზვაობისთვის
ღმერთმა განდევნა, უწყი, ციდანა
და დღეს ღვთისაგან შეჩვენებულნი
ჩვენ გვესევიან ყოველ მხრიდანა.

რაიმონდი

ჟანაზე მშვიდი და ზნეუმწიკვლო
ამ ჩვენს სოფელში ერთიც არ არი,
უფროსის დების მუდამ მორჩილი
და სხვებისთვისაც არს თანამკვდარი.
მას, როგორც მუშას, ვინ შაედრება?
რაც უნდა მძიმე ეს საქმე იყოს,
სხვა არაფერი საჭირო არ არს,
ოღონდაც ერთხელ ხელი კი ახლოს.
მადლს მიადევნებს და ამის გამო
აყვავდა კიდეც შენი ოჯახი,
სადც საჭიროა იგი ცელს იქნევს,
დაუღალავი, მუდამ ყოჩაღი.
ცხვარსაც გიმრავლებს, ერთგულადა ჰმწყსის,
ხელში უპყრია საწყალს ჩობახი.
მის ნაკეთები, მიუწვდომელის
უფლის კურთხევით არს მუდამ საღი.

ტიბო

მიუწვდომელის... დიაღ, სწორეა.
მაგრამ ეგ სიტყვა ტანში ჟრჟოლას მგვრის,
უნდა გავჩუმდე, ხმას, კრინტს არ დავსძრავ,
ძრახვის საგნადა ვხდი მე თვის შვილსა?
რომ გაგაფრთხილო, მუხას ერიდო,
ვალად ეს მადევს, როგორც მშობელსა
და აგაცდინო წამწყმედელ ფიქრებს,
ეშმაკეულსა საქმეს ყოველსა.
მარტოკა ყოფნა რისათვის გიყვარს,
ბალახ-ბულახებს რადა სთხრი ღამე?
ქვიშას რომ ჰქექავ და თანაც ჰხაზავ,
რა გაგრძნობინა ნეტავ სიამე?!
ნუ ედობილე ბოროტს სულებსა,
ბალახებისას რა სასმელს ჰხარშავ?
რატომ არ იცი, რომ სიმარტოვეს
და ბნელს ღამესა მაცდური თან ჰყავ.
ხომ კარგად უწყი, უდაბნოშია
მარტოდმარტოსა მაცხოვარს ჩვენსა
გამოეცხადა ბოროტი სული
და უმართავდა ბოროტზე ხელსა.

ბერტრანდი

(შემოდის, ხელში მუზარადი უჭირავს)

რაიმონდი

სუ, ჩუმად, აგერ, ბერტრანდი მოდის,
ის რაღა მოაქვს ნეტავ ხელითა?

ბერტრანდი

ძალიან გიკვირთ, რომ მე მოვედი
ამა ნივთითა ძველისძველითა?

ტიბო

ბიჭოს!.. ეგ საით რა გიშოვია,
იპოვნე სადა, წაართვი ვისა?
განა შეჰშვენის ჩვენს მყუდრო ბინას
ნიშანი მტრობის და სისხლის ღვრისა?

(იოანას, რომელიც აქამდის არ ერეოდა საუბარში და არც ესმოდა, რაც მის გარშემო ხდებოდა, სიფხიზლე დაეტყობა, მიუახლოვდება ბერტრანდს)

ბერტრანდი

თვითაც არ მესმის როგორ ვიშოვე,
გავოცებულვარ ამით ძალიან.
მე ვოკულერში ნამგალს ვვაჭრობდი,
უნდა მეყიდა ცხენის ნალია.
მოედანზედა ხალხი, ვითა ზღვა
ქარიშხალის დროს, ისე ღელავდა,
ორლეანიდან გამოქცეულებს
გარს ეხვეოდენ, ერთურთს სთელავდა,
ვერაფერს კაი ამბავს ისმენდა...
და ამის გამო უფროც დრტვინავდა.
ხალხში ვძვრებოდი ვაინაჩრობით,
ზედ მაწვებოდა გუნდი ხალხისა.
და უცაბედად წინ შამეფეთა
სახე ვიღაცა ბოშის ქალისა.
ხელში ეჭირა ეს მუზარადი
და დამაცქერდა გველის თვალითა,
თან მითხრა: ვიცი მუზარადს ეძებ,
ნუ დაიწუნებ სიიაფითა.
მე მოვირიდე, თანაც ვუთხარი:
რად მინდა-მეთქი, გასწი, მომშორდი!
წაიღე, ვისმე რაინდს მიჰყიდე,
მიტომ, რომ ჩემთვის მეტ ბარგად ვცნობდი.
მუშა კაცი ვარ, რამდენი ვუთხარ,
ჩემი საქმეა, მიწასა ვხნავდე,
მაგას ვერაფრად გამოვიყენებ
და შენც დაგაკლო, რისათვის, რაზე?
არაო, ასტყდა, მსურს გიფეშქაშო:
ვაჟკაცს ჰშვენისო აბჯარი ტანზე,
დღეს ის დრო არის, რომ ყველას ედგას
მკვიდრი კარავი რკინისა თავზე.
ვერაფერი ვქენ და ჩამოვართვი,
მისმა ფჭყვრიალმა თვალი მომტაცა.
ლამაზი არის და მოხდენილი,
როგორაც დილით მოწმენდილი ცა.
ვინ იცის, რომელს რაინდს თავს ედგა
და ექმნა პატრონს მტრის ხმლისგან მფარად...
და მე რომ მკითხო, სიმართლეს გეტყვით,
არ მიღირს ბეწვად, არ მიღირს ჩალად.
დასწყევლა ღმერთმა, ძალად ხელშია
მან მომაჩეჩა და გაჰქრა ქალი,
ბევრი ვეძებე ხალხის გროვაში,
მაგრამ ვეღარსად მოვკარი თვალი.
დამრჩა ხელში და ვერც გადავაგდე
ქუდად ნაჭედი რკინა და რვალი.

იოანა (ართმევს მუზარადს)

ეგ მუზარადი მომეცი აქა.

ბერტრანდი

ქალის თავისთვის არ გამოდგება
ეს სამკაული, მაშ მოგცე რადა?

იოანა

დიდი ხანია ეგ მე მეკუთვნის
და უნდა მომცე, მეცა გთხოვ მადა.

ტიბო (იოანას)

ნეტავ ვიცოდე, რა დაგმართნია?

რაიმონდი

ნუ, ნუ დაუშლი, თუ გულით უნდა,
მიტომ, რომ ჟანა თვით ვაჟკაცია,
კარგად ვერ იცნობთ, მე კარგად ვიცი,
რომ შენი ქალი, გულითაც ლომი,
შარშან ერთს მგელსა, მე თითონ ვნახე,
მან აუტეხა ძლიერი ომი.
მწყემსებს და სამწყსოს განურჩეველად
ის მგელი ყველას თავზარსა გვცემდა.
ჟანამ პირიდან ცხვარი წაართო,
როცა შმაგადა იგი მსხვერპლს ჰგლეჯდა.
და მიტომ ვამბობ, რომ მუზარადი
სხვას არავისა, ჟანას კი ჰშვენის,
მით საიქიოს ძველს გმირს, მის პატრონს
არ მიუვიდეს ამბავი წყენის.

ტიბო

ბერტრანდო, მაინც ვინ რას ამბობდა,
უბედურება სხვა რა მომხდარა
ორლეანშია, არ გვეყო განა,
იმაზე მეტი სხვა რა წამხდარა?!

ბერტრანდი

ღმერთო ძლიერო! შენ დაგვიფარე,
ჩვენი მეფე და ჩვენი ქვეყანა!
ორს დიდ ბრძოლაში ფრანგნი დამარცხდნენ,
ვერ შევიძელით ბრძოლა მტერთანა.
მან შუაგული ქვეყნისა იპყრო,
აღწევს ლაურის კიდეებთანა
და მტრის რაზმები ორლეანს ერტყმის
დასაღუპავად ყოველ მხრიდანა.

ტიბო

როგორ? დაიპყრეს მთლად ჩრდილოეთი
და არ იკმარეს ესე მტარვალთა,
ახლა ისიც ჰსურთ ცეცხლით, მახვილით
რომ გადმოვიდნენ სამხრეთის მზღვართა?!

ბერტრანდი

როგორც კალია ყანას მოედვას,
ან ხეს ეხვიოს მართვე ფუტკრისა,
ისე ორლეანს გუნდები მტრისა
გარს შემოერტყა მხდელი სულისა.
ციხის ნანგრევი იარაღები
ქალაქს დასცქერის ოთხივ მხრიდანა
და ორლეანის მეშველი, მხსნელი
არ ჩნდება დაბლა, აღარც ციდანა.
სხვადასხვა ხალხსა პირი შეუკრავთ,
ჩვენს დასაღუპად, დასაქცევადა.
და ჩვენ კი, ჩვენ კი, ქვეყნის ხსნის ნაცვლად
ყველანი მზად ვართ გასაქცევადა.
საზარელია მტრისა ბანაკი -
ათასის ჯურის ხალხითა სავსე.
დიდი ჰერცოგი ბურგუნდიისაც
თავის საყმოთი მიემხრო მასვე.
ლიტის-გენეგით და თვით გენტიდან
განთქმულს ხავერდით, აბრეშუმითა,
ბრაბანტიდან და ნამიურიდან
და ზელანდიის ნაპირებითა,
მის ქალაქები ზღვისპირს მდებარე
ყველანი თავის მცხოვრებლებითა,
გელანდიელნი და უტრეხტელნი
და ჩრდილოეთის ფრიზლანდიითა
მოქუჩებულა მძლავრის მთავრისა
ბურგუნდიისა დროშის ქვეშ ერთად,
რათა დაამხონ მათ ორლეანი,
გადააქციონ კვლავ ნაცარ-მტვერად.

ტიბო

ვაჰ, დამღუპველო უთანხმოებავ,
ვაჰ, იარაღო, მკვლელო ძმისაო!

ბერტრანდი

თვით იზაბელა, დედა მეფისა,
ბავარელების ჯიშის წყეული,
აბჯარ-აბგარში გამოწყობილი,
ჩვენის მტრებისთვის გადარეული,
იმათ ბანაკში უსირცხვოდ მირბის,
აქეზებს მტერსა მლიქვნის ენითა,
მოაკვლევინოს თავისი შვილი -
ამ ფიქრით ისე გამსჭვალულია,
არ მოსდის იმას დღედაღამ ძილი.

ტიბო

ღმერთმა დასწყევლოს და შეაჩვენოს!
უღმერთოვ, შენზედ რისხვა უფლისა
დიდი იქნება. ვით იეზაველს,
არც შენ შეგრჩება გმობა სჯულისა.

ბერტრანდი

მტრისა ლაშქარში მეტად უღმერთნი
სამი ჰრევია საშიში მტერი:
ერთი ლიონელ, ნამდვილი მხეცი
და საშინელი სალისბიური,
მესამე ტალბოტ, ერთ ხმლის მოქნევით
გადამწყვეტელი ბრძოლის ბედისა.
შეუფიცნიათ ერთმანერთისთვის,
რომ საფრანგეთის მთლად ქალებისა
შეიქმნენ სრულნი ბატონ-პატრონნი
იმათის გულის და თვალებისა.
ვინც ხმლით დაჰხვდება, არ ემონება,
დაუყოვნებლად მოჰკვეთონ თავი.
გალავანს ოთხი კოშკი მიუდგეს.
სალიბიური, გულითა შავი,
იქიდან ბრძოლას ადევნებს თვალსა:
დასტკბეს, რომ ნახოს მრავალი მკვდარი.
თვალოს მოსისხლე მან თვალებითა
ქუჩებზედ მხოლოდ ფრანგების მკვდარი.
გადმოისროლეს მრავლად ყუმბარა,
საყდრები უკვე დანგრეულია
და საძირკველი ღვთისმშობლის ტაძრის
ზარბაზნებისგან შერყეულია.
ლაღუმებითა გალავნის ძირი
სავსეა და, ჰა, არ გვიან, მალე,
მთლად ორლეანი, უფსკრულმა შთანთქას,
უნდა, უეჭვოდ, დღესა თუ ხვალე.

