ადე, ამირან, რას გძინავს?
ცხენს დაუყარე ხანძილი.
დიაცის დაწუნებულსა
ტირილი გინდა, გან ძილი.
ხალხური

უზარმაზარი ტანისა
კაცი ვინმე სჩანს კლდეშიო,
გულის მდნობელი ნაღველი
უხმოდ დუღს იმის მკერდშიო,

უგრძნობი ჯაჭვი მკლავებზედ
ეხვევა, როგორც გველიო,
და აბლაბუდა თვალებზედ
გადაჰკრობია ქსელიო.

ტანზედ აჰსხმია ყინული
და ხავსი შავის ფერისო,
სდგას ესე დაჩოქებული,
მომლოდნე ჯაჭვის მტვრევისო.

პირდაპირ დაყუდებული
ჟანგდება მისი ხმალიო,
მოსვენებასა თაკილობს,
ცრემლსა ღვრის, როგორც ქალიო.

დაჰვიწყებია ეს მონა
ძირს კაცსა, მაღლა ზეცასა,
არ იხსენებენ მისგანა
დევ-ეშმაკების ჟლეტასა.

მოზარე წამებულისა
ფეხთ ჩასწოლია ფინია,
ამ პაწაწინა არსებას
უცხო რამ დაუჟინია.

დაუსვენებლად ენითა
ლოკავს ჯაჭვს - უნდა გასწყვიტოს,
რომ თავი იხსნას ტანჯულმა,
ბილწი მჭედლები გასწყვიტოს,-

რომელთაც გრდემლზედ გაჰკვერეს.
მის დასაბმელად ჯაჭვიო,
არ შეიბრალეს მართალი,
გაგზავნეს ტყვედა მთაშიო.

რა გაწყვეტამდის მიიყვანს
ფინია რკინის მართულსო,
გულქვა მჭედელი გამოდის,
გრდემლზედ კვერს უწყებს რაკუნსო.

და ჯაჭვი ისევ მთელდება,
გული საკლავად მონისო.
ნეტავ ეს უღვთო წვალება
ამ გმირს გასწირავს როდისო?!

როდის ადგება ამირან,
ჯაჭვ-აბჯრით შემოსილიო,
ჩამოსდნობოდეს ყინული
და უცინოდეს პირიო.

ეჭიროს ხელში თვის ხმალი,
იცქირებოდეს ბარადა,
მთა-კლდეთ გაჰქონდეს დგრიალი,
მას თავს უკრავდენ კვალადა.

მიწა იძროდეს, ღრუბელნი
ფუოდენ, ხტოდენ შავადა,
კეკლუცნი წვრილნი ვარსკვლავნი
მთებზე სხდებოდენ ჯარადა.

სადმე ზღვამ იგრძნოს ამბავი,
კარგების სანატრელიო,
დაუკრას ტკბილი საკრავი,
ცას მიაწოდოს ხელიო.

მუნით ჩამოწვეს ღრუბელი,
გაჩნდეს ცეცხლ-სეტყვა ხშირია,
იძახდენ მართლის ჯვარმცმელნი:
„ვაჰმე, რა დიდი ჭირია!“

მჭედლები ცოდვას ნანობდენ,
ამტერევდენ გრდემლებს, კვერებსო,
თვის იარაღის ნაშთებზედ
აფრქვევდენ მწარე ცრემლებსო.

ამირანი

ხელნაწერი: ავტოგრაფი, ლიტ. მუზ., № 15623 (B).

ცენტრ. არქივის საცენზურო კომიტეტის საქმე, №191, 1885 წ. (A).

თარიღი: 1884 წ. 13 ღეკემბერი (B).

ავტოგრაფი ნაწერია თაბახის ფურცელზე, რომელზედაც მოთავსებულია კიდევ მეორე ლექსიც - „მაცნე“. ორივე ლექსს არეზე ავტორის ხელით მიწერილი აქვს: „ეს ლექსი უკანვე გამოგვიგზავნეთ“ (ორჯერ), „ესეც უკანვე“.

როგორც ამ მინაწერებიდან ჩანს, აღნიშნული ხელნაწერი ვაჟას გაუგზავნია რომელიღაც რედაქციისათვის. რედაქციას გადაწყვეტილი ჰქონია ,,ამირანის“ დაბეჭდვა, რასაც ადასტურებს ლექსის ბოლოს სხვა ხელით გაკეთებული მინაწერი: „ფელეტონის წინად“, რაც ასე უნდა გავიგოთ: ლექსი ფელეტონის წინ გაუშვითო. ფელეტონს იმ დროს უწოდებდნენ გაზეთის გვერდის ქვედა ნაწილს, რასაც ახლა სარდაფს ეძახიან. მაშასადამე, ლექსი გაზეთში უნდა დაბეჭდილიყო და არა ჟურნალში, კერძოდ, ჟურნ. „თეატრში“, სადაც ეს ლექსი საკმაოდ განსხვავებელი სახით იბეჭდებოდა (უფრო ადრე), მაგრამ ცენზურამ დააკავა (იხ ზემოხს. საქმე №191). უეჭველად ცენზურის ჩარევის შედეგია ისიც, რომ ლექსი. არც ამჯერად (გაზეთში) არ დაბეჭდილა.

იმ დროს ერთადერთი ქართული გაზეთი, რომლისთვისაც ვაჟას „ამირანი“და „მაცნე“ შეიძლებოდა გაეგზავნა, „ივერია“ იყო. „მაცნე“ დაიბეჭდა კიდეც „ივერიაში“ 1886 წ. 14 სექტემბერს (№198), ხოლო „ამირანი“, როგორც ვფიქრობთ, ცენზურამ ალბათ ისევ დააკავა. თუ ეს ვარაუდი სწორია, ამ ორი ლექსის ერთად გადაწერა არ ნიშნავს, რომ შექმნითაც ორივე დაახლოებით ერთდროულად შეიქმნა. „მაცნეს“ თარიღი არ უზის. საფიქრებელია, რომ იგი შექმნისთანავე გაეგზავნა „ივერიას“, სადაც მალე კიდეც გამოქვეყნდა, „ამირანი“ კი უფრო ადრეა დაწერილი და ამიტომ თარიღიც ავტორს საგანგებოდ აღუნიშნავს. გადაწერისას პოეტს ლექსი საკმაოდ შეუსწორებია. „თეატრისეული“ ცალკეული სიტყვები ავტოგრაფში შემდეგ არის ჩასწორებული და შეცვლილი, საიდანაც ჩანს, რომ ავტოგრაფი უფრო გვიანდელია.

მიუხედავად ამისა, ძირითად ტექსტად მიჩნეულია პირვანდელი ვარიანტი, რომლის თავის დროზე გამოქვეყნებას ხელი შეუშალა ცენზურამ (იგი პირველად გამოაქვეყნა ს.ყუბანეიშვილმა თავის წიგნში „ვაჟა-ფშაველა. დოკუმენტები და მასალები“). რადგან ლექსი შემდგომში ავტორის მიერ საკმაოდ შესწორებულია, ჩვენ აქ მხოლოდ ვარიანტების აღნუსხვას არ დავჯერდებით და მოვიყვანთ მას მთლიანი სახით, რათა მკითხველს სრული წარმოდგენა ჰქონდეს ვაჟას ამ პირველ, ფრიად საყურადღებო ლექსზე.

ამირანი

(ლეგენდა)

უზარმაზარი ტანისა
კაცი ვინმე სჩანს კლდეშია,
განუწყვეტელი ნაღველი
უხმოდ დუღს იმის მკერდშია,
მაგრამ ბურჯივით მაგრა სდგას,
არავისა სთხოვს შველასა,
ქვეყნის ხვეწნას და მუდარას
რჩეობს საზარელ თმენასა.
რკინისა ჯაჭვი მკლავებზედ
ეხვევა, როგორც გველიო,
და აბლაბუდა თვალებზედ
გადაჰკრობია სქელიო.
ტანზედ აჰსხმია ყინული
და ხავსი შავის ფერისა,
სდგას ესე დაჩოქებული,
მომლოდნე ჯაჭვის მტვრევისა.
მოყმისთვის ვეღარც მთა მთაობს,
ვეღარცა ბარობს ბარია,
დაჰბნელებია სამყარო,
ბეჩავსა, მზე და მთვარია,
ვეღარც საღამოს ჟამს ხედავს,
ვერც რომ ეღება კარია
გარიჟრაჟზედა ბუნების, -
წითელ-ყვითელი, მწვანია.
ორივ -მტრობა და ტრფიალი -
მის გულში უქმად არია.
შავს კლდეზედ მიყუდებული
ჟანგდება მისი ხმალიო,
დატყვევებასა თაკილობს,
ცრემლსა ღვრის, როგორც ქალიო.
დაჰვიწყებია ეს მონა
ძირს კაცსა, მაღლა ზეცასა,
არ იხსენებენ მისგანა
დევ-ეშმაკების ჟლეტასა.
მოზარე წამებულისა
გვერდს მისჯდომია ფინია,
ამ პაწაწინა ოთხფეხსა
უცხო რამ დაუჟინია.
დაუსვენებლად ენითა
ლოკავს ჯაჭვს, - უნდა გაწყვიტოს,
რომ თავი იხსნას ტანჯულმა,
ბილწი მჭედლები გასწყვიტოს...
რა გაწყვეტამდის მიიყვანს
ფინია რკინის მართულსა,
ამ დროს გულ-ბნელი მჭედელი
გრდემლზედ კვერს უწყებს რაკუნსა.
და ჯაჭვი ისევ მთელდება
გულის საკლავად მონისა..
ნეტავ ეს უღვთო წვალება
ამ გმირს გასწირავს როდისა?!
როდის ადგება ამირან,
ჯაჭვ-აბჯრით შემოსილიო,
ჩამოსდნობოდეს ყინული
და უცინოდეს პირიო.
ხელში ეჭიროს თვის ხმალი,
იცქირებოდეს ბარადა,
მთა-კლდეთ გაჰქონდეს დგრიალი,
მას თავს უკრავდნენ კვალადა.
ცაში აფუვდეს ღრუბლები,
მოსქდეს ცეცხლ-სეტყვა ხშირია,
იძახდნენ მართლის მტანჯველნი:
„ვაჰმე, რა დიდი ჭირია!*.
მჭედლები ცოდვებს ნანობდენ,
ამტვრევდენ გრდემლებს, კვერებსა,
თვის იარაღის ნაშთებზედ
აფრქვევდენ მწარე ცრემლებსა.

1884 წ. 13 დეკემბერს

ლექსს ავტოგრაფში ახლავს ავტორის შენიშვნა: „ფშავლების წარმოდგენით, როდესაც ამირანი ადგება, მაშინ ბუნებაშიაც არეულობა მოხდება“.

ავტოგრაფში რამდენიმე ადგილი ნასწორებია: 3 ყოფილა: დაუშრეტელი, - წაშლილია და სამაგიეროდ სწერია: განუწყვეტელი. 6 ყოფილა: შველასო, - ო გადასწორებულია და იკითხება: შველასა. 8 ასევე შესწორებულია: თმენასო - თმენასა. 9 ყოფილა: უგრძნობი, - შეცვლილია: რკინისა. 37 ყოფილა: არსებას, - წაშლილია და ამჟამად არის ოთხფეხსა.

(სიმღერა)

მთას იქით მთვარე ამოდის,
მთას აქით ნისლი ედება.
გზა-არეული დავდივარ
და გულზედ ცეცხლი მედება.

კლდეს სად-რა გადავვარდები,
ყორნები დამესხმიანო,
მას ვეღარ ჩავეკონები,
ვისთვისაც ცრემლნი მდიანო!

კლდეზედ ჩამორბის ნაკადი,
მორბის და მოიმღერისა,
ვაჰმე, რო გული მიკვდება,
ჯავრი მიმყვება მტერისა.

ყური დაუგდეთ კლდის შვილებს¹,
როგორ ამაყად კივიან...
შენი სახლობა ქორწილობს,
ჩემი ობლები ტირიან!...

(1885 წ.)

_____________________

1. ფრინველებს.

მთას იქით მთვარე ამოდის

ნაბეჭდი: ჟურნ. „თეატრი“, 1885 წ. 17/XI, №13.

(სიმღერა)

ნეტავი გამაგებინა
ერთი რამ გამოცანაო,
პეპელასავით რომ ფრინავ,-
შენ გეკითხები, ქალაო:

ე შენი შავი თვალები,
რისგან არს ჩამოსხმულიო,
როს გხედავ, მწყდება მუხლები,
ლამობს დადნობას გულიო.

ზღვა ბობოქარობს, ზღვა ღელავს,
მენავეები ტირიან;
ტალღებს ტირილი არ ესმის,
შეუბრალებლად ყვირიან,

(1885 წ.)

ნეტავი გამაგებინა

ხელნაწერი: ავტოგრაფი, ლიტ. მუზ., №15633 (A).

ასლი: ლიტ. მუზ., №10512 (B) - ესაა ხელნაწერი ჟურნალი „სალამური“.

ნაბეჭდი: ჟურნ. „თეატრი“, 1885 წ, 15 /XII, № 17 (C).

(სიმღერა)

გაზაფხულს ია ამოდის,
სთველში ირემი ყვირისო,-
ე ჩემი გული ტიალი
ისევ და ისევ სტირისო,

ღამით მინახავს მთის პირად
ბუ გულსაკლავად კიოდეს;
ნეტავ, თუ კიდევ სხვასაცა
ჩემებრივ გული სტკიოდეს?!

მითამ სუყველას ბოლო აქვს,
ზღვანიც-კი დაშრებიანო;
მაშ ჩემის გულის დამჭრელნი
რატომ არ გასწყდებიანო?!

[1886 წ.]

გაზაფხულს ია ამოდის

ხელნაწერი: ავტოგრაფი, ლიტ, მუზ., №15632 (A).

ნაბეჭდი: „ივერია“, 1886 წ. 2/II, № 105 (B); ჟურნ. „თეატრი“, 1886 წ. 16/III, № 11 (C), გაზ. „საქართველო“, 1915 წ. 21/VI, № 25 (D).

2 ყვირისო] ჰყვირისო BD. 3 ე ჩემი გული] ეს ჩემი გული BCD. 4 სტირისო] ჰსტირისო B. 6 კიოდეს] ჰკიოდეს BD. 8 სტკიოდეს] ჰსტკიოდეს B. 12 რატომ] რატო D.

ესაა ვაჟას პირველი ნაწარმოები, რომელიც გამოქვეყნდა ილია ჭავჭავაძის გაზეთ „ივერიაში“.ამის შემდეგ ვაჟა „ივერიის“ აქტიური თანამშრომელი ხდება.

ღამით ცა ჰქუხდა, გრგვინავდა,
მთებს მოედრიკათ თავიო.
ტყეს გასდიოდა ფოთოლი,
ზღვა ბობოქარობს შავიო.
დევებსა აქვის ქორწილი,
დიდი დარბაზი ზრიალებს.
მეც დამპატიჟეს, შევედი, -
რა მქისე სუნი ტრიალებს!?
სამპირად ცეცხლი დაენთოთ,
ზედ სამი ქვაბი შხიოდა,
სტუმრების წინა ხონჩებზე
კაცის თავ-ფეხი დიოდა.
უკვენას ყურეშიითა
კვნესის ხმა გამოდიოდა:
„ძმის ხორცი როგორა ვსჭამო?“ -
ყმა ვინმე გამოჰკიოდა.
უსმელ-უჭმელად გავძეხი,
ყელშიაც ამომდიოდა.

(1886 წ.)

დევების ქორწილი

ხელნაწერი: ავტოგრაფები: ლიტ. მუზ., № 15632 (A); ხელნ. ინსტ., ვაჟას ფონდი, № 57 (B).

ნაბეჭდი: ჟურნ. „თეატრი“, 1886 წ. 9/II, № 6 (C).

სათაური: დევთა ქორწილი (B).

ქვესათაური: (მთიულური) (C).

6 აქვის] ჰქონდა B. 11 ხონჩებზე] ხონჩებზედ BC. 18 გავძეხი] გავძეღი B; გავსძეხი C.

(სიმღერა)

ისევ შენ, ისევ, ქალაო,
მომხედე, გამიცინია.
შენ მაინც ნუ მიღალატებ,
მოვკვდები - დამიტირია.
მაღლისა მთისა წვერზედა
საფლავი გამითხაროდი,
ჩემის სამშობლოს ქვიშანი
ხშირ-ხშირად მომაყაროდი.
სოფლისგან დავიწყებულსა
შენც დამივიწყებ მალეო,
მალე იშოვი საქმროსა,
უკან გაჰყვები ხვალვეო.
ემ კლდეებს მაინც შესტირე
დანაბარები ჩემია:
იდგნენ გულ-სალნი ამაყად,
არ შამაუშვან მტერია!
ნუ დაიწყებენ ჩამოშლას...
არწივთ მოზარდონ წიწილნი,
დაჰბრუნონ ჩემსა სამარეს,
მალ-მალ მაიღონ ბიბინი;
მთებმა ახარონ ყვავილნი,
კისრით ატარონ ნისლები,
მკვდარს გულზედ ნამი მანამონ, -
ისევ ცოცხალი ვიქნები.

[1886 წ.]

ისევ შენ, ისევ, ქალაო

ხელნაწერი: ავტოგრაფი, ლიტ. მუზ., №15633 (A).

ნაბეჭდი: „ივერია“, 1886 წ. 16/II, № 38 (B).

11 სოფლისგან] ქვეყნისგან B.

დაგძინებია, ქალაო,
ამაზო, ხუჭუჭ-თმიანო,
ნეტავი გამაგებინა,
რა გესიზმრება, ღვთიანო?!
მოფრენა უდაბურს ტყეში
ღამით რისაგან გრგენია?
ვაჰმე, რო საით შემოგხვდეს
ვეფხვი, დათვი, ან მგელია!
ფეხთ ქალამნები აცვია,
ტანთ კაბა გაცვეთილიო;
თავი უდვია მკლავზედა,
უჩანს თითები თლილიო.
თუმც დაღლილს დასძინებია,
მითც სუნთქვა მესმის ბთხილიო.
ზურგზედა გუდა ჰკიდია,
თავით კობალი უძევსო.
ამ ტყის ანგელოზს გოგონას
ტკბილს ძილს არა-რა ურღვევსო.
საბთხილო კია, ზეცაო,
შენ გევედრები ბეჩავი,
იმ დღიდან ამ დღემდისინა
მუდამ ვყოფილვარ ბედშავი:
მა გოგოს კალთა აფარო,
არიდო ყველა მას ავი.
თუ მის თვალები გაჰქრება
და სხივს არ მომაყრიანო,
გულის წყლულს არ მომირჩენენ,
ნისლებს არ გადმიყრიანო,
რაც ქვეყანაზე მიწაა,
სულამც მე მომაყრიანო.
თქვენც გეხვეწებით, ხეებო,
და შენც, მდინარევ ხმიანო,
ე გოგო - ჩემი სიცოცხლე -
არაფრით დამიზიანო!

[1886 წ.]

მწყემსი ქალი

ნაბეჭდი: „ივერია“, 1886 წ. 28/II, № 46 (A); „თხზულებანი“, 1899 წ.(B).

3 ნეტავი გამაგებინა] ნეტა ვინ გამაგებინა A. 14 ბთხილი *] ბთხალიო AB. 21 დღიდან] დღიდამ B.

ეს გაზაფხულიც მოვიდა,
აგერ ჩამოშრნენ მთანია,
საპირიქითოდ გაიხსნენ
თოვლით შაკრულნი გზანია.
წეროთაც გადაიარეს,
მერცხალიც მოფრენილაო,
დრო არის გაღვიძებისა,
ჩემო დედილო თინაო.
ჭიამაც გამაიღვიძა,
წიპრიამ იწყო სტვენაო,
შენ გაფითრებულს გძინია
და ვერ გაგიძრავს ენაო.
მითამ იღვიძებს, ჩუჩუნებს,
კიდეც დაიწყო ფშვენაო.
არა! მწოლელა დააწვა,
ყელში დაუწყო ჭერაო.
ნეტავ ხაფანგით შემეძლოს
მაგ ეშმაკების ჭერაო.
დიდხან ვერ იპამპლაუშებ,
წვეროსანაო, ქერაო!
განა მართლაა ოხერი
ჩემი მშობელი თინია,
რომ იკლა იმის გულზედა
შენ ეშმაკური ჟინია!
მაშ ხმალს რად ირტყამს წელზედა
ქერივის თინიას შვილია,
თუ მის მზრდელს ძუძუებთანა
ეშმაკს ექნება კბილია.

[1886 წ]

სიმღერა

ხელნაწერი: ავტოგრაფი, ლიტ. მუზ., №15633.

ეს ლექსი მახვილი პოლიტიკური შინაარსის შემცველია და, ალბათ, სწორედ ამის გამო ავტორს მისი დაბეჭდვა ვერ მოუხერხებია (ლექსი პირველად ქვეყნდება ჩვენს გამოცემაში). შემდეგში პოეტს პირველი სტროფი გამოუყენებია სხვა ლექსისათვის, რომელიც „ივერიაში“ დაიბეჭდა (იხ. „ეს გაზაფხულიც მოვიდა“, აქვე, გვ. 20). ამ ლექსის ორი სტრიქონი მეორდება აგრეთვე ლექსში „გაზაფხული“ („მიწა მაირთო მწვანითა“).

სხვათა შორის, ორივე ეს ლექსი მოთავსებულია ვაჟას ერთ ავტოგრაფულ კრებულში (№15633) ერთიმეორის მახლობლად (მათ შუა მოქცეულია მხოლოდ ერთი ლექსი „ისევ შენ, ისევ, ქალაო“). ორივე ლექსს სათაურად აქვს „სიმღერა“ და დასაწყისი სტრიქონებიც ერთნაირია. ერთმანეთისაგან გარჩევის მიზნით, ჩვენ პირველს სათაურად დავუტოვეთ „სიმღერა“, მეორე კი დავასათაურეთ პირველი სტრიქონის მიხედვით: „ეს გაზაფხულიც მოვიდა“.

(სიმღერა)

ეს გაზაფხულიც მოვიდა,
აგერ ჩამოშრნენ მთანია,
საპირიქითოდ გაიხსნენ
თოვლით შაკრულნი გზანია.

აღელვებულა არაგვი,
ფშავ-ხევსურეთის წყალია,
მოხუის, მთა-კლდეთ შასტირის,
როგორც ძმის კუბოს ქალია.

იაც რომ ამოჩენილა,
ბრიყვის ჩადუნას¹ რძალია,
ეკლებში თავსა მიმალავს,
ბუნების ეშხით მთვრალია.

სუყველა დამშვენებულა,
მაღლა ცა, დაბლა ბარია,
მარტო ეს გული საწყალი
წინანდებულად მკვდარია.

[1886]

_____________________

1. მცენარეა, ნაზოვრებში ამოდის.

ეს გაზაფხულიც მოვიდა

ხელნაწერი: ავტოგრაფები: ლიტ. მუზ., №15633 (A); ხელნ, ინსტ., ვაჟას ფონდი, № 57 (B).

ნაბეჭდი: გაზ. „ივერია“, 1886 წ. 16/III, № 60 (C); „თხზულებანი“, 1899 წ.(D).

1 მოვიდა] მოიდა B. 2 ჩამოშრნენ] ჩამოშრენ B. 3 მოხუის, მთა-კლდეთ შასტირის] მოშუის, მთა-კლდეს შასტირის D. 16 წინანდებულად] წინანდებურად C.

მკვდარი ნურვისა გგონივართ,
გრძნობა-მიხდილი ლეშია,
კიდევაც მიდუღს ვაჟასა
მთიური სისხლი მკერდშია.
რად-რა დავკარგავ იმედსა?
რად-რა ჩავიცვამ შავებსა?
რა მაქვს მე სამგლოვიარო,
ვენაცვლე შენსა თვალებსა?!.
სანამ კი ვსუნთქავ ბედკრული,
შევყურებ მზეს და მთვარესა,
შენს სიბეჩავეს დავაცვეთ
ჩემს დაწყლულებულს მკლავებსა.
თუ გიღალატო, დედაო,
ნუმც დავიმარხო მთაშია,
ნუ დასდვან ვაჟის ფშავლისა
ხმალი სატირლის თავშია.
ნუ დამიტიროს ქალ-რძალმა
საკაცეზედა კარშია;
შავეთში გამგზავრებულსა
ცხენი წამექცეს გზაშია;
ქვეყნისგან შაჩვენებულმა
ბინა დავკარგო ცაშია,
გამიწყდეს ბეწვის ხიდაი,
ჩავვარდე კუპრის წყალშია!

[1886 წ.]

ფშავლის სიმღერა

ხელნაწერი: ავტოგრაფი, ლიტ. მუზ., № 15633 (A).

ნაბეჭდი: „ივერია“, 1886 წ. 16/111, № 66 (B); „თხზულებანი“, 1899 წ. (C).

1 ნურვისა] ნუვისსა BC. 5-6 რად-რა]რად-რას BC. 9 ვსუნთქავ] ჰვსუნთქავ B. 20 ცხენი წამექცეს გზაშია] ცხენი წამექცეს წყალშია BC.

ლექსის ავტოგრაფი აქამომდე ცნობილი არ ყოფილა, ხოლო „ივერიაში“ და აქედან კი თხზულებებშიც (1899 წ.) შეცდომით ლექსის მე-20 სტრ. ასე დაიბეჭდა: ცხენი წამექცეს წყალშია. სამი სტრიქონის შემდეგ წყალშია ისევე მეორდება სარითმო სიტყვად („ჩავვარდე კუპრის წყალშია“). რაც ვაჟასათვის დამახასიათებელი არ არის. ამიტომ ალ. აბაშელმა შეასწორა უკანასკნელი სტრიქონი და დაბეჭდა ასე: „ჩავვარდე კუპრის ზღვაშია“. ავტოგრაფის მიხედვით კი შესასწორებელი აღმოჩნდა პირველი „წყალშია“: ავტოგრაფშია - „ცხენი წამექცეს გზაშია“, - და არა „ცხენი წამექცეს წყალია“.

(სიმღერა)

თქვენი ჭირიმე, ჰოი, მთებო,
ქედ-აწვდილებო ზეცადა,
რამ გაგაჩინათ, ნეტარა,
ჩემფერის კაცის ბედადა?!

ხან-კი რო დაითოვნებით,
ხან დაგედებათ ნისლიო...
...............................................

თქვენ როცა გხედავთ, ტივლებო,
მუხლს გიყრით, გული ღონობსა,
თქვენფერად სიამაყესა
გატაცებული გონობსა.

მაშინ-კი უფრო მიყვარხართ,
როცა ჩამოგდისთ ღვარია
ქოთობით, ვაი-ვაგლახით,
ისმის ბუნების ზარია.

ნადირნი დაღალულები
კლდის თავებზედა სხდებიან,
თავ-თავქე ჩამომცქერლები
აქა-იქ იხედებიან,
და კინჭუხებში ვაჟების
თოფნი ლუჭ-ლუჭად ტყვრებიან.

[1886 წ.]

თქვენი ჭირიმე, ჰოი, მთებო

ნაბეჭდი: ჟურნ. „თეატრი“, 1886 წ. 23/III, № 12.

ავტოგრაფი ამ ლექსისა დაკარგულია. ლიტ. მუზეუმში ვაჟას ერთ ხელნაწერ კრებულს (№ 15632) თავში რამდენიმე ფურცელი აკლია, სადაც მოთავსებული ყოფილა სწორედ ამ ლექსის ავტოგრაფი. ეს იქიდან ჩანს, რომ გადარჩენილია ლექსის ბოლო ორი სტრიქონი, გადატანილი ახალ ფურცელზე, რომლითაც ამჟამად იწყება ეს კრებული:

და კინჭუხებში ვაჟების
თოფნი ლუჭ-ლუჭად ტყვრებიან.

ამ ავტოგრაფის დაკარგვა განსაკუთრებით დასანანია, რადგან მისი მეშვეობით შესაძლებელი იქნებოდა აღგვედგინა ლექსის ერთი ადგილი, რომელიც ამჟამად დაზიანებულად მიიჩნევა, რაკი ლექსის მეექვსე სტრიქონი - „ხან დაგედებათ ნისლიო“ - შეურითმავად არის დარჩენილი. ეს ადგილი მრავალწერტილითაა აღნიშნული.

ტყუილად ჰფრთხები, ქალაო,
კიდევ მოალის ზაფხული,
მოგანდომებენ ჯალაფნი,
ჩემთან იქონო სულ-გული.
როცა გეტყვიან, ქალთა-მზევ,
ადე. გარეკე ცხვარიო,
საშუბის ყელებს უმარჯვე,
არ დაანებო თავიო,
მეც იქ დაგხვდები ფოცხვერა,
გაკრული გორის პირადა;
მალე გაგიწყვეტ საკინძსა,
ჩაგეტოლები ძნელადა.
ცხვარს ვინღა უგდებს მაშინ ყურს,
თუნდ ტყეც-კი იქცეს მგელადა?!

[1886 წ.]

მწყემსის მუქარა

ნაბეჭდი: გაზ. „ივერია“, 1886 წ. 1/IV, № 72.

კიდევ ვიხილე ადგილი
წყალ-ველიანი, მთიანი,
სადაც ერთს დროსა ბეჩავსა
ღამე-დ დღე მქონდა მზიანი.
გული სწუხს, ცრემლნი მოდიან,
როს ვხედავ ქართლის არესა,
ვკითხულობ გორის ციხეზედ
ჩემს ფიქრს ძველებურს, მწარესა.
მანდ რომ ძვალები ვიხილე,
არ დამვიწყნია, ციხეო,
ჯერაც დამდევენ ძახილით:
სისხლი აიღე მალეო!
კიდევაც მესმის კიჟინა,
მომდგარა თათრის ჯარები,
ხმლები ელავენ მზეზედა,
ტირიან ქართლის ქალები.
მტერი სჭრის ბალღებს თავებსა,
გლოვობენ შვილებს დედები,
ავსებს და ავსებს ქუჩებსა
ქართველთა სისხლის ხევები.
აგერა სასაფლაოცა,
გულის საკლავი, გორისა!
იქ მეგულება სამარე
ჩემის საყვარლის სწორისა.
შენ წახველ, ძმაო, გამწირე
თვალ-ცრემლიანი, ობოლი.
გამოსრეული უდაბნოს,
როგორაც მუხის ფოთოლი.
დავალ და დავეხეტები
ქვეყნად მძებნელი ბედისა;
გული დამიდნა ამდენის
ჩემის საყვარლის ძებნითა.
ვიცი, რომ გინდა გიამბო
ამბავი ჩვენის ქვეყნისა.
ნურასა მკითხავ, გენაცვლე,
ზღვები ტრიალებს კვნესისა.
ლიახვიც ისევ ისე დის,
დროს გიჟი, დროზედ ჭკვიანი,
მას გზას უღობავს ვაჟკაცი
მტკვარი ზანზარა-ხმიანი.
ქართლის სერებიც მტირალნი,
ქარიშხლით დაჩაგრულები,
სდგანან და იცქირებიან,
დასისხლული აქვთ გულები.

[1886 წ.]

ქართლი

ხელნაწერი: ავტოგრაფები: ლიტ. მუზ., № 15633 (A); ხელნ. ინსტ., ვაჟას ფონდი, № 40 (B).

თარიღი: 1886 წ. B.

6 ქართლის] ქართლისა B. 9 ძვალები ვიხილე] ვიხილე ძვალები B. 36 B-ში წერებულა: „ზღვებია, ზღვები კვნესისა“, ავტორს გადაუსწორებია: „ზღვები ტრიალებს კვნესისა“.

ლექსი ავტორის სიცოცხლეში არსად ჩანს დაბეჭდილი. იგი პირველად გამოაქვეყნა ალ. აბაშელმა ვაჟას თხზულებებში B ხელნაწერის მიხედვით. ამჟამად ლიტ. მუზეუმში აღმოჩნდა მეორე ავტოგრაფიც, რომელიც თითქმის საესებით იმეორებს უკვე ცნობილ ტექსტს, მაგრამ ორიოდე შემთხვევაში უფრო სწორ წაკითხვას იძლევა და სუფთადაც არის გადაწერილი. ამიტომ ძირითად ტექსტად ჩვენ ეს ხელნაწერი მივიჩნიეთ.

(სიმღერა)

ხევზედ მოდიან ნისლები,
გაჩქარებულნი, მღერითა,
როგორ ხარობენ, ტივლები,
რომ მიწას ჰფარვენ ბნელითა!
ვეღარას ვხედავ ბეჩავი,
გამიქრენ წვერნი მთისანი;
ვაჰმე, ვეღარა მწვდებიან
სათბობლად სხივნი მზისანი.
ბარემ მეც ჩამთქით, ნისლებო,
დამნაცრეთ, დამაფერფლეთო,
თვალნი დამთხარეთ, გულისაც
სადილი გაიკეთეთო.
სად მიხვალ, სადა, ყორანო,
შენ მაინც შამიბრალია,
მიამხანიგე, გენაცვლე,
ყრანტალით გამახარია!..
წავიდეთ, ერთად წავიდეთ,
მოვშორდეთ მშობელს მხარესა,
ნუღარ ვიხილავთ საყვარლის
ჩვენის ბედკრულის მთა-ველსა.
წავიდეთ, გადავიკარგნეთ,
დავსთელოთ სხვისნი არენი!
ვანჩქლიოთ, ერთად ვანჩქლიოთ
ცრემლის წყარონი მწარენი,

[1886 წ.]

ხევზედ მოდიან ნისლები

ხელნაწერი: ავტოგრაფები: ხელნ. ინსტ., ვაჟას ფონდი, № 40 (A) და № 57 (B); ლიტ. მუზ., №15633 (C).

ნაბეჭდი: გაზ. „ივერია“, 1886 წ. 5/1V, № 76 (D).

უსათაუროა C.

თარიღი: 1886 წ. A.

1 მოდიან] მიდიან D. 3 ტივლები] უყურეთ B. 11 გულისაც] გულისა B. 15 მიამხანიგე] მიამხანაგე D. 20 ბედკრულის] ქვეყნისა BD.

(ვუძღვნი ნ. დ.-ძეს)

ვაი, შაგირცხვეს კაცობა,
მკვეხარავ, გულით ჯაბანო!
დაჰხურეთ ქალის ჩიქილა,
დაჰფარე, მიწის საბანო!

რად გკიდავ ხმალი, ხანჯარი,
წადი, ჩაუჯე ქსელასა.
ვაჟა-ფშაველა რომ დაგხვდეს,
დაეფეროდი მელასა.

იარაღის ცდა დიაცზედ,
ვაჰ, არ მამიდის რჯულადა,
თორო როდისაც მირბოდი,
დაგიქროლებდი მგლურადა!

1886 წ.

ვაი, შაგირცხვეს კაცობა

ხელნაწერი: ავტოგრაფი, ხელნ. ინსტ., ვაჟას ფონდი, № 40.

ქვესათაური: პირველად ყოფილა „ვუძღვნი ერთს ვისე“, მაგრამ შემდეგ ავტორს „ერთს ვისმე“ გადაუხაზავს და მის ნაცვლად დაუწერია „ნ. - დ - ძეს“.

ლექსი პოეტის სიცოცხლეში არსად ჩანს დაბეჭდილი. ავტოგრაფის მიხედვით გამოაქვეყნა ალ. აბაშელმა ვაჟას თხზულებათა I ტომში. ლექსი მოთავსებულია ავტოგრაფულ კრებულში, რომელიც დათარიღებულია 1886 წლით.

დადგენილი არაა, ვინ არის ნ. - დ - ძე, ვისადმიც მიმართულია ეს ლექსი.

ღმერთმა გვიცოცხლოს ის კაცი,
ვინც ქართლის შვილებს სწყალობსო,
ვის შემწეობით ჩვენგანი
ბევრი კაცობას სწავლობსო.

ვინც ჩვენ სიკეთეს გვიშვრება,
არ დავივიწყებთ ბალღები,
მტერთან ბრძოლასა შავიძლებთ,
დაგვიმსხვილდება მკლავები.

დღეს ქრისტე აღსდგა... ვეცდებით
აღსდგეს ბედკრული ერია,
რომ ვერ გვლახავდეს დღევანდლებრ
შეუბრალები მტერია.

[1886 წ.]

ბალღების სიმღერა

ხელნაწერი: ავტოგრაფები: ლიტ. მუზ., № 15633 (A); ხელნ ინსტ., № 40 (B).

ლექსი ავტორის სიცოცხლეში დაბეჭდილი არ ჩანს. პირველად გამოაქვეყნა ალ. აბაშელმა ხელნაწერთა ინსტიტუტში დაცული ავტოგრაფული კრებულის (№ 40) მიხედვით, რომელიც დათარიღებულია 1886 წლით. მეორე ავტოგრაფი, რომელიც ლიტ. მუზეუმშია დაცული (№15633), აქამომდე ცნობილი არ ყოფილა. ორივე ხელნაწერი ზუსტად ემთხვევა ერთმანეთს (ერთადერთი განსხვავებაა: 7 შავიძლებთ A ] შევიძლებთ B). მაგრამ ლიტ. მუზეუმში დაცული ავტოგრაფული კრებული საერთოდ უფრო სუფთად გადანაწერია და ძირითად დედნად ის მიიჩნევა.

ვაჰმე, რა მეტად ბევრს უჭირს,
ვაჰ, რა ბევრია ტანჯული,
როგორა ხარობს სხვის ტანჯვით
გულ-გაყინული მსაჯული!
აბა უყურეთ მდინარეს -
სისხლია, განა წყალია...
ვაჰმე, რით უნდა ვუშველო,
ამდენი ცოდვა ბრალია!
იქნება ცრემლმა უშველოს.
მოვრთოთ ქვითინი, გოდება,
მიყეფე, ჩემო მურიავ,
გულზედ ცეცხლს მინდა მოდება.
შენა ხარ ჩემი ფარ-ხმალი,
სიცოცხლე, თვალის ჩინია.
მე მიყვარს შენი ღავღავი
და გესლიანი ღრინია.
აყეფდი, რაღას წკმუტუნებ,
პირით წაყარე დორბლები...
ეგება მგლები შემოფთხნენ,
დაგვიშოშმინდენ ობლები.
ეგება მიწამ შაჭამოს
ერთიან ჩვენი მგმობლები!

[1886 წ.]

ჩემს მურას

ხელნაწერი: ავტოგრაფები: ლიტ. მუზ., № 15637 (A); ხელნ. ინსტ., ვაჟას ფონდი, № 40 (B).

ნაბეჭდი: „ივერია“, 1890 წ. 16/11I, № 57 (C).

სათაური: სიმღერა B. ჩემს ძაღლს C.

A ავტოგრაფი თეთრად გადანაწერია. მასში მოიპოვება ერთადერთი შესწორება მე-17 სტრიქონში: ავტორს ჯერ დაუწერია „ყოყმანობ“, შემდგომ კი შეუცვლია იგი სხვა სიტყვით: „წკმუტუნებ“.

B ხელნაწერი კი შავია, საკმაოდ ნასწორები. გვიჩვენებს შემდეგნაირ სხვაობათ: 5 უყურეთ] გაჰხედეთ. 16 სტრ. შემდეგ წაშლილია:

სხვა ვინ მყავს სანდო ამ ქვეყნად,
მეშველი გასაჭირშია?!
ჩემის მტრის გამმჟღავნებელო,
გენაცვლე ენა-პირშია.
სანამ შენ ჰყევხარ პატრონსა,
მგელს არ დავაჭმევ ბატკნებსა,
მით არ დაულევ საწირავს
ჩემთა წინაპართ ხატებსა.

ამ წაშლილთაგან მე-7 სტრიქონში „საწირავს“ მაგივრად ჯერ ყოფილა „სამღთოსა“.

17 ყოფილა: აყეფდი, ამოწკავწკავდი, - გადასწორებულია: აყეფდი, ნეტა რას უცდი. 21 ყოფილა: მგელმა შაჭამოს, - შეცვლილია: მიწამ შაჭამოს.

ლექსი გვიან დაიბეჭდა, შეკვეცილად (ჩანს - ცენზურის მიზეზით). ნაბეჭდში (C) 1-8 სტრ. აკლია და ასე იწყება:

მიყეფე, ჩემო ერთგულო,
გულზე ცეცხლს მინდა მოდება,
გვეყო დიაცებრ ცრემლის ღვრა,
გვეყო ამდენი გოდება.

14 სტრ შემდეგ ჩამატებულია:

ბოროტის ხალხის „ხორველა“,
დაჩაგრულების ლხინია.

(სიმღერა)

ყორანმა ყორანს გასძახა
იალბუზისა მთასაო:
ადე, წავიდეთ, დობილო,
დროა გავუდგეთ გზასაო.
ძოღან ვიარე ბარადა,
კახეთს თოფები ტყვრებოდა,
ბევრი მკვდარი სჩნდა მინდვრადა,
დედის ერთაიც კვდებოდა.
მე ჩაგიძღვები, ჩავიდეთ,
ბრიყვსა დავთხაროთ თვალები,
გემრიელია, დავჭამოთ
მამაცის ყმისა მკლავები…
ბევრის კახელის, მოკლულის
მტრისგან მთაში და ტყეშია,
გავაცხე ნისკარტს წვერზედა
მიჭრილ-მოჭრილი ლეშია.

1886 წ.

ყორანმა ყორანს გასძახა

ხელნაწერები: ავტოგრაფები: ლიტ. მუზ., № 15633 (A), ხელნ, ინსტ., № 40 (ორ ვარიანტად: B და C).

ვაჟას ფონდი, საქ. ცენტრ.არქივის საცენზურო კომიტეტის საქმე (ფონდი 114, 2339, 1886 წ. 21 მაისი) (D).

ასლი: ლიტ. მუზ., № 20582 (E). ეს უკანასკნელი წარმოადგენს ხელნაწერ ჟურნალს - „ნაპერწკალს“, რომელსაც სცემდნენ 1886-1887 წლებში. ლექსი მოთავსებულია „ნაპერწკლის“ 1887 წ.№ 1-ში, ცენზურის მიერ აკრძალულ ნაწამოებთა შორის.

ლექსი უნდა დაბეჭდილიყო 1886 წ. გაზ. „ივერიაში“, მაგრამ ცენზურას აუკრძალავს და ავტორის სიცოცხლეში დაუბეჭდავი დარჩა.

პირველად გამოაქვეყნა ს. ყუბანეიშვილმა (იხ. „ვაჟა-ფშაველას ცხოვრებისა და შემოქმედების მატიანე“, 1940 წ., გვ. 242).

ავტოგრაფების ტექსტი არსებითად ერთნაირია, ოღონდ A ხელნაწერი სავსებით სუფთაა და ბოლოს გადაწერილი, B-ში არის ორიოდე სწორება (5 ყოფილა: ძოღანის, - „ის“ მოკვეცილია და არის: ძოღან. 13 ყოფილა: ქართველის, - გადასწორებულია: კახელის. 15 ყოფილა: ნისკარტზედ, - გადასწორებულია: ნისკარტს. იქვე ჯერ ყოფილა: გავაკარ, - შემდეგ შეცვლილია:გავაცხე).

C ხელნაწერი კი წარმოადგენს ამ ლექსის შავს, რომელშიაც ბევრი ადგილია ჩასწორებული. სახელდობრ: 5 წერებულა: ძოღანის ვიყავ კახეთსა, - გადასწორებულია: ძოღან ვიარე ბარადა. 6 წერებულა: კახეთს დავავლე თვალიო, - შეცვლილია: კახეთს თოფები ტყვრებოდა. 7 ყოფილა: ველზედა, - შეცვლილია: მინდვრადა. 9-10 ყოფილა: წავიდეთ, თვალნი დავთხარნეთ, ჩავახრამუნოთ მკლავები, - გადახაზულია და სამაგიეროდ ჯერ წერებულა: იცი, რა გემრიელია მამაცის ყმისა მკლავები, - შემდეგ კი ისევ შეცვლილია და საბოლოო ასეა: არ იცი, როგორ ტკბილია მამაცის ყმისა მკლავები. 13 პირველად ყოფილა: ბევრის ქართველის გამოვხარ, - შემდეგ შეცვლილია: ბევრის ქართვლისა მოკლულის, - დასასრულ, „ქართვლისა“ გადახაზულია და მის მაგიერ არის „კახელის“. 14 და] ხან ABC. 15 ყოფილა: გავაკარ, - გადახაზულია და სამაგიეროდ სწერია: გავაცხე.

არ ვიცი საით წავიდე,
ვის ვუთხრა ჩემი წვალება,
ცეცხლში დამწვარი სვინდისი
ნეტავ ვის შაებრალება?!
რა დავაშავე, უფალო,
რომ კაცს ამკიდე ბარგადა
და დაჟინებით ჩურჩული
ჩემი გულს დასდევ ხარკადა.
კაცი იტანჯვის, ვერ მთავსობს,
ცდილობს გამაგდოს ჩქარაო...
მაგრამ უჩემოდ სახელი
ბევრმა კი გაიშავაო.
არ დავეხსნები კაცის გულს,
ეს მიწყივ ჩემი ვალია,
სუყველას გამოვამჟღავნებ,
რაც კაცის გულში ბრალია.
ერთსა მოხელეს ვესტუმრე,
მექრთამეს, ქვეყნის მცრცველსაო,
მითხრა: „სად მოხვალ, მურდალო,
არა მცალიან დღესაო!..“
მე ვუპასუხე: „გაჩუმდი,
გრცხვენოდეს საწყლის ღლეტაო,
ულუკმაპუროდ გასწირე
ოთხის წვრილ-შვილის დედაო!“
ადგა, წამიგდო წიხს ქვეშა,
ჩამარტყა ზედი-ზედაო:
„ჩემთან მაგგვარად საუბარს,
შე წუწკო, როგორ ჰბედაო?!“
რამდენს სხვას ვუთხარ, ვინ მოსთვლის,
„როგორ გაჰყიდეთ დედაო!..“
სუყველამ წიხლით გამთელა, -
მაგას როგორა ჰბედაო?! -
გთხოვ, მამაშორო, ქვეყანას
შენ უპატრონო, ზეცაო!

1886 წ.

სვინდისის სიმღერა

ხელნაწერი: ავტოგრაფი, ხელნ. ინსტ., ვაჟას ფონდი, № 40.

ლექსი ავტორის სიცოცხლეში არ გამოქვეყნებულა. პირველად ალ. აბაშელმა შეიტანა ვაჟას თხზულებებში ამ ხელნაწერიდან.

ტექსტი შეიცავს ზოგიერთ სწორებას: 18 ყოფილა: მღლეტელსა, - გადახაზულია და წერია: მცრცველსაო. 20 ყოფილა: შენთვის არ მცალის დღესაო, - გადასწორებულია: არა მცალიან დღესაო. 28 ჰბედაო, - ჰ შემდეგ არის ჩამატებული. 33 ყოფილა: გთხოვ, მამაშორო ამ სოფელს, - შემდგომში „ამ სოფელს“ შეცვლილია და სწერია: „ქვეყანას“.

(სიმღერა)

ერთხელც იქნება, მოვკვდები,
მივებარები მიწასა, -
გულსა და გრძნობას შაურევ
ცივის სამარის ქვიშასა...
ჩემს გულსა დაეხვევიან
გაშმაგებულნი ჭიანი,
ვეღარას მიშველს ქვითინით
ჩემი ლამაზი თმიანი,
ტყუილად აშფოთდებიან
ჩემნი წაწალნი იანი.
ამაოდ ჩამოსხდებიან
ციდამ ვარსკვლავნი ბარადა,
ასტეხს გლოვა-ზარს მდინარე,
მაღლით მომხტომი ჩქარადა,
მოსქდება კლდისა ნაპრალი,
ჩაიჭედება ჭალადა...
ვაჰმე, მათ ვეღარა ვნახავ
გადაქცეული მკვდარადა.

1886 წ.

ერთხელც იქნება მოვკვდები

ნაბეჭდი: გაზ. „ივერია“, 1886 წ. 25/V, № 111 (A); „თხზულებანი“, 1899 წ. (B).

ტექსტი „ივერიასა“ და „თხზულებებში ზუსტად ერთნაირია. ორივეგან ლექსის პირველი სტრიქონი ასეა:

როცა იქნება, მოვკვდები.

ალ. აბაშელი, რომელსაც ხელთ ჰქონია „ივერიის“ ვაჟასეული ცალი, იმოწმებს აგრეთვე ა. ახნაზაროვის წერილს „ილია ჭავჭავაძე და მეფის ცენზურა“ („ლიტერატურული საქართველო“, 1936 წ. № 12) და ამ სტრიქონს ასე აღადგენს:

ერთხელც იქნება, მოვკვდები.

ლექსში ეს ცვლილება მოუხდენიათ ცენზორის მოთხოვნით.

(სიმღერა)

რამ გაგაჩინა, ქალაო,
ლერწმად აჭრილო წელშია?
ნეტავინ, ხელით შემახო,
შენ რო ვარდი გქონ მკერდშია!
რომ დავიხოცნეთ, იქაცა
კიდევ გიპოვნი მკვდრებშია.

შენს იქით, ვინ სთქვა, რომ იყოს
ქალი, კაცი და ქვეყანა?..
ოღომც-კი შენთან მამყოფე, -
თუნდ ბინას დავსცდე თემთანა,
მოვკვდე შენს დაუტირებლად,
თუ შეგადარო მზესთანა!

თუნდ სრულად გასწყდენ ვარსკვლავნი,
მზემ ტანთ ჩაიცვას შავები,
ისეც მზეობას მიზამენ
შენი ფოფინა თვალები!

[1886 წ.]

რამ გაგაჩინა, ქალაო

ნაბეჭდი: ჟ. „თეატრი“, 1886 წ. № 26, 29/VI.

(სიმღერა)

დაე აყროლდეს სოფელი,
სრულიად დაღრღნან ჭიათა,
ზედ იფარფარონ ონხებზედ
სვავთა, უმსგავსო ფრთიანთა.

ჩემი ლამაზიც მკვდარია,
გულს სვავი აზის მცონარი,
ძუძუს პირს ჩამოჰკლაკვნია
წითელის სისხლის ზონარი.
ვაჰმე, იქნება გულს დარჩეს
წყლულად ეს ბილწის ონარი!

იმ ღვთისგან შაჩვენებელსა
დაუგლეჯია კავები,
ნიდაყვის ძირში დაუჭრავ
მის ბროლისფერი მკლავები.

არა, არ მგონის, რომ შაგრჩეს
მაგის სასვავედ გახდომა,
მაგის თვალების ფოფინის,
თლილი თითების დადგომა..
კიდევოთ მოვა, რა ვიცი,
იესო ქრისტეს აღდგომა!..

[1886 წ.]

დაე აყროლდეს სოფელი

ხელნაწერი: ავტოგრაფი, ლიტ, მუზ., № 15632 (B).

ცენტრ. არქივის საცენზურო კომიტეტის საქმე, 1886 წ., № 204 (A) და 1887 წ. № 501 (C).

ეს ლექსი უნდა დაბეჭდილიყო 1886 წ. ჟურნალ „თეატრის“ ივნისის ნომერში, მაგრამ საცენზურო კომიტეტს აუკრძალავს (იხ. საცენზურო კომიტეტის საქმე 204). შემდეგ ავტორს ეს ლექსი გადაუკეთებია და 1887 წ. „ივერიაში“ დასაბეჭდად წარუდგენია, მაგრამ საცენზურო კომიტეტს ესეც აუკრძალავს (იხ. საც. კომ. საქშე 501). ცენზურის მიერ ორგზის აკრძალული ეს ლექსი ავტორის სიცოცხლეში დაუბეჭდავი დარჩენილა. იგი პირველად გამოაქვეყნა ს. ყუბანეიშვილმა წიგნში „ვაჟა-ფშაველა“ (1937 წ., გვ. 407-408).

ლიტ. მუზეუმში დაცულია აღნიშნული ლექსის ავტოფრაფი, რომელიც მისდევს „ივერიაში“ წარდგენილ ვარიანტს. ჩვენ ძირითად ტექსტად აღებული გვაქვს პირვანდელი ვარიანტი, რომელიც „თეატრში“ უნდა დაბეჭდილიყო (გასწორებულია კორექტურული შეცდომები: მცონაში - მცონარი, კაფები - კავები და სხვა). მე-3 სტრ. ონხებზედ ავტოგრაფში გაურკვევლად სწერია და ადრე იბეჭდებოდ: ოხერზედ. ეს შეცდომა შენიშნა ფილოლოგიის ფაკ. სტუდენტმა-დიპლომანტმა გ. მალანიამ. მისივე ცნობით, ონხები ფშაურად ნიშნავს ჩონჩხს.

1 აყროლდეს] მთლად წაწყმდეს BC. 5 მკვდარია] ავადობს BC. ბოლო ექვსი სტრიქონი (15-20) BC -ში ასეა შეცვლილი:

არავინ ეძებს წამალსა,
არ ცრემლაობენ თვალები,
გულს დაუკარგავ ნამუსი,
დადუნებულა მკლავები.
საწყალო, საწყლად გაზრდილო
ნეტავ ვის შაებრალები?

დაწუხებულმა, არაგვო,
რო გნახე, გავიხარეო,
სრულიად გამოვიცვალე,
წელშიაც ავიხარეო.

რა ლამაზია, წყეულო,
შენთ ზვირთთა ლაღნი ჩქერანი,
გააფთრებულსა ტალღასა
კლდეს რო წაუვლენ თქერანი!

შენ თვალს გარიდებ მაშინა,
მთებისკე მწადის ცქერანი,
უნდომლად მამინდებიან
ბედკრულს ბედკრულნი მღერანი..

გულიც იქ იწევს, თვალიცა,
იქ რო მაღალი მთებია.
ვინც რომ გიჟმაჟი გაგზარდა,
ვის ძუძუც პირში გდებია, -
იმათ კალთაზემც მოვკვდები,
მათ ლოდი გულსამც მდებია!

ზაფხულში აყოვდებიან
მკერდნიც-კი სალის კლდისანი,
ყვავილთ პირს ეკონებიან
ცივნი ნამცვრევნი ცისანი.

გაჰყუჩებია ნიავსა
ჯიხვი, ყელ-ყურით ლამაზი,
აღარ აჩხერებს ქვიშათა
კლდით კლდეზე მხტომი გავაზი.

ხან რომ ცა მაიღრუბლება,
ჩაბნელდებიან ხევები,
გაჩნდება მეხთა ტკრციალი,
ათრთოლდებიან ხეები,
კლდეებზედ დაიკეცება
სვავთა და არწივთ ფრთეები.

თმებს უკუიყრის ნაკადი,
ცისაკ დაიწყებს ცქერასა,
შაჰყურებს გაოცებული
შავის ღრუბლების მღერასა.
რა ყურმა უნდა გაუძლოს
იმ მთების გულის ძგერასა?!

ხშირად მოხეთქილს წვიმასა
სიპისა აქვის ღარები,
აქა-იქ გაიმტვრევიან
პირგაშაული ღვარები;
იზიდებიან შენკენა
ის გრძნობისაგან მთვრალები,
იმათ ვეღარა დაიჭერს,
თუნდ რკინის დაჰხვდეს კარები!

ახლა ავდარიც გადიყრის
და მზეც გადივლის გორასა,
ნაწყვეტ-ნაწყვეტი ნისლები
ხევებში სდგამენ გორასა.
ვეღარა ჰბედვენ, ბეჩავნი,
მთებისად მეხის სროლასა,
მაგრამ ფიქრობენ ვაჟანი
სახვალიოდაც ბრძოლასა!

[1886 წ.]

არაგვს

ხელნაწერი: ავტოგრაფი, ლიტ. მუზ., № 15632 (C).

ნაბეჭდი: „ივერია“, 1886 წ. 6/VII, №145 (A); „თხზულებანი“, 1899 წ. (B).

6 შენთ ზვირთთა] შენ ზვირთთა C. 10 მთებისკე] მთებისკენ BC. 17 კალთაზემც] კალთაზე C. 19 აყოვდებიან] აყვავდებიან A. 26 კლდეზე] კლდეზედ C. 27 მაიღრუბლება] მოიღრუბლება BC. 33 ნაკადი] მთის წყარო C. 37 რა ყურმა] რამ გულმა C. 38 იმ] ამ C. 43-46 სტრ. ავტოგრაფში (C) შებრუნებული რიგითაა წარმოდგენილი და თანაც „კარების“ ნაცვლად შეცდომით სწერია „ღვარები“:

იმათ ვეღარა დაიჭერს,
თუნდ რკინის დაჰხვდეს ღვარები,
იზიდებიან შენკენა
ის გრძნობისაგან მთვრალები.

სოფლის წყლულებმა გამსენეს,
ამაღებინეს სტვირიო,
ისიც ქურდებმა მამპარეს
და იმიტომა ვსტირიო.
რად უნდათ შაჩვენებულთა?
არ არი გასაყიდია;
უვერცხლოს, შაუზიკავსა
თვალებზედ ცრემლი ჰკიდია!
თვითონ გავსთალე ველურად
ლერწამნი დუდგულისანი,
სალტები გადავუჭირე
ბედკრულთ და ოხერთ თმისანი...
მის ქარასხაში ჩავქსოვე
სოფლის წყლული და ჭირიო...
ვერვინ შეატყობს იმასა,
უფრო იმიტომ ვსტირიო...
ჩემის ქამანჩის მამპარავს
მიწამ დაუხრას პირიო!..
მომაგონდება მისი ხმა
ველური, მაგრამ ლამაზი,
უსასყიდლოდა მჟღრინავსა
არ უნდა თქვენი აბაზი...
ავაჰმე, ჩემო ქარასხავ,
აღარ მამიხვალ ხელადა,
რომ შევიყარნეთ ძმობილნი
და გავიყარნეთ ველადა?!
ამოგაჟღერო, ტიალო,
ვაკვნესო მთა და ბარიო,
ქალს და კაცს მოსიცილეთა
ვადინო ცრემლის ღვარიო,
და ამოაგდოს შენმა ხმამ
ძლიერი ცეცხლის ქარიო,
იმან დაადნოს ალითა
სტამბულის რკინის კარიო!

[1886 წ.]

მესტვირის ჩივილი

ხელნაწერი: ავტოგრაფები: ლიტ მუზ., № 15633 (A) და № 22398 (B).

ნაბეჭდი: „ივერია“, 1886 წ. 13/VII, №151 (C); „თხზულებანი“, 1899 წ. (D).

სათაური: B-ში ჯერ ყოფილა: მტირალი მესტვირე, შემდეგ: მესტვირის ტირილი. დასასრულ, „ტირილი“ გადახაზულია და აწერია „ჩივილი“, ე. ი. საბოლოოდ აქაც გვაქვს: მესტვირის ჩივილი.

5 რად უნდათ] რად უნდა C. 6 ყოფილა: რა ფასად გაეყიდება, - შემდეგ ეს სტრიქონი წაშლილია და არის: არ არის გასაყიდია B. 7 უვერცხლოს] უმსგავსოს A; B-ში ყოფილა: ვერცხლით არ არის კაზმული. წაშლილია და წერია: უვერცხლოს, შეუზიკავსა. 8 სტრ. შემდეგ წაშლილია: ვის რად უნდარის B. 19 მომაგონდება] მამაგონდება B. 25 შევიყარნეთ] შავიყარნეთ CD. 28 ყოფილა: ვატირო, - გასწორებულია: ვაკვნესო B. 30 ყოფილა: სდიოდეს, - გადასწორებულია: ვადინო B. 31-34 აკლია CD-ში. 33-34 ყოფილა: სულ გადატუსოს, სადაც კი ღვარძლი, ეკალი არიო, - შეცვლილია: იმან დაადნოს ალითა სტამბოლის რკინის კარიო B.

ეს ლექსი დღევანდლამდე ცნობილი იყო მხოლოდ ნაბეჭდი ტექსტის მიხედვით, სადაც ბოლო სტროფი აკლია. ამ სტროფში ავტორი მოუწოდებს სტვირს, რომ მისმა ხმამ ამოაგდოს ძლიერი ცეცხლის ქარი და დაადნოს სტამბულის რკინის კარები. ცხადია, რასაც გულისხმობს ავტორი ამ სტრიქონებში. ისიც აშკარაა, რომ პოეტი ალეგორიას ცენზურის თვალის ასახვევად მიმართავს. მაგრამ ამ ხერხს, როგორც ჩანს, მაინც ვერ გაუჭრია, ცენზურას ეს სტრიქონები არ გამოპარვია და ამოუღია კიდეც ლექსიდან. ლექსის სრული სახე დაცულია ავტოგრაფებში, რომელთა მიხედვითაც იბეჭდება ეს ლექსი ამჟამად.

(სიმღერა)

თუ მამკლავ, ისევ შენ მამკლავ,
ქალავ, თავდახრით მცინარო,
დღეს ჩემის პირის მკოცნელო,
ხვალ სხვისთვის ძუძუს მჩინარო.
წყეული იყოს ღვთისაგან
ის დღე, როდესაც ვნახეო
შენი ფოფინა თვალები
და მოელვარე სახეო!..
შენშია ვნახე ქვეყნისა
სიკეთე, რაც კი არია;
შემოგნატრიდენ ზეცანი
და თავს გიკრავდა ბარია.
რად გინდა, ეშმაკის კერძო,
მასვა სასმელი მწარია?!
არ დაინდობა დიაცი -
მიწყივ ორპირი, ფლიდია,
როგორც სავალად ბეწვისა
ზღვას გადებული ხიდია.

1886 წ.

თუ მამკლავ, ისევ შენ მამკლავ

ხელნაწერი: ავტოგრაფი, ხელნ. ინსტ., ვაჟას ფონდი, № 40 (B).

ნაბეჭდი: ჟ. „თეატრი“, 1886 წ. 27/VII, № 30 (A).

ავტოგრაფში მოიპოვება ერთადერთი შესწორება ლექსის პირველ სტრიქონში. ჯერ ყოფილა: თუ მამკლავ, ისევ შენ მამკლავ, - შეცვლილია: შენს მეტი სხვა ვერვინ მამკლავს.

დამისხი, დამალევინე,
ე ღვინო ოხერ-ტიალი,
ეგება წაღმა ვიფიქრო
სოფლის უკუღმა ტრიალი!
ეგება გულის ვარამი
ჩავკლა მა ჯიხვის რქაშია.
თვალთ-წინ დამიდგეს ლამაზი,
ჟრჟოლა მამკიდოს ტანშია,
დეზი ვკრა ჩემსა ლურჯასა,
გადავერიო ზღვაშია.
თქვენთან ძაღლურად სიცოცხლეს
სიკვდილი მიჯობს ცდაშია;
ვერ მააწონებთ კარგს ყმასა,
რაც არ უჯდება ჭკვაშია!

1886 წ.

ქეიფი

ხელნაწერი: ავტოგრაფი, ლიტ. მუზ., № 15632 (D).

ნაბეჭდი: „ივერია“, 1886 წ. 6/VIII, № 170 (A); „თხზულებანი“, 1899 წ. (B); „ცრემლები“, 1909 წ. (C).

2 დამალევინე] დამალეინე D. 13 სიკვდილი მიჯობს ცდაშია] სიკვდილი მიჯობს ცაშია BC; სიკვდილი მიჯობს ცდაშია D.

ამ ლექსის შესახებ იხ. გორელი ხალხოსნის, ვაჟას ახლო მეგობრის ალ. გარსევანიშვილის მოგონება, გამოქვეყნებელი ს. ყუბანეიშვილის მიერ (წიგნში „ვაჟა-ფშაველა. დოკუმენტები და მასალები“, 1937, გვ. 133).

ალ. გარსევანიშვილის ცნობით, ეს ლექსი ვაჟას წაუკითხავს იოსებ დავითაშვილის საქველმოქმედოდ გამართულ სადილზე 1883 წ. გაზაფხულზე. იმ დროს ვაჟა გორის სემინარიის მოწაფე იყოო. ვაჟამ სემინარია 1882 წ. დაასრულა. ასე რომ, ალ, გარსენიშვილს თარიღები ეშლება. მაგრამ მაინც დასაშვებია, რომ „ქეიფი“ 1886 წელზე ადრე იყოს დაწერილი.

(პასუხად)

მე რო ტირილი მეწადოს,
თქვენ ვის რა გინდათ, ნეტარა?
ერთი იცინის, სხვა სტირის:
ესეთი არი ქვეყანა.
ვისაც არ მოგწონსთ ტირილი,
ის ნუ დასჯდებით ჩემთანა:
მტირალის სტვირის პატრონი
ფეხს როგორ გავსწვდი თქვენთანა?!
მაგრამ გავიგებთ ერთხელაც,
ვინ ახლო ვსდგევართ ღმერთთანა.

1886 წ.

სიმღერა (პასუხად)

ხელნაწერი: ავტოგრაფი, ლიტ. მუზ., № 15632 (A).

ნაბეჭდი: „ივერია“, 1886 წ. 12/VIII, № 174 (B).

ქვესათაური: „პასუხად“ B-ში არ არის.

თარიღი: 1886 წ. B.

5 მოგწონსთ] მოგწონთ B. 3 გავიგებთ] გაიგებთ B. 10 ახლო] ახლოს B.

ისეთი ვიყავ, ძმისაო,
როგორც შავი კლდე, სალია,
ვამბობდი, ჩემი ნებაა,
ჩემის გულისთქმის ძალია...
მაგრამა ვნახე ლაშარსა
ერთი ტან-მომცრო ქალიო,
იმ წბილასავით წვრილამა
გულში დამინთო ალიო.
ჯერ-კი პირდაპირ დამკვლია,
თვალს გამიყარა თვალიო,
გატეხა გულის საფარი,
გაუტეხელი რვალიო;
მემრე - კი გადამეთხია,
ვერ გაუკვლიე კვალიო, -
ღმერთმა დასწყევლოს დიაცი,
მემრე - ლამაზი ქალიო!
ვუბარებ, შუაკაცს ვგზავნი:
ქალ, ნუ მიმირბი შორადა,
შენგნით უხანჯროდ დაჭრილსა,
გული გამხდია ორადა.
რად დამჭერ, თუკი მორჩენით
არ გამიხდიდი მონადა?
თუ შენ ის გინდა, რო მომკლა,
გადავილიო კლდეზედა
და შენ ცბიერის თვალებით
შენს უნდავს ეჯდე გვერდზედა?
გკოცნიდეს, ინაბებოდე,
ღილებს გითვლიდეს მკერდზედა?!
კაცის ქალისგან დაჩაგვრას
არა სწერს ჩემი რჯულია;
დიაცის დაწუნებულსა,
სჯობს, რომ არ მედგეს სულია!
მკლავნიმც ნუ მსხიან ტანზედა,
ჭიათ დამიხრან გულია!..
მაშ ხმალს რად ვირტყამ წელზედა,
თავზედ რად მხურავ ქუდიო,
თუკი გავიგო სწორთაგან
ჩემზედ ნათქვამი ცუდიო?!
ვერ შამაშინებს ციმბირი,
ვერც ნაჩალიკი-სუდიო!
წავალ და სადაც ცქიფათი
ხევში საკრეფი წყალია,
იქ ჩამაილის თულუხით¹!
თინიბექაის ქალია.
უნდა გადვუხტე გზაშია,
სიტყვა ვესროლო ცხარიო,
დავტაცო გიშრის ნაწნავი,
გულს დავაბჯინო ხმალიო,
ცხენის გავაზედ მოვიგდო,
სდიოდეს ცრემლი მწარიო,
შუაღამისას ჩარგალსა
გადავიწერო ჯვარიო.
მემრე მოიდეს სადაოდ
თუნდა ოსმალის ჯარიო, -
ქალს არვის წააყვანინებს
ზაზულიაი ხარიო!

1886 წ.

__________________________

1. სპილენძის კოკა.

ფშავლის სიყვარული

ხელნაწერი: ავტოგრაფი, ლიტ, მუზ., № 15633 (C).

ნაბეჭდი: „ივერია“, 1886 წ. 7/IX, № 193 (A); „თხზულებანი“,1899 წ. (B).

1 ჯერ ყოფილა: ძმობილო, - გადასწორებულია: ძმისაო C. 7 წბილასავით] წბალასავით A, წმალასავით B. 11-12 სტრ. აკლია C-ში. 19 შენგნით უხანჯროდ დაჭრილსა] შენგან უდანოდ დაჭრილსა C. 23 თუ შენ ის გინდა, რო მომკლა] იქნება გინდა, წყეულო C. 25 და შენ] შენ კი C. 26 ეჯდე] უჯდე AB. 33. მკლავნიმც ნუ მსხიან] მკლავნიც ნუ მსხიან AB; მკლავებიმც ნუ მსხავ C. 33-34 სტრიქონები C-ში გვიან არის ჩამატებული. 39 შამაშინებს] შემაშინებს C. 43 ჩამაილის] ჩამაივლის AB. 45 გადვუხტე] გადუხტე AC; გადვუხდე B. 49 ცხენის გავაზედ მოვიგდო] მოვიგდო ცხენის გავაზე C. 53 მემრე მოიდეს სადაოდ] მემრე მოდავედ მოიდეს C. 56 ზაზულიაი ხარიო] ზაზულიაით ხარიო B; ზაზულიაი ხარიო C.

დაჰღონებულხარ, დედაო,
რას-რარა ჰფიქრობ შვილზედა,
ცრემლ რო ჩამოგდის მჩქეფარე
მაგ ხმელს, წაყვითლო პირზედა?
შენი გაზდილი მახარე
წევს მკვდარი კლდისა ძირზედა,
ეტყვიან დარიელასა,
ლაღის მდინარის პირზედა.
ნატყვიარი სჭირს გულშია,
სისხლი ამასდის ნჩქლევითა,
ხელში უჭერავ ფრანგული,
გადატეხილი ქნევითა.
შენს რძეს ვენაცვლე, დიაცო,
კარგი გაგიზდავ რწევითა!

ღამით მოგვადგა ურჯულო
იმ ვიწროებში მსხდომარეთ,
წინ-წინ ის გადაუფრინდა
ჩვენის გაწყვეტის მოლამეთ.
ხუთს კი დაუხშო ნათელი,
სხვანი ჩვენ თვითონ მოვმალეთ.
ზოგი კლდის ეხში შაგვიძვრა,
სხვათ გადალახნეს მთანია,
ყველამ კი გადააწითა
მთების ბალახი მწვანია.
ავსტეხეთ ხმლების წკრიალი,
თავზედ დავხვიეთ ალია.
ბევრი იტირებს ჩვენის მტრის
თმა-თაფლა, თეთრი ქალია!
დედილამ, ღვინოდ ვაქციეთ
ერთიან თერგის წყალია,
ზოგები დაშინებულნი
მთების ნაჟურმა დალია.

[1886 წ.]

_________________

1. შიკრიკი.

მაცნე

ხელნაწერი: ავტოგრაფები: ლიტ. მუზ., № 15623 (A) და № 15633 (ორი: B და C).

ნაბეჭდი: „ივერია“, 1886 წ. 14/IX, № 198 (D).

ქვესათაური: (შიკრიკი) C. ქვესათაურის ნაცვლად სქოლიოშია ჩატანილი სათაურის განმარტება: შიკრიკი AD.

B-ში ლექსი წარმოდგენილია მეხუთე სტრიქონიდან. დასაწყისი, რომელიც წინა ფურცელზე იქნებოდა, დაკარგულია (ეს არის ვაჟას ხელნაწერი კრებული, რომელშიაც იგივე ლექსი „მაცნე“ ერთი ლექსის შემდეგ განმეორებით კიდევ არის რატომღაც შეტანილი).

3 ცრემლ რო ჩამოგდის] ცრემლი ჩამოგდის C. 15-16 სტრიქონები B-ში შეცდომით ორჯერ მეორდება. 16 ვიწროებში] ვიწრუებში C. 21 შაგვიძვრა] შეგვიძვრა D. 25 ხმლების] ხლმების D. 26 თავზედ] თავზე B. 27 ბევრი იტირებს ჩვენის მტრის] ბევრი კი ამოტირდება B. 32 ნაჟურმა] ლაჟურმა D.

№ 15623 დიდი ზომის ფურცელია, შუა გაკეცილი, და „მაცნესთან" ერთად შეიცავს აგრეთვე მეორე ლექსის „ამირანის“ ავტოგრაფს. ეს ლექსები, როგორც ჩანს, ავტორს გაუგზავნია „ივერიის“ რედაქციაში და თან გვერდზე მიუწერია: „ეს ლექსი უკანვე გამოგვიგზავნეთ“, „ესეც უკანვე“ (იხ ლექსის „ამირანის“ კომენტარი, აქვე, გვ. 353).

(სიმღერა)

მთაო, შე შაუპოვარო,
რამ-რა გაგხადა შტერადა, -
დაჰყურებ ჭმუნვით ქვეყანას,
გადაქცეული ცქერადა?!

ის აღარა ვარ, ბიძაო,
რაც გინახივარ ძველადა,
მე ქვეყანაში მოვდივარ,
როგორც ბალახი ღერადა.

ვერც პურს ვსჭამ მოსვენებითა,
ვეღარც დავმჯდარვარ მღერადა.
შენ მე მიყურებ, მე - შენა,
ორნივე გავხდით შტერადა!

1886 წ.

მთაო, შე შაუპოვარო

ხელნაწერი: ავტოგრაფები: ხელნ. ინსტ., ვაჟას ფონდი, № 57 (A), ლიტ. მუზ., № 15633 (B).

ნაბეჭდი: „ივერია“, 1886 წ. 21/X, № 227 (C).

სათაური: მთას B.

თარიღი: 1886 წ. C.

A ავტოგრაფი და ნაბეჭდი (C) ზუსტად ემთხვევა ერთმანეთს, B კი განსხვავდება მათგან მრავლობითის ფორმებით: 5 ვარ] ვართ. 6 გინახავარ] გინახივართ. 7 მე ქვეყანაში მოვდივარ] ჩვენს ქვეყანაში მოვდივართ. 9 ვსჭამ] ვსჭამთ. 10 დავმჯდარვარ] დავმსხდარვართ. 11 შენ მე მიყურებ, მე - შენა] ჩვენ შენ გიყურებთ, შენ - ჩვენა. 12 ორნივე] ყველანი.

ქავთარი¹ სათიბს წავიდა,
ცოლს დააბარა ლელასა²:
„წამომიღოდი ხავიწი,
სამხრად პურსა ვსჭამ ხმელასა.“
იმ დღის ქავთარის ნათიბი
გაჰკვირვებია ყველასა:
უსომს ცელს გაფოთებული,
გრგვინავს და კივის ვაჟია,
მიელის წმინდის ხმიანდსა,
ხავიწს, ჩაწურვილს ჯამშია.
კარგია ერბო ტიალი,
ღონეს შეჰმატებს მკლავშია!

მზე დაიწურა გორის პირს...
არსად სჩანს დიასახლისი,
კუჭი გამგელდა საჭმლისად,
ქავთარს ელევა ხალისი,
ბუტბუტებს გაჯავრებული:
„რა იქნა ის საძაგლისი!“

ლელას დაფქული არ ჰქონდა,
წისქვილისათვის იარა;
დაღამდა ჯავრში, მაშინ-ღა
ბულალა³ ჩაიზიარა,
ერთან ჯამანი გამოფქვნა,
მთელი ტომარა კი არა.
სანამ ფქვილს პურად შეჰზელდა,
ქავთარმაც ჩამოიარა.
ცელ დერეფანში მიჰყუდა.
სახლის კარ შააჭრიალა.
ნაცარსა ჰქექენ ბალღები:
კუდურა⁴, ნენე ბღვრიალა⁵.
„დედა სადა გყავთ?“ - შასძახა,
თან ჭერმაც დაიზრიალა.
არ დაუცადა პასუხსა,
ზედ მუშტიც დაატრიალა.
„წისქვილში არი, მამაო“, -
კუდურამ დაიღრიალა,
აბასტად ბალღების ხრომა
კარისკე დაიგრიალა.

ქავთარი ნამცეცებს ეძებს,
სულ გადაჭყვენა ვარცლია.
საუბედუროდ, ტიალი
რაღა ამჟამად დასცლია?!
მარცხენას ყურეს მიჰმართა,
გადმააბუდა ხოკრები;
რა პურს არ შაჰხვდა, წიხლი ჰკრა,
ზედ დააყოლა თოხლები,
სულ ერთმანერთში არივა
მუტრუკ-თიკანი, მოზვრები.

ცოტა ხანს უკან ლელაცა
გაჩნდა კარებზედ კრძალვითა,
დაფქული იმ დღეს წმინდაცა
ხელში ეჭირა ჯამითა.
ქავთარი გადმეეტია
თავის დედაკაცს ჯოხითა,
ბოსლის წინ გაარბენინა
ერთის წიოკით, ფოხლვითა.
ცოლ-ქმარნი დაჭიმულები
გასწვრივ ბილიკზედ გადიან.
მისძახის ლელას ქავთარი:
„სხვანიცა მაგას სჩადიან?
ქმარს სამუშაოდ ჰგზავნიან,
თავად სოფელში დადიან?!.
შე ავის ძუძუთ გაზდილო,
რა ჰქენ, რა უყავ სამხარი?
სჯობს, შენისთანა რძე-ძაღლსა
რო გავუთხარო სამარი!“

მეზობლისაგან ისესხა
ბეჩავმა ლელამ პურია,
ქმარს შაუგორა კარჩიით:
„გაძეღ, დაგიდგეს ყურია!..“
ქავთარმა ხელი პურს სტაცა,
ჩაჩიქა ნიორ-წყალშია...
ვის აგონდება ხავიწი,
ვის-ღა გაუვლის თავშია?!

გამოძღა ჩვენი ქავთარი,
პირზედ ასცოცდა ღმინია,
ტუჩებს-ღა ილოკს ენითა,
როგორც მსუნაგი ფინია.
გადაეწვადა ფანდურსა,
დაჰკრა, დაიწყო ღიღინი;
პატრონის მხიარულებით
თხამაც დაიწყო კიკინი;
ანგელოზებმაც ცაშიით
გუნდად მაიღეს ბიბინი.
კარგს ქეიფზეა ქავთარი,
აღარას დასდვა წუნიო,
და დატრიალდა ოჯახში
ტკბილის საუბრის სუნიო.

[1886 წ.]

____________________

1 კაცის სახელია.

2 დედაკაცს ჰქვიან.

3. კაცის სახელია.

4. სახელია.

5. ბარად რომ „დაჭყეტილს“ ეძახიან.

დამშეული

ხელნაწერი: ავტოგრაფი, ხელნ. ინსტ., ვაჟას ფონდი, № 200 (C).

ნაბეჭდი: „ივერია“, 1886 წ. 16/X1, № 249 (A); „თხზულებანი“, 1899 წ. (B).

3 წამომიღოდი] წამამიღოდი B. 6 გაჰკვირვებია] გაჰკვირებია B. 11 კარგია ერბო ტიალი] კარაქი, ერბო ტიალი B. 12 შეჰმატებს] შაჰმატებს B. 18 ის საძაგლისი] მამაძაღლისი C. 25 შეჰზელდა] შაჰზელდა B; ჯერ ყოფილა: სანამ ფქვილს გამოაცხობდა, - შემდგომ გადასწორებულია: სანამ პურს გამოაცხობდა C. 26 ჩამოიარა] ჩამაიარა B; ჯერ ყოფილა „ჩამაიარა“, მაგრამ შემდგომ შესწორებულია და არის: „ჩამოიარა“ C. 27 დერეფანში] დერიფანში A. 49 ლელაცა] დედაცა B. 50 კარებზედ] კარებზე C. 53 გადმეეტია] გადმეეგცია B; ჯერ ყოფილა: გადმეეგება, შეცვლილია და არის:შამეეგება C. 56 ფოხლვითა] ფო£ლვითა AC, ფახვლითა B. 58 ბილიკზედ] ბილიკზე C. 69 კარჩიით] კარშიით C. 74 გაუვლის] გაულის A. 83 ცაშიით] ციდანა C. 84 მაიღეს] გაიღეს AB. 85 კარგს] კარგ A.

ავტოგრაფი მოთავსებულია დიდი ფორმატის ორფურცლიან თაბახზე. აქ უსათაუროდ წარმოდგენილია პატარა ნაწყვეტი პოემიდან „კოპალა“ („ია თალხ- კაბა ამოვა“), შემდეგ ასეთივე მცირე ნაწყვეტი „ბახტრიონიდან“ („მკვდარია უგრძნობი კაცი“) და ბოლოს - „დამშეული“, მე-13 სტრიქონიდან. ყველა ესენი წარმოდგენილია უსათაუროდ, ერთმანეთის მიყოლებით, ისე რომ, მხოლოდ ხაზებით არის გამოყოფილი.

შვილო, რად სტირი ნეტარა,
რა უბედობა გეწვია?
ჭირში ყოფნის დროს გაძლება
მუდამ ვაჟკაცის წესია!

ვაჟკაცს არ ჰშვენის ცრემლის ღვრა,
ქვითინი დიაცურადა.
მტერს ხმალი უნდა საფთხულად,
კვალზედ მიყოლა მგლურადა.

აგრემც ექმნები პაპაშენს
დღეგრძელიო და სრულიო,
ნუ დაისვენებ, ებრძოლე
მტერს, მინამ გიდგა სულიო.
შვილო, მეც ეგრე ვიყავი,
ეგ არის ჩვენი რჯულიო.

[1886 წ.]

პაპიჩემის ანდერძი

ხელნაწერი: ავტოგრაფი, ლიტ. მუზ., № 15633 (B).

ასლი: ლიტ. მუზ., № 20582 (C).

ნაბეჭდი: „ივერია“, 1886 წ. 30/XI, № 260 (A).

სათაური: პაპის ანდერძი B.

ლექსი შეტანილია ხელნაწერ ჟურნალ „ნაპერწკალში (C), № 2 (1887 წ. 23 იანვარს), იმ განყოფილებაში, რომელსაც ჰქვია „ცენზურის დარკვეული“.

2 პირველად ყოფილა: გეწია, - ვ შემდეგ აქვს ჩამატებული B. 8 ყოფილ: მტრულადა, - გადასწორებულია: მგლურადა B. 9 ექმნები] ექნები B. 13 ვიყავი] ვიცოდი B.

ქალავ, ის მიყვარს მე შენი,
თავს რომ დაჰკიდებ მელადა,
პირდაპირ ცქერას ვერ ჰბედავ,
ვაჟთ ცქერას იმჩნევ წყენადა.

დრო-და-დრო გაგეღიმება
გულის საკლავად, ნელადა;
უხმლო ხმალს იქნევ, უხანჯროდ
გულის გამხდარხარ მჭრელადა.

ჯერაც ატყვია ჩემს გულსა
შენგნით წყლულები ჭრელადა,
ოცგანაც კიდევ რომ დამჭრა,
ვერ გაგიხდები მტერადა!

[1886 წ.]

ქალას

ნაბეჭდი: „ივერია“, 1886 წ. 3/XII, № 262 (B); „თხზულებანი“,1899 წ. (A).

7. უხანჯროდ] უხანჯლოდ B.

(სიმღერა)

ვერას დამაკლებ, ვარამო,
რა გინდ გულს მჭიდო ბჯღალები,
თუ შენ მე დამაძაბუნო,
ნუმც მიტირებენ თვალები,
ღრუბლებში ელვად მნათობნი,
ხან-კი მიბჟუტვით მქრალები!

მიყვარხარ გულზე მწოლარი
ობლის საფლავის ქვებურა...
დაგლევ და დაგლევ, ვარამო,
ცივის მთის წყაროს წყლებურა.

ტყუილად იტყვის - კაცი ვარ,
თავზედა ქუდი მხურია, -
ის, ვისაც კარგის საქმისად
ვარამიც არა სწყურია!

[1886 წ.]

ვერას დამაკლებ, ვარამო

ნაბეჭდი: „ივერია“, 1886 წ. 2I/XII. № 277.

(საშობაოდ)

უცხო დაბრწყინდა ვარსკვლავი,
კლდის თავზედ დამცქერალია,
კლდის ეხში ჰკოცნის ბატარას
სხივ-მოფენილი ქალია.

გაჩუმებულა სამყარო,
შაყენებული წყალია,
ბუნების არსთა ყველათა
კლდისაკე ჰრჩებათ თვალია.

გადახალისდა ქვეყანა,
უცხო რამ იგრძნო ძალია.
„არ წავსწყმდებიო, არაო“, -
ბუნებამ დაჰკრა ზარია.

შავეთში გადაგდებული
ადგომას ჰბედავს მკვდარია,
მაცხოვრის შობა შაიტყო,
შავეთის ტყდება კარია, -

გახარებულმა ზეცამა
უხვად დაყარა ცვარია.
ტყდება მონების ბორკილი,
ეშმაკს დაუდგეს თვალია!

[1886 წ.]

ვარსკვლავი

ნაბეჭდი: „ივერია“, 1886 წ. 25/XII, № 280. „თხზულებანი“, 1899 წ. ტექსტი ორივეგან ზუსტად ერთნაირია.

ისევ ფშავის ხევს ვენაცვლე,
გულკეთილს, თავაზიანსა,
მის მთებს, მორთულებს ბალახით,
ძირს - ჭალებს, გორ-გურს ტყიანსა,
ველებს, მოხდენით დაქარგულს,
მის არემარეს წყლიანსა;
თამარ-დედოფლის ხატობას,
ჩვენს ლაშარის-ჯვარს მხრიანსა.
წყემს-და სამწყემსოს პატრონი
ფშავლებს არ მოგვცემს ზიანსა!

ჩემსა მიწა-წყალს ვენაცვლე,
იქისკე მრჩება თვალები.
რომ მოვკვდე, ვინ დამიტირებს,
მე აქ ვის შევებრალები?!
გულმა დაიწყო ღონება,
ტანზე ჩაიცვა შავები;
მომაგონდება ხატობა,
წითელ-პერანგა ქალები,
აშურმა-მათრახიანი,
ი სვილის-ფერა ფშავლები,
ტივის ხის სიმსხო, მოხდენით
ზოგ-ზოგს რო დააქვ მკლავები;
სამტროდ და სამოკეთეოდ
ვაჟნი ყველაად კარგები.
კიდეოთ გნახავთ, სწორებო,
აროთ სად დავიკარგები?!
შენ-კი გენაცვლე, ქალაო,
წითელ-პერანგავ, თმიანო!
მოხარშულს გიცნობ ლეგაი,
შენ ბატარქალი გქვიანო.
სხვას რად უზიხარ ცხენზედა,
ლაშარს რად მისდევ, ტიალო?!
რად არ მანდა ვარ თავ-მკვდარი?
სხვაზე ნუ გამცვლი, ქალაო,
კარგი გყევივარ ნაძმობი
…………………………..
ხუთნი დამეცნენ მარტუას,
ხუთნივე თათრის რჯულისა;
ოთხთ მაიწიეს ჩემზედა,
ერთი ცხვრის ფარას უვლისა,
ხელში მოვიგდე მაჟარი,
ჭირიმე იმის სულისა...
ერთს წითელ-წვერას დავტყლიშე,
დავაგლეჯინენ ყბანია,
ცხენზეით გადმეერია,
სისხლით შეღება მწვანია.
მეორესა ვკარ ხანჯარი,
გაფთხვნენ, გაიქცნენ სხვანია,
ვინღა დაეძებს ნადავლსა,
ნეტავ გაიგნონ გზანია!

კარგია ფშაველთ ხატობა,
გაიმართება შილინდი,
შილინდზე „გაუმარჯოზე“
ზედ გადაებმის ჯირითი.
ცხენების ნთქრევა-ბიბინით
მტვერი ცას მისწვდა ძირითი...
შაიყრებიან ფშავლები,
ლამაზ-ლამაზად ზრდილნია,
ისმის ფშაური სიმღერა,
ტკბილი ფშაური ლხინია.
სად არი მაშინ ბეჩავი
ლეგა ბატარაშვილია?
თვალ-გული გადამელია
გძელის მინდვრების ცქერითა,
გულს გავიგრილებ ხანდისხან
ტკბილის ფშაურის მღერითა.

ეს სამი წელი შასრულდა,
აღარ ვყოფილვარ ფშავშია,
მე რო ვერ დამისვენია
ვეღარც შინ, ვეღარც კარშია,
წავალ და არც დავბრუნდები,
ძმას გამოვგზავნი ცხვარშია.

[1887 წ.]

მწყემსის სიმღერა

ნაბეჭდი: „ივერია“, 1887 წ. 31/1, № 23 (A); „თხზულებანი“, 1899 წ. (B).

9 წყემს-და] წყემსს და A**. 30 ბატარქალი] ბატარქალა B. 49 გაიღონ] გაიგნონ B. 62 ბატარიშვილია] ბატარაშვილია A. 67 შასრულდა] შესრულდა B.

33-35 სტრიქონებს შორის ლექსს აკლია სარითმო სტრიქონი, მაგრამ მისი აღდგენა ნაბეჭდის მიხედვით არ ხერხდება, ლექსის ავტოგრაფი კი ჯერჯერობით მიკვლეული არ არის.

49 სტრიქონში ნახმარი „გაიღონ გზანია“ ფშაური იდიომატური გამოთქმა ყოფილა, ნიშნავს სწრაფად წასვლას (ალ. ჭინჭარაული, ვაჟა-ფშაველას ტექსტის დადგენისათვის: „მნათობი“, N 2, 1962,გვ. 172). რაკი ეს გამოთქმა სალიტერატურო ენისთვის უცნობია, ამან გამოიწვია მისი შეცვლა: „გაიგნონ გზანია“, - ასე იბეჭდებოდა დღემდე ყველა გამოცემაში.

(სიმღერა)

გულო, რას დაჰღონებულხარ,
რას იბურები ნისლითა?
განა სულ ესრე ვიქნებით
დაკრუნჩხვილები ყინვითა!
ჩქარა ზაფხული მოალის,
აყოვდებიან იანი,
გაიბანება წვიმითა
მთა და მინდორი მტვრიანი,
საფლავის ქვაზედ მოჯდება
ოფოფა სავარცხლიანი.
წერონიც გამოჩნდებიან,
დამამშვენებნი ცისანი;
გუგული-დ მერცხალიც მოვლენ -
ფრინველნი შორის გზისანი.
დასადნობია, დადნება
მთას თოვლი, ხევში ზვავია.
გამაიმტვრევა არაგვი,
გაზაფხულობით შავია,
მუქარით ანგრევს მიდამოს
გაბეზრებული, ავია.
მტკვარსაც ჩასძახებს მრისხანედ:
შენაც გაშალე მკლავია.
ცაც ხომ ხმას მოსცემს მაღლითა
მიწის სიცოცხლით ფუილსა,
მოსქდება წვიმა ხშირადა,
დაბლა მაიღებს შხუილსა;
ზედ დაეხვევა ელვაცა
შავის ღრუბლების ხუილსა.

გულო, ჩვენც სიცოცხლეს ვიგრძნობთ,
ლაღს მოვისურვებთ მღერასა,
ჩვენც შევუფერებთ კიჟინით
ყოვლგნივ ბუნების ლხენასა.
იმედი ბევრად სჯობია
უაზრო ბედისწერასა!

[1887 წ.]

გულო, რას დაჰღონებულხარ

ნაბეჭდი: ჟ. „თეატრი“, 1887 წ. 15/II, № 6-7.

ლექსის მე-13 სტრიქონი ჟურნალში დაბეჭდილია შეცდომით: გუგულად მერცხალნიც მოვლენ. ასევე 26-ე სტრიქონში შეცდომაა: მააღებს (აშკარაა, უნდა იყოს: მაიღებს). ეს ადგილები გასწორებელია წინა გამოცემის რედაქტორების მიერ.

ქალო, გნახე ფეხშიშველა,
გამაჰგოგდი ეზოშია;
გენაცვალე, კაკაბს ჰგვანდი,
მოსეირნეს ფერდოშია.

ვისი ძუძუ გიწოვნია,
იისა თუ ვარდისაო!
გენაცვალე, შავ-თვალწარბავ,
გულო ჩემის დარდისაო!
გამიგონე, სად მირბიხარ,
შე უჯიშოს გვარისაო?!

შენ თუნდ ფჩხილიც ნუ აგტკივა, -
სიკვდილს მივცემ სიცოცხლესა;
ერთხელ კიდევ დამენახვე,
ღმერთი დედას გიცოცხლებსა!..

[1887 წ.]

სამეფოს სიმღერა

ნაბეჭდი: „ივერია“, 1887 წ. 8/III, №49; „თხზულებანი“, 1899 წ.

ტექსტი ორივეგან ზესტად ერთნაირია.

ხევებში ჩაწვა ნისლები,
განზედ დაყრილან მთანია,
ერთურთზე მიმადლებულნი,
როგორც ერთგულნი ძმანია.

მთვარე ცას შემოსწყრომია,
წყალი ჩაჰხუის შორადა,
ტირილად მესმის ჩხრიალი
მისი ხევიდამ ორადა.
აგერა კიდევ იშხივლა,
სული ამოჰხდა სწორადა!

ნამი უმცვრევავ მწვანეზედ
ნისლებს ნასტუმრალთ, მრავალთა,
თან ნამის, სიოს მზიდველთა
შავთა, შავ-ფერად მავალთა.

შეჰკედლებიან მთათ სამზღვრებს
ორბნი, არწივნი ფრთიანნი;
გავსილა ფრინველებითა
მთების ლოგინი კლდიანი.

იმათაც დასძინებიათ
ნისკარტ-დაშვებით, მხრებითა,
წყნარად ჩამოდის ჯიხვები
ვიწრო ბილიკებ-გზებითა;
ბულულა გარინდებულა
ერთად პირ-ნათლის ძმებითა.

შავის მანდილით შეკრულა
ხევ-ხუვი, მთისა ყელები,
ცის ტატნად მისდევს მთის წვერებს
ნელ-სხივნი, როგორც გველები.

აღარსად ცეცხლი ანთია
მწყემსის ფარეხის პირშია...
შორს სამ აყმუვლდა ნადირი
ხშირის ჩონჩხების ძირშია.

აღარსად გუშაგები ჩნან
მთის პირთ დარაჯად მდგომარედ,
აღარც ნაკვანძი ბალახი,
მტრისა ნავალის მხსომარედ.

ვარსკვლავნი მთის წვერთ სწვევიან,
ეუბნებიან ნანასა:
თქვენს მტერსამც მაჰკლავს სიკვდილი,
ყელშიმც დასცემენ დანასა;
თქვენს მეტი არვინ გვიამბობს
ხმელეთის, წყლეთის ამბავსა.

მარცხნით გერგეტი ამდგარა,
მეფე მეფურად მზირალი,
მარჯვნით ბორბალა ერყევა,
როგორც ობოლი მტირალი...

აგერ ნისლებიც დაიძრა,
როგორც სულები მკვდრებისა,
ცაზე ვარსკვლავნი დაბნელდენ,
დაბლა - თავები მთებისა.

აღარა გამიგია-რა
აქ გასავალის გზებისა!..
მთათ სძინავთ, არ იღვიძებენ,
შიში არა აქვთ მტრებისა!..

[1887 წ.]

მთათ ძილი

ნაბეჭდი: „ივერია“, 1887 წ. 15/III. № 55

არწივი ვნახე დაჭრილი,
ყვავ-ყორნებს ეომებოდა,
ეწადა ბეჩავს ადგომა,
მაგრამ ვეღარა დგებოდა,
ცალს მხარს მიწაზე მიითრევს,
გულისპირს სისხლი სცხებოდა.

ვაჰ, დედას თქვენსა, ყოვებო,
ცუდ დროს ჩაგიგდავთ ხელადა,
თორო ვნახავდი თქვენს ბუმბულს
გაშლილს, გაფანტულს ველადა!

[1887 წ.]

არწივი (არწივი ვნახე დაჭრილი)

ნაბეჭდი: „ივერია“, 1887 წ. 2/IV, №69; „თხზულებანი“, 1899 წ.

ტექსტი ორივეგან ზუსტად ერთნაირია

(სიმღერა)

ნეტავი შენა, შავ-ნისლო,
შეუპოვარად მდინარო
ხან ქვეყნის დამბნელებელო,
ხან ზღვის უბეში მძინარო!
შენთვის ერთია ყოველი:
ვაკე, მთა-გორი, კლდენია;
შენ არ დაიშლი შენს წესსა,
თუმც ცრემლი ბევრი გდენია.
ვერ შეაფერხებს შენს სვლასა
მთელის ხმელეთის ძალია,
ვერც გვირგვინოსანთ ბრძანება,
ვერც ამოწვდილი ხმალია.
ზღვა ქშენით გამოგისტუმრებს,
ივლი, დასწვები მთაზედა,
მაღლით დაჰხედნებ ქვეყანას,
ფარს გადაიგდებ მკლავზედა.
ის ლაღნი ძენი კლდეთანი
ვაჟკაცს გეტყვიან ნანასა;
ლაშარის-ჯვარი ჩამოვა,
ყელზედ ჩაგიდებს შანასა;
აიწევ მხარ-ბეჭიანი -
ცრემლით მოგვირწყავ ყანასა,
გააძღებ კაცის შავს გუდას,
ხარებს მიუყრი ჩალასა.
თუ არ შენ, ერთურთს დავსჭამდით,
გულში დავსცემდით დანასა;
მამა ვაჟს მწვადად შესწოვდა,
დედა - ბატარას ქალასა,
ბატარას - ბაცქინტურელას,
უძუძურობით მთვრალასა.

[1888 წ.]

ნეტავი შენა, შავ-ნისლო

ნაბეჭდი: „ივერია“, 1888 წ. 21/1, №14.

(სიმღერა)

უფროც დაბნელდი, ღამეო,
ეგებ დავკარგო ბილიკი, -
კლდიდამ გადვვარდე წყალშია,
მორევს რომ გააქვს ლიკლიკი.
ეგებ დამძიროს მორევმა,
ქვიშაში დამეძინოსა,
წყალნი იმ არაგვისანი
უბეში ჩამედინოსა;
მესმოდეს დაულეველი
ზვირთების ჩქეფა, ზრიალი,
გასწვრივ-გასწვრივი შხაპუნი,
პირ-ქაფიანი ტრიალი;
ძმის საფლავზედა დებური
გულს მუშტის ცემა, ღრიალი,
წყლის მხევის ორაგულისა
ორკაპის ბოლოს შრიალი, -
ფშათი, იმ წმინდა წყლიანთი,
წვეთთა წკაპ-წკაპი, წკრიალი...

ნუ ეძებ გზასა, ლურჯაო,
ნურცა ჰღონდები ძმისადა;
მე თავი ჩამიბარებავ
ჩემის არაგვის წყლისადა.
თუ შენ ცოცხალი გადაჰრჩე,
წადი, დედაჩემს უთხარა,
რომ მოვკვდი უპატრონოდა
და არაგვი მაქვს სუდარა.
უთხროდი: „შენთვის, დედაო,
მაინც ხომ ვიყავ ურგები“.
არ დამიღონდეს, ვენაცვლე,
ცრემლი არ ღვაროს მწარია;
ერთი სანთელი დამინთოს, -
ისიც არამი არია
ჩემფერა შავ-ბნელ შვილზედა,
განაღამც გლოვა-ზარია?!

[1888 წ.]

უფროც დაბნელდი, ღამეო

ხელნაწერი: ავტოგრაფი, ლიტ. მუზ., №1059 (ალ ფრონელის არქივში) (B).

ნაბეჭდი: „ივერია“, 1888 წ. 7/II, №28 (A).

ხელნაწერი უსათაუროა, ნაწერია ფანქრით, საბლანკო ფერცელზე, რომელსაც აწერია: «Харьковский Дорожно-Винокурный Завод Д. И. Гуcева». ამ ფურცლის პირველ გვერდზე მოთავსებულია დ. გუსევის წერილი (რუსულად). ალექსანდრე ფეოდოროვიჩისადმი (ალექსანდრე ფრონელის - ყიფშიძისადმი), დათარიღებული 1888 წ. 14 იანვრით, უკან და მეორე ფერცელზე კი მოთავსებულია ვაჟას ორი ლექსის ავტოგრაფი: „უფროც დაბნელდი, ღამეო“ და „სადა ხარ, ჩემო არწივო“ (ავტოგრაფზე მიგვითითა ალ. გვახარიამ).

(სიმღერა)

მრწამს, მარად მიწამებია
მუდმივ სიცოცხლე სულისა,
კარგისა, ქვეყნის მოყვარის,
ქვეყნის ბედისგან წყლულისა.

მრწამს, ფერფლნი კარგის გულისა
ქარმ რო გაფანტოს ხმელადა,
თვითოში მაინც ენთება
ტიალ-სურვილი ცხელადა, -
ავის მჩაგრავად, კეთილის
მუდამ იქნება მცველადა;
ბეჩავის, გაჭირებულის
მომხმარედ, მეშვლად, მხსნელადა.
კარგს გულს არა ჰკლავს ბუნება,
თან დააქვს ძველის-ძველადა!

[1888 წ.]

მრწამს, მარად მიწამებია

ხელნაწერი: ავტოგრაფი, ლიტ. მუზ., № 15624 (B).

ნაბეჭდი: „ივერია“, 1888 წ. 16/II, № 35 (A). B-ში, ნაბეჭდთან შედარებით, ზედმეტია რვა სტრიქონი ლექსის დასაწყისში:

კიდეც რომ დავლპე საფლავში,
დამიწდეს გული, გონია,
რომ დამეკარგოს ერთი რამ,
ძმისაო, - არა მგონია.

რა ვქნა თუ მონაწილე ვარ,
ბუნებავ, შენის ქშენისა,
არ უნდა მოკვდეს ლამაზი
არსი კაცობის ჩემისა.

ლექსის უკანასკნელი სტროფის პირველი ორი სტრიქონი ავტოგრაფში შემდეგ არის ჩამატებული.

(სიმღერა)

სადა ხარ, ჩემო არწივო,
გულზედ ნისკარტი დამკარა,
გულიდან სისხლი მადინე,
თვალიდან ცრემლი ანკარა!

დავწუხდი ტირილისაკა,
ცრემლი არ მეკარებისა;
გული შაჭამა ვარამმა,
არავის ებრალებისა!

[1888 წ.]

სადა ხარ, ჩემო არწივო

ხელნაწერი: ლიტ. მუზ., № 1059 (B).

ნაბეჭდი: „ივერია“, 1888 წ. 18/II, № 37 (A).

ხელნაწერი უსათაუროა, ნაწერია ფანქრით, ა. ფრონელისადმი (ყიფშიძისადმი) მიწერილი წერილის უკანა ფურცელზე (იხ. შენიშვნა ლექსისა „უფროც დაბნელდი, ღამეო“).

3 გულიდან] გულიდამ B. 4 თვალიდან] თვალიდამ B. 5 ტირილისაკა] ტირილისაგა AB**. 6 ცრემლი] ცრემლები A. 7 შაჭამა] შეჭამა B.

„დავწუხდი ტირილისაკა“ ნიშნავს: ტირილი მომენატრა, ტირილი მინდა. (შდრ. „ქერის პურისკე დავწუხდი“ ლექსში „მთიელი ბავშვი ქალაქში“).

თქვენ რომ არ გვყვანდეთ, ქალებო,
რა იქნებოდა ქვეყანა?
ვისაც რაც უნდა, ისა სთქვას,
მე-კი გადარებთ მზესთანა.

ბნელს გულში სხივი ჩადგება,
როს თქვენა გხედავსთ თვალია,
ავსდგები თქვენსა საცქერლად,
კიდეც რომ ვიყო მკვდარია;
დატრამლდეს გულისთქმასთანა
ყველა ბუნების ძალია!..

კარგნი, ქართულად ჩაცმულნი,
გამაჰგოგდებით წყნარადა,
ან-თუ დასხდებით მწყაზარნი,
ვით ტრედის გუნდი ფარადა...
თუმც ხშირად თქვენი შვენება
კაცებს გვექცევა ძმარადა, -
მაინც მაყვარებს თქვენს თავსა
ეს გული ძალის-ძალადა!

[1888 წ.]

ქალებს

ნაბეჭდი: „ივერია“, 1888 წ. 20/II, № 60.

თქვენნიმც თვალნ დამიტირებენ,
სწორებო, გენაცვლენითა,
ნეტავი მენა, თუ მიწა
მეღირსა თქვენის ხელითა!..

აქ ნუ გამწირავთ, წამიღეთ,
ჩემს ადგილს მიმაბარეთა;
გზა-გზა ქურდულად მავლიეთ,
ნაბადი წამაფარეთა;
ჩემთ მამა-პაპათ გვერდითა
სამარე გამითხარეთა;
სიცოცხლით ჩამწარებული
მკვდარ მაინც გამახარეთა.

დამცქერდეს დიყელის გორი,
ინოს მთა ჭიუხიანი,
ყინჩად ნაღრანტი აქა-იქ,
ხევები შალდაყიანი.
ხმალიც თან ჩამაყოლოდით,
ჩემი ფრანგული ფხიანი.

ქალს, თვალ-შალშავას უთხროდით,
მალე მაიჭრას თმანია,
შავეთში კელაპტრად მინდან,
რო გავიკვლიო გზანია.

ხომ იცით, უთვისტომო ვარ,
მამგონე არა მრჩებაო;
ვინ აიტკივებს ჩემთვის თავს,
დღეში ათასი კვდებაო!

ჩემ სარჩო-საბადებელი
მიმირთვით თამარ-ნეფესა¹.
გენაცვლეთ, ნუ მამიმშიებთ
ბროლას, თეოზე მყეფესა.
რო შაიყარნეთ ციხე-გორს,
ან ლაშარს დავლათიანსა,
ფშავლებო, მამიგონოდით,
დიდს არას მოგცემთ ზიანსა!

[1888 წ.]

______________________

1. სალოცავია.

მწყემსის ანდერძი

ნაბეჭდი: „ივერია“, 1888 წ. 6/1V, № 73.

„ივერიაში“ კორექტურული შეცდომის შედეგად იკითხება: მე-19 სტრიქონში-თვალ-შავშალას (გასწორებულია: თვალ-შალშავას; შალშავი მოცვს ეწოდება მთაში); 30 სტრ. გამიგონოდით (გასწორებულია: მამიგონოდით). ორივე შესწორება წინა გამოცემის რედაქტორთ - ალ. აბაშელსა და ა. შანიძეს ეკუთენის.

მიწა მაირთო მწვანითა,
გაღმა აჭრელდა ქედები;
სხვარიგს ფერს იდებს ცა-მყარი,
ჩამოდგა წვიმის სვეტები.
გათბი, გულ-ცივო ქვეყანავ,
მზის პირს მიუპყარ გვერდები;
მიწის დუშმანო ყინვაო,
არც ახლა აიხვეტები?!
სიმღერავ, ველად გამოდი,
გულში ნუ დაიკეტები!

წეროთაც გადაიარეს,
მერცხალიც მოფრენილაო;
ოფოფა სავარცხლიანი
იმათ მოუძღვა წინაო,
ამოჩენილან ყვავილნი,
წითელ-ყვითელან ქალანი,
უხდებათ დაკუპრვილებსა
მანდილ-გრეხილნი, კაბანი.
ია ბექურში გვიცინის,
ჟუჟუნა წვიმით ნაბანი.

არაგვმა ლახტი აიღო
ამირანისა, რა ხანი;
მილეწ-მოლეწა კლდეები,
მტკვარს გაადინა ჯახანი.
კართანას¹ ფარი წაართვა,
ჟინვანს მოჰგლიჯა ჩაჩქანი;
დევები გაფთხნენ, გაიქცნენ,
გადმოუყარეს აბჯარი;
მოქიშპე არ გაუშვია,
რო არ დაეცეს ხანჯარი.
მუხრანის ველზე მიცურავს
თავ-აღებული კანჯარი.
დამთვრალა სატიალეი,
მთას თოვლი დაულევია;
ორწყალში ჩამასწევია,
თათრის ჯარ დაულევია.
ბასრის გორდაის ცემითა
კლდეები გაულევია;
მთით ბარად ჩამოვარდნილა,
გზა მტკვრისკე გაუკვლევია.

თავის ბუნების ყმა რო ხარ,
არაგვო, იდღეგრძელია!
შენის ვეფხურის ტევებით
გულს წყლული გამიმთელია.
გულით ხომ გხედავ, თუ თვალით,
ვაჟო, ვერ დაგინახეო:
გენაცვლე, მთანი და კლდენი
შაგნებით შამინახეო.

[1888 წ.]

______________________

1. ადგილია.

გაზაფხული (მიწა მაირთო მწვანითა)

ნაბეჭდი: „ივერია“, 1888 წ. 21/IV, № 86

ნეტარ რატუ არ ვიმღერი,
სტვირთან რა მაქვის საწყრომი,
რატომ არა ვსწმენდ გულს ჟანგსა,
არ ვიტყვი, რაც მაქვს სათქომი?!
მე ხომ მოკლე მაქვ სიცოცხლე,
ცივი მიმელის სადგომი.
რაც ვისა ჰსურდეს, იყბედოს,
მე მოვიხადო ვალია,
ცოტად დაეტყოს მიწასა
მთაში გაზდილის კვალია,
ერთს მაინც ჩემსა მოძმესა
მოუწყლიანდეს თვალია.
სამღერლად გული ბოჟირობს,
რამდენი ცოდვა-ბრალია!
კიდევ იღვიძებს გულშია
მიძინებული ძალია.
მინდა შავეთში მომღერალს
სტუმრად მწვევიყვნენ მთანია,
თან კლდენი შავგვრემანანი, -
მთების მამშვენნი ძმანია;
იანიც მინდან მტირალნი,
ძველ-კაბიანნი დანია.
მორცხვთა, უმზაკვროთ, უგესლოთ
მხრებს უმშვენებენ თმანია,
გულს ნალახვრს, ჩამოდაგულსა
დაჰყრიათ ცრემლთა ცვარნია.

ყველასგან დავიწყებულო,
ბულულავ, შენცა მნახია,
ველად ველურად გაზდილი
მიჩვენე შენი სახია.
რად ეტანები მაღალ მთებს,
არ გნახო, შენზედ ახია!
რად არ მოსდიხარ სოფლის პირს,
ყველამ დაგიგოს მახია?!
ძალუმად მიყვარს, ობოლო,
შენი იერი მკვახია.

არწივნო, ცის პირთ მავალნო,
ძვირად მნახველნო ბარისა,
დოსტოღრივ მჭრელნო ღრუბლების,
თანაც მზიდველნო ქარისა,
თქვენის დასწრებით ამშვენეთ
მღერა ფიქრების მწარისა.

[1888 წ.]

წადილი

ხელნაწერი: ავტოგრაფი, ლიტ. მუზ., № 15632 (B).

ნაბეჭდი: „ივერია“, 1888 წ. 13/VIII, № 170 (A).

სათაური: სიმღერა B

B-ში 1-2 სტრ. ყოფილა: ნეტარ რას გავჩუმებულვარ, დედასთან რა მაქვს საწყრომი, - შემდეგ გადახაზულია და შეცვლილია ისე, როგორც ნაბეჭდშია. 9 ყოფილა: მაინცა, - გადასწორებულია: მიწასა B. 12 სტრიქონის შემდეგ ზედმეტია: ურჯულოს სამუქაროდა წმინდად გალესოს ხმალია B. 13 პირველად ყოფილა: დედას ვუმღერო კარგი რამ, - შემდეგ გადასწორებელია: მინდა ვიმღერო კარგი რამ; დაბოლოს არის: სამღერლად გული ბოჟირობს B. 14 ყოფილა: დამღონებია, ბრალია!- გასწორებულია: რამდენი ცოდვა-ბრალია! B. 15 ყოფილა: გამოვაღვიძო, - გასწორებულია: კიდევ იღვიძებს B. 17 შავეთში მომღერალს] გულმოკლულს მომღერალს B. 25 გულს ნალახვრს, ჩამოდაგულსა] გულს მსგავსს ღვთაებისასა B. 35 ობოლი] მარტუავ B. 39 ყოფილა:. ჰაერის პირდაპირ მჭრელნო, - გადაკეთებულია: დოსტოღრივ მჭრელნო ღრუბლების B.

(ძველი ამბავი)

რა გაარჩიოს აქ თვალმა:
მზის სხივს ვერ ჰნახავ ვერ-როდის;
არც დილა არი, არც ღამე,
არც-როდის მთვარე ამოდის.
ისმის საზარო ხმა რამე,
ჩანჩხზე ჩქაფუნი მდინარის;
კვნესა და ოხვრა ერთგვარი
იმ არემარის მძინარის;
ამ დაულეველს გმინვასა
უშანთავ ფერი მაღლისა.
კუპრით ნაბარდნი დამდგარან
ტყენი და მთანი გაღმისა.
რა საშიშია აქ ყოფნა,
ერთს წამს დარჩომა კაცისა:
გულს და გონებას წაგართმევს
ხელი ბნელეთის მტაცისა;
გაქვავებული დაჰრჩები,
ნაკუწად კლდისა სალისა.

აქ შენ ხორციელს ვერ ჰნახავ,
არც-როს ფრინველნი ფრინავენ;
არც-როს ღრუბელნი გადმოვლენ
და აქ ნამს არა სწირავენ;
არც ჯიხვნი აიშლებიან,
არც-როს მთიბლები გვრინავენ.
მიკვირს, მაშ, აქ წყალს რა უნდა
ეგრე ხმიანს და მტირალსა,
რად არ დაუნთქავ უკუნეთს,
შაუბრალებელს, მძვინვარსა?!
იტყვიან მკვდართა ცრემლადა
საფლავებშიით მდინარსა.

რა დიდი სასაფლაოა,
რა ბევრნი დახოცილანო,
ქალაქი აუშენებავ,
გვერდი-გვერდ დაწოლილანო,
სიცოცხლით მოუთავსებნი
სიკვდილით მოთავსილანო.
აღარა სძრახვენ ერთურთსა,
სამტროდ არ აძრახდებიან.
ლეში უჭამავ ჭიათა,
ძვალნიც ხომ დამიწდებიან.
სულთა სიკვდილი არ ითქმის,
დრო და დრო აიშლებიან,
ხელს უკიდებენ ერთმანეთს,
მთა-ველად გაიშლებიან;
ჩამოივლიან თავ-თავქვე
ხელგადადებით ერთიან;
ტირიან ქალებურადა,
ცრემლნი ცრემლებსა ერთვიან.
„ღმერთიმც უშველის ცოცხალსა,
ქალსა თუ ვაჟსა - ყველასა,
ვინაც ძმის სამოღალატოდ
არ გასძრავს ხელს და ენასა.
............................................
მამულ-დედული ჩვენია.
ნეტავინ ღვთისა მადლითა
მაინც გვრჩენიყვნეს ძენია,
ეგებ სანთელი აენთოთ -
მკვდართ საიაღო ძღვენია,
ანამც სახელი შაედვათ,
ბნელეთელთ მოსალხენია“.

ტირილით დაღალულები
ისევ მიჰმართვენ მიწასა,
ზოგი ლოდს გულზედ იფარებს,
სხვანი ღორღსა და ქვიშასა.
მეტი იმათ ხელთ რა არი,
რა მზე მაუვათ მთისასა?!
მთან აიწევენ ფერცხლებსა,
ასტეხენ შფოთვა-გმინვასა...

[1888 წ.]

ბნელეთი

ნაბეჭდი: „ივერია“, 1888 წ. 17/IX, № 194 (თვითონ გაზეთს შეცდომით აწერია № 193).

ლექსის ავტოგრაფი არ შენახულა. პირველნაბეჭდში კი იგი დაზიანებული ჩანს: 52-ე და 53-ე სტრიქონებს შუა უნდა აკლდეს ერთი (ან რამდენიმე) სტრიქონი, რაც მრავალწერტილით გვაქვს აღნიშნული.

მუტრუკი მიტომ მუტრუკობს,
დედა ჰყოლია ვირიო.
კაცი ბეჩავის მჩაგრავი
სად გაგონილა გმირიო!
გაიგე ავი და კარგი:
შაუფეროდე ყველასა;
ნუ მიენდობი, ერიდე
კაცს გაიძვერას, მელასა.
ოღონდ ვაჟკაცი ვარგოდეს,
რა უშავ ჩოხის ძველასა.

[1888 წ.]

* * * (მუტრუკი მიტომ მუტრუკობს)

ნაბეჭდი: „საქართველოს კალენდარი“, 1889 წ. (ცენზურის ნებართვა კალენდრის დასაბეჭდად მიღებულია 1888 წლის 6 ივნისს).

მზეო, რა ცოტა ხანს გხედავთ,
რა მალევ დაგვემალები!
უცდი მზის ჩასვლას, სიბნელევ,
მოხვალ, თავს დაგვეფარები.
გვიან მოგვიხვალ, ზაფხულო,
მალევე დაგვეთხოვები.
მაღალო სასოვეთ-თავო¹,
გაგყინავს, დაგვეთოვნები!
მალედავ დასდებს თვირთვილსა,
ფოთოლნი ჩამოცვივიან;
მოდიან გულხელ-დაკრეფით,
ჩამოსვლით ჩამოტირიან.
დასჭკნები, ქალო ლამაზო,
კავები ჩამოგცვივიან.
მაშინ მითხროდენ, შენთვისა
ვინ ნახეს ატირებული?!
მიწად იქცევი, ვაჟკაცო,
წადილით ახირებული.
მამგონედ საფლავს გიჩრდილავს
შამბნარი აყვირებული.
კეთილს თან დასდევს მოსისხლედ
ბოროტი აბირებული!

[1888 წ.]

____________________

1. მთის სახელია.

მთიულის სიმღერა

ხელნაწერი: ავტოგრაფი, ხელნ, ინსტ., ვაჟას ფონდი, № 57 (B).

ნაბეჭდი: „ივერია“, 1888 წ. 21/X, № 220 (A).

სათაური: სიმღერა B.

21 მოსისხლედ] მოსისხლე A.

აბა, შავხედნოთ ქვეყანას:
ძირს ვაკე, მაღლა მთებია;
ზოგან ხევები, სხვაგან ტყე,
კლდედ მიუვალი გზებია.
რამდენჯერ დავფიქრებულვარ,
გულშიაც ცეცხლი მნთებია;
სხვაზედ ვერაზედ დავმდგარვარ,
მარტო ეს მიფიქრებია:
ღმერთი რო კაცსა გააჩენს,
თანვე დაუწერს ბედსაო,
ზოგს მისცემს ბატონობასა,
სხვას-კი დაუხრის ქედსაო.
ვენაცვლე უფლის სახელსა,
ჩვენს დამბადებელს ღმერთსაო:
ღმერთმა დამბადა მუშადა,
იმან მიკურთხა მარჯვენა,
უნდა ვხნა, ვთესო, ვიშრომო
და გამოვკვებო ქვეყანა.

ალალის ოფლით ნაშოვნსა
ლუკმას ვსჭამ გემრიელადა:
ვიცი, რომ ჩემი შრომაა,
ჯაფით მოსული ხელადა;
დაღალულს ქვა რო მაჭმიო,
მომეჩვენება ქადადა.
ბედნიერი ვარ, ოღომც-კი
ქვეყანამ მიცნოს კაცადა.
კაცი ვარ, მენაც კაცი ვარ,
ვაჟკაცი ნამუსიანი;
ცხვარი და ძროხა ბევრი მყავ,
სახნავი სასუქიანი;
ზღვადა დგა ჩემი ყანები,
ყანები თათუხიანი;
საქერეს ქერი მითესავ,
ქერია ჩარათიანი,
სავსე კოდები მიდგია
ყველიან-კარაქიანი.
ბევრს აძღებს ჩემი მარჯვენა,
მარჯვენა ბარაქიანი!

უფალს აუნთებ სანთელსა,
გლეხურად შავეხვეწები;
იცის, გლეხი ვარ, შემინდობს,
თუნდაც დავაკლო წესები.
ვერთგულობ მამა-პაპასა,
იმათში მიდგა ფესვები.
სუყველა თავისი მაქვის,
სხვებისას არას ვეხები.

[1888 წ.]

გლეხის სიმღერა

ხელნაწერი: ავტოგრაფი, ხელ. ინსტ., ვაჟას ფონდი, № 151 (B).

ნაბეჭდი: „ივერია“, 1888 წ. 8/XI, № 235 (A).

ავტოგრაფი შავია. პირველად ლექსის სათაური ყოფილა „მუშის სიმღერა“, რომელიც ასე იწყება:

ღმერთმა მიკურთხა მარჯვენა,
თვითონ დამბადა მუშადა...
უნდა ვხნა, ვთესო, ვიშრომო.

შემდეგ ეს სტრიქონები სათაურთან ერთად წაშლილია, ლექსი ხელახლა არის დაწყებული და სათაურიც შეცვლილი აქვს: „გლეხის სიმღერა“.

2 სტრ. დასაწყისში წაშლილია: ზოგან. 3-4 ყოფილა. ზოგან ტყე არის, ზოგან კლდე, ბარად სავალი გზებია, - შეცვლილია ასე: ზოკან ხეები, სხვაკან ტყე, კლდედ მიუვალი გზებია. 10 პირველად ყოფილა: თანვე, - შემდეგ შეცვლილია და სწერია: მაშინ, - ბოლოს ისევ აღდგენილია პირველი ვარიანტი: თანვე. 20 ყოფილა: ლუკმას რა გემრიელადა, - შესწორებულია: ლუკმას ვჭამ გემრიელადა. ამის შემდეგ წამლილია ერთი სტრიქონი: არმად ნაშოვნსა სიმდიდრეს. 22 სტრ. შემდეგ წაშლილია:

დაღალულს ქერის ფხროკაი
მე მიმაჩნია ქადადა...
მე რომ გემრივლად პურს შავსჭამ
ვადაქცეული მადადა,
სხვა ვინ იამებს ისე პურს,
ჩემებრ გაძღება ან რადა?!

ამ წაშლილ ნაწყვეტში მეორე სტრიქონი ჯერ ასე ყოფილა: არ მეჩვენება ხმელადა; უკანასკნელი სტრიქონი კი - ასე: ან ვინ რა საით გაძღება.

25 ჯერ ყოფილა: ოღონდაც, - გადასწორებულია: ოღონდ კი. 27 სტრ. შემდეგ წაშლილია: ავკარგის ვიცი გარჩევა. 31 ყოფილა: მიწები, - შემდეგ შეცვლილია: ყანები (ასევე 32 სტრიქონშიც). 31-32 და 33-34 სტრ. ავტოგრაფში წარმოდგენილია შებრუნებული რიგით, თანაც პირველად ლექსი აქ ყოფილა დამთავრებული, რასაც ადასტურებს ავტორის ხელმოწერა: ვაჟა-ფშაველა. მაგრამ შემდეგ ხელმოწერა წაშლილია და ლექსი ისევ გრძელდება.

36. ყოფილა: დოვიან-კარაქიანი, - შესწორებულია: ყველიან-კარაქიანი. 37 ჯერ ყოფილა: ბევრსა სძლებს ჩემი მარჯვენა, - შემდეგ შეცვლილია: ბევრს აძღებს ჩემი მარჯვენა. 42 სტრ. შემდეგ წაშლილია:

მტკიცე ვარ, მამა-პაპური
არ გამიყიდავ რჯულია...
უნდა ვიცხოვრო იმათებრ,
მათებრ დავლიო სულია.

43 ვერთგულობ] ვერდგულობ. 44 ყოფილა: იქ არის ჩემი ფესვები, - შესწორებულია: იმათში მიდგა ფესვები. ამის შემდეგ წაშლილია სამი სტრიქონი:

წუღას არ ვიცომ, გლეხი ვარ,
ქალმებში მიდგა ფეხები.
მითც კიდევ თქვენი ძმა მქვია.

45 ყოფილა: სუყველაფერი ჩემი მაქვს, - შესწორებულია: სუყველა თავისი მაქვის.

ავტოგრაფის ჩვენებათა მიხედვით პირველნაბეჭდ ტექსტში შევასწორეთ რამდენიმე ფორმა: 1 შევხედოთ] შავხედნოთ; 37 აძღებს] აძღობს.

იმავე ფურცელს, რომელზედაც „გლეხის სიმღერას“ ავტოგრაფია მოთავსებული, ლექსის სათაურის ზემოთ, მარჯვენა კუთხეში ვაჟასავე ხელით აქვს შემდეგი მინაწერი: „მომავალს კვირას მირზას ქალის ჯვარის წერა დამავალეს ქალის პატრონებმა“. მომდევნო ფურცელი შეიცავს ვაჟას ეთნოგრაფიულ ჩანაწერებს.

გული გავლესოთ გრძნობითა,
საცაა დაჰკრავს ნაღარა;
ერთი დავსძახოთ ქართულად,
ხვალ არ გვეცლება, აღარა;
ხვალ გვინდა ცემა მტრისადა,
ხმლის ქნევა, ფარის ფარება,
შავის, შავხალის ხანჯრისა
მტრისად გულ-ღვიძლში ტარება,
სისხლის სმა ღვინის მაგივრად,
ცხენთა ფიცხელთა მალება.

დაე, იტირონ დედათა
შვილთა ლაშქარში წასვლაზე:
ან ვისახელოთ, ან გავწყდეთ
ომში პირველად ჩასვლაზე.
იხილოს მიწამ მშობელმა:
გული გვაქვს პაპათეული,
სისხლი გვიფუის ძარღვებში, -
სისხლი ლაშქრობას ჩვეული,
მკლავიც გვაქვს შამქორს ნაცადი,
არა ვართ გამორჩეული!

[1898 წ.]

ომის წინ ჯარის სიმღერა

ნაბეჭდი: „ივერია“, 1888 წ. 24/ XI, № 247.

ბრალია გიგის სიკვდილი,
ფშაველნ ნუმც გაიგონებენ:
შაიყრებიან ციხე-გორს,
ლაშქრობას მაიგონებენ.
გულზე ეკალი დაესხმისთ,
მტერს ვეღარ დაიმონებენ.

- გიგი სადა გყავთ, ფშავლებო,
ან იმის ცხენი ტიალი?

- გიგის თოფ დაჰკრეს ქისტებმა,
სისხლმა დაიწყო წკრიალი.
აღარ აცალეს რჯულ-ძაღთა,
ფრანგულს გაეღო კრიალი.
გვენახა არწივის მოსვლა,
წეროთ დაქსაქსვა, გრიალი.
დაგენატრებათ, ფშაველნო,
გიგის ფრანგულის ტრიალი.

ახადს გავსთხარეთ სამარე
შავგვრემანაის ბიჭისა.
ცოლს გავუგზავნეთ იმისას
ლურჯი პერანგი გიგისა.
გიგის ლურჯაი ბაგას ჰბავ,
თვალით ცრემლები მისდისა,
ტოტს უცემს მხარ-კვერიანი,
ზურგი დაღარა მიწისა.
- ხმალი რას შვრება გიგისი,
ფრანგული გველის-პირისა?
- სამჯერ იღვრება დღეშია,
უგიგიობას სტირისა.
- ცოლი რას ამბობს გიგისი,
ქალი ლუხუმათ ბერისა?
- ქმარს ეძებს მოშინაურეს,
არ-მიმდევარსა მტერისა.
- დედამ რაღა სთქვა ჯავარამ
შვილის სიკვდილის თქმაზედა?
- გონთით გადვარდა ბეჩავი,
ხელი იტაცა თმაზედა,
შუა გახია მანდილი,
ხორცი იგლიჯა ტანზედა.
ვეღარ გაუძლო ვარამსა,
დანას დაეჭრა ფხაზედა.
- მამამ რაღა სთქვა თინიბექმ,
ამბავ რო უთხრეს შვილისა?
- გულ ჩაიმჯიღა, ჩაფიქრდა,
ალი აჰვარდა პირისა:
„რად არ აცალეს რჯულ-ძაღთა
ვეფხვს ერთხელ გასმა კბილისა?
მოკლან, თუ მოკლეს, რაღა ვქნა,
წეს ეგ არიო გმირისა!“
- შვილმა რაღა სთქვა მახარემ,
ვაჟკაცმ წვერ-შამამავალმა?
- ზავთი დაიდვა, როგორაც
ღრუბელმ ცას გამამავალმა;
სამტროდა ჰლესავს ფრანგულსა,
სისხლი აიღოს მამისა,
შაღებოს ქისტის სისხლითა
ქერა ულვაში ბრძამისა.
- რვალი სადღაა გიგისი,
სამკლავე, საფუხარია?
- ომში ურვალოდ ჩავიდის,
მეხად ცით ნაქუხარია.

[1888 წ.]

გიგი

ნაბეჭდი „ივერია“, 1888 წ. 4/XII, № 256.

გულზედ ისარი დამასვა
ლერწამ-ტანამ, შავ-თვალამა,
გამაბრუა, მუხლი მომჭრა
კლაკნიამ, ხშირ-წამწამამა.
იმ დღეს შევხვდით ერთმანეთსა:
დამინახა, დავინახე;
დიდხანს მსურდა გულგამსჭვალულს,
რომ მესინჯა მისი სახე,
ნაცნობობით მისალმება,
ახლოს მისვლა გავიძრახე,
მეც დამრცხვენდა, ქალსაც შეჰრცხვა,
არ იქმნა, ვერ ავიძრახე.

ნეტავ, ღმერთო, მაცოდინა
რა ფიქრს ჰმალავს ვარდის კონა,
მერე თუნდა ჯოჯოხეთში
გადამაგდე შენი მონა.
ლამაზია, მშვენიერი
ის წყეული, - ქვეყნის წონა.
ტყულად ჰფიქრობ - დამივიწყო,
გული გულსა შაეწონა!

ახლოს მოხვედ გაბუტული,
დამაცქერდი... მითომ რაო?!.
დობილს ჰკითხე: „ის ვინაა,
უცხო კაცი, ნეტავ, ქაო?“
რად მამწარებ წუთისოფელს,
გულგრილობით რადა მკლაო?
გზაში შეგხვდი, არ მომხედე,
მანამ კარგად არ მოგშორდი...
ჩემს გულს ჰყევხარ ჩაქსოვილი,
ამ სამს წელში არ მოჰშორდი.
თუ ეგრეა და გენიშნა,
როცა მნახავ, მომცემ სალამს;
იმედი მაქვს, არ ჩაუვლევ
უქმად შრომას ამ ჩემს კალამს.