I

დავბერდი, შვილო, დავბერდი,
ამიკანკალდა მუხლები;
ათრევას, - ზეზე დადგომას
მთელი დღე-ღამე ვუნდები.
მაგრამ ტიალი ე გული
წინანდებულად ცხელია,
მესმის რა თოფის გრიალი,
აღარ მასვენებს, ხელია.
ვაჰმე, სიბერემ წყეულმა
გრკალად მომხარა წელშია!
რომ საქართველო თათარმა
აიკლოს, ჩაწვას ცეცხლშია,
ვერ მოვახტები ლურჯასა,
ხმალს ვერ შევირტყამ წელზედა,
ჩვენის რჯულის მტერს, მუხანათს,
ზიანს ვერ დავდებ მკერდზედა.
ეს რა დროებას მოვესწარ?
გამოიცვალა ქვეყანა,
მამალიც ჰყივის სხვაგვარად,
კაცსა სძულს მისვლა კაცთანა;
ბიჭები გალაჩრებული
ყბედობენ სიყვარულზედა;
უმსგავსო მათი სიცილი
ეკლად მეხევა გულზედა.
რომ გავიარო ტყის პირად
ჩინჩხვრების მოსაკრებადა,
მთელ ცისმარე დღეს ერთპირად
სხედან დუქნის წინ ერთადა.
მათ სასიმღერო ლექსები
მარტო ღვინო და ქალია...
ამგვარს ვაჟკაცებს ქალებიც
თან სდევს, ვით ყანას კალია.
სცხვენოდეს ახალ-უხლებსა,
კაც იყოს, თუნდა ქალია,
რომ მთელი მათი არსება
ფუჭმა საგნებმა დალია!
კაცმა ქალობა დაიწყო,
კოხტაობს, სიტყვა-ნაზია,
ფერსა და უმარილს ისომს, -
მაშ არ მომივა ბრაზია?!.

ჩემს დროსა ქალი ვაჟკაცსა
შეიყვარებდა მაშინა,
როცა ხედავდა მებრძოლსა
შეუპოვარად მტრის წინა.
ჩემს დროს ლამაზი ვაჟკაცი
არ იყო ქალის პირისა,
არამედ შავი, მამაცი,
მუხლ-მგელი, გულით რკინისა.
ქალიც და კაციც გაფუჭდა,
აღარ სძევთ ძველი ფერია,
მათ გულში ქაჯი დაბუდდა,
კაცის ნამუსის მტერია.
აფსუსო, ძველო დროებავ!...
რას ვაქნევთ გარყვნას, ნეტარა?!
რად არ ამაყობს დიაცი
ქმრის სიმამაცით მკვეხარა?

II

ერთს ამბავს გეტყვით, შვილებო,
ჩემის თვალითა ნანახსა,
მაშინდელს, როცა ტყვიის ხმას
ვეძახდით დედის ნანასა.
ერთხელ გავარდა ამბავი,
მოდის თათრების ჯარიო,
ჯარს მოთავეობს მაჰმადი,
ქრისტიანების მსრავიო...
მაშინ მეფობდა ერეკლე,
ჩვენი პატარა კახია:
ქვა-კირით არის ნაგები,
გულთაფლი, სახით მკვახია.

ჟინვანს მოვიდა ქაღალდი,
მოწერილობა მეფისა:
„აბა, არაგვო, აჩქარდი,
შენი ერეკლე გელისა.
ნუ მაჭმევთ თათრების ჯავრსა,
თქვენს მკლავებს ვენაცვალები,
თუ აიკლებენ თბილისსა,
სჯობს დავითხაროთ თვალები“.
ეს ხმა გავარდა სოფელში,
აღელვდნენ ვაჟკაცებია,
სოფლიდამ სოფელს გასძახის
ბუკის, ნაღარის ხმებია.
ფხიზლადა მყოფნი გუშაგნი
მთიდამ ამცნებენ სოფლებსა,
რომ გამოვიდნენ გულადნი,
ექმნენ მფარველად ობლებსა.
რა ვნახე მეფის ქაღალდი,
გულმა დამიწყო ფრიალი:
თვალთ მომეჩვენა ვაჟკაცთი
ომი, შუბ-ხმალთა ტრიალი.
ყმაწვილად ვიყავ მაშინა,
ახლად წვერ-შემომდინარი,
ომი ქორწილი მეგონა,
სისხლის რუ - წყარო მდინარი.
მკლავთა დამიწყეს თამაში,
და მირბენს ჟრუანტელია;
ხირიმი მიძე კალთაში,
ხმალზედ მიჭიდავს ხელია.

III

ველი, - სადა და როდისა
თქრიალს მოიღებს ჯარიო,
რომ მეც მოვახტე შავრასა¹,
პირს დავისახო ჯვარიო;
მეც მერგოს წილად ომს ყოფნა
მფარველად მამულისაო,
ისე ჰგონია მაშინ კაცს,
ნათლული არის ღვთისაო.
დიდი ზარი აქვს მაინც ჯარს,
მას შაედრება ვერა-რა,
ბუკსა, ნაღარას, ბაირაღს
ვერსად წაუხვალ, ვეღარა!

არ გაუვლია დიდხანსა
თოფის ხმამ მთანი არია,
ნუგეში ეცა ყველასა,
სთქვეს: ეგ მთიელთა ჯარია.
ცოტა ხანს შემდეგ მოისმა
მათი სიმღერა მკვნესარი ...
არწივთა მაღლის მთისათა
ნეტავ რად უნდა მქებარი!..
ათასფეროვნად ჩაცმულნი,
შესახედავად კარგნია,
დინჯმოუბარნი, გულტკბილნი,
გაჭირების დროს მარგნია.
რკინას იცომენ ტანზედა,
თავზედ მუზარადს იდგამენ...
თუ საქმე მიდგა ხმალზედა,
შენს მტერს, რო საქმეს იზამენ!
რაც უნდა მტერი მოვიდეს,
არვინ შეიმჩნევს ჭირადა,
ხმალს აშველებენ ფარებსა,
მტრისას დაიკვრენ ძვირადა.
წინ მოუძღოდა დროშითა
თეთრწვერა ხევის ბერიო,
თითქოს მოჰქონდესთ კულუხი²,
სიმღერით მოსდევს ერიო.
ჩვენებიც შაკრბენ, მოვიდენ,
მე მიმელიან მარტოსა;
დედა მიმზადებს საგზალსა:
პურსა, ყველსა და ხაჭოსა.
ქალებს დაუბამთ ფერხული
და გასძახიან არაგვსა:
„არაგვო, უყარაულე
ომში მიმდინარს ლაშქარსა.
თუ ვინმე გამოქცეული
ურცხვად მოადგეს შენს კიდეს,
ლამი აჭამე შერცხვენილს,
რომ სახლში ვეღარ მოვიდეს!“
წინ მივეგებეთ, დავძახეთ:
„მთიელებს გაუმარჯოსო,
ჰხარობდეს საქართველოი,
თათრები დაუმარცხოსო!“
იმათ იშიშვლეს ხანჯლები,
გავარდა თოფი თოფზედა,
დააფთრებული ცხენები
ჰფეთქენ, დგებიან ტოტზედა.

IV

როცა ღრმა-ღელეს გავედით,
ვნახეთ მთის წვერზედ მხედარნი,
ლამაზად ჩანდნენ გორის პირს
ჩვენისა გზისა მკვლევარნი.
თითით უღერდა ჩვენზედა
თეთრცხენოსანი კაციო,
მას სხვანი ედგნენ გვერდზედა,
არ ითქმის მათი ფასიო.
მაშინვე იცნეს ბიჭებმა,
სთქვეს: „ის ერეკლეს ცხენია,
სწორედ ის არის, ღვთის მადლმა,
მეფე ერეკლე ჩვენია“.
ერთს წამს მოსხლიტეს მერნები,
მეც გამიფიცხდა ცხენიო,
მაგრამ ჯარს უკვენ მივყვები,
მოვქანჩე ელვებრ მფრენიო.
მე არ მენახა ჯერ მეფე,
მის ნახვა მეკრძალებოდა,
სალამს ვერ გავუბედავდი,
მიტომ არ მეჩქარებოდა.
მეფეც დაიძრა ამალით
პირდაპირ ჩვენკე დენითა,
და ჩვენც დოსტოღრივ³ მივედით
თოფ-იარაღის ჟღერითა.
აყვირდნენ ფშაველ-ხევსურნი,
მოხევე-გუდამაყრელნი:
„შენს წინ ვართ, ბრძანებას ველით,
შენნი ერთგულნი ქართველნი...
მეფე გვიცოცხლოს ზეცამა
ნუგეშად იმის ყმათაო,
ბარად თუ მთაში წაბრძანდეს,
ჰფარვიდეს უფლის კალთაო!...“
მე უკან ვინაბებოდი,
როგორც ყანაში მწყერია,
მსურდა ქურდულად შემეტყო
მეფის ერი და ფერია.
ის უცინოდა მისულთა,
როგორც ძმა თავის ძმათაო,
ჰკითხავს შინაურს ამბავსა
თავისთან შეზდილთ ყმათაო,
რომელთაც სიყრმე აქციეს
სიბერედ მტრისა ლევაში,
და წამოსულან ნებითა,
რომ გასწყდენ ქვეყნის წევნაში.
თითო ისეთი მოსჩანდა,
როგორც ვეშაპი ცხენზედა;
ზავთი⁴ იმათი ზღვას ჰგვანდა,
კლდე უყელყელებსთ მკერდზედა.
ერეკლე ცხენზედ ჰშვენოდა,
მამაცად მოცქერალია;
უხდება ბებერს არწივსა
შეჭმუხვნით სახე მკრთალია.
მთელი სიტურფე ქართლისა
იმას ესვენა მხრებზედა,
როგორაც შუქი მთვარისა
იალბუზისა ქედზედა.
ზედ აკვდებოდა საცმელი,
წმინდად ნალესი ხმალია,
მე თვითონ ვიყავ მნახველი,
ვისაც ჰკრა, - სული დალია.

V

ერეკლეს მარჯვენა ხელი,
თავის გვერდთ ედგა ლევანი,
მამაზედ უფრო გულტკბილი,
თვალმარდი, როგორც ჯერანი...
გულით მას ვებრალებოდით,
მოეწყლიანნეს თვალები...
რადღა გვინდოდა მოზარედ
შავად ჩაცმული ქალები,
როდესაც მეფე დასტირის
ჯარში მიმდინარს ხალხსაო?!
მაგრამ რას იზამ, თუ გცემენ,
როგორ სჭამ მტრისა ჯავრსაო?..
თვითონ ერეკლეს ვამჩნევდი,
ებრალებოდა ხალხიო,
მაგრამ ცრემლებსა ჰმალავდა,
არ მგმონ პატარა კახიო;
არ დააბრალონ ცრემლები
სიმხდალე-სიბერესაო,
არა სთქვან, - სუსტი ყოფილა,
ცრემლი სდის ერეკლესაო.

VI

აქით წავედით ქალაქსა,
იქ დაგვხვდნენ ქართლელ-კახელნი,
პურით და ღვინით განთქმულნი,
დიდის წვა-დაგვის მნახველნი.
ყველანი შევკრბით ერთადა,
შევკარით ძმური პირობა:
„ქუდი ნუ ჰხურავ თავზედა,
ვინც არ იჩინოს გმირობა;
ვინაც ცოცხალი მტერს დაჰრჩეს
ყმადა და სასაცილოდა,
ღვთისაგან წყეული იყოს
გვარით საშვილიშვილოდა!
თუ ვერ შევიძლოთ საცადი,
გაგვწირონ სასიკვდილოდა,
მოვკვდეთ - გვეხუროს მიწისა
ნაბადი, გასათბილოდა“.
ქალაქით კრწანისს გავედით,
ველოდებოდით მტერსაო,
შორს მოდიოდნენ წყეულნი,
ცაში ადენდენ მტვერსაო,
დაჰკრეს ნაღარას, საყვირსა,
აქოთდა გიჟი ბუკები,
ჩვენი აქ, იქით თათრისა,
ღვინოსებ სისხლის მდუღები.
ცამ მოიღრუბლა, მიწამა
ასტეხა გლოვა-ზარია,
სისხლისამ მორწყო წვიმამა
ქართველთა მთა და ბარია.

VII

როგორც ღრუბელი, მოვიდა
მრისხანედ თათრის ჯარია;
ისეთი ვსჩანდით იმასთან,
ვით ზღვასთან წვიმის ცვარია…
მაგრამ ვინ იტყვის იმასა -
მტერი გვაჭარბებს რიცხვითა;
ბევრჯელ უტეხავ ქართველსა
კლდეები გულის ფიცრითა!
შემოკვალთულნი ჩოხებში
მტერს უცდის ქართველებიო
და გველის-პირულს ფრანგულებს
ადნება ქარქაშებიო.
რა ვნახეთ მტერი, მივცვივდით
ხმალ-მოწვდით, გამალულები,
და დავინთქენით სპარსებში,
გარს მტრისგან შემორტყმულები.
ხმალთ სტვენას, ცხენთა ჭიხვინსა
ბანს აძლევს სისხლის ჩხრიალი
და თავმომწონე დროშებსა
ჰაერში გააქვს ფრიალი.
აბრაშუმზედა ნაკერი
ბრწყინვალებს ჩვენზედ ჯვარია,
იმისი შემაცქერალი
იბრძვის ქართველთა ჯარია.
იბრძვიან გამწარებულნი,
თითო ოც-ოცის მკვლელია...
მაგრამ დავმარცხდით სიმრავლით.
გაცუდდა ვაჟკაცთ ხელია!
გაწყდნენ სამშობლოს ერთგულნი,
მტრისა სისხლითა მთვრალნია,
დაიგეს მიწის ლოგინი,
დახუჭეს მუდმივ თვალნია.
იმათ ადგება ნათელი,
დასტირის ღამ-ღამ მთვარეო;
მათ სიმამაცის მნახველი
დღესაც ჰკვნესს არე-მარეო...

არაგვის პირით წასული
მე დავრჩი ვარმად ცალია,
მიპოვნა ერთმა მეცხვარემ
დაჭრილი, ცოცხალმკვდარია.
გადავრჩი, მაგრამ სიცოცხლე,
შვილებო, ჩემთვის მწარეა:
ქართველთ ქვის სეტყვა გვეწია,
სპარსთ კი დაუდგათ დარია.
ამ ჭირთა ჭირმა, სიბერემ
შეჭამა გული, ტვინია,
არ მომდევს ღონე, არც მუხლი,
რომ მით მოვიკლა ჟინია...

ეს სთქვა თეთრწვერა მოხუცმა
და გადმოჰყარა ცრემლები,
თან ჩამოისო წვერზედა
დამჭკნარი, წმინდა ხელები.

[1883 წ. ]

___________________

1. ცხენის სახელია

2. ტაბლა

3. ტყვიასებ შეუპოვრად, პირდაპირ.

4. შეხედულება.

მოხუცის ნათქვამი

ხელნაწერი: ავტოგრაფი, ხელნაწ. ინსტ., № 118 (B).

ნაბეჭდი: „ივერია“, 1886, № 89 A); მოთხრობანი, 1889 (C); „ივერია“, 1895, № 197 (D); ცალკე გამოცემა „შალვას ნანახი ხატი“ და „მოხუცის ნათქვამი“, 1896 (E); „თხზულებანი“, 1899 (F).

B-ს აკლია უკანასკნელი თავის მესამე სტრიქონიდან ბოლომდე; D-ში მხოლოდ მეოთხე თავია.

სათაური: მოხუცის ივერიელის მოგონება B, მეფე ერეკლე D.

წერილში „კრიტიკა იპ. ვართაგავასი“ ვაჟა წერს: „ყველა ჩემი ნაწერები, გარდა „შვლის ნუკრის ნაამბობისა“, „მოხუცის ნათქვამისა“ და „დარეჯანისა“, იმ წელს არიან დაწერილნი, რა წელსაც იბეჭდებოდენ, ხოლო პირველი ორი მეოთხე წელს დაიბეჭდა და მესამე - მოთხრობა „დარეჯანი“ - მესამე წელს დღიდან დაწერისა“.

ამ საბუთით 1886 წ. გამოქვეყნებული პოემა „მოხუცის ნათქვამი“ თარიღდება 1883 წლით.

ალ. აბაშელის ცნობით¹, ვაჟა-ფშაველას თავისი ხელით გაუსწორებია ამ პოემის ზოგი სიტყვა „თხზულებანის“ 1899 წლის გამოცემის ერთ-ერთ ეგზემპლიარში. ეს გასწორებები ჩვენ შევიტანეთ ძირითად ტექსტში და ქვემოთ ყველა მათგანის შესახებ სპეციალურად მივუთითებთ სქოლიოში.

7. 4 ზეზე] ფეხზე B. 7 წინანდებულად] წინანდებურად F. 10 ვაჰმე] ვაიმე B. 16 ჩვენის რჯულის მტერს] და საქართველოს B; რჯულის] სჯულის F. 20 ჰყივის სხვაგვარად] სხვაგვარად ყივის B. 24 უმსგავსო] უმზგავსო BEF.

8. 2 ჩინჩვხრების] წიწკრების B. მე-6 სტრ. (...ქალია) შემდეგ B-ში ფანქრით ვაჟას ხელით ჩამატებულია:

მხოლოდ ამ ორმა საგანმა,
ხალხის არსება დალია.

7 ქალებიც] ქალები B. 9-16 სცხვენოდეს... ბრაზია?! - B. 10 კაც] კაცი CE; თუნდა] თუნდ CE. 13 ხედავდა] ჰხედავდა F. I5 ჩემს] ჩემ CE. 25 ქალიც] ქალი ABCE. 28 ნამუსის] სვინდისის B. 30 რას ვაქნევთ გარყვნას] არ დაბრუნდები B. 31 რად არ ამაყობს] რომ ამაყობდეს B.

9. 7 ქვა-კირით არის ნაგები] იმას კი ვენაცვალები B. 15 თბილისსა] ტფილისსა F. 18 აღელვდნენ] აღელვდენ B, აღელდენ CE. 19-20 სოფლიდამ...ხმებია]

გრძნობის ამგზნები კოშკებში
ისმის ნაღარის ხმებია B.

27—28 თვალთ ... ტრიალი] B-შია:

მოკლულს ქართველ კაცს ვიდგენდი,
მესმოდა თათრის „ჭყრტიალი“.

27 ვაჟკაცთი²] ვაჟკაცთა ACEF. 35 მიძე] მიდევს CDEF.

10. 1 III-B. 4 შავრასა, სქ.: ცხენის სახელია] ცხენი A. 6 მეც მერგოს წილად ომს ყოფნა] ვიყო მეც წევრი ჯარისა B. 7 მფარველად] მფარველის B. 15 არია] აჰრია F. 16 ეცა ყველასა] იცა ყველამა CEF. 17 მთიელთა] მთიულთა A. 18 მოისმა] შეგვესმა B. 21 უნდა] უნდათ AB. 24 B-ში ჯერ ყოფილა: ტკბილმოუბარნი, შეცვლილია: დინჯმოუბარნი. 25 გაჭირების] გაჭირვების B. 29 რო] რომ B. 20 რაც უნდა მტერი] თუნდ ბევრის ბევრი B. 31 არვინ შეიმჩნევს ჭირადა] ასი ეყოფა იმათა B. 34 მოუძღოდა] მიუძღოდა CE. 36 მოჰქონდესთ] მოჰქონდეს CEF. კულუხი, სქ. ტაბლა] ფშავლებს აქვთ სახატო ზვრები კახეთში. ხატობის [დრ]ოს მიაქვთ ღვინო აქედამ. ამას ჰქვიან [კუ]ლუხი B.

11. 2 შაკრბენ] შეკრბენ F; მოვიდენ] მოდიან B, მოვიდნენ CEF. 4 საგზალსა] საგძალსა B. 6 დაუბამთ] დაუბამ B. 9 მიმდინარს] მიმდინარ CEF; ლაშქარსა]ამ ხალხსა B. 10-11 თუ ვინმე გამოქცეული ურცხვად მოადგეს] თუ ამათგანი მოვიდეს გამოქცეული B. 12 შერცხვენილს] იმასა B. 13 B-ში ყოფილა: ცოლ-შვილში, შეცვლილია: რომ სახლში. 15 მთიელებს³] მთიულებს ACEF. 16 ჰხარობდეს] ხარობდეს BCDEF. 24 წვერზედ] წვერზე F.

25. ჩანდნენ] სჩანან B, ჩანდენ C, სჩანდნენ DE. 29 ედგნენ] ედგენ B. 30 მათი] იმათ B. 33 არის] არი. B. 34 მეფე ერეკლე⁴] ნეფე ერეკლე B, ვაჟკაცი კახი ACEF, კახი ბატონი D. 33 ერთს] ერთ B; მერნები] ცხენები D. 37 უკვენ] უკან CDEF.

12. 3 გავუბედავდი] გაუბედავდი B. 6 ჩვენკე] ნებ-ნებ B, ჩვენკენ CDEF. 7 და ჩვენც] ჩვენ კი B; 10 მოხევე-გუდამაყრელი] გუდამაყრელი მოხევე B. 11 შენს წინ] შენ წინ D. 11-12 შენს...ქართველნი] B-შია:

შენს წინ ვართ შენნი ერთგულნი,
სად არის ქართველთ მოდევე?!

13 მეფე] „მეფე A. 20 ერი და] იერი ACEF. 22 ძმათაო] ძმასაო B.

23 ამბავსა] ამბავთა B. 24 თავისთან] იმასთან B; შეზდილთ] შერდილთ A. შეზრდილთ D. 25-26 რომელთაც... ლევაში] B-შია:

რომელთაც ხმლები დაცვითეს
თათრების მოგერებაში.

28 გასწყდენ⁵] მოკვდენ B. მოკვდნენ ACDEF. 28-ე სტრ. (...წევნაში) შემდეგ B-ში გადახაზულია ერთი სტროფი:

ბეჩავ, არწივნო, თქვენს დარსა
კიდევ მოისხამს ქვეყანა?
არა, ტურფანო, სიკეთე
ჯაჭვით დაბმულა თქვენთანა.

29 მოსჩანდა] მოჩანდა D. 31 ჰგვანდა] ჰგავდა CEF. 32 უყელყელებსთ] უყელყელებთ CEF, უყელყელებს D. 32-ე სტრ. (...მკერდზედა) შემდეგ ხელნაწერში გადახაზულია:

მეფის მსგავსს ვერას ჰნახავდა
კაცის ცოდვილი თვალია,
სახეზედ უბჭყვრიალებდა
დიდსულოვნობის ალია.

33 ცხენზედ] ცხენზე F. 36 შეჭმუხვნით] შეხმუჭნვით B.

13. 1 ქართლისა] ქვეყნისა B. 6 წმინდად] წმიდად ACE. 8 სული დალია] მიწას გაჰრია B. 11 თავის გვერდთ ედგა] ედგა მას გვერდით B, თვის გვერდით ედგა F. 13 თვალმარდი] თვალმაქცი B. 16 მოზარედ] მოზარეთ B. 22 თვითონ] თითონ CEF. 24 ჰმალავდა] მალავდა CE. 26 დააბრალონ] მიაწერონ B. V თავის ბოლოს B-ში ტექსტს ემატება:

ესეა, ვისაც მამული
უყვარს, სჭირს მისი ტრფიალი,
ის არ დაზოგავს თავის თავს,
თუნდ რომ ცდა იქმნას ტიალი;
თუნდ რომ იცოდეს, რომ მტერსა
ვერ მოჰკლავს, თვითონც მოჰკვდება,
სიკვდილით იცემს ნუგეშსა,
სვინდისის სასჯელს მოჰრჩება.
ვის არ ურჩევნის სამარი, -
დაუშრეტს გულის ტკივილსა,
როს ჰხედავ შენი მთა-ბარი
ხელში უჭირავს სხვის შვილსა.
უნდა შვილები წაგართონ,
ცოლს მოგიხდიან ლეჩაქსა,
მაშ რისთვის გინდა მკლავები,
თუ არ გაუსრეს გველს თავსა?!
თუ ვერ შეიძელ საცადი,
გიკბინა სასიკვდილოდა,
მოკვდი, გეხუროს ნაბადი
მიწისა, გასათბილოდა.

30 VI-B. 33 განთქმულნი] გათქმულნი B.

14. 1 ჰხურავ] ჰხურავს E. 3 დაჰრჩეს] დარჩეს BCEF. 4 ყმადა] საყმედ B. 10 გასათბილოდა] მოსათბილოდა⁶ AF. 13 B-ში ყოფილა: თათრები, შეცვლილია: წყეულნი. 21 სისხლისამ] სისხლისა B. 22 ქართველთა] ივერის B. 23 VI ] III B. 25-ე სტრ. (…ჯარია) შემდეგ ხელნაწერს აკლია. 26 ვსჩანდით] ვჩანდით CEF. 29 გვაჭარბებს] გაჭარბებს CE. 32 შემოკვალთულნი] შემოკალთულნი CEF.

15. 7 აბრაშუმზედა] აბრეშუმზედა F. 29 გვეწია] გვეწვია CE. 36 გადმოჰყარა] გადმოყარა CE.

„მოხუცის ნათქვამის“ თემად აღებულია 1795 წელს კრწანისის ველზე გამართული ბრძოლა ქართველებსა და აღა-მაჰმად-ხანს შორის.

ვაჟას თანამედროვეთა გადმოცემით, როდესაც ილია ჭავჭავაძე გაეცნო გაზეთ „ივერიის“ რედაქციაში დასაბეჭდად წარმოდგენილ პოემა „მოხუცის ნათქვამს“, თქვა: „არა, ჩვენ, ძველებმა ახლა კალამი უნდა ძირს დავსდვათ! გზა ვაჟას უნდა დავუთმოთო!“⁶.

__________________

1. ვაჟა-ფშაველა, ტ.III, ალ. აბაშელის რედაქციით, ტფილისი, 1903, გვ. 346.

2. ჩასწორებულია ვაჟას მიერ (შდრ. ვაჟა-ფშაველა, III, 1930, გვ. 347).

3. ჩასწორებულია ვაჟას მიერ (შდრ. იქვე, გვ. 348).

4. ჩასწორებელია ვაჟას მიერ (შდრ. ვაჟა-ფშაველა, III, 1930, გვ. 348).

5. იხ. იქვე, გვ. 349.

6. ალ. აბაშელის ცნობით (ვაჟა-ფშაველა, III, 1930, გვ. 350), ამ სიტყვაში ვაჟას მ ასო გადაუსწორებია გ-დ, ხოლო ო ხმოვნის შეცვლა დავიწყებია.

7. ი. მანსვეტაშვილი, მოგონებანი, 1936, გვ. 107.

I

თალალი (დედა)

პურა შაჭამე, ნუ სჩქარობ,
შვილო, სილაღევ დედისა,
ჯერ ვერ-ოთ გადაავლიეს,
კიდევ მაასწრობ მთებისა.

გიგლია (შვილი)

რას ამბობ, დედავ, ნეტარა?
განა ქორწილში ვარაო?..
ხმალი რა იქნა აქითა,
ან ჩემი თოფი ხარაო?
აღარსად სამკლავენი ჩნან,
აღარც ფარი და ჩაჩქანი!..
ვინ რა-რა ფიქრობს გიგლიას
გააღებინოს ალმანი?¹

დედა

შენ არ მაუკვდე დედასა,
შენზედ არ დავჯდე მტირალი,
სხვა მე აქ არვინ მინახავ,
დილას კი იყო მყვირალი.
აბჯარნიც თავისნი ჰქონდენ,
თავის ლურჯაზედ იჯდაო:
ცხენზეით არ ჩამამხდარა,
თამარს შენ ამბავ ჰკითხაო
და დაგიბარა: აჩქარდი,
წამო ახადის გზითაო;
მე სალეკოს ყელს შაუკრავ,
გიგლია - საყორნისასო;
ეს ორი გზა აქვს ლეკებსა...
ჯავრსაც არ შავჭამთ მტრისასო.
თუ ისრე გადაავლევენ
ლეკნი გოდერძათ თინასო,
უთხროდი, თოფი დაჰკროდეს
იმ დაღისტანელს წინასო.

გიგლია

მართლა, ი ქალ-კუპრ რა იქნა?
იმის ონარი იქნება!

დედა

შენს საჩოხეს სძახს, სილაღევ,
და ცხარის ცრემლით იღვრება.

გიგლია

წადი, გამიგე, დედაო,
შორი გზა მაქვის სავალი:
მათურის-თავი, ხოშარა, -
მთები მაქვ გადასავალი.

დედა (გადის თამართან)

ქალო, გიგლია კითხულობს
აბჯართ, შენ დაუმალეო?

თამარი

მე. ნუ გავუშვებთ გიგლიას,
წუხელ ცუდ სიზმარ ვნახეო,
ემაგას მტერი მოგვიკლავს,
ცა თავზედ დაგვეხურება.

დედა

სირცხვილი არი კაცისად -
ქვეყანა დაემდურება …
ან კი ისითა რა ჰნახე?
შენ ხომ არა ხარ მისანი?

თამარი

მე ისი ვნახე, დედაო,
სხივნ გამქრალიყვნენ მზისანი;
დალეწილები ეყარნენ
აბჯარნი ჩემის ძმისანი.
ჩვენ სახ-კარ ჩამოშლილიყო,
იდგა ოხერი, ტიალი,
თავს დაჰბრუნავდნენ ყორნები,
ჩხაოდენ, ედგათ გრიალი.
ვტიროდი, ვაჰმეს ვიძახდი,
თმანიც სუ ჩამომდიოდა;
ჩვენის გიგლიას ლურჯაი
ჭალაზედ შამოჰხვიოდა.

დედა

რა გაიგება. ჩვენ მაინც
ვერ დავაბრუნებთ სიზმრითა,
მდევრად ათასჯერ ყოფილა,
ჩემო სილაღევ, - იმითა.
კაცს მიტომ კაცსა ვეძახით,
უნდა წელს ერტყას ხმალია.
მაშ რა უნდა ვქნათ, ხომ ჰხედავ,
ფშავლები მტერმა დალია?!
ახადი ლეკებს აუკლავ,
იქით წაუსხამ ტყვეები...
სუ სისხლით გადაუბასრავ
უკვენა-ფშავის კლდეები.

(თამარი ადგება, გააღებს კიდობანს და ამოიღებს გიგლას იარაღს. დედა და თამარი გამოვლენ გიგლიასთან, თამარი ტირილით მისცემს გიგლიას: ხმალს, თოფს, ფარს, ჩაჩქანს და სხვა საომარს იარაღს; უნდა უთხრას რამე, მაგრამ ვერ ამბობს, გული ყელში ებჯინება. ამ დროს გიგლიასთან აჩქარებით მოვარდება მეზობლის ქალი).

მეზობლის ქალი (გიგლიას)

შენს თვალთ ენაცვლოს შენი და,
შე ფშავის ხევის იმედო!
წადი, დაღისტნელთ აჩვენე,
როგორს ყმებსა ჰზრდის ჩარგალი²,
სვავებს დაუგდე სადილად
იმ ძაღთი ძაღლი სარდალი.
შამასწვრას ლაშარის ჯვარმა,
მოხვიდე გამარჯვებული,
გეკიდოს მტრისა ხელები,
მხარ-იღლივ გადაგდებული.
ჰა, გიდი, გოდერძათ ქალო,
ლეკთა სატყვეოდ გაჰხეო,
მეშვლად მოგივა გოგლია -
ფშავის არწივი ნახეო.
არწივმა მხარნი დაშალნეს,
დაპრპიალებდეს ფრანგული,
მთა-კლდეთაც გააკვირვებენ
მაგის ლეკისად დაკრული!

(მეზობლის ქალი ჩამოართმევს გიგლიას ცხენს და შორს გაჰყვება, გააცილებს. დედა და და გიგლიას უკან მისდევენ. თამარი ტირის, დედა გზას დაულოცავს).

დედა

ფშაველთ სალოცავმ შამასწვრას
შენს შინ მშვიდობით მოსვლასა,
ხერხით მაიქე მტერთანა,
ნუ გასწევ ჯიუტობასა.
მშვიდობით! ჯვარი გეწეროს!

II

არაგვის პირ-პირ აჩქამებს
გიგლიას ცხენი ნალებსა;
აქა-იქ ავლებს ლომივით
იმ ცეცხლმოდებულს თვალებსა.
გახდა გიგლია ხომურას³,
საწყინარ ეტყვის მხარია.
ცუდს ლიშანს არას დაგიდევს,
ამობუბუნდა ხარია:
„წადი, გენაცვლე, ლურჯაო,
ძალა მაიეც მუხლშია,
ნათელი ჩამააყენე
გაბოროტებულს გულშია.
აგერ ტირიან ტყვეები,
ელიან ჩვენსა მისვლასა,
მალი-მალ გამაჰხედნებენ
ყელსა ახადის მთისასა;
ამბობენ, სუ როგორ გასწყდა
ფშავლებში ქუდოსანიო,
სალეკოდ როგორ გაგვხადეს
ლაშარის-ჯვარის ყმანიო?“

III

ახადს ტიროდა თმიანი
თინიბექაის რძალიო:
„ავაჰმე, ჩვენო სახ-კარო,
ვაჰმე, დამიდგეს თვალიო!
ავაჰმე, ჩვენო ციხეო,
ნაგებო ქვითკირისაო,
ჩამოშლილ-ჩამონგრეულო,
გადათელილო მტრისაო!
მამამთილს თოფი დამიკრეს,
დედამთილს ძუძუ მასჭრესო,
თინიბექაანთ ბიჭები
სუ ლუკმა-ლუკმა ასჭრესო“.

მზე გორის პირას გაჰკროდა,
ელამებოდა ჩასვლასა,
გაღმა-გამოღმა გრილები
ტყეს და მთებს უდგმენ ტაბლასა.
უკვენა-ფშავის ქედები
დაწყობილიყვნენ ჯარადა.
ამ დროს შამოჩნდა ჭალაზედ
გიგლია, მომსხო ტანადა.
ირევა მაღლით და ძირით
მაგრილებელი ნიავი,
მიიბრძვის მხედრის ლურჯაი,
მიიბრძვის, მიაქვ თქრიალი,
სუ თან მიაქვის ფეხითა
ტყე-მთა, ნათოსი⁴ ტიალი;
არ აბედენებს⁵ კლდე-ვაკეს,
არსად სჭირდება ტრიალი.
ოფლს, დახეთქილსა მკერდზეით,
ქვიშაზედ ჩააქვ ჩხრიალი,
უხდება გაირმებულსა
რახტის, უზანგის ძგრიალი.

IV

ბინდდება. აგერ გრილებიც
ასცდენ მთებს, გაქრენ ცაშია:
გიგლიაც გაჩნდა სოფლის თავს,
გადაემართა მთაშია.
ქალმა დაიწყო ძახილი,
ი რო ტიროდა კარშია:
„დაო, გეყოფა ტირილი,
პირ დაიბანე, შვენაო⁶,
კმარა ამდენი ცრემლის ღვრა,
კმარა ამდენი წყენაო!
გიგლიამ შამაიარა,
შუქი მისდევდა კვალადა,
ავი შენს დამწყევს მიეცეს, -
ეგ მტერს დაჰხვდება ავადა.
ერთს არ გაუშვებს ცოცხალსა
და არ მოკვდება თავადა.
მწედა ჰყავ ლაშარის ჯვარი
და ეყოლება კვლავადა.
სუ გაჰსწყვეტს ურჯულოებსა,
მათ სისხლს დაჰმართებს ბარადა
ყინჩად⁷ სამ იცის ტრიალი
ომში ჯარად და ტარადა!“

V

მთვარე ამოჩნდა ნალევი,
მახარობელი ქვეყნისა;
აქა-იქ მოჩანს ნათალი
მწვეტი წვერები მთებისა.
გორ-გორის პირებს მისდევენ
ჯოგი დაღისტნელთ მგლებისა,
ხევებში ჩადგა გრილები,
ისმის ყვირილი წყლებისა.
კლდის თავზედ დასძინებია
არწივს, მოყვარეს მთისასა,
ბორბალა⁸ ყინულიანი
გულის-პირს არღვევს ცისასა;
ერთი ბუ გაღმით კითხულობს
ამბავს გამოღმა ძმისასა.
საყორნის ყელში გამოჩნდა
ჯგუფ-ჯგუფად ხალხი რეული,
ყოყმანობს, წინ სვლას ვერ ჰბედავს
ლეკის ბელადი გრძნეული:
წინაით ესმა ქვის ჩხერა,
ნახა წინწელი⁹ სრეული,
სთქვა: „წინ ვერ წავალთ, დადეგით,
ყური დაუგდეთ შრიალსა,
ვაჰ, თარეშობას ესეთსა,
ნადავლს და ცდასა ტიალსა!“
ოსმანამ ლაგმის ტარითა
ცხენი დაღრიჯა ყელშია,
ხმალი მაიგდო გვერდზედა,
დამბაჩას სინჯავს წელშია.
გაუოხრდება ყველაი,
სიყვითლემ დაჰკრა ფერშია!
როგორც ცით ელვა მოარდა
მოყმე რამ სვილის ფერია,
ხმალს აპრიალებს გორდასა,
მაზედ ნათელი ჰფენია...
ერთი შავარდნებრ დაჰკივლა:
„ახლა-კი ჩემი ჯერია!“
შუაზე გასჭრა ცხენ-კაცი,
შამბს ჰკოცნის ხმლისა წვერია;
შაიღებება სისხლითა
ოსმანას ყვითელ წვერია.
„აცათ, მაცალეთ, ძაღლებო,
გეყოთ ამდენი თარეში,
დიაც-ყმაწვილის ბოჟირი¹⁰
არაგვზედ, ფშავლის მხარეში;
ჯერ არ მომკვდარა გიგლია,
კიდევ ჯანი აქვ მკლავებში“.

ასტეხა მტერმა ყვირილი,
დადგა ფარ-ხმალის წკეპანი,
მიგორავს ლეკის თავები,
სისხლს გააქვ დაბლა შხეპანი.
შაჰყარა ერთმანერთზედა
იმ ურჯულოთა ცხედარი;
ვეღარ მიუვა დედასა
ოსმანა ლაშქრით მკვეხარი.
„ღმერთო, უშველე“, - იძახის
ქალი-ტყვე, ცრემლის მჩქეფარი.
„უშველე, - სხვანი ამბობენ, -
მაგ ჩვენს უცნაურს ვაჟასა,
ნუ დაჰღლი, წმინდავ გიორგი,
მაგის კურთხეულს მაჯასა!“
ცხრა მოკლა, ოთხი გაიქცა,
ერთი გადუხტა ეხშია¹¹.
წყეულმა ერთ წამს გიგლიას
თოფი დაგვიკრა მკერდშია...
„ვაჰ, დედას თქვენსა!“ ესა სთქვა
და გადავარდა ხევშია.
ბრძამზე¹² კიდებით მიგორავს,
ხმალი უჭერავ ხელშია.
გადმოხტა გალაღებული
ლეკი, ეძახის ძმებსაო:
„მოდით, ნუ სწირავთ ტყვეებსა,
ვეღარა ჰნახავთ მტერსაო;
თოფი ვკარ, ხევში გავგზავნე,
იქ ჰლოკს კლდეების მტვერსაო!..“
ქვითინებს გოდერძათ ქალი,
მთის ბალახს აბერტყს ცრემლსაო;
მოდიან ლეკის შვილები,
ხელს უკიდებენ ხელსაო:
წამოდი, ქალო, ნუ სტირი,
დაბლა ნუ აწყვეტ თმებსაო.
ფეხშიშველს დაგათელინებთ,
თინავ, თოვლიანს მთებსაო“.
წინ დაიყრიან ტყვეებსა,
ყუითა სცემენ ხმლებსაო.
ტყვენი გიგლიას ჰგლოვობენ,
ტირის გოდერძათ ქალია,
იმის ხმამაღლა ქვითინმა
კლდეც აატირა სალია,
აბიჯებს წარა-უგონთა¹³,
მკვდრისაკე რჩება თვალია:
„ვაჟკაცო, შენი სიკვდილი,
ვაჰმე, რა დიდი ბრალია!
უნდა დაიქცეს სამყარო,
გაწყდეს ცარგვლისა ძალია.
რად არ მე მოვკვდი შენს უწინ?
როგორ გიგონო მკედარია?!“
ხევის პირზედა, ლოდებზედ
გიგლია კვდება ხარია,
არ უნდა გულხელდაკრეფა,
კლდეს მიუბჯენავ მხარია;
კვდება გულს უწადინოდა,
მტრისა მიჰყვება ჯავრია.
როცა გიგლია კვდებოდა,
მთებ სატირელზედ სხდებოდა;
ერთი ბებერი არწივი
ზეით ჭიუხში¹⁴ წყრებოდა,
საყორნის თავი მაღალი
ზედ შუა გულზედ ტყვრებოდა,
მაღლით მომფრენი მთის წყარო
სიბრალულისგან შრებოდა.
ბეჩავი იმის ლურჯაი
გიგლიას თავით ბნდებოდა,
ტოტ დასცის, დაიჭიხვინის,
თვალებში ცრემლი ჰხლებოდა.
სამყარომ შავი ჩაიცვა...
მყვირალი რაღას შვრებოდა?

VI

შორს სამ სალეკოს ყელშია
ცის ტატნად კაცი ჩნდებოდა,
ხან თავს დააჩენს კლდის პირზედ,
ხან დიყიანში ხტებოდა.
გულ უწუხს თხის-ტყავიანსა,
ერთს ადგილს ვეღარ დგებოდა.
თოფს უცვლის პირის წამალსა,
მტერს მოუსვენრად ელოდა.
ქალის ტირილი შაესმა
მყვირალს, ამტეხი ზარისა,
შემაშფოთები ტყე-ველის,
მაღლა მთის, დაბლა ბარისა;
ქარქაშში აღარ დგებოდა
ბასრი ფრანგული ხარისა.
ღრუბლებში დაქსაქსულია
მკრთალი ნათელი მთვარისა,
გულს ჩაიმჯიღავს მალი-მალ,
მოთქომი სიტყვის მწარისა:
„ვაჰმე, იქნება მოჰკლესო
რჯულ-ძაღთა ჩემი ძმობილი!
თავზედ დავიდვა სირცხვილი,
დავრჩე ქვეყნისგან გმობილი!
ის სამარეში ვიგულო,
ვიარებოდე ცოცხალი!
თუ მტრისა ჯავრი შავჭამო,
სიკვდილო, მენაც მომკალი!

VII

ყორანმა გადმაიარა
ყრანტალით, თავის ღებითა:
„დაილოცენით, ფშავლებო,
თქვენის ფშაურის წესითა.
სანამ თქვენა ხართ ცოცხლები,
ლეში არ დამაკლდებაო;
ბევრს ყმას ამოვწვდი გულ-ღვიძლსა,
ნისკარტი სისხლში წრთებაო.
საყორნის ყელში ცხრას ლეკსა
გიგლიაც თანა ჰყვებაო.
მე უფრო გამიხარდება,
როცა ვაჟკაცი კვდებაო.
ღმერთმა მყვირალსაც უშველოს,
ხუთს ლეკს მამიჭრა თავია,
ტყვეებიც ახადს მაუდის,
მაჰყავ გოდერძათ ქალია.
მაგრამა ტირის ბეჩავი,
არ შაჰშრობია თვალია,
იმის ნაცრემლის ნისლებმა
მეც ამირიეს კვალია.
იძახის: „ძმაო გიგლიავ,
შენი სიკედილი ბრალია!“

VIII

ციდამ ჩამოწვა ღრუბელი,
ჩარგალს დაადგა თავზედა;
ფშავლების ჯარი მომდგარა
გიგლიას სახლის კარზედა.
ფშავლის ლამაზი ქალები
ცრემლსა აფრქვევენ ძალზედა.
დედა გიგლიას დასტირის,
ყორნის გამოხრულს მკლავზედა.
გულის ამოცლაც მოუსწრავ
იმ სატიალოს წამზედა.
გიგლია საკაცეში წევს,
გულს უწყვავ ხმალი, ფარია,
გვერდით უწყვია გიშრისა
ქალთა ნაწნავთა ჯარია¹⁵.
გაისმის აქათ-იქითა:
„ვაჰმე, რა გვეშველებაო,
კარგები იხოცებიან,
ბეჩავი ხელში გვრჩებაო!“

____

ხალხში ამბობენ, მთაშია
დარბის, დახვივის ცხენიო:
„ვაჰმე, სადა მყავ გიგლია,
კარგი პატრონი ჩემიო!“

[1886 წ.]

_____________________

1. ფშავლების ძველის სამართლის ძალით, ვისი იარაღითაც კაცი მოკვდებოდა, სისხლი იარაღის პატრონს უნდა ეზღო, თუნდ იარაღი სხვას ეხმარა.

2. სოფელია

3. მდინარეა.

4. წყლისაგან გამორიყული ხეები.

4. არ არჩევს.

5. სახელია ქალისა

6. კარგად, კოხტად, ლამაზად

7. მთა არის, საცა ალაზანს სათავე აქვს.

8. ნაპერწკალი.

9. დაწიოკება.

10. გამოქვაბული კლდე.

11. მთის მცენარეა, ურო-ბალახსავით.

12. წარა-მარად.

13. წვეტიანი კლდე.

14. ფშავლებს ჩვეულებად აქვთ, თავის ნათესავის სიკვდილზედ ქალი თმას მოიჭრის. ძველად ვაჟკაცის სიკვდილზედ ამ ჩვეულებას მთელი სოფლის ქალები ასრულებდნენ.

გიგლია

ხელნაწერი: ავტოგრაფი, ლიტ. მუზ., № 15622 (B).

ნაბეჭდი: „ივერია“, 1886, №№ 190, 191 (A); „თხზულებანი“, 1899 (C).

16. 1 1-A. 2 თალალი (დედა) - B. 3 ხელნაწერში ჯერ ყოფილა: პური იამე, გენაცვლოს, შეცვლილია: პურა შაჭამე, ნუ ჩქარობ. 5 B-ში ყოფილა: გადაავლევენ, გადაკეთებულია: გადაავლიეს. მე-6 სტრ. (... მთებისა) შემდეგ B-ში გადახაზულია:

- ბარემ შავჭამდი, დედაო,
არ გეკადრება...

7 გიგლია (შვილი) - B. მე-12 სტრ. (... ჩნან) შემდეგ B-ში ჯერ ყოფილა: დედავ, რა იქნა ფარია, შემდეგ პირველი სიტყვა შეუცვლია: ქალო, ბოლოს ყველაფერი გადაუხაზავს. 14 ფიქრობს] ჰფიქრობს BC; B-ში ყოფილა: ბრიყვაი, შეცვლილია: გიგლიას, 15 ალმანი. ამ სიტყვას ხელნაწერში განმარტება არა აქვს. 16 დედა-B. 17 მაუკვდე] მოუკვდე C. 19 მინახავ] მინახავს C. 20 B-ში ჯერ ყოფილა: მოიდა, შეცვლილია: კი იყო.

17. 6 B-ში ჯერ ყოფილა: იარე, შეცვლილია: წამო; ახადის] ახალის C. 7-10 მე... მტრისაო - B; 7 შაუკრავ] შევუკრავ C. 10 შავჭამთ] შევჭამთ C. 11-12 თუ... თინასო]

იქისას გადმაავლევენ
ლეკნი გოდერძას თინასა B.

15. გიგლია - B. 26 (გადის თამართან) - B. 28 აბჯართ] აბჯარნ AC; B-ში ყოფილა: აბჯარნ სად შაინახენო? შეცვლილია: აბჯართ, შენ დაუმალეო?

18. მე-3 სტრ. (დედა) შემდეგ B-ში გადახაზულია: არა უშავს რა, დედისავ. 5 დაემდურება] დაიმდურება AC. ამ სტრ. შემდეგ B-ში გადახაზულია:

ეგ სუ ეგრ დასდევს ლეკებსა,
განა პირველად მივალის,
რაღა დღეს და ხვალ მოკვდება,
რა ჰნახე, შვილო, ისეთი...

6 ისითა] ისეთი C. 7 ხომ] ხო C. 8 თამარი - B. მე-10 სტრ. (... მზისანი) შემდეგ B-ში გადახაზულია:

ცას კუპრი გადაჰკროოდა,
იდგა საზარელ დგრიალი,
მოხეთქილიყო ზოვები
ოც პირად, ორმოც პირადა¹,
მთანიც სუ ჩამოშლილიყო,
წვერნი გახდიყვნენ ძირადა.

11 დალეწილები] დაბლა მიწაზე B. 17 ვაჰმეს] ვაჰმე B. 19 ჩვენის] ჩვენი C. 20 შამოჰხვიოდა] შამოხვიოდა B. ამ სტრ. შემდეგ B-ში გადახაზულია:

აჰა, წაუღე და უთხარ:
თამარმა გამაუტანა.
წამოდი, გამაუტანე...

22-29 რა გაიგება. დალია] B-შია:

სიზმარი, შვილო, ხანდახან
ავად ნანახი, კარგია...
რა უყოთ გადახდა გვინდა,
მტერმა დაგვადვა ხარჯია.

33-ე სტრ. (...კლდეები) შემდეგ ხელნაწერში ვკითხულობთ: (თამარი ადგება, გააღებს კიდობანს, ამოიღებს იქიდამ გიგლიას იარაღს. დედა და თამარი გამოვლენ გიგლიასთან. გიგლიას ცოლი საჩეჩელს უზის და ბაიბუადა არ ივლებს ამ ამბავს. თამარი ტირილით მისცემს გიგლიას იარაღს; უნდა უთხრას რამე, მაგრამ გული ყელში ებჯინება. ამ დროს მოვარდება ახლო მეზობელი ქალი გიგლიასთან).

19. 7 მეზობლის ქალი (გიგლიას) - B. 10 B-ში ჯერ ყოფილა: იმ ძაღლებს. შეცვლილია: დაღისტნელთ. 11 როგორს] როგორ C; ჰზრდის] ზდის B, ზრდის C. 12 B-ში ყოფილა: ყორნებს, შეცვლილია: სვავებს. 13 ძაღთი] ძაღთა C. 16 მტრისა] ლეკის B. 20 ყოფილა: მხსნელად, გადაკეთებულია: მეშვლად B. 21 B-ში გადახაზულია „ფშავის“ და თავზე აწერია „ჩარგლის“; ნახეო] ჰნახეო B. 23 დაპრპიალებდეს] დაპრპიალებდა C. 24 B-ში ყოფილა: კლდეთაც საკვირვლად მიაჩნდეს, გადაკეთებულია: მთა-კლდეთაც გააკვირვებენ; გააკვირვებენ] გააკვირვებდა C. 26-29 (მეზობლის... დაულოცავს)] B-ში ვკითხულობთ: (ცხენს ჩამოართმევს გიგლიას და გამოჰყვება შორს. თამარი და დედა გიგლიას უკვენ მოსდევენ. თამარი ტირის და ჩამოეკიდება გიგლიას ყელზედ - ჰკოცნის. დედა არ აკოცებს, დაულოცავს). 28 ტირის] სტირის AC. 31 შამასწვრას] შამასწროს C. 33 B-ში ყოფილა:

შენს მტერსა შენმა აჯობნოს
ვერ ვინ იტყოდეს გმობასა.

ეს სტრიქონები გადახაზულია და მათ ნაცვლადაა: ხერხით მაიქე მტერთანა. 35 მშვიდობით+წადი B. ამ სტრ. შემდეგ ხელნაწერში ტექსტს ემატება: გიგლია წავა, აჩქარებით მიდის: გზაზე დედაკაცები უხვდებიან და ეძახიან: „მშვიდობით წადი, ჯვარი გეწეროს“.

20. 4-5 აქა-იქ... თვალებსა]

მხედრის სიმღერა უხდება
მის ცეცხლმოდებულ თვალებსა B.

ამის შემდეგ B-ში ტექსტს აკლია ერთი სტროფი (გახდა... ხარია] 8 დაგიდევს] დაგვიდევს C. 11 მაიეც] მოიეც B. 14 აგერ] ვიცი B. მე-15 სტრ. (...მისვლასა) შემდეგ B-ში გადახაზულია:

ნუ ვუღალატებთ, ერთგულო,
ჩვენს ამორჩეულს მიზანსა.

16 მალი-მალ] მალ-მალე C. 18 ამბობენ] ფიქრობენ B; გასწყდა] გასწყდენ B. 19 ფშავლებში ქუდოსანიო] ქუდოსან აღარ არიო B. 23 ტიროდა] სტიროდა C. 25 სახ-კარო] სახლ-კარო C. 27 ჩვენო] ჩემო C. 32 მასჭრესო] მოსჭრესო AC. 33 ყოფილა: გულმაგარაანთ, შეცვლილია: თანიბეგაანთ B. ბიჭები] ბიჭებსა B. 34 სულ ლუკმა-ლუკმა ასჭრესო] სამსავ თავები გასჭრესო B. ამის შემდეგ B-ში გადახაზულია: აღარ არია მეშველი.

21. 1 გაჰკროდა] დაჰკრვოდა A. დაჰკვროდა C. 2 ჩასვლასა] ჩასავლად B. 4 ტყეს] ხევს B. ამის შემდეგ B-ში გადახაზულია: ფშაურა წმინდა წყლიანი. მე-5 სტრ. (... ქედები) შემდეგ B-ში გადახაზულია: არც ერთს არ ეკრა ნისლიო. მე-8 სტრ. (...ტანადა) შემდეგ B-ში გადახაზულია: ერთის გაფრენით გადავლო. 9 ირევა მაღლით და ძირით] ამოდის ხევებშიითა B. 11 მიიბრძვის მხედრის] მაიბძვის გორგის B. 12 მიიბრძვის] მიიბძვის A, მაიბრძვის B; მიაქვ] მააქვ B, მიაქვს C. 13 მიაქვის] მააქვის B. 15 არ აბედენებს, სქ.: არჩევს] სულერთია, არ არჩევს ერთმანეთისაგან B. 16 სჭირდება] უნდება B. 17 დახეთქილსა] დაჰხეთქილსა B. 19 B-ში ყოფილა: ყელ-ყურს-მკერდზედა, შეცვლილია: გაირმებულსა. 20 B-ში ყოფილა: ვერანას რახტის პრიალი, შეცვლილია: რახტის, უზანგის ძგრიალი. 28 გეყოფა] გვეყოფა C. 29 B-ში ჯერ ყოფილა: თინაო, შეცვლილია: შვენაო. ამ სტრ. შემდეგ B-ში გადახაზულია:

გიგლიამ შამაიარა,
შუქი მაუძღვის წინაო...

30-31 კმარა... წყენაო - B. 30 ამდენი] ამდენის C. 32-33 გიგლიამ... კვალადა] B-შია:

უკვენ მოსდევდა ღრუბელი,
ზღუდე შაეკრა შავადა.

22. 2 დაჰხვდება] დახვდება BC. 7 გაჰსწყვეტს] გასწყვეტს C; ურჯულოებსა] ურჯულუებსა B. 9 ყინჩად. სქ.: კარგად, კოხტად, ლამაზად - AC. V თავი ხელნაწერში ჯერ იწყებოდა ასე:

სადაც ბორბალა ყელ-ყელობს,
ჯარად დამსხდარან ლეკები...

12 ყოფილა: გადმოჩნდა, გადაკეთებულია: ამოჩნდა B, გამოჩნდა C, ამის შემდეგ ხელნაწერში გადახაზულია:

სხივნი დაჰმართა ბარადა,
დაჩნდა ტიტველი ქედები.
მთებს დააბერტყა სხივია.

14 B-შ ყოფილა: დაჩნდა, შეცვლილია: მოჩანს. 16 მისდევენ] მისდევდა AC. 20 თავზედ] თავზე C. 21-ე სტრ. (...მთისასა) შემდეგ B-ში გადახაზულია: მალე გაიგებს პირ-ქუში. 22 B-ში ჯერ ყოფილა: ბორბალაც გარინდებულა, შემდეგ უკანასკნელი სიტყვა შეცვლილია: ჩაფიქრებულა, ბოლოს მთელი სტრიქონია გადაკეთებული: ბორბალა ყინულიანი. 23 B-ში ყოფილა: ამბავს ტყობულობს ცისასა, გადაკეთებულია: გულის-პირს არღვევს ცისასა. 24 B-ში ყოფილა: იძახის, შეცვლილია: კითხულობს. 25-ე სტრ. (...ძმისასა) შემდეგ B-ში გადახაზულია:

ვინრა უამბობს ქვეყანას
ამბავს გიგლიას ცდისასა...
ბიბინებს მთებზედ ბალახი...
იქით, საყორნის გადაღმა
ადგილი არი კლდიანი,
ყორან არ დაეკარება...
იმაზედ ვერვინ გაივლის
თუ არა კაცი მტრიანი.
გულს მრისხანებით უვსებენ
ჩონხები უგზოდ გზიანნი,
იმას, ვის ცოდვა თავს აწევს,
არ იკარებენ ყორნებსა,
კერპნი, სასტიკის ზნიანნი...
ლამაზი საყორნის ბოლოს
ტყე არი ქორაფიანი...

28 B-ში ყოფილა: დგება და წასვლას, შეცვლილია: ყოყმანობს, წინ სვლას.

30 B-ში ყოფილა: შორით შაესმა. გადაკეთებულია: წინაით ესმა. 32 დადეგით] დადექით C.

23. 3 ოსმანამ] მუსტაფამ B. 5-6 ხმალი... წელშია - C. 6 B-ში ყოფილა: თოფი აიღო ხელშია, შეცვლილია: დამბაჩას სინჯავს წელშია. 7 გაუოხრდება] გაუორდება A. 11 აპრიალებს] ატრიალებს AC. მე-14 სტრ. (...ჯერია) შემდეგ B-ში გადახაზულია: აცათ, მაცალეთ, ძაღლებო. 15 შუაზე] შუაზედ B; გასჭრა] გაჭრა B. 17 სისხლითა] წითლადა B. 18 ოსმანას] მუსტაფას B. 23 მომკვდარა] მამკვდარა B. 24-ე სტრ. (...მკლავებში) შემდეგ B-ში გადახაზულია:

როგორც არწივმა წერონი.
ერთ-ურთშია ჰკრა ლეკები,
ჩხარა-ჩხური დგა ფარ-ხმლისა,
მიგორავს ლეკის თავები.
მიწას ნაფოტად ეცემა
მაუნათლავთა ძვალები.
უშველე, ფშავის ბატონო,
ჩუმად ამბობენ ტყვეები...

25 ყოფილა: ტირილი, გადაკეთებულია: ყვირილი B. 29 ერთმანერთზედა] ერთმანეთზედა B. 30 იმ] ის C. 31 მიუვა] მოუვა C. 32 ოსმანა] მუსტაფა B. 35-36 უშველე... ვაჟასა] B-ში ჯერ ყოფილა:

- უშველე, წმინდავ გიორგი,
ცდას ნუ წაუხდენ ვაჟასა..

შემდეგ შეცვლილია ისე, როგორც ჩვენ ვბეჭდავთ.

24. 3-4 წყეულმა... მკერდშია]

შინამც ნუ მივა ცოცხალი,
გორგის თოფი ჰკრა მკერდშია B.

5 დედას] დედა C. 14 ჰლოკს] ლოკს C. 22 B-ში ჯერ ყოფილა: ქალო, მერე: შვენავ, ბოლოს: თინავ; თოვლიანს] თოვლიან C. 25 ჰგლოვობენ] გლოვობენ B. 26 ტირის] სტირის C. 30 ყოფილა: უკანვე, შეცვლილია: მკვდრისაკე B. 34 გაწყდეს ცარგვლისა] გასწყდეს ბუნების B. 35 შენს] შენ B.

25. 1 პირზედა, ლოდებზედ] პირაზედ, ვაკეზედ B, პირზედა, ლოდებზე C. 2 ხარია] ჴარია AC. 3 გულხელდაკრეფა] გულხელს დაკრეფა A, გულს ხელს დაკრეფა B. 4 მხარია] მჴარია A. 5 B-ში ყოფილა: კვდება და ურევს გულ- ნაწლევს, გადაკეთებულია: კვდება გულს უწადინოდა. 7 როცა] რორცა ABC. 10 B-ში ყოფილა: კლდის ჭიუხებში, გადაკეთებულია: ზეით ჭიუხში; ზეით] ზევით C; წყრებოდა] წყდებოდა C. მე-12 სტრ. (...ტყვრებოდა) შემდეგ B-ში გადახაზულია:

ქვაზედ დაედვა ნისკარტი,
ცრემლის დენითა ბნდებოდა,
ტურფა პირიმზე ყვავილი
გულ-ბოროტისგან დნებოდა.

14 სიბრალულისგან] მღელვარებისგან B. მე-18 სტრ. (...ჰხლებოდა) შემდეგ ხელნაწერი წყდება. 30 შაესმა] შეესმა C. 35 ხარისა] ჴარისა AC.

26. 5 მოჰკლესო] მოკლესო C. 6 რჯულ-ძაღთა] რჯულ-ძაღლთა C. 14 გადმაიარა] გადმოიარა C. 29 მაჰყავ] მაჰყავს C.

27. 7 ცრემლსა] ცრემლებს C. 17 გვეშველებაო] გეშველებაო C. 22 დახვივის] დავივის A. 23 მყავ] მყავს C.

_______________

1. უკანასკნელი სტრიქონი შემდეგ გადაკეთებულია: აქ-იქ ორმოც პირადა.

I

გენაცვლე, ჩემო ყირიმო,
რა ჟანგი მოგიკიდია?!
არც ისრე დავბერებულვარ,
რო სუ კერაჩი ვიჯდია!

სამჯერ ხომ ჩაგფალ მიწაში,
სამი ვათავე აზარი¹,
ერთიღა მიკლავ მეოთხეს,
შენი საფლავიც მზად არი.

კიდევ სად დაგეტოლები,
გაგახმიანებ მთებშია;
ბოლიმც არ იძაბებოდეს
შენი ყორან-მთის ტყეშია!

საყვარლად მაჰრთავს ბებერი
ნამიანს ბალახს ბოლითა,
ვალხინებ საირმეებსა
თოფის ზედიზედ სროლითა.

მიყვარს და საამურია!
მთანი იწყებენ გუგუნსა,
რიჟრაჟზედ თოფის მსროლელის
დაჰლოცვენ დედის ძუძუსა.

მალე გაიგებს ყორანი,
თავზედ დამძახებს ტიალი,
კვალზედ მაჰსდევენ სოვები,
მიყვარს იმათი ტრიალი.

იზლაზნებიან ოხრები,
თვალებს ავლებენ შმაგადა:
ხელში დამრჩაა ნადირი,
თუ ტყვიით არი ავადა?

ირმის გულს ყორანს დავუგდებ,
ღვიძლ-ფირტვი სვავთა ძღვენია;
დაძღნენ, არა მშურს იმათთვის, -
კლდეთა ბეჩავნი ძენია!

მინდოდა არწივისადაც
მეცა პატივი ბევრჯერა,
მაგრამ სხვის მოკლულს არა სჭამს
ამაყი, ლაღი ჩემფერა.

მარტუა დავა მოზვერი,
არვის იკარებს ახლოსა;
თუ არ თავის ბრჯღლით ნაშოვნსა,
რჯულია, პირი ახლოსა?!

არც ვის თავისას დაუთმობს,
არცა ნდომულობს სხვისასა...
რაც მოსჭარბდება, მეფურად
სოვებს გადუგდებს იმასა.

ნეტავ ძმად რად არ მთანიობს,
ძღვენს რად არ იღებს ძმისასა?!

როცა გაძღება ვაჟკაცი,
ისრულებს გულის ნებასა,
დაჯდება შავის კლდის თავზედ,
საზარლად იწყებს ყეფასა;
თითქოს ამბობდეს: „ჩემის ბრჯღლით
მეც გავძეღ, სხვანიც გაძღენა“.

სოვებო, დაგტყდესთ, სჯობია,
კლანჭი და მხრები, მარჯვენა!
ნეტავი ერთხელ მყეფარი
არწივი კიდევ მაჩვენა!..

II

სიზმარში ვნახე წუხელა:
მჭვარტლის წყლის კუდში ვიდოდი,
დეკიანს გორზედ შემოვდეგ,
სადაც ირმები ვიცოდი,
გადავედ ტაფ-ტუფიანში²,
შამბ-ჭინჭარს მოვედებოდი.

ჩღილის თავს ქორაფიანი
პირს იბანს უწინ მთვარითა,
დაბლა წაბლის ტყე გაშლილა,
დათვის ნამტვრევი ღამითა.
იქვე კლდე ჰყუდავ ყვითელი,
მლაშობი ჰჟონავს მაღლითა...

უცხო ხმა მესმა: ჯერ სტვენა,
მემრე „ო, მამო“, - შრიალი,
ერთიან ირმების ხრომა
ჩემზე მაიღო თქრიალი.

შადგნენ ცოტა ხანს მწყაზარნი,
გაფრენ-გაფრენას ლამობენ,
მესმის ხმა, სმენის გამტაცი,
თითქო ღთიშვილნი გალობენ.

გორის პირს მაყლოვანშია
ქალი³ გადმოდგა მზებურა,
ია, პირიმზე⁴ ტანთ ეცვა,
თავზე ბუერა⁵ ეხურა.
მეტად ლამაზი რამ იყო,
საამო, სახით ღვთებურა;
ბრძამ-ლელის წინდებსა ჰქსოვდა,
თითებს აქანებს წყლებურა,
ტანად მომცროა და თმებით
ის არე-მარე ებურა.

ირმის ხროს მოერეკება,
სახელს ეძახდა ყველასა.
ერთი რქა-მნათი ჯონქაი⁶
განგებ იყრუებს სმენასა,
მარტოკა მივა ნაპირად,
არ დასდევს ქალის წყენასა.

ქალი გაჯავრდა, წასძახა,
აჩქამდა, როგორც ზარია:
„რად მტანჯავ, ბაითალმანო,
ტყვიამც გეცემა მწარია?

ანაწერიმც ხარ აგრია
ზეგვე თორღვაის თოფისა...
რა ჭირი გეცა, რა არი?
ბალახ თუ სჭამე ცოფისა?!“

გამამეღვიძა ზედაცა,
რასწამს დასრულდა სიზმარი.
კარჩი გამოვედ, ჟინჟღლავდა,
ამომხდარიყო ცისკარი.

მრავალან ჩაბძანებულან,
მთანი ივარცხნენ თავებსა,
ნისლები გადასწოლია
ჭიაურაის მხარესა.

III

წუხელ ნანახი სიზმარი
მითც არ მოცდება, - ცხადია.
ამ სიზმრით ბევრჯელ თორღვამა
ირმებს სუკები ვწვადია.

ჭანდრის ძირს ცეცხლი შავანთე,
დავაშიშინე მწვადია;
ეხლა ხარები ყვირიან,
ღვრივაზე წასვლა მწადია.

ღმერთო, მას ნუღარ შამამთხვევ,
რაც რომ შამემთხვა ერთხელა,
ნეტავ თოფს არ ავსევიყავ,
მონადირობა მეწყევლა.

ადრევ წამოველ სხლოვნითა⁷,
მას აქათ ხუთი წელია,
ივრისას ჩამოვიარე,
ვერანა⁸ გადმოვსთელია.

მზე კიდევ იდგა მთებზედა,
არ დაძრულიყო ნიავი,
ყორან-მთის გადასახედში
ხარმა დაიწყო ღრიალი;
სუ დაძრა ჩრდილი, გორ-გური,
დააწყებინა ზრიალი.

ბევრი რამ გამიგონია,
ბევრიც მინახავ თვალითა,
ირმის ყვირილზე ლამაზსა
ვინ მაიგონებს, - საითა?!

ამოგმინდება ტიალი
სურვილით სავსეს გულითა,
მემრე ზედი-ზედ დაჰკვნესებს
ფურის მძებნელი სულითა.

სადაც კი იმას გაუვლავ,
ასუნებულა ვნებითა,
დგნალი და შიმელაები
გადუღვერია რქებითა.

ნაბოტარს⁹ დაულევია
ის არე-მარე ტყებითა,
თოფი ვაშიშვლე ჩულშიით,
ახლო მიუჯე ქშენითა.

ტაფში მიდამო ბრუნავდა,
უწინ უნახე რქის წვერი,
მემრე სრულ ამააჩინა
რქა ნათლიანი, ტყის ფერი.

ტანი არ უჩნდა ოხერსა,
შიმელაები ჰფარვიდენ,
თოფი არავინ დაჰკრასო,
თითქოს იმიტომ ჰმალვიდენ.

გავსტეხე ერთი ნალეწი¹⁰,
დავიბუხუნე¹¹ სამჯერა.
ფური ვეგონე, მოარდა,
უნდოდა გული ეჯერა.

კინაღართ გამანადგურა,
კინაღ პირდაპირ მეძგერა.
ვაჟკაცის ილეთი¹² ჰქონდა,
სქელი კისერი ეღერა.

კაცის ხასიათს ვინ იცნობს?
გასაგებია ძნელადა,
რაც გვიყვარს, რაც რომ გვებრალვის,
თუკი ჩავიგდეთ ხელადა,
არ დავინანებთ, გავქელავთ,
მოვეკიდებით მგელადა...

მყისვე ჩახმახი დავღრიჯე,
გულზედ დავადევ ლიშანი...
კორაში¹³ ვნახე, დაემხო¹⁴,

წვერნ გადიქნივნა რქისანი.
მე რა ვიცოდი იმ რქათი,
თუ ნაკურთხნ იყვნენ ღვთისანი!

წამოიწია კვნესითა,
მუხლის კვერებზე მდგარია,
ვნახე, რომ რქებზე ჟიკჟიკებს¹⁵
სანთლები, ვარსკვლავთ გვარია,
ყურთ მომელანდა წყრომის ხმა,
მითამ გაეღო კარია.

თვალნ დამრჩნენ გაღმა გორზედა,
ვნახენ ხავსიან ყორენი,
საყდარს გუმბათიც დავატყე,
ზედ ხენი ორნი სწორენი.

ჯავრობა ისმის იქითა,
გადმოდგა ვინმე ბერია,
თოვლივით წვერი გულზედ სცემს,
სულ ანგელოზის ფერია.
ხელშია ყავარჯენივით
ჯოხი რამ დაუჭერია,
მიძახა: „რა ჰქენ, თორღვაო,
რაად მამიკალ ზვერია?!
კარგი, - ჰნახოდი, ბეჭშია¹⁶
შენი ცოლ-შვილი სწერია!“

ეს სთქვა, მაშინვე მიბრუნდა,
ვეღარა ვნახე თვალითა.
გავშრი და დავდნი ელდისგან,
წიფელს ვხვევივარ მკლავითა;
თოფი წინ გადამვარდნია...
გამამეღვიძა ღამითა,
სეტყვა და წვიმა მომსქდარი
მომგუბებია თავითა.
სჭექდა, ელავდა წამ-უწუმს,
წყალი თავს დამდის ღარითა,
გაჟინთული ვარ ერთიან
ცივის ნაწვიმის ცვარითა.

გავიქე, ჩაველ ხევშია,
დავჯე, დავიწყე ტირილი...
ცეცხლი დავანთე, არ დავსდევ,
თუმც მესმის ირმის ყვირილი.

ადგილის დედის სამხვეწრად¹⁷
სანთელი მედვა უბეში,
ჩამოვქენ სამი ნაჭერი, -
გაჭირვებულის ნუგეში.

მივედი დილით ნასაყდრალს,
შემოვუარე ჩოქითა,
კარზედ სანთლები მივაკარ
ცრემლის ღვრითა და ლოცვითა.

შაუთქვი ერთი მოზვერი,
საუკეთესოდ კვებული:
შამინდე, აგრემც იქნები
ქრისტიანთაგან ქებული.

საშვილიშვილოდ დამედვას
შენი წლის თავზედ კურატი,
ოღომც კი ნუ გამიწყრები,
ნუ დამაღონებ ნურათი...

IV

შენს მტერს! მოკეთეს აშოროს,
რაც მაშინ ვსჭამე ჭირია!
ჩემს დღეში ჯავრ-უნახველმა
ცრემლით ვიბანე პირია!

მე რა ვიცოდი, ირემი
თუ იქნებოდა ხატისა;
ნადირი ტყეში ათასი
სუ წარა-მარად დადისა!

ვარ უსამართლოდ დასჯილი,
ამით მიკვდება გულია.
ღმერთი და ხატი მგონია
ჭკვით და გონებით სრულია...
მაშ რად დამტანჯეს დალოცვილთ,
რად დამიდაგეს სულია?

რაც სინანული შამეძლო,
თავი არ დამიზოგია,
არცა ვარ ქურდი და ბოზი,
არც ავი, როგორც ზოგია.

ხუთს წელს ვინანე, თოფისად
ზედაც არ შამიხედნია,
ჭია რა არი. მისთვინაც
სისხლი არ გამიდენია.

რად გამიმეტა ბატონმა,
რაზედ მამიდვა გენია?!
უნდა დავლივნე სიმწარით
ჩემნი სიცოცხლის დღენია...

ორის წლის უკვენ ჩემს სახლსა
ჩემს მეტი არვინ ჰრჩენია.
სამი ვაჟკაცი დავმარხე,
სამნივე საქორწილონი,
ცოლი, და ქალსა ბატარას
ჯერ არ მიეღო მირონი.

მაინც ხომ ჩემი სახელი
ცოდვილთა რიცხვში სწერია,
ბარემ მეც სული ამამხდეს,
გული ვერ დამიჭერია.

მინდარის გაგიჟებითა,
ვიხილო ირმის კვალები,
მოვედო კიდევ გორ-გურსა,
ვაცეცო ირგვლივ თვალები,
ავაყაყანო მეზობელთ
ბალღი, კაცი და ქალები.

მწყურის სთქვან: კიდევ თორღვასა
გუშინ მაუკლავ ხარია;
გაგვიზიაროს ჩვენაცა
სუკი, ან ერთი მხარია.

[1886 წ.]

______________

1. ასი წმინდა ნადირი.

2. ჩავარდნილი ადგილი ტყეში.

3. ნადირთა პატრონი.

4. ყვავილია.

5. ბორხვენა, მცენარეა ერთფოთლიანი.

6. მეტი სახელია ირმისა, ალერსის გამომხატველი

7. სოფელია.

8. სოფელია.

9. ირემს ყვირილობის დროს საშინელი მქისე სუნი მოსდის; სადაც კი გაივლის, ყველგან, ბალახებზე და მცენარეებზე, აბნევს ამ საზარელს სუნსა.

10. ხმელი ხის ტოტი.

11. აჩქამება ისე, როგორც ფური-ირემი გადაეძრახება ხარ-ირემს.

12. შნო.

13. გასახედი თოფისა.

14. დაენარცხა, დაასკდა დედამიწას.

15. ბრწყინავს.

16. მთის ხალხსა სწამს, რომ წმინდა ცხოველის, შინაურის, თუნდ გარეულის ბეჭში, ვისაც იგი ეკუთვნის, ან მოუკლავს, - სწერია კაცის ავი და კარგი თავგადასავალი.

17. მონადირეს ჩვეულებად აქვს, უცხო ადგილას როცა მიდის სანადიროდ, სანთელს წაიღებს, „ადგილის დედას“ დაუნთოს, რომ იმან ხელი მოუმართოს.

მონადირე

ხელნაწერი: ავტოგრაფი, ლიტ. მუზ., № 15635(B).

ნაბეჭდი: „ივერია“, 1886, № 280 {A); „თხზულებანი“, 1899 (C).

ხელნაწერი ნაკლულია, იწყება 30-ე სტრიქონიდან (ირმის გულს...).

28. 8 მიკლავ] მიკლავს C. 20 რიჟრაჟზედ] რიჟრაჟზე C.

29. 1 კვალზედ] კვალზე C; მაჰსდევნ] მასდევენ C. 7 B-ში ჯერ ყოფილა: შიგნეულს იმათ დაუგდებ, შემდეგ პირველი სიტყვა შეცვლილია: ჯიხვის გულს..., ბოლოს ესეც გადაკეთებულია: ირმის გულს ყორანს დაუგდებ. 8 ღვიძლ-ფირტვი] ღვიძლ-ფირტვიც B; B-ში ყოფილა: იმათ, შეცვლილია: სვავთა. 9 იმათთვის] იმათთვინ B. 10 B-ში ყოფილა: ქვეყნის, შეცვლილია: კლდეთა. ამ სტრიქონის შემდეგ ხელნაწერში ჯერ ყოფილა:

მიკვირს, არწივიც ამათებრ
ძღვენს არ კადრულობს რად არა...

შემდეგ „ამათებრ“ ავტორს შეუცვლია სიტყვით „სვავთავით“. ბოლოს ყველაფერი ეს გადაუხაზავს. 12 B-ში ყოფილა: პატივი მეცა ბევრჯელის, გადაკეთებულია: მეცა პატივი ბევრჯერა. მე-14 სტრ. (...ჩემფერა) შემდეგ ხელნაწერში გადახაზულია: თავადაც იმის რჯულისა. 15 B-ში ყოფილა: ვაჟაი, შეცვლილია: მოზვერი. 17 ბრჯღლით] ბჯღლით B. 19-20 B-ში ჯერ ყოფილა: არც ვის თავისას დაუთმობს, არცა ნდომულობს სხვისასა... შემდეგ ეს გადაუხაზავს და გვერდზე მიუწერია:

მეტს თუმცა ისიც სხვას უთმობს,
ძღვენს კი არ იღებს სხვისასა...

ბოლოს ესეც გადაუხაზავს და ისევ თავდაპირველი ტექსტი აღუდგენია. 22 გადუგდებს] დაუგდებს C. 25 როცა] რორცა B. 27 შავის] შავი C; თავზედ] თავზე C.

29 ბრჯღლით] ბჯღლით AB. 36 B-ში ყოფილა: ვითომა, შეცვლილია: წუხელა. 37 კუდში] კოდში C.

30. 1 გორზედ] გორზე AB. 5 B-ში ყოფილა: ტყის თავზედ ქორაფლიანი, გადაკეთებულია: ჩრდილის თავს ქორაფლიანი; ქორაფიანი] ქორაფლიანი AC. 9 ყვითელი] ყვითლადა B. 10 ჰჟონავს] ჟონავს C. 14 ჩემზე მაიღო] ჩემზედ მაიღეს B. 18 ღვთიშვილნი] ღვთი-შვილნი C. 21 B-ში ყოფილა: ია და ვარდი, შეცვლილია: ია, პირიმზე. 22 თავზე] თავზედ B. ყოფილა: პირიმზე, შეცვლილია: ბუერა B. 27 ტანად] ტანით C. 28 ის არე-მარე] შორს მაყვლიანი B. 29 B-ში ყოფილა: ხარ-ირმებს, გადაკეთებულია: ირმის ხროს. ამ სტრ. შემდეგ B-ში გადახაზულია:

ირმის რქისავე ჯოხითა,
ერთი რქამნათი ჩონქაი...

30 B-ში ჯერ ყოფილა: სახელდობრ ეძახს, გადაკეთებულია: სახელს ეძახდა. 32 ყოფილა: თითქოს, შეცვლილია: განგებ B.

31. მე-2 სტრ. (... წყენასა) შემდეგ B-ში გადახაზულია:

ხან რქას გავაზე გაიდებს,
ლაღობს, შამბ-შუმბში თამაშობს...

მე-8 სტრ. (...თოფისა) შემდეგ B-ში გადახაზულია:

მანამ ნამს ქარი აიტანს
დილითვე შენის ცოფისა...

11 გამამეღვიძა] გამომეღვიძა C. 12 რასწამს] რაწამს C. 13 გამოვედ] გამოველ C; ჟინჟღლავდა] ჟინჟლავდა B. 15 ჩაბძანებულან] ჩაბრძანებულან C. 17 ხელნაწერში ჯერ ყოფილა: დაწოლილიყვნენ, შემდეგ ავტორს შეუცვლია: გადაწოლილან, ბოლოს ესეც გადაუკეთებია: გადასწოლია. 18 ჭიაურაის] ჭიაურიას C. 21 მოცდება] მოსცდება B. ამ სტრიქონის მომდევნო სტრიქონი ავტორს ჯერ დაუწყია სიტყვით: ყვირილობაა, მაგრამ შეუწყვეტია და ეს სიტყვაც გადაუხაზავს. 22 ბევრჯელ] ბევრჯერ C. 23 ირმებს] ირმის AC. სუკები] გულ-ღვიძლი B. ვწვადია] სწვა დია AC. 25-ე სტრ. (... მწვადია) შემდეგ B-ში გადახაზულია: ყვირილობას მითც წავალო. 32 B-ში ყოფილა: სხლოვნით წამუელ რთველშია, გადასწორებულია: ერთხელ წამოველ სხლოვნითა. 33 აქათ] აქეთ C; ხუთი] ათი B. 35 B-ში ყოფილა: ბოჭორმა, შეცვლილია: ვერანა.

32. 5 ჩრდილი] ჩდილი B. 9 ყვირილზე] ყვირილზედ B. 16 ასუნებულა] აყროლებულა B. 17 შიმელაები] წიფლის შიმელა B. 19 B-ში ყოფილა: ჩაუყლაპია, შეცვლილია: დაულევია. ამის შემდეგ ხელნაწერში გადახაზულია: ტყე-ველი, ხევი მთებითა. 21 B-ში ყოფილა: მაშინვე ჩამუეპარე, შეცვლილია: თოფი ვაშიშვლე ჩულშიით. 24 B-ში ჯერ ყოფილა: რქის წვერი ვნახე უწინა, გადაკეთებულია: უწინ ვნახე რქის წვერი. 29-30 სტრ. ხელნაწერში ჯერ ყოფილა:

მალე დაგარჩენს თორღვაი,
გულს ამით როდი წავიხდენ...

შემდეგ შეუცვლია:

არავინ დაჰკრას თოფიო,
თითქოს ტივლები ჰფარვიდენ...

ბოლოს ესეც გადაუკეთებია ისე, როგორც ჩვენ ვბეჭდავთ. 33 მოარდა] მოვარდა B.

33. 1 მამინადგურა] გამინადგურა A, გამანადგურა BC*. 4 სქელი კისერი ეღერა] კისერი წამოეღერა B. ამის შემდეგ B-ს აკლია 26 სტრიქონი (კაცის... ფერია). 15 რქათი] რქათა C. 19 ჟიკჟიკებს, სქ.: ბრწყინავს] ჰბრწყინავს C. 22 მითამ] მითომ C. 28 გადმოდგა] გამოდგა C. 29 გულზედ] გულზე C. 31 ყავარჯენივით] ყავარჯნის მსგავსი B.

34. მე-4 სტრ. (...თვალითა) შემდეგ B-ში გადახაზულია:

პირქვე გადავქცეულვარ,
ხელს მოვხვევივარ მკლავითა.

5 ელდისგან] ის იყო B. 6 ვხვევივარ] მივკვრივარ B. 13 გაჟინთული] გაჟღინთული C. 15-16 B-ში ჯერ ყოფილა:

არც კი მივსულვარ ირემთან,
ავსდეგ, დავიწყე ტირილი.

შემდეგ შეუცვლია ისე, როგორც ჩვენს გამოცემაშია. 17 დავსდევ] დავდევ B. 18 ყოფილა: ხარის, შეცვლილია: ირმის B. 19 სამხვეწრად] სამხვეწროდ B; სამხვეწრად, სქ.: უცხო ადგილას როცა] როცა უცხო ადგილს C. 21 B-ში ყოფილა: გავალხე, შეცვლილია: ჩამოვქენ; სამი] ოთხი B. 23-ე სტრიქონიდან დაწყებული B-ს აკლია 12 სტრიქონი (მივედი.... ნურათი). ნაცვლად იქაა:

მივედი დილით, შავვედრე:
„შევცოდე, მაპატივია,
ეხლა ეს იყოს, სხვასწილად
კურეტს დაგიკლავ“ - ვსტირია.

ის სტრიქონები კი ხელნაწერში ბოლოსაა მიწერილი. 23 ნასაყდრალს] საყდარსა B. 24 შემოვუარე] შემოუვარე A, გარზე ვუარე B; ჩოქითა] ჩოქვითა C. 25 კარზედ] კარზე C. 28-ე სტრ. (... კვებული) შემდეგ B-ში გადახაზულია:

ღმერთო, შამინდე ეს ცოდვა,
იყავ დიდხანა ქებული.

30 ქრისტიანთაგან] ქრისტეანთაგან C. ამის შემდეგ ხელნაწერში გადახაზულია:

ღმერთს შავეცოდე, რაღა ვქნა,
ისმოდა ჩემი ყვირილი.

32 წლის თავზედ] თითო წელს B. მე-11 სტრ. (...ჭირია) შემდეგ ხელნაწერში გადახაზულია:

მუხლის კვრით უვლი გალავანს,
ვსტირი და თანაც ვყვირია.

35. 4 B-ში ჯერ ყოფილა: ცრემლუნახველმა, გადაკეთებულია: ჯავრუნახველმა. 6 ყოფილა: ბეჩავმა, შეცვლილია: ირემი B. ამის შემდეგ B-ში გადახაზულია: თუ ხატის იყო ირემი. 8 ყოფილა: რა ვიცი, შეცვლილია: ათასი B. მე-9 სტრ. (...დადისა) შემდეგ B-ში გადახაზულია:

მცოდნიყო, ისე მამეკლა,
საწყევლი ვიყავ მაშინა,
რად მოვეღეტე ამ დროს იქ,
რამ ეშმაკ-ქაჯმა მაცდინა?!

14-15 მაშ... სულია - B; დალოცვილთ] დალოცვილო C. 22 მისთვინაც] მისადაც B, მისთვისაც C. 25 მამიდვა] მომიდვა C. 32 ქალსა] ქალი C; ბატარას] პატარა C. 36 ბარემ მეც სული ამამხდეს] ცოდვაა, დარჩეს ცოდვადა B.

86. 3 მოვედო] მოვედვა B. 7 მწყურის სთქვან] ამბობენ B. 8 მაუკლავ] მოუკლავ C. 9 გაგვიზიაროს ჩვენაცა] ცოტა ჩვენც გამოგვიგზავნოს B. 10 მხარია] მარია B. ხელნაწერს ბოლო გვერდზე მიწერილი აქვს:

ვაჟკაცის ილეთი ჰქონდა,
კისერი წამოეღერა.

(ძველი ამბავი)

I

ამბობენ, ბლოელ¹ აფშინა,
მინდოდაურის გვარისა,
სცარცვავს რჯულიან-ურჯულოს,
მარჯვედ მომხმარე ფარისა,
ჭერხო აავსო უნჯითა,
როგორც სალარო ხანისა.

თანაც იტყვიან: გოგოთურს
ჯანით ვერ შაედრებაო,
ნეკით გასტყვარცნის, აფშინა
ხე და ქვათ შაეცხებაო.
მეფესაც უთქვამ: „გოგოთურ
ათასს კაცთანო ვადარე,
ათასგანა მყავს ნაცადი,
ათასგან ომში ვატარე;
გოგოთურს რკინის გული აქვ,
მკლავი ხო გადამეტია,
რამდენჯერ მარტომ შაბერტყის
მტერი ქვიშაზედ მეტია.
ომში სიკვდილს ჰგავ გოგოთურ,
შეუბრალები, უკვდავი,
მტერსაც ზარსა სცემს უზომოს,
როგორაც სულთამხუთავი...
ისე აგორებს მტრის რაზმებს,
როგორც ნავს ტალღთა დენანი,
ალბათ სწყალობენ ვაჟკაცსა
ის ანგელოზნი ზენანი!“

რამდენჯერ სთხოვა ბატონმა
დარჩომა მეფის კარადა,
მაგრამ ვაჟკაცი ეტყოდა:
- მეფევ, ვერ გავძლებ ბარდა.
თუ მთის ნიავი არა მცემს,
გული ქალებურ ტირისა,
არ მინდა პური, არც წყალი,
აღარც გაღება პირისა!
მამეხიბლება გუნება,
ვერა ვარ გამძლე ჭირისა.

გოგოთურ ამაზედა სწუხს,
ხმა აღარ ისმის ომისა,
მიწურვილია, - თავდება
ჟამი ზაფხულის ორისა.
შინაც ხომ უქმად არ არი,
მუშაობს, მიწის მხვნელია;
ამბობს: „ომის დროს ვიომოთ,
არა-დ, - ვიქნიოთ ცელია,
ნადავლით, ნაყაჩაღარით
კაცის დარჩომა ძნელია!“

არავის ახსოვს, ფშავშია
ხმა-მაღლა ასძრახდომოდეს,
განაღამც საცარცვავადა
გზად ვისმე გადასდგომოდეს.
ვეება ჭანდარს აიღებს,
წიწკრად გაიდებს მხარზედა,
ყალიონს პირით არ უშვებს,
მიიტანს თავის კარზედა;
ირმებსაც დაედევნება
ყოფჩის გადაღმა კვალზედა.

შემოღამდება, შინ მოდის,
ჩამაუჯდება კერასა,

დაიწყებს შესაქცევრადა
დიდის ყალივნის წევასა,
ფანდურსაც შააჟღარუნებს,
თითს ააჩქამებს ბერასა.
ხანდახან დაიბუბუნებს,
ჭერი დაიწყებს ნძრევასა,
თან ფეხს დაუცემს ვაჟკაცი,
მიდამო იწყებს ნთქრევასა.

II

ძველადგანვეა ნათქომი,
რო დედაკაცი ყბედია,
მიჰყვება გულის ძრახვასა,
ვნებიანობით რეტია,
წაიტყვის უგვანს სიტყვასა
მოუფიქრელი, ცეტია.
ქმრისად სახელის მძებნელი,
სხვას არ დაგიდევს არასა;
მტყუანი იყოს მის ქმარი,
თუნდ ხალხს სცარცვივდეს შარასა,
ოღომც იქნევდეს ფრანგულსა,
არ ჰღალატობდეს ხარასა²,
ცოლსაც სწყალობდეს, აცმევდეს
წითლის დარაის კაბასა.

ცოლი აუტყდა გოგოთურს:
- რად გინდა დიდი სხეული,
თუკი ზღუბლს არ გასცილდები,
როგორც სახადით სნეული?!
რად გინდა თოფ-იარაღი,
ბასრი ფრანგული, წყეული,
ათასგან სისხლში ნათრევი,
კაცების ჟლეტას ჩვეული!
აბა, დაჰკვლიე, უტირნავ,
ცრემლი აქვ პირზე მცვრეული!

წადი, შენც ვინმე გაცარცვე,
არ გინდა სარჩო ნეტარა?

ქისტებს თავები გაჰბალთე,
ხევსურთ დაადევ ბეგარა.
ამბობენ, აფშინაის ცხენს
ტანი სრულ ვერცხლით ეფარა.

- ნეტავ რას ამბობ, დიაცო,
ჭკვას რად არ ატან სიტყვასა?
საქმე თუ გამოგლევია,
რატუ არ იტყვი იმასა?!
რად მინდა მაშინ სიცოცხლე,
ლუკმასა ვსჭამდე სხვისასა?
შენ ვინა გკითხავს, უჯიშოვ,
თოფისასა და ხმლისასა?...
შენ უნდა საჩეჩელს ეჯდე,
ან არა, - ჰქსოვდე წინდასა...
ხმლის ქნევას მადლი მაშინ აქვ,
როცა ხმალს ჰხედავ მტრისასა!

ჯერ მეფის სიტყვა არა სჩანს:
„შემოგვესია მტერიო,
ფშავით მოიდეს ლაშქარი,

ჩემი ერთგული ერიო,
წინ გამაუძღვეს გოგოთურ,
ჯერ არ-ოთ არი ბერიო“.
მითც არ მოჰსვლია ჩემს ხმალსა
სისხლით შეღებვის ჯერიო.
ჩემი ფრანგული მტერსა ჰკლავს,
ძმაზედ არა აქვ ხელიო.

უწინ შინ როდის დავმდგარვარ,
როსც დაგვცემია თათარი,
მტერს წინ მე მივგებებივარ,
როგორაც ჯერნებს აფთარი,
ომში რვა ხმალი გავცვითე,
მეცხრე თეთრ-ტარა ხანჯარი...
თუკი ავსული არა ხარ,
ეგ საყვედური რა არი?!

- მე იმას ვამბობ, ბეჩავო,
სახლისადა ხარ ურგები;
რა სარჩოდ გამოგადგება
თათრების დაჭრილ ზურგები?
ლაშქრობით რა მოგიტანავ,
ტანზე წყლულების მეტია?
მარტო სახელი რას გიზამს,
თუ სარჩოც არა ჰხვეტია?!

დაღონდა მეტად გოგოთურ,
ხმალს მიაწვადა ხელია;
ლაფნის³ საბმურით შაიბა,
მაგრა შაიკრა წელია;
მარცხნისას ფარი გადიგდო,
მარჯვნით - სიათა ჭრელიო, -
უზარმაზარი, ძელსა ჰგავ,
კაცის საზიდად ძნელიო.
დედაკაცს დაათათბირებს:
- უნდა მიმოვვლო ხმელიო,
რასაც შენა მთხოვ, იმისა,
წავალ, ვიქნები მქნელიო.
მოყვრებში გამაემართა
ამის დაცინვით მთქმელიო.

III

გაზაფხულ იყო მაშინა,
ახლად ყოოდეს იანი,
მწვანის ქათიბით კოხტაობს
მთების კალთები ტყიანი;
ბექ-ბუქში თოვლი დამდნარა,
მიწა გამხდარა წვნიანი,
მწვანეს ეწვდება ფოთოლსა
ხარი-ირემი რქიანი.
გალაღებულან ფრინველნი,
ისედაც ლაღი-ზნიანნი;
არაგვიც მოჰქუხს მრისხანედ,
ამ დროს შავფერად მდინარე,
იღვიძებს, იფშვნეტს თვალებსა
მის არე-მარე მძინარე,
კლდეებიც წყალსა ჰჟონავენ,
სრულად დამდნარა მყინვარე...

კოპალის ქვასთან გამოჩნდა
კაცი მთასავით მძვინვარე,
მაიზლაზნება ზოვივით,
პირქუში, არა-მცინარე.
ზენაით მეორე მოჩანს,
იმღერის, - მთანი ხვივიან,
მააქევქევებს ლურჯასა,
ნალნი რიყეზე წივიან;
მაეზაყება ცხენზედა
გამარჯვებასა ჩვეული,
უხდება წითელს ჩოხაზე
ფარი და დაშნა რწეული.

გოგოთურს ჰხედავს აფშინა,
გულშიაც ჩაეცინება,
ზედ მიჰვარდება ცხენ-და-ცხენ,
უდივრად შაიგინება,
აფშინას ბაწარაულის⁴
შუქი შორს გაიფინება:

- იარაღნ მამცენ, ფშაველო,
რად გი⁵, არ იცი ხმარება! -
პირდაპირია აფშინა,
ვაჟკაცს არ უყვარს პარება. -

რა გაკვირვებით მიყურებ?
აფშინას მეძახიანო!
ჰა, თორო შავთხოვ ფრანგულსა,
ხმალო, გამიჭერ, ფხიანო!

გოგოთურ ფიქრობს: ვეჩვენო,
აცა, აფშინას საწყლადა;
ვეხვეწო, თავი ვიდაბლო,
ამის რას მიზამს ნაცვლადა?
აქებენ, შამიბრალებსა,
თუ გადამაქცევს ნაცრადა.

- რადა, ძმობილო, - რად აგრე?
გან დიაცი ვარ ორსული?
დედამ გამზარდა მენაცა,
ნეხვჩი არა ვარ მოსული!
თუ მართლა აფშინაი ხარ,
იარაღთ რად მყრი, ძმისაო!
უიარაღო გამიშვა,
ხათრი არა გაქვ ღეთისაო?!.
მიწაზე როგორ ვიარო,
მზე როგორ ვსინჯო ცისაო?
ჯალაფნი არ მეტყვიანა:