(ჟანა გაფაციცებით ყურს უგდებს, ვერ ითმენს, თანდათან ცნობისმოყვარეობა ემატება და ბოლოს იხურავს მუზარადს თავზე).

ტიბო

სადარს სანტრალი, ან ლიაგირი?
ან დიუნუა ქვეყნის იმედი?
რომ მტრის თანდათან ბრჭყალებში ვცვივით,
ბეწვზე ჰკიდია დღეს ჩვენი ბედი?!
სადაა მეფე? რა დაჰმართნია?
სად მოუხრია მონურად ქედი?
ნუთუ არა სწყინს ქალაქთ დაკარგვა,
ტანჯვა ერისა მას მეტისმეტი?!

ბერტრანდი

შინონში არის მეფე ამალით,
მეომართ შოვნაც არსიდან არი,
ყველა ომშია, მტერმა დაგვჯაბნა
და გაიჟლიტა მთლად ჩვენი ჯარი.
რას იზამს კარგი მხედართმთავარი?
ან რაინდების ლომგული გული,
რომ შიშმა, ბრძოლამ გამოუთქმელმა
იპყრო მთლიანად ჩვენი. მამული?
რამ აღუდგინოს ჩვენსა ლაშქარსა
სასო, იმედი აწ დაკარგული?
თვით უშიშარნიც შიშმა შეიპყრო,
აღარ მოდიან, რაც უნდ ეძახო.
ყველა მათგანი სიმაგრეს ეძებს,
თხა-ცხვრებად ჩასთვლი, რომ დაინახო.
და, ვგონებ, ცხვრებმაც მგლების ღმუილზე
არ მიაშურონ ისე ფარეხსა,
ვით ფრანგნი, ფრანგის სახელის მგმობლად,
ეფარებიან კოშკ-ციხეებსა.
ერთი გამოჩნდა მხოლოდ რაინდი
და ისიც ცოტა რამე ჯარითა
ეახლა მეფეს თავგანწირული
თექვსმეტის დროშა-ბაირაღითა.

იოანა (აჩქარებით)

ვინ რაინდია, ნეტავი, ეგა?

ბერტრანდი

ბორკური არის, მაგრამ არ ვეჭვობ
მტრის ხელთ ჩავარდეს ხვალე თუ ზეგა,
ორპირად ჯარი სდევს მას კვალზედა.

იოანა

მითხარ სადარი, მითხარი ჩქარა,
მისი ამბავი საით რა ისმის?

ბერტრანდი

ვოკულერს გაღმა სდგას თვის ჯარითა,
მტერს ელოდება, იქით არ იძვრის.

ტიბო

გაჩუმდი, ჟანა, იქ რად ეჩრები,
რაც შენი საქმე სულაც არ არი.

ბერტრანდი

რაკი დარწმუნდა, მტერს ვერას უზამს,
და რაკი მეფის იმედიც არ აქვთ,
მოქალაქენი ვოკულერისა
ძლიერს ბურგუნდსა დაემორჩილნენ.
რომ არ ჩაცვივდენ უცხოელთ ხელში
და არ ემონნენ უცხოელს ძალსა,
იმ ფიქრით ბურგუნდს პირობა მისცეს
და კიდეც იმას უკრავენ თავსა.
რომ ჩვენ საკუთარ ტახტს ვმორჩილებდეთ,
რაკი ისინი შეჰკრავენ ზავსა.

იოანა (აღტაცებით)

ზავი? რის ზავი? რის მორჩილება?
გულს და გონებას მიწყლავს ეგ სიტყვა.
გალაღებული მტერი დამარცხდეს
უნდა ორლეანს, ღვთისაგან ითქვა!
დრომ მოაღწია, ყანა მომწიფდა,
ქალმაც ნამგალი ხელში აღიპყრო,
გასთიბს სიხარულს ჩვენის მტრებისას,
განთავისუფლდენ, ვინც მან დაიპყრო!
ციდან ჩამოსწყვეტს უღირს სახელსა,
უგნურთ დაჰკიდეს ვარსკვლავებთანა.
წინ გავიწიოთ? რას ჰკრთით, რას შიშობთ?
შეუპოვარი ბრძოლა მტრებთანა!
და ვიდრე ყანა თავთავს დაისხამს
და გამცხრალდება ცაზედა მთვარე,
ბრიტანელთ ცხენთა ლაურის წყალი
ვეღარ დალიონ, ეჩვენოთ მწარე,
მტარვალის ფეხმა ვეღარა თელოს
წმინდა ადგილი, ეს ჩემი მხარე.

ბერტრანდი

ვაი, რომ ჩვენს დროს საკვირველება
ეგრე ადვილადაღარა ხდება.

იოანა

კიდევაც ხდება სასწაულები,
ჰნახავთ, რომ ტრედი ცადაფრინდება,
სურათს რა ჰნახავს მტარვალობისას,
იქ ის არწივად გარდაიქმნება,
სამშობლოს მწეწველს ყვავს და ყორნებსა
თავზე ღვთის რისხვად მოევლინება.
იგი დაამხობს ასხელა ტალბოტს,
ბურგუნდის ჰერცოგს მოფარფაშესა,
სისხლით უძღომელს სალისბიურის,
ჩვენთა სიწმინდეთ ულმობელს მტერსა.
და კუნძულელნი იქნება ჰნახოთ -
მერიდებოდენ, ვით ცხვრები მგლებსა.
ამ საწყალს ქალსა თვით ღმერთი ირჩევს
მტარვალს აჩვენოს თავისი ძალა.
უნდა გვასწავლოს, რომ მის წინაშე
კაცთ ძლიერება არს მტვერი, ჩალა.

ტიბო

რა აღტაცებით ამბობს, ვერ ჰყურობთ?

რაიმონდი

ამ მუზარადმა აღაფრთოვანა
და საომრადა აღუგზნო გული,
სახე უელავს, თვალებიც მისი
ბრჭყვინავს, ვით ცაზე ვარსკვლავთ კრებული...

იოანა

როგორ? დაეცეს ტახტი მეფეთა,
ძველისძველადა დიდად ქებული?
ქვეყანა ტურფა, სამოთხის მსგავსი,
სხვებშია ვნახო გამოკლებული?
ვით მადლიანი თვისი თვალები,
ღმერთს ისე უყვარს ჩვენი ქვეყანა.
ვიღაც მოთრეულს უნდა ვემონოთ?
ღმერთია, ღმერთი მუდამ ჩვენთანა.
ნიშანი ხსნისა ბოროტებისგან -
ჯვარი, პირველადაქ აღიმართა.
ერუსალიმის გამოხსნაზედა
პირველად ბჭობა აქ გაიმართა.
და ლუდოვიკო წმინდებზე წმინდა,
ესეც ხომ უწყით, აქ დაიმარხა.

ბერტრანდი

ხომ გესმით? მიკვირს ამდენი ცოდნა
სადა და ვისგან მან შეისმინა?
ბედნიერი ხარ შენ, მეზობელო,
ღმერთმა ასეთი ქალი შეგძინა.

იოანა

უცხო ბატონი კანონიერი
საფრანგეთზედა ვერ იბატონებს,
ვითომ რომ ღვთისგან შექმნილიაო,
ჩვენსავით? - ჩვენში ის ვერ იცხოვრებს.
ჩვენთვისა მხოლოდ ჩვენს მეფეს ჰშვენის -
უკვდავს, სიკვდილით თავის დადება.
ჩვენის ცხოვრების ავსა და კარგსა
ჩვენს კაცს აბარებს მხოლოდ განგება.
ჩვენს ჯოგებს, ცხვარსა ინახავს მუდამ
ერთი მარტოკა - მის მფარველობა.
და რამდენს ტყვესა და პატიმარსა
მან მიანიჭა თავისუფლება.
იგია ერთი უძლურთ მფარველი,
ბოროტებისა ძირიან მფხვრელი,
იმის ტახტის წინ ქვეყანა კრთება,
ოღონდაც ნიშნადაღიპყროს ხელი.
მის გულს არ სცხია ჟანგი შურისა
ღვთისგან ნაკურთხი ბატონად ქვეყნის,
ტახტი ნამდვილის მფლობელებისა,
თავშესაფარი უძლურთაც ეთქმის,
ანგელოზია ნუგეშინისა
და იმ დროს კაციც ცოდვილ ქვეყნადა.
მუდამ თან ახლავს ძალაც, ნუგეშიც
თავთავის დროსა სამსახურადა.
ავის მოქმედი მის წინ კანკალებს,
ხოლო კეთილი უშიშარია.
უცხო მეფე კი ჩვენს ქვეყანაში
ჩვენთვის ურგები, უტიფარია.
ან რა შეარცხვენს ავის საქმნელად,
რა მამა-პაპათ საფლავ-სამარე ?!
იმათ ანდერძი, იმათი ხსოვნა
წმინდა მათ ნეშთი საფლავს მდებარე.
ერთიც არ ესმის იმის ბნელს გულსა,
წადი და ფრანგნი მას შეაყვარე!..
ვისაც ბავშვობა ჩვენი არ ახსოვს,
არ იზრდებოდა სიყრმით ჩვენთანა
და ფრანგის ენა გულს არ უტოკებს,
ვით შეიყვაროს ჩვენი ქვეყანა?!

ტიბო

დაღუპვისაგან მაღალს ღმერთსა ვთხოვ,
დაიხსნას მეფე და საფრანგეთი.
ჩვენ მუშა ხალხი ხმალს ვერ მოვიქნევთ,
ცხენოსნობაშიც არ გვწყალობს ბედი.
ჩვენ იმას უნდა დავემორჩილნეთ,
ვისაც ბატონად მოგვივლენს ღმერთი,
რადგან ომის ბედს და გამარჯვებას
იგი განაგებს მარტოკა ერთი.
ჩვენსა მეფედა იგია მხოლოდ,
ვინც ძველს სენდენის კუბოებზედა
ღვთით კურთხეულსა ქალაქ რეიმსში
მირონი იცხო მეფედ შუბლზედა.
დრო არის, ძმანო, საქმე ვისაქმოთ,
გვახსოვდეს თვისი მოვალეობა.
ამ ქვეყნის თავადთ ჩვენ რა ყურს ვუგდებთ,
ან სად გვაქვს იმდენ მოცალეობა.
იმათ რაც ძალას წილისყრა არგებს,
ის იმათ, ხოლო ჩვენ კი მშვიდადა
ყური დავუგდოთ ომის მსვლელობას,
ნუ ავიტკივებთ თავსა დიდადა.
სხვა ყველა თუნდა ძალამ შემუსროს,
ხომ ვერ შეჰმუსრავს თვით დედამიწას?!
შთანთქას ყანები, სოფლები ცეცხლმა
და შეაყენონ თავდაყირასა
სახლები, მაინც სხვა გაზაფხულზე
ჯეჯილი მოვა, სთიბენ თივასა,
სახლის ბანებიც განახლდებიან
და მწუხრის შემდეგ ვნახავთ დილასა.

(ყველანი იოანას გარდა გადიან)

იოანა (დიდხანსა სდგას დაფიქრებული)

მშვიდობით, მთებო, მშობელო ველნო,
უკანასკნელად გაძლევთ სალამსა, -
დედასავითა, ჩემო აღმზრდელნო,
უკანასკნელად გაწვდენთ ჩემს ხმასა.
მწვანე მინდვრებო, ტურფა ხეებო,
ყური დაუგდეთ თქვენს უმცროს დასა,
თქვენ გეთხოებათ სამუდამოდა,
იგი შეუდგა ეკლიანს გზასა.
ამიერიდან ვეღარა გნახავთ,
უნდა უჩემოდაჰმწვანდეთ, დასჭკნეთ,
თუ გაყრა თქვენი ასე დამწვავდა,
თქვენთან რად გავჩნდი, თვალით რად გნახეთ?!
ტკბილო ალერსო ჭალებისაო,
გულს აღბეჭდილო ამოუფხვრელად,
ხმავ იდუმალო, მანდ მოსეირნევ,
ბევრს უამბობდი გულს მაამებლად.
ნაკადულებო მოჩანჩქარენო,
კლდეებში გიჟნო, ჭკვიანნო ველად,
გეტყვით: მშვიდობით სამუდამოდა,
უფალი გექმნასთ მფარველად, მცველად.
რაც რამ სიამე თქვენთგანა ვნახე,
ეგ არის, მორჩა, ვეღარა ვნახავ.
ჩემო ცხვრის ფარავ, მწყემსი მოძებნე,
მე მგლებისაგან ვერ დაგიფარავ.
ღმერთმა სამწყსოდა სხვა ფარა მომცა
სისხლით შეღებილს ბრძოლისა ველში,
იგი უნდა ვმწყსო, ღვთის ბრძანებაა,
ხმალი მეჭიროს უშიშრად ხელში.
დიაღ, იქ მიწვევს არა ცრუ გრძნობა,
არამედ სხვაა, სულ სხვაა ისა. -
ცეცხლმოდებული ბარდებიდანა
მოსეს რომ ესმა ჭექა იმ ხმისა:
„წადი, ებრძოლე მძლავრს ფარაონსა,
რომ ჩემი ერი არ გახდეს სხვისა“,
იგია, ვინაც ჭაბუკს დავითსა
მოჰნიჭა ძლევა გოლიათისა.
მუხის ქვეშ ვიდექ და ვლოცულობდი,
როდესაც მტკიცედ მანვე მიბრძანა:
„გამოაჩინე ჩემი სახელი,
ქალო, აიღე ხელთ მჭრელი დანა!
ჩაიცვი ჯაჭვი, წელზედა ხმალი
შეიბი, გედგას თავს მუზარადი
და ნუ შეჰბღალავს შენს ქალწულობას
ქვეყნიურ ვნების რაიმე ზადი!..
შენ საქორწინოდარა გცალიან,
ოჯახში დასტკბე ქმრით და შვილებით.
არა, შენთვისა სხვა ბედს ვამზადებ:
ბრძოლაში იყო გამოჩინებით,
ყველა ქალებზე საფრანგეთისა
იხსენებოდე მუდამ დიდებით.
როცა კი საქმე იქამდის მივა,
რომ უშიშარიც ომში მხედარი
ჰკრთოდეს და პირზე შიშის ძრწოლისა
ეფარებოდეს ყვითლად ზეწარი,
ჩემგან ნაძღვნევის ორი ალმითა
მტერს უნდა დასცე მაშინ თავზარი.
შეჰზღუდო მტრისა გულზვიადობა
და შეუცვალო მღერა გლოვაზე.
შენ ასახელო ფრანგთა ლაშქარი,
კარლოსს დაადგა გვირგვინი თავზე.
რეიმსში, ეს თვით ღმერთმა აღმითქვა -
ცა-ქვეყნის გამგემ, კიდეც ასრულდა,
ამ მუზარადის ჩემთვის მოძღვნითა
ნება უფლისა დღესვე დამტკიცდა.
შეუდრკელობა მუზარადს ჰფარავს,
განუშორებლად, ვით ქერუფიმი.
სული და გული იქ მიმაქროლებს,
მინდა იქ ვიყო, საცაა ომი.
ხმაა ბრძოლისა... ჯარი გროვდება...
ხმლები ელავენ... კიჟინა ისმის,
საყვირისა და დაფისა ხმაზე
თვალწინ მიდგება - მთა-ბარი იძვრის.
უკვე ასრულდა უფლისა ნება:
სხვის ბატონობა ჩვენ შორის ჰქრება!

(მიდის)

(ბანაკი მეფის კარლისა შინონში)

გამოსვლა პირველი

დიუნუა, დიუშატელ

დიუნუა

არა! მოთმენის ძაფი გამიწყდა,
უნდა დავტოვო ბრძოლისა ველი,
ან რა ღირსია უშველო იმას,
ვინაც დიაცებრ აიღო ხელი
თვის მეფობაზე? სისხლი მიშრება
და გული მინდა სისხლად დავწურო,
ასე დაჩაგრულს, უპატრონოსა
თავის ქვეყანას როგორ ვუყურო?!.
ღმერთო, რას ვხედავ? ავაზაკები
ჩვენ სოფელ-ქალაქთ ინაწილებენ,
რაც კი რამ ჩვენთვის ძვირფასი არის
უკრძალავადა ხელში იღებენ.
რამდენს ახდენენ ბინძურის ხელით
და ახლა რამდენს თან წაიღებენ.
ჩვენები იმათ დაჟანგებულსა
კარის გასაღებთ ხელთ აჩეჩებენ.
ქედმიდრეკილნი წინაშე მტრისა
სდგანან, განკითხვას მისგან ელიან.
და ჩვენ კი ყოფნა აქ განცხრომითა
გულხელდაკრეფით არა გვრცხვენიან.
რაწამს გავიგე, რომ ორლეანსა
გარს შემოერტყა მტრისა ჯარიო,
მყისვე წამოვედ მე ნორმანდიდან,
რომ არ გაჭამოთ მტრისა ჯავრიო.
ვფიქრობდი, მეფე ლაშქარს შეჰყრიდა,
გაუძღვებოდა თითონაც წინა
და ეს კი თურმე მასხარაებთან
მშვიდად, განცხრომით, ბრძანდება შინა.
ამოცანების დაყენებითა
მოსაზანდრებთან თავს ირთობს მეფე,
თავის აგნესას საამებლადა
ლხინ-ქეიფების მუდამ აღმჩქეფე.
თითქოს ქვეყანას არა უჭირდეს,
თითქოს სირცხვილი არ გვედგას კარზე.
რომ კონეტაბლმა ხელი აიღო
გამოცხადებით აშკარად მასზე,
მე არ ვამტყუვნებ და ვფიქრობ კიდეც,
რომ გამოვუდგე კონეტაბლს კვალზე,
დროა, დავტოვოთ უღირსი მეფე
თავის ჭკვისა და სისუსტის ბედზე.

დიუშატელი

აგერა მოდის, ვით ნათქვამია:
მელი ხსენებას მოჰყვება თანა.

გამოსვლა მეორე

იგინივე და მეფე

მეფე

უნდა გაცნობოთ, ძმებო, ამბავი,
იმას თან მოსდევს ახალი ხანა,
რომ კონეტაბლი ხმალსა მიგზავნის
და იბარება იმასაც თანა:
მე სამსახური აღარ ძალმიძსო,
საქმე გინახავთ თქვენ ამისთანა?!
მომწყინდა მისი თავნებაობა
და ან მეფესა შეჰშვენის განა,
რომ მისი აზრი თვით უვარგისიც
მოწონებული იქნას ჩვენთანა?

დიუნუა

ჩვენს დროში კაცი გაუტეხელი,
როგორაც ისა, ძვირფასადა ღირს.
როგორ მეწყინა მაგ ამბის ცნობა,
იმასთან გაყრა მე ძლიერა მწყინს.

მეფე

შენი ძმობილი ბევრჯელა ცრუობს
და რასაც ამბობს, იმას არ ჰგუობს,
რამდენჯერ თქვენაც ხომ ვიცი, სჩხუბობთ,
ვგონებ რომ ამას მეფე არ ცრუობს?

დიუნუა

მართალი არის. ის ამაყია,
ჯავრის მომგვრელი, მომბეზრებელი.
რასაც დაიწყებს - ვერ გაათავებს,
მაგრამ დღეს კარგ დროს აიღო ხელი
სამსახურზედა, როცა შეიგნო,
დარწმუნდა კიდეც, რომ აღარა ჰყავს
მას მხრის მჭერელი.
იმან მარტოკამ სირცხვილი ჭამოს,
არა ყოფილა მაშ ჭკუათხელი.

მეფე

მხიარულად ხარ, როგორც შეგატყე,
იმხიარულე, არ გაწყენინებ
შენ, დიუ შატელ. მეფე რენემა
(ერთს ამბავს სხვასაც გაგაგებინებ)
თავის კაცები გამომიგზავნა,
მომღერლებია შესანიშნავი,
არ შეიძლება იპოვებოდეს
დედამიწაზე იმათთანანი.
და ამის გამო მოვიწადინე,
არ შევირცხვინო იმათთან თავი,
ერთი ლამაზად გავუმასპინძლდე,
არაფერი სთქვან ჩვენზედა ავი.
და თითოს ოქროს ძეწკვიც ვაჩუქე.

(დიუ ნუას)

ნეტავ რას ჰნიშნავს სიცილი შენი?

დიუ ნუა

ოქროს ძეწკვების გასაკვერადა
ლიტონი სიტყვა მათი გამჩენი.

დიუ შატელი

საიდან მეფევ? შენი ხაზინა
დიდი ხანია ცარიელია.

მეფე

უნდა იშოვო, დიდი აშუღი
უპატივცემლოდ ჩემგან ვერ წავა.
ჩვენთან ყოფნითა დღეს მკვდარი კვერთხი
თქვენის მეფისა მან ააყვავა,
მან შტო სიცოცხლის დაუჭკნობელი
უკვდავებისა მკვდარს გვირგვინს შესძღვნა.
მეფეებთანა სრული მეფეა,
ვინაც კი მგოსნად თვით ზეცამ იცნა.
ოცნების ზღვაში ნაკვთი გრძნობისა,
ტკბილის ხმებისა, მას უდგა ტახტი,
ჩვენთან ნება აქვს ხელიხელ სვლისა,
დიდების მწვერვალს ჩვენთან არს მარად.

დიუ შატელი

ჩვენო ხელმწიფევ, მინდა სწორი ვთქვა,
მაგრამ სიმართლის თქმისაც მაქვს კრძალვა.
წყენა არა მსურს, რა ვქნა, გეწყინოს:
არ არგებს სნეულს ჭირისა მალვა.
საჭიროება მატანს ძალასა
ყოველივე ვსთქვა, არრა დავმალო:
საჩუქრებზედა რა დროს ფიქრია,
პური არა გვაქვს, რო ვჭამოთ ხვალო.
შენი ხაზინა დაცარიელდა,
იქ არსად ოქრო და აღარც ვერცხლი.
რომ ჯამაგირი არ მიუღიათ,
მხედართ ედებათ გულზედა ცეცხლი.
იმუქრებიან შინ დაბრუნებას,
სურთ, რომ დასტოვონ ბრძოლისა ველი
და მეც არ ძალმიძს, რომ ვასაზრდოვო,
სამეფო სახლი, ლაშქარი მთელი.
ამიტომა გთხოვთ მაგ ფიქრებზედა,
სამავნეოზე, აიღო ხელი!..

მეფე

ნუთუ საღსარი აღარსით არი?
დააგირავე, თუ რამე დარჩა...

დიუ შატელი

სულ ამაოა, მეფევ, სამის წლით
შემოსავალი დავაგირავეთ...

დიუ ნუა

ვადა რომ გავა, აღარსად ფული
და აღარც რამა - დააგირავო!..

მეფე

რა ვქნა, მიწები ჯერ ჩვენ ბევრი გვაქვს.

დიუ ნუა

იმათა ჰფარავს ჯერ თითონ ღმერთი
და ღმერთთან ერთად ტალბოტის ხმალი.
ორლეანიც თუ მტერმა აიღო,
რენესთან ერთად უნდა ჰმწყსო ცხვარი.

მეფე

შენ მუდამ გიყვარს რენეს დაცინვა.
იმ უმამულომ მეფემ თვისითა
რა საჩუქრები გამომიგზავნა,
უნდა იცოდე ახლა იგიცა!

დიუ ნუა

მან ნეაპოლი იქნება გიძღვნა?
ღმერთმა გაშოროს მის საჩუქარი.
რაკი რენემა მწყემსობა იწყო,
უკან თვით დასდევს, წინ უძღვის ცხვარი,
მისი ნაძღვნები სულ ფუჭი არის..

მეფე

ეგ გართობაა მაღალის სულის,
დიდბუნებოვანთ მუდამ ხვედრია.
უბედურ ცოდვილ თვის ქვეყნის ნაცვლად,
თვისთვის სამეფო სხვა შეუქმნია,
იდეალური, უმანკო, წმინდა.
და ცდილობს კიდეც, რომ აღადგინოს
ძველი დროება მამა-პაპური,
და სიყვარულიც ზედ დაადგინოს,
რომელიც რაინდთ ასულდგმულებდა,
ის დრო, როდესაც დიაცნი ბჭობდენ,
ასამართლებდენ მტყუან-მართალთა.
სასტიკს განაჩენს ლმობიერს ჰხდიდენ
მათ ნაზი გრძნობა და მადლი თვალთა.
ძველის დროების მოტრფიალეა
დღეს ეგ მეცხვარე მოხუცებული,
რაც გადმოცემით გაუგონია,
მხოლოდ იმისთვის უცემს მას გული
და ჰსურს ამ დროში იგივ ზნე-წესი
უკლებელადა იყოს დარგული.
ნუ დაივიწყებთ, მან დააწესა
დიდი სამსჯავრო სიყვარულისა,
წმინდა მხევალთა წმინდა სამეფო -
გამსამართლებლად ყოვლის სულისა -
თვით რაინდების, სადაცა ვნახავთ
მკვდრეთით აღდგენას სიბრალულისა.
მან ამირჩია უცილობელად,
თითონ მე მეფედ ტრფიალებისა.

დიუ ნუა

არც მე გახლავართ იმდნად უგნური,
რომ არ მესმოდეს ძალა ტრფობისა.
სხვაც რომ არა ვსთქვათ, ის არს მიზეზი
ჩემის გაჩენის, ჩემის შობისა.
მე სამკვიდრო მაქვს მის სამეფოში,
ორლეანელი მე სეფეწული,
ლამაზთ მძლეველი მშობელი მყავდა
სიცოცხლე მომცა, ჩამიდგა სული.
მას არ უყვარდა კოშკებში მალვა,
როს თხოულობდა მსხვერპლსა მამული.
გინდა, რომ მართლა მიჯნური გერქვას
და ღირსიც იყო ამ სახელისა?
იყავ მამაცი მამაცთა შორის,
გერქვას სახელი მძლეთა მძლევლისა.
ლაჩარმა მონამ ნაცარქექიამ,
როგორ მოიგოს გული მხევლისა?
მწყემსებს კი არა, გმირებს ასმევდენ
სუფრაზე ღვინოს ოქროს თასითა.
ლამაზის გულსაც რომ პოულობდენ
დაღვრილის თავის სისხლის ფასითა.
ლამაზი მხოლოდ იმას ეკუთვნის,
ვინც სატრფოს. ჰფარავს თავის მკერდითა.
ვინც თვითონ ივნებს სატრფოს მაგივრად,
რომ სხვა არ ნახოს იმის გვერდითა.
ჰა, ასპარეზი ფართოდ გაშლილი!..
რას ელი, წადი, შეები მტერსა?!
ხმალამოწვდილი, ვითა რაინდი,
ნუ შეუდრკები თავდამსხმელს ბევრსა.
შეგინებული გვირგვინი დასცევ,
დაიცავ ტურფა ჩვენი ასულნი,
წაართვი მტერსა თავის გვირგვინი,
სისხლში მოსვრილი და ფერწასული,
გადმოახედე საფრანგეთზედა
დაბნელებული და მზე ჩასული.
მაშინ იქნები ნამდვილი მეფე,
შენ გეკუთვნება ქვეშევრდომთ გული...

მეფე (მოსულს მსახურს)

რას იტყვი?

მსახური

კაცები გახლავთ ორლეანიდან.

მეფე

უთხარ მოვიდნენ! (მსახური გადის)
ვიცი, რისთვისაც მოსულ არიან,
არ ვიცი რა ვქნა? რა ვუპასუხო?!

გამოსვლა მესამე

იგინივე და ორლეანელი მოხელენი

მეფე

რა ამბავია, ორლეანელნო,
რაზე გარჯილხართ, რისთვის მოსულხართ?
მტერს ხომ უხვდებით ღირსეულადა
და ვით ეკუთვნის, ხომ ისე ჰმუსრავთ?!

მოხელე

ვაჰ, ხელმწიფეო, თქვენს მტერს ის ყოფნა,
რა წვალებაშიც ჩვენ ვიმყოფებით.
მტერი თუმც იღებს სიმაგრეებსა,
ჩვენც პასუხს ვაძლევთ, ჩვენც არა ვცხრებით.
მაგრამ რა? ციხეს მეციხოვნენი
და გუშაგები აღარვინ დარჩა. -
ვინაც მიდიან მტერთან ბრძოლაში,
იგი ცოცხალი აღარ გადარჩა.
სხვა უარესი მტერი აგვიჩნდა,
ყველა სიმშილით სიკვდილსა ველით,
ამის მომლოდნემ როშეპიერმა,
ჩვეულებისებრ იმ ძველისძველით,
დროებით მტერსა პირობა მისცა,
რომ თუ თორმეტს დღეს ვადას მოგვცემდენ,
მაშინ ქალაქი იქნება მტრისა.
და, თუ ახალ ჯარს არ მოგვაშველებ,
უნდა ასრულდეს პირობა მისა.

(დიუნუა ბრაზობს)

მეფე

თორმეტი დღეო?! ძლიერ ცოტაა!

მოხელე

მტერმა გზა მოგვცა და ჩვენც მოვედით,
გვიშველეთ რამე, მოასხით ჯარი.
გთხოვთ შეგვიბრალოთ, ნუღარ ჰგვიანობთ,
თორემ ქალაქი ჩვენი არ არი!

დიუ ნუა

ვერ დავიჯერებ, რომე სანტრალი
ამ პირობაზე დასთანხმდებოდა.

მოხელე

ვინ იფიქრებდა - დავმორჩილდეთო,
თუკი ცოცხალი ის იქნებოდა.

დიუ ნუა

როგორ, მაშ მოკლეს?!

მოხელე

ციხეზე მოსულს მტერს იგერებდა,
მეფის გულისთვის მან თავი დასდო.

მეფე

სანტრალი მოკლეს - ლაშქარის ფარი!
ვაჰმე უბედურს.
(ამ დროს შემოდის რაინდი და დიუნუას ჩუმად
ესაუბრება, დიუნუა ღელავს, ბრაზობს.)
სხვა რაღა მოხდა?

დიუნუა

დუგლასისაგან კაცია შენთან,
შემოუთვლია იმასაც ისა,
შოტლანდიელნი ჯამაგირს გთხოვენ
და უნდა გახსნა, მეფეო, ქისა.
იმუქრებიან უკან დახევას,
თურმე შინ წასვლას, მცხოვრებნი მთისა.

მეფე (დიუ შატელს)

ხომ გესმის?

დიუ შატელი (მხრებში იჩმუჩნება)

რა შემიძლიან?

მეფე

აღუთქვი და დაუბარე, რომ მოიცადონ.
რაც გვაქვს - გავყიდოთ
და ჩემი ნახევარი სამეფო
გირაოდ ჰქონდეთ.

დიუ შატელი

სულ ამაოა. აღთქმა არ სჯერათ.

მეფე

მეტი იმედი მე იმათი მაქვს,
ნუთუ ეხლა მე იმათ გამწირონ?

მოხელე (დაჩოქილი)

ჩვენო ხელმწიფევ, ორლეანს უჭირს,
უშველე რამე!

მეფე (სასომიხდილი)

რა ვქნა არ ვიცი, ეს რა ცეცხლში ვარ,
მიწიდან ვშობო კაცები, ჯარი?
ამ ჩემს ხელებზე პური სთესია?
ამგლიჯეთ გული, ვიქნები მკვდარი,
გნებავთ იმისი ფული მოსჭერით?
სიცოცხლეს მოგცემთ, ჩემს ხელთ ეს არი.

გამოსვლა მეოთხე

იგინივე და აგნესა (შემოდის, ხელში ყულაბა უჭირავს)

მეფე (წინ მიეგებება)

აგნესავ, შენა?.. ჩემო ნუგეშო,
ხელი მომეცი, მოდი ჩემთანა.
უსასოებამ სრულად შემიპყრო,
სულს მოვიბრუნებ მხოლოდ შენთანა.

აგნესა

ჩემო ხელმწიფევ, ეს რა ხმა მესმის?
(უცქერის იქ მყოფთ შეძრწუნებული)
დიუ ნუა, შენ?!

დიუ ნუა

დიახ, გახლავარ.

აგნესა

როგორ? ასეთი უკიდურებაც.
უჯამაგიროდ ჩვენი მხედრობა
და აჯანყება იმათ შორისა?

დიუ შატელი

სულ მართალია.

აგნესა (აძლევს ყულაბას)

აჰათ, დაიჭით ფული, თუ გიჭირთ,
დახარჯეთ მთელი, რაც კი შიგ არის.
ვერცხლი დაადნეთ, ფული მოსჭერით,
ძვირფასი თვლებიც ფულადაქციეთ.
ჩემი კოშკები, ჩემი მამული
პროვანსიისა დააგირავეთ
და ჯამაგირი ჯარს დაურიგეთ.
არაფერს ვზოგავ იოტის ტოლას,
ოღონდაც მტერთან ნუ სწყვეტენ ბრძოლას.
დიუ შატელ, გასწი, აჩქარდი!..

მეფე

დიუ ნუა და შენ დიუ შატელ,
ჰხედავთ? გგონივართ კიდევ ღარიბი.
ამისი გვარი ჩემსა გვარზედა
არ გეგონოსთ კი ვისმე ნაკლები,
ვალუას სისხლი მის მამა-პაპის
სისხლსა არა დროს არა სჯობია.
ღირსია თავზე გვირგვინი ედგას,
ეს ფიქრი მისთვის თუმც უცნობია,
ერთია მხოლოდ მისი წადილი,
მე მეკუთვნოდეს და ჩემი ერქვას.
ერთხელ ჩემთვისა რამ მოეთხოვოს,
მაჩუქე რამო, თუნდ ერთხელ ეთქვას.
გაზაფხულისა ია ვაჩუქე
და იშვიათი რამ ხის ნაყოფი,
ამისთვის დიდად მადლობელია,
მხოლოდ ეს არის მისთვის სამყოფი.
ყველაფერს მწირავს ეს საცოდავი,
ჩემგან კი არას არა თხოულობს,
მოარბენინებს, ოღონდ მეშველოს,
უკანასკნელსა, რასაც შოულობს.

დიუ ნუა

უგუნურობას და უჭკუობას
ერთიმეორეს ვერ დააყვედრებთ.
კარგნი ხართ მითი, რომ ერთმანერთსა
გულმხურვალედა ღმერთს შეავედრებთ.
მხოლოდაგნესა სარჩოს ცეცხლში ჰყრის
და მით ჰსურს კოდი დანაიდისა
ფულით აავსოს, ვერაფერს გვიშველს,
შენთან დაღუპავს მხოლოდ თავის თავს.

აგნესა

ნუ დაიჯერებ. ეგ ერთგული გყავს,
მაგრამ ვინ ჰკითხავს, მე ფულს სად ვხარჯავ,
დიდი ხანია განა მას შემდეგ,
ოქროზე ძვირფასს რასაც შენ გწირავ?
და ეხლა პირად შვებისათვისა
ზურგსა შეგაქცევ, ნუთუ გაგწირავ?
ხელი ავიღოთ ფუფუნებაზე
და ამასა გთხოვ, მომეცი ნება -
მივცემ მაგალითს თავდადებისას
ხალხსა, გვეშველოს მაშინ იქნება
გადავაქციოთ ჩვენი სრა-სახლი
ჯარის სადგურად, სამხედრო ბინად
და ოქრო-ვერცხლი, რაც გვაბადია, -
ჩვენის მტრებისა გამგმირავ რკინად,
ნურას დავზოგავთ, ოღონდ შენს გვირგვინს
ჩამოვაცალოთ ნაცხობი ლაფი,
ნურც ბედში, ნურცა უბედობაში,
ნუ გაწყდეს ჩვენი ერთობის ძაფი.
გავიდეთ ერთად ბრძოლისა ველზედ,
ჯაფით გვდიოდეს ოფლი და ქაფი,
ღრუბლებმა შავი ბანი დაგვხურონ,
წვიმამ მოიღოს ჩვენს თავზე ჩქაფი,
მიწაზე დავწვეთ ულოგინოდა,
თავით დავიდვათ ბალიშად ჩვენ ქვა.
მეფეს რა ჰნახავს თავის გვერდითა,
მხედართ მხნეობა ენით ვითა ვსთქვა?!

მეფე (ღიმილით)

დახედეთ, დახე, როგორ სრულდება,
რაც მოლოზანმა კლერმონში მითხრა:
დედაკაცისგან უნდა იქნასო,
შენის მტრებისა სრულადამოფხვრა.
შენს სამეფო ტახტს, მემკვიდრეობას
უცილობელად ის დაიჭერსო.
მე მას ბრიტანელთ ჯარში ვეძებდი
და დედის გულში „დედა გიშველსო“
და იგი თურმე აქა ყოფილა,
ჩემი აგნესა, სამშობლოს მხსნელი.
წმინდა რეიმსში თან წამოგყვებით,
მტრისა მძლედ გვექმნას წადილი შენი.

აგნესა

შენ უნდა სძლიო მეგობრების ხმლით.

მეფე

სხვა იმედიც გვაქვს გარდა მაგისა:
მტერთა შორის რომ შუღლი, შფოთია.
ინგლისელების გულით ერთგული
ჩვენი ფილიპე მართლა როდია!
გავიგებთ მალე. მე ლიაგირი
შუაკაცადა მასთან გავგზავნე,
რომ იმას ჩვენზედ გული მოულბოს
აღელვებული, შურით მგზნებარე.

დიუ ნუა (სარკმელში იცქირება)

ვიღაც რაინდი კიბესთან მოდგა,
აგერ, ცხენიდან კიდეც ჩამოხტა.

გამოსვლა მეხუთე

იგინივე და ლიაგირი

მეფე

გვითხარ, ლიაგირ, ნუღარ ჰგვიანობ,
იმედი გვქონდეს, თუ დავიხოცნეთ.

ლიაგირი

შენი ხმალია ჩვენი იმედი.

მეფე

არა ჰსურს გულზვავს, რომ შეგვირიგდეს?
მაინც რა მოგცა პასუხი, რა სთქვა?

ლიაგირი

ვიდრე სათქმელად პირს გავაღებდი,
იმან ამაყად: - დიუ შატელი
უნდა მომცეთო. დღესაცა სჯერა,
რომ ეს არს იმის მამისა მკვლელი.

მეფე

მაგ ურცხვ პირობით ზავი არ გვინდა.

ლიაგირი

მაშინ ხომ ზავი შეუძლოღაა.

მეფე

ჩემი ბრძანება ხომ აასრულე.
ხომ მას უთხარი - მონტეროს ხიდზე,
სადაც რომ მოჰკლეს იმისი მამა,
უნდა ვიბრძოლოთ ჩვენ პირით-პირზე.

ლიაგირი

მე ხელთათმანი შენი გადვუგდე
და თან დავძინე, რომ ვით რაინდი,
და არა მეფე, შენ იმას ითხოვ,
ორში ერთს გეძღვნათ სიცოცხლის ბინდი.
მაგრამ ეს თქვენი წინადადება
იმან სიცილადარც კი იკმავა,
ამაყად მითხრა, მოურიდებლად
და თანაც თავი გაიჭილყვავა:
იმის გულისთვის რისთვის ვიბრძოლო,
რაც მეკუთვნისო, რაც ჩემს ხელშია?
თუ მაინც სწყურან ჩემთანა ბრძოლა,
უთხარ, დამიხვდეს ორლეანშია,
ხვალ მის ციხესთან ვიდგები ჯარით.
იქ შემებრძოლოს კარლი თვის მკლავით.

მეფე

მაშ დავიჯერო ჩემს პარლამენტში
შესწყდა, არ ისმის ხმა სიმართლისა?

ლიაგირი

ძალას ვერ იჩენს, გაჩუმებულა,
წრეთა ბრძოლამა ის დაამუნჯა.
შენ ჩამოგართვა იმან მეფობა,
არც ნათესავი შენი არ უნდა
ამიერიდან პარლამენტს მეფედ.
დიაღ, ბრბო ამას გულმტკიცედ ჰქუხდა.

დიუ ნუა

შამირცხვა ბრბოსი უტვინო მსჯავრი.

მეფე

მაშ დედაჩემი არ გინახია?

ლიაგირი

დედაშენიო?

მეფე

როგორ ბრძანდება?

ლიაგირი

რაიღა თქმაა, ბარემ სულ ვიტყვი,
რაც გავიგონე, რაც თვალით ვნახე;
სენ-დენში შეველ გვირგვინობის დღეს,
დიდსა და მცირეს უბრწყინავს სახე.
საქორწილოდა მორთულნი იყვნენ
ყველანი ერთად მოქალაქენი.
მწკრივად კარები გაკეთებული
და იქით-აქეთ კარების მცველნი,
თავაღებული დიდის ყოფითა,
შიგ გაატარეს ის ბრიტანელი.
იმდნად ეფინა მის წინ ყვავილი,
ცხენებს უჭირდათ დაეძრათ ეტლი.
სამშობლოს ხსნასა დღესასწაულობს,
იტყოდი, ისე ლაღობდა ერი.

აგნესა

ლაღობდენ მაშა მეფის გამცემნი
და მამობრივის გულის დამჭრელნი?!.

ლიაგირი

მე მიჩქმალული ხალხის გროვაში
თვალს ვადევნებდი უმსგავსს სურათსა:
წმინდა მეფისა ლუდოვიკის ტახტს
ვით აბძანებდენ ლანკასტერს, ბავშვსა.
მას გვერდით უდგნენ ბეტფორდ და გლოსტერ
ამაყად, ერთიც არ იღებს ხმასა
და თვით ჰერცოგი, დიაღ, თქვენი ძმა,
როგორ უკრავდა უსუსურს თავსა -
მონების ნიშნად თვის ბურგუნდიით,
ძუძუმწოვარას, ჯერ ისევ ყრმასა.

მეფე

ფუჰ, ჩვენს შემრცხვენელს, ჩვენს გამცემელსა!

ლიაგირი

ლანკასტერ შეკრთა, წაიბორძიკა
კიბეზე, ტახტთან როცა მიჰყავდათ.
„ავს მოასწავებს“ - ხალხში გაისმა
და ზედ ხარხარი ხალხის დაერთო.
და სწორედამ დროს, თქვენმა დედამა
ჩვენს სამარცხვინოდ, საქოლავადა...
ან როგორა ვსთქვა?..

მეფე

სთქვი. რის გრცხვენიან?

ლიაგირი

ხელთ აიყვანა და ტახტზე დასვა.

მეფე

ოჰ, დედის გულო!

ლიაგირი

ბურგუნდიელნი, ხომ კარგად უწყით.
მათ სირცხვილისა არა იციან,
კაცის კვლა, ცარცვა ხელობადა აქვთ
და ტყუილადაც რამდენს ჰფიცვიან.
რა ესა ნახეს, შეჰრცხვათ ძალიან.
და დედოფალმაც, იგრძნო რა ესა,
თავისებურად ენა გალესა:
„ფრანგო, ხმელი ხე ძირში ამოვფხვერ
და იმის ნაცვლად გირგავთ ნედლს ხესა..
თქვენის გულისთვის ღვიძლ შვილს უარვყოფ,
უგნურის მამის უგნურსა ძესა“...

დიუნუა

საკვირველებაა!

მეფე

თქვენ, მეგობრებო, ხომ გაიგონეთ,
გაეშურენით, ორლეანს წადით,
ვინაც გერჩიოთ, იმას შეჰფიცეთ,
თავის იმედად მე ტყუილად მხადით.
თუ გსურთ ფილიპეს თავი დაუკართ,
გულკეთილია, აღსავსე მადლით.

დიუ ნუა

ნუთუ იქნება, რომ ორლეანზე
ავიღოთ ხელი?!.

მოხელე

ოჰ, ხელმწიფეო, ზურგს ნუ შეგვაქცევ
და მტერს ნუ მიგვცემ პირში მსხვერპლადა.
შენის გვირგვინის უძვირფასეს ქვას
მტერს ნუ ჩაუგდებ, მას გთხოვთ, ხელადა.
უწყით, ორლეან რომ ერთგულია
თვის მეფეების ძველისძველადა.

დიუ ნუა

და ნუთუ ჩვენა ისე დავმარცხდით,
სრულად დავტოვოთ ბრძოლისა ველი.
არ ვიძროთ ხმალი ქარქაშიდანა,
არ შეუბრუნოთ ჩვენს შემრცხვნელს ხელი?
შენ ერთის სიტყვით მოიწადინე -
გული აჰგლიჯო საფრანგეთს მთელი!..

მეფე

ისედაც ბევრი სისხლი დავღვარეთ,
მაგრამ იმითაც ვერაფერს გავხდით, -
რაკი რომ ღმერთი აღარა გვწყალობს,
უფრო წავხდებით, როგორაც წავხდით.
მე პარლამენტი მეფედაღარ მცნობს,
მთელი ქვეყანა და თვით პარიჟი განზე
გამიდგნენ, მეფედარ მცნობენ,
მტერს ტაშს უკრავენ, ვითარცა გიჟი.
ნათესავებიც მტრებად გამიხდენ,
შორს რად მივდივართ, მშობელი დედა,
რომ ნახოს ჩემი მოჭრილი თავი,
მოლოდინითა საწყალი კვდება.
თუ ღმერთი არ არს ჩვენზე გამწყრალი,
ამდენს ავს საქმეს რისთვისა შვრება?!
უნდა ლაურის გაღმა გავიდეთ,
ასეა, ვხედავ, უფლისა ნება.

აგნესა

ღმერთო, რა მესმის? ნუთუ ჩვენ თვითონ,
თავის ფიქრისგან შეშინებულნი,
ავდგეთ ქურდულად და გავიპარნეთ,
ოხრად დავტოვოთ ჩვენი მამული?
დედიშენისა საკვირველ ქცევამ
ტყვილა შეგიკრთო გმირული გული,
მიმოიკრიბე ყოველი ღონე,
მხნედ იყავ, როგორც ვაჟკაცსა ჰშვენის!
წინა აღუდეგ უბედურებას,
ჰნახავ, თუ მტერი არ დამარცხდების.

მეფე (ჯავრიანად დაფიქრებული)

სულ ტყუილია, მითქვამს და ვამბობ,
ფიქრების ჩმახვა, ხრიკების ძებნა,
ვალუას გვარსა აღარა გვწყალობს,
გარისხებულა ჩვენზედა ზენა.
დედიჩემისა ბოროტმა ქცევამ
ხომ უარესად დაგვღუპა ჩვენა.
ოცს წელს უგნურის ყოფაქცევისთვის
მამაჩემიცა ღმერთმა დასაჯა;
სამი ვაჟკაცი შვილი მოუკლა.
ვეღარას გვიშველს დღეს ღვთისთვის აჯა.
კარლოს მეექვსის თესლი გათავდეს
უნდა, უფალმა ასე განსაჯა.

აგნესა

უნდა განახლდეს იგი შენითა,
თავს დაერწმუნე! ღმერთს ასე ჰნებავს.
შენ, უნცროსი ძმა, მეფედ დაგნიშნა,
მით, რომ ავს და ცუდს ის კარგად ჰხედავს:
შენი სიმშვიდე ხასიათისა,
შენი ლამაზი და წრფელი გული
მე იმედს მაძლევს, რომ დაუბრუნდეს
ჩვენს ერს დიდება აწ დაკარგული.
წინადგრძნობით ვგრძნობ, რომ შინაურებს
შენ დააბრუნებ და დაამშვიდებ
და საფრანგეთსაც ლმობიერებით
მკვდრეთით აღადგენ და განადიდებ.

მეფე

მე ეს არ ძალმიძს. ამ მტრტვინავს დროში
სწორედ სხვაგვარი მმართველი უნდა.
მშვიდი დრო იყოს, სხვა იქნებოდა,
არ მოგვხვდებოდა ჩვენც ქვა და გუნდა
ველურებისგან ჩვენთვის ნასროლი.
მაგრამ მე ძმებზე ხმალს ვერ ვიხმარებ,
მათის დატანჯვით ვერ გავიხარებ...

აგნესა

ბრბო მუდამ ბრმაა, მეფევ, ხომ იცი,
დღევანდელი დღე ამას გვიმტკიცებს.
ხალხი ბნელშია, ჯერ ისევ სძინავს,
ერთხელც იქნება კი გაიღვიძებს.
გაიღვიძებენ ერში გრძნობები
უცხოელთადმი სიძულვილისა.
თვალებს აახელს გრძნობა მძინარე
თვის მეფისადმი სიყვარულისა,
ვაი მტერს მაშინ, როსც ეს მოხდება.
შენ ნუ გასწირავ ნურც როს ბრძოლის ველს.
ერთს ფეხის დადგმას თავის მიწისას,
ვით თვის სიცოცხლეს, ნუ დაუთმობ მტერს.
ესწრაფე ჩქარა ხიდები დასწვა,
რაც მტრისათვისა არს ხელსაყრელი,
ეგები ჩვენაც ნამუსქვეშ დავრჩეთ:
გზა დაგვეკეტოს შორს წასასვლელი.

მეფე

თქვენი ნებაა, რაც გსურსთ, ისა სთქვით.
რაც კი შემეძლო, მე ყველა ვქენი,
როგორც რაინდმა გამოვითხოვე
ხმალშია ჩემის გვირგვინის მტერი, -
მაგრამ უარი შემომითვალა
და მეც ამაოდ დღეს ხალხსა ვჟლეტავ.
იმ გულქვა დედას მე დავემსგავსე,
ვინაც წყალში ჰყრის თავის შვილებსა.
მარტოს მე მევნოს, ის სჯობს ბევრითა,
ვიდრე მხედრობას და ჩვენს გმირებსა.

დიუ ნუა

ოჰ, ღმერთო! ნუთუ ამ ლაჩრულს სიტყვებს
წარმოსთქვამს მეფე, მისი ბაგენი?!
მაშ უბრძოლველად უნდა დაუთმოთ
ვიღაცა ღლაპსა გვირგვინი თქვენი?!
უკანასკნელსა მონას არ ჰშვენის
მაგგვარი რჩევა და ეგ თათბირი.
არც მეგულება მე ფრანგთაგანი
ისე საწყალი, ბუნებამწირი,
რომ თვის სიცოცხლეს არ შესწირავდეს
თავის აზრს, ნამუსს, როგორაც გმირი.
ამ ომის დროსა ყველა ერთდება
განურჩეველად ერი თუ მღვდელი.
მოხუცი, ბალღი, ყველა ხმალს ჰლესავს
და გუთანს სტოვებს მიწისა მხვნელი,
მოქალაქენი ქალაქებს სწვავენ,
მიწის მუშები - თავიანთ ყანებს.
ხმალს რომ იქნევენ, მასაც შვრებიან,
რაც იმათ სურვილს არაფერს ავნებს.
რომ არ შესწიროს თავი კერპს ან ღმერთს
არვინ დაიხევს, როს დრო თხოულობს,
მაგ ნაზს გრძნობებზე ხელი აიღე,
დღეს დრო როდია სიბრალულისა,
არ შვენის მეფეს, რადგან დღეს დღეა
მარტოკა მტერთა სიძულვილისა.
ომმა და მხოლოდ ბრძოლამ და ომმა
უნდა ჩააქროს აღმგზნარი ცეცხლი.
კარგი, რომ იგი შენ არ აანთე.
და ერმაც უნდა აღმართოს ხელი
ტახტის და ქვეყნის დასაცველადა.
კანონი არის ეს ბუნებისა,
არ მოვიგონეთ ჩვენ ხომ ჩვენადა.
და ჩვენ ფრანგები აქ უნდა დავსდგეთ
თავის სახელის დასაცველადა.
სცხვენოდეს იმ ერს, ვინც თვის
სახელსა სხვას გადაუგდებს სათრეველადა!..

მეფე (მოხელეთ)

წადით, უფალი გყვანდესთ მფარველი,
მე არაფერი არ შემიძლიან.

დიუ ნუა

ღმერთმა ნურადროს ნუ გაგიმარჯოს,
რაკი ქვეყნისთვის არ გინდა იგი.
როს თავის თავზე აიღე ხელი,
ჩვენის გაყრისაც მოვიდა რიგი.
განა ინგლისმა და ბურგუნდელმა
ჩამოგაბძანეს შენ ტახტიდანა?
არა, სილაჩრის შენის ბრალია,
არც რა ქვეყნიდან და არც ციდანა.
საკვირველია, ფრანგთა მეფენი
ნათქვამებია გმირად, მამაცად.
არ ვიცი, შენ კი საიდან გასჩნდი,
სით მოგვევლინე ბეჩავ დიაცად.
(მოხელეებს)
ამიერიდან მეფე აღარ გყავთ,
წავიდეთ მარტო, მე მოვალ თქვენთან.
არც დავბრუნდები იქით ცოცხალი,
მეც იქ თავს დავდებ ჩემს ორლეანთან.
მის ნანგრევებმა, დაე, დაფარონ
მისი მცველისა ცოდვილი გვამი,
სიკვდილს მაშინ მე სიცოცხლედ ვიგრძნობ,
ძვირფასად მიღირს მე იგი წამი.

(წასასვლელად ემზადება)

აგნესა

ხელმწიფევ ჩემო! გთხოვთ არ გაუშვა.
სიტყვით სასტიკობს, გულით ერთგული.
ოქროა შენთვის, მაგას უყვარხარ,
ამოიწვადოს შენთვისა სული
მუდამ მზადარის, მე არა ვეჭვობ.
მხოლოდ გამოტყდი, გმირო რაინდო,
კეთილშობილმა შენმა წადილმა
დაგახარჯვინა სიტყვები უნდო.
ცოტა მეტი სთქვი და შენც, მეფეო,
გთხოვ აპატიო, ვით სასტიკს ძმასა.
მომეცით ნება, რომ შეგარიგოთ,
მანამდე ცეცხლი აუშვებს ალსა
თქვენში მტრობისას.

(დიუნუა უცქერის მეფეს და ელის პასუხს)

მეფე (დიუ შატელს)

ჩვენ ლაურასა გადავალთ როდის?
უბრძანე, ჩქარა, გემებში ბარგი,
რაც საჭიროა, რომ ჩაალაგონ.

დიუ ნუა (აგნესას)

მშვიდობით! (მიდის მოხელეებთან ერთად)

აგნესა

დიუნუა! შედეგი ცოტა. ეგრეა განა?!
უმწეოდ გვტოვებ?
მიჰყე, ლიაგირ, გული მოულბე.

გამოსვლა მეექვსე

მეფე, აგნესა, დიუ შატელი

მეფე

ბედნიერება უგნურთ ჰგონიათ
მხოლოდ მეფობა და სხვა არარა.
ის არ უწყიან უგუნურებმა,
რომ მე სიცოცხლე მან ჩამამწარა.
სამასხაროდ ხარ კაცი გამხდარი
თავხედ და ამაყ ვასალთა ხელში,
უნდა უყურო იმათ ბეჯითად,
რა იამებათ, ან რა სწყინთ ფერში.
უბედურება მეტი იქნება,
რა ძალა მადგა, რადა, რისთვისა?..
ის არ სჯობია, რომ კაცი იყოს
განშორებითა და თავისთვისა?..
..............................(დიუ შატელს)
უნდა ასრულდეს ჩემი ბრძანება!

დიუ შატელი (იჩოქებს)

ჩემო ხელმწიფევ!

მეფე

ხმა!.. კრინტი!.. გასწი!..

დიუ შატელი

არა, მეფეო, არა და არა.
სხვა ხსნა არ არის,
გთხოვ, შეურიგდე ძმას ფილიპესა.

მეფე

ის თუ არ იცი, მაგას რომ მირჩევ,
რომ შენს თავსა მთხოვს,
ვით თავის მსხვერპლსა.

დიუ შატელი

მე მზად გახლავარ. ჰა, ჩემი თავი!
შენთვის ომებში მრავალჯერ ვზიდე.
შენის გულისთვის ეხლაც მზადა ვარ
სახრჩობელაზე, ცეცხლში წავიდე.
ჩარა არ არის, მიმეცი პირში
შეუწყნარებელს ბოროტებასა,
ეგებ მტრობისგან დამშვიდდეს გული,
მივეცე მყუდრო მოსვენებასა.

მეფე (მწუხარედ)

როგორ? რას ამბობ? ნუ გამაგონებ!
საქმე მივიდა იქამდის განა?
რომ მეგობრები მტერს ხელში მივცე,
მეფემ საქმე ვქნა მე მაგისთანა?
ჰყურობთ მეგობრებს, ვისც ჩემი გული
სარკესავითა გადავუშალე,
რა გზა მასწავლეს საცხონებელი?
- იგი, რომლითაც წავწყდები მალე.
სრული სისაწყლე და სიბეჩავე
თავის თავისა დღესღა გავიგე.
ჩემს სასახელოდ და სადიდებლად
ნდობა ერისა სრულად დავკარგე.

დიუ შატელი

არა! ნუ ბრძანებ!..

აგნესა

ძლევა მტერისა მშვენიერია,
უკეთუ მოაქვს ნაყოფი ცისა,
თანხმობისა და სიყვარულისა.

მეფე

სუ, ჩუმად იყავ! გულს ნუ მიბრაზებ,
თუნდა დავკარგო ასი სამეფო,
ერთის მეგობრის მე დაღუპვითა,
კარგად იცოდე, არ დავიბრუნებ.
შენ აასრულე, რაც მე გიბძანე,
უთხარ, ყველანი გემებზე დასხდენ.

დიუ შატელი

გიახლებით.

გამოსვლა მეშვიდე

მეფე და აგნესა

მეფე

ნუ დაჰღონდები, ჩემო აგნესავ,
ლაურის გაღმაც საფრანგეთს ვპოვებთ.
ტურფა ჰაერზე, მოწმენდილ ცის ქვეშ
მოსვენებით იქ უფრო ვიცხოვრებთ.
იქ გულუბრყვილო ხალხი დაგვხვდება.
იქ არაფერი დაგვიშავდება.
სიცოცხლის ყნოსვა და სიყვარული
იმ არემარეს ფრიად უხდება.

აგნესა

ეს რა დღეში ვართ, ღმერთო, მაღალო!
მეფე დევნილი თავის სახლს სწირავს,
საკუთარს აკვანს, საკუთარს სახლ-კარს.
სადღა ვიპოვით ჩვენ ამ გვარს ბინას?
ჰოი, სამშობლოვ, ტურფავ, მშვიდობით
საუკუნოდა, ეგ არის, გწირავთ!

გამოსვლა მერვე

იგინივე, ლიაგირი

აგნესა

ლიაგირ, აქ ხარ, დიუნუაღა? (უცქერის დაკვირვებით)
სახე გიბრწყინავს, რატომ არ ამბობ,
კიდევ შეგვემთხვა უბედურება?

ლიაგირი

ღმერთმა დაგვიხსნას უბედობისგან,
უბედურება წავიდა, მორჩა.
ცამ მოიხედა და კვალად გახსნა
მოწყალებისა ჩვენთვისა ბოღჩა.

აგნესა

სტყუი, თუ მართლა?!

ლიაგირი (მეფეს)

მეფე, უბრძანე, ჩქარა დაბრუნდნენ
ორლეანელი მოხელეები.

მეფე

რადა, რისათვის, რა ამბავია?

ლიაგირი

ღმერთი ომისა ჩვენი შემწეა:
მტერს შევებრძოლეთ და გავიმარჯვეთ.
ტურფავ აგნესავ! დღეს გამარჯვება
ჩვენია, ჩვენი!

მეფე

ლიაგირ, სტყუი. მე არა მჯერა,
გინდა ტყუილით ნუგეშინი მცე.

ლიაგირი

მალე ირწმუნებ საკვირველ ამბავს,
აგერა, მოდის თვით მღვდელმთავარი
და მასთან ერთად დიუნუაცა.

გამოსვლა მეცხრე

იგინივე, მღვდელმთავარი, დიუ ნუა რაული

მღვდელმთავარი

გრაფო და მეფევ, მე გთხოვთ შერიგდეთ
და დაივიწყეთ ერთურთში წყენა.
რა დროს ჩხუბია, ჩვენთან არს ზენა.

(მეფე და დიუნუა მოეხვევიან ერთმანერთს)

მეფე

გთხოვთ, მეგობრებო, კიდევ ეჭვში ვარ.
მრწამს და რწმენისაც თვით მეშინიან.
როდის ან რისგან ასე უეცრად
ციური ძალა ჩვენ შეგვეწია?

მღვდელმთავარი (რაულის)

თავიდან მოჰყე!

რაული

თექვსმეტის დროშით ჩვენ მოვდიოდით,
შევერთებოდით თქვენსა ლაშქარსა.
ეს ფიქრი ჰქონდა რაინდს ბორდიკურს,
მამაცს მეომარს ვოქულერელსა.
იგია ჩვენის ჯარის ბელადი.
რა გადმოვლახეთ ფერმონტის ქედი,
ჩამოვეშვენით იონის ველსა
და უცბად, როგორც კალიის გუნდი,
ვხედავთ გარშემო შემორტყმულს მტერსა.
უკან დახევა შეუძლო იყო
და წინ გაწევაც საშიში ფრიად,
მხედარნი შიშის ზარმა შეიპყრო,
მუხლთ ეკვეთებათ შემკრთალთა დიად
ჯარის უფროსთა გამართეს რჩევა:
ხსნისა ეპოვათ რამე სახსარი.
ერთმა ერთი სთქვა, ასმა კიდევ სხვა,
აბა, საშველი არსაით არი!
და სწორედამ დროს ხშირის ჭალიდან,
როგორაც მთვარე, გამოჩნდა ქალი
ლამაზი ძლიერ, თან საშინელიც,
არ მოჰშორდება კაცისგან თვალი,
თავზედ უბრწყინავს მას მუზარადი,
ტანზე აცვია ჯაჭვი და რვალი...
მოდის მამაცად, თმებს აფრიალებს,
შეუპოვარად, იგი ფეხმალი.
მოვიდა, დადგა. უცებ მის შუბლსა
გადაეფინა შარავანდედი
და დაიძახა: „ფრანგნო, რას უცდით,
დღეს გადასწყდება სამშობლოს ბედი,
ღმერთიც თქვენთან არს და ღვთისმშობელიც,
არა გინდათ რა თქვენ ბრძოლის მეტი.
დაჰკარით მტერსა, ნუღარ სტორტმანობთ,
რას დაგიხრიათ მონურად ქედი!“
სთქვა რა ეს, უცბად ბაირახტარსა
წაჰგლიჯა დროშა და წადგა წინა.
როგორაც დევი, წინ მიგვიძღვება,
შეუპოვარი, გულითა რკინა.
ძალაუნებურ კრინტს არვინა სძრავს,
ჩვენს ახალს ბელადს მივყევით თანა.
მიგვიძღვის, მივდევთ ქალსა ბელადსა,
ვით ქარიშხალი მტერს დავეცენით.
მოულოდნელმა ამა სურათმა
მტერი შეაკრთო უთქმელად ენით.
სასწაულადა მან ეს მიიღო,
დაბლა ვარდება, ვინც იყო ცხენით.
დაფთხა მტრის ჯარი, ჰყრის იარაღსა,
ისე გარბიან, ვერ მოჰკრავ თვალსა.
დავთრებდაბნეულთ აღარ ესმოდათ
ხმა უფროსების, ვინ სჩადის რასა.
სწორედ ის მოხდა: რომ დაეჯახოს
გაღმითური მთა გამოღმა მთასა.
თავზარდაცემულს ჩვენ მტერსა მივდევთ,
მხოლოდ ხმლებს ვიქნევთ, ვკუწავთ და ვკაფავთ,
ზურგებსა ვხედავთ, თვალებს კი არა,
საკლავის მხოცველ ყასბებსა ვბაძავთ.
ფეხით სთელავდა ერთი მეორეს,
ზოგნი ცვიოდენ მდინარეს, წყალსა.
სწორედ ის მოხდა, როცა უმწყემსოს
მგელი ჩაუვა ფარეხში ცხვარსა...
ორი ათასი იმათი დაწვა,
ჩვენს ვერ იპოვი ერთს მხედარს მკვდარსა.

მეფე

არ გაგონილა, საკვირველია!

აგნესა

ვინ არს ის ქალი?

რაული

მაგ საიდუმლოს მეფე შეიტყობს.
წინასწარმეტყველს ღვთისგან მოვლენილს, -
იგი თავის თავს ასე უწოდებს.
და, ვიდრე მთვარე შეივსებაო,
მტრისა განდევნას იგი ჰქადაგებს.
ჯარი რა უსმენს და იმას ჰხედავს,
დამშეულია ბრძოლისათვისა.
მალე თითონაც აქ მოვა ისა.
(ისმის ზარების რეკა, ხმაურობა სცენის იქით)
ხომ გესმის, გარეთ რა ამბავია?
იგია სწორედ!

მეფე (დიუ შატელს)

ქალი აქ მოიყვანეთ! (მღვდელმთავარს)
რაღა სთქვას კაცმა და რა ვიფიქრო?
ქალისაგან ვართ გამარჯვებულნი,
ისიც ისეთს დროს, როს ჩვენი ყოფნა
სათუო იყო. თუ არ გამჩენი.
ბუნებრივია? და ან სადარის
ნეტავ კანონი ის ბუნებისა?
სჭრის ჩემთვის რწმენა სასწაულისა...
(ხალხის ძახილი სცენის გარეთ:)
„გაუმარჯოს მხსნელ ქალს, გაუმარჯოს!“

მეფე (დიუნუას)

ცოტა ხნობითა ადი ჩემს ტახტზე,
ერთი გავიგოთ, გიცნობს თუ არა?
მალე გაიგებს, ვინც არის მეფე,
თუკი არ არის ის მატყუარა.

გამოსვლა მეათე

წინანდელები. იოანა, მოსდევენ თან: მოხელენი და ორლეანელნი, მრავალნი რაინდნი, რომელნიც დაიჭერენ მთელის სცენის შუაგულს, იოანა მედიდურად წამოდგება წინ და ყველას სათითაოდათვალიერებს.

დიუნუა (მედიდურად)

შენა ხარ ქალი ის საკვირველი?

იოანა (აწყვეტინებს სიტყვას)

რადა სცდი ღმერთსა, შენ დიუნუა,
ან რად გიპყრია უღირსსა ტახტი?
აი, ის, ვისთვისც მომგზავნა ცამა.

(გაბედულად მიუახლოვდება მეფეს, მის წინ მუხლს მოიყრის, მერე ადგება და რამდენიმე ნაბიჯს უკან გადასდგამს. დიუნუა ტახტიდან ჩამოდის. მეფე მარტოკა რჩება სცენის შუაგულში.)

მეფე

პირველად მხედავ და სიდგან იცი,
რომ მართლა მე ვარ ფრანგების მეფე?

იოანა

მე შენ იქ გნახე, მხოლოდ იქ, სადაც
სხვა გარდა ღვთისა არვინ გხედავდა.
(მიუახლოვდება და განცვიფრებული ეუბნება)
მე ისიც ვიცი, რაც წუხელ მოხდა,
როცა ყველანი ღრმა ძილში იყვნენ,
შენ ლოგინიდან მაშინ ადექი
და დაიჩოქე მაცხოვრის წინა,
თუ რომ დაითხოვ აქა ბძანებულთ,
შენს ლოცვას გეტყვი მხოლოდ მაშინა.

მეფე

მე დასამალი არაფერი მაქვს,
ხალხმაც იცოდეს, რაც ვსთხოვე ღმერთსა,
თუ ლოცვას მეტყვი, შენს სიწმინდეში
აღარ შევიტანთ ჩვენ მაშინ ეჭვსა.

იოანა

რაკი მცდი, მეფევ, და არც გეკრძალვის
ხალხის წინაშე ვსთქვა მე ყოველი,
გეტყვი კიდევაც თუ ღვთისათვისა
რისა იყავი წუხელ მთხოვნელი.
პირველად როცა ხელი აღაპყრე,
სთხოვე ცოდვები პირად შენ გეზღო,
რაც სამეფო ტახტს მამა-პაპისგან
საშვილიშვილოდ ცოდვად დაედო.
იმ ცოდვებისგან მტარვალთაგანა
შენ ერს რბევა და ტყვევნა მიერგო.
გულმტკიცედ სთხოვდი: მსხვერპლად მიმიღე,
ხოლო, უფალო, ერი იხსენი.
პირველი ლოცვა ეს იყო შენი.

მეფე (შემკრთალი უკან დაიხევს)

ღმერთო, რას ვხედავ? საიდანა ხარ?
მხევალო ღვთისა შენ საკვირველო?

(ყველანი გაოცდებიან)

იოანა

მეორე ლოცვა: თუ ტახტს დავკარგავ,
წამერთმის ყველა პაპეულიო,
სამი სიკეთე შემანარჩუნე:
წრფელი გუნება, მშვიდი სულიო
და მეგობრები ყველა, ვინც მყვანან,
და აგნესასი სიყვარულიო.

(მეფე თვალებზე ხელს იფარებს და ტირის. ხალხი გაოცებული ლოცავს. იოანა ცოტახანს გაჩუმდება. მერე განაგრძობს)

გითხრა კვლავ ლოცვა უკანასკნელი?

მეფე

საკმარისია, თავს ნუ იწუხებ.
შენის ბაგითა ღმერთია მთქმელი.

მღვდელმთავარი

რატომ არ გვეტყვი, მხევალო ღვთისავ,
საიდანა ხარ, რომელი მხრიდან?
გყავს ან დედ-მამა, რას გეძახიან,
ან მოგვევლინე ჩვენ მხსნელად სიდან?

იოანა

წმინდავ, მამაო, მე ჟანა მქვიან,
ქალიშვილი ვარ ვინმე გლეხისა.
ჩვენც იქ გვაქვს ბინა, სადც მოსახლობენ
ყველა მცხოვრებნი იმ დომ-რემისა.
იქ გავიზარდე და სიყრმიდანვე
ვმწყსე ცხვრისა ფარა მამიჩემისა.
დიდებისაგან ხშირად მესმოდა
გულსაკლავი ხმა ჯერ ისევ ყრმასა,
რომ კუნძულელნი არ გვასვენებენ
და ასაკლებად გვესხმიან თავსა.
ჩვენს დასაპყრობად, დასამონებლად
იგინი მუდამ არიან მზადა.
ჰსურთ საფრანგეთის დასაკუთრება
და თავის მეფის დასმა ტახტზედა,
რომელთც ფრანგი სძულთ და ამის გამო
მე მოვდიოდი მუდამ ბრაზზედა
და ვდუდუნებდი უძლურის ენით:
„როგორ იქნება? რისთვის, რაზედა?“
დედა ღვთისმშობელს, როს დავწვებოდი,
ვევედრებოდი თვალცრემლიანი, -
რომ დაეფარა ჩვენი ქვეყანა
და არ მიეცა მისთვის ზიანი,
შაენარჩუნა ჩვენთვისა მეფე,
ჩვენის ტომისა, გვირგვინოსანი.
ჩვენსა სოფელში ჩვენს სახლზე ახლოს
ერთგან ნიშია ღვთისმშობელისა.
იქ მოდის მუდამ გუნდი და გუნდი
ყოველი მხრიდან მლოცავებისა.
იქვე მუხა დგას ტოტებგართხმული,
მაღალი, სქელი, ათასწლოვანი.
მის სიწმინდეზე მრავალს ამბობენ -
ნახულს, გაგონილს კაცნი მხცოვანნი.
მიყვარდა ფრიად მე მის ქვეშ ყოფნა,
მისკენ მიმწევდა მუდამჟამს გული
და მის წყალობით რამდენჯერ ვპოვე
მთაში ბატკანი მე დაკარგული.
დავიძინებდი, მესიზმრებოდა -
რა მხარეს იყო ცხვარი წასული.
ერთს ღამეს ლოცვით გატაცებულსა
არ მომეკარა მე თვალზე ლული.
გამომეცხადა თვით ღვთისმშობელი,
ხელში ეჭირა დროშა და ხმალი.
ტანისამოსი უბრალო ეცვა
და თვითაც ვისმე მწყემს ქალსა ჰგავდა.
მითხრა: „მიცანი, აბა, ვინა ვარ?
უფალი მიტომ აქამდის გცავდა,
რომ სხვა საქმისთვის შენ გამზადებდა
და მიტომ უნდა ხელთ იპყრო დროშა,
ეს ხმალი უნდა წელთ შემოირტყა
და მითი მტერი შენ უნდა მოჰსრა.
ჩემის ერისა მირონის ცხება
რეიმსში უნდა დააგვირგვინო
და დანგრეული მისი სამეფო
კვლავ განადიდო და აღადგინო“.
მე ვუპასუხე: „დედავ ღვთისაო,
უცოდინარსა ერთს ბეჩავს ქალსა
სით შემიძლიან მე მტერს ვეომო,
სიდან მოვიკრებ მე იმდენს ძალსა?“
უნდა გაჰბედო, - კვლავად მიბრძანა, -
უარობისა ნუ მასმენ ხმასა,
მით რომ არარა გაუჭირდება
თავშენახულსა, ქალწულსა ქალსა.
მე ქალწულობით უფალი ვშობე
და მაგალითად მოგივლენ თავსა“.
მაშინ ჩემს თვალებს ხელით შეეხო
და მეც თვალები მივაპყარ ცაში
და დავინახე ტკბილ-მგალობელნი
ანგელოზთ გუნდი ბრწყინვალე მაში.
ყვავილთა კონა სუნნელოვანი
თვითეულადა მათ ეპყრათ ხელში.
ასე სამ ღამეს განუწყვეტელად
მეცხადებოდა მოწყალე დედა.
ჩამჩურჩულებდა ხმით სათნოითა
დაჟინებითა და ზედიზედა:
„ღმერთი გიწოდებს დიდი საქმისთვის,
ფეხს უკან ნუ სდგამ, უნდა გაბედვა!“
მესამე ღამეს უკვე გამწყრალი,
განრისხებული გამომეცხადა.
ბრძანებით მითხრა, შუბლშეჭმუხნულმა:
„აბა, რას ჰფიქრობ, არა ხარ მზადა?!
ქალთა ხვედრია დიდი მოთმენა,
აიღე ჯვარი, უსმინე ცასა -
ქვეყნიურ ტანჯვაგამწმენდელია,
ცისაკე იკვლევს ცხონების გზასა!“
მყის გადაიძრო მწირი სამოსი,
სრულის დიდებით დამიდგა წინა.
სათნოიანის თვალთ ბრწყინვალებას,
მისი სიტურფე კვლავ განებრწყინა
და თეთრ ღრუბლებზე ცაში ამაღლდა,
პირქვე დავემხე, რა შამეშინა...

(ეს სიტყვები ყველას გულსა ჰხვდება. აგნესა ტირის და პირზე ხელებს იფარებს)

მღვდელმთავარი

(დიდი სიჩუმის შემდეგ)

უნდა გაჩუმდეს ეჭვები სიბრძნის,
რასც ეს სოფელი ჩვეული არი.
მაშინ, როდესაც თვით ზეცა ბრძანებს,
მოგვევლინება იმისი მსჯავრი.
საქმე ჰღაღადებს თვით უტყუარად,
მოწმე საჭირო სხვა აქ არ არი.
და მის მის თვალების უმანკოება
და შუბლის ჯვარი სიწმინდით მცხრალი
უფრო მარწმუნებს მის სიწმინდეში,
ვიდრე თვით საქმე უკვე მომხდარი.

მეფე

მაგ მოწყალების განა ღირსი ვართ,
ჩემი კაცობა სული და გული -
იმის ცოდვისა ჭუჭყიანს ფურცლებს
რომ კითხულობდეს წმინდა ასული.

იოანა

ნეტარ არიან სულით გლახაკნი,
რამეთუ ღმერთი იმათა სწუნობს.
შენც რომ დაჰდაბლდი, ღმერთს მიტომ ჰნებავს,
რომ განგადიდოს და აგამაღლოს.

მეფე

მაშ შემიძლია ბრძოლა მტრებთანა.

იოანა

მუდამაც, როცა ღმერთი შენთანა.
უნდა გადმოგცა შენი ქვეყანა.

მეფე

მაშ ორლეანსაც ვერ დაიპყრობენ?

იოანა

ჩქარა ლაურა აღმისკენ იდენს!

მეფე

მაშ თქვენი მეფე რეიმს დაიჭერს?..

იოანა

მტრებისა გვამებს ფეხით სთელავდე,
რეიმში უნდა ისე გატარო.

(იქ მყოფნი რაინდნი გამამაცებულნი შუბის ტარებსა დაბლა სცემენ, აბჯარს აჟღერებენ)

დიუ ნუა

უბრძანე, მეფევ, წინ თვით გაგვიძღვეს.
ცეცხლში ჩაგვყაროს, აღარ დავიხევთ.
ბელადად გვექმნეს ქალის იღბალი,
მის ერდგულ მცველად ეს ჩემი ხმალი.

ლიაგირი

მთელი ქვეყანა თუნდ რომ დაგვეცეს,
წარბს არ შევიხრით, თუ ეს წინ არი.
მენატრის ბრძოლა. გთხოვთ წაგვიყვანო!
სადაც შენა ხარ, ღმერთიც იქ არი.

მეფე

ძალიან კარგი, ჩემს ჯარს შენ განდობ,
მისნი სარდალნი შენა გმონებდენ.
ამ ხმალსაც გიძღვნი უფლების ნიშნად,
რომ მთავარსარდლად ჩემ მიერ გცნობდენ.
ეს დამიტოვა ჯარის უფროსმა,
რადგან აჩქარდა და ითავხედა.
მაინც ღირსეულს ხელში ჩავარდა,
კარგია, ხმალსა არ უნდა ქება.

იოანა

მოიცა, მეფევ, რა მოგახსენო
პასუხად თქვენის ყურადღებისა:
ნიშანი ქვეყნურ ძლიერებისა
არ არს წამალი გამარჯვებისა.
სულ სხვა ხმალია ღვთისგან რჩეული
ჩვენგან მტარვალთა დამარცხებისა.
მე სიზმრით ვიცი, სადც ის ხმალია,
თვით სასწაული მას აღმოაჩენს.

მეფე

სადარის იგი?

იოანა

ძველისძველ ქალაქ ფიერბუაში,
ეკატირინე სადაც ჰმარხია,
წმინდად ცნობილი, ძველს საფლავებზე
მიშლილ-მოშლილი ძველი სახლია.
ნადავლი ჩვენთა მამა-პაპათი -
იქ შუბიც ბევრი, ბევრი ხმალია.
და ხმალიც ღვთისგან ჩემთვის აღთქმული
იმ საჭურჭლეში დამალულია.
ხმლისა ნიშნებსაც ეხლავე გეტყვით:
პირზე სამი აქვს ოქროს ბეჭედი.
იგი მიშოვეთ, რადგანაც ვიცი,
არა გვიშველის ჩვენ იმის მეტი.

მეფე

დიუ შატელ, ეხლავ ასრულდეს,
მოძებნე ხმალი.

იოანა

და დროშაც მინდა რომ თეთრი მქონდეს
წითელ არშია შემოვლებული
და ღვთისმშობელი ყმა იესეთი
უნდა ზედ იყოს გამოხატული,
მის ქვეშა ბურთი მსოფლიოს სახედ
ღვთისმშობელს ეპყრას ხელთ აღმართული.

მეფე

ყველაფერი ასრულებულ იქნება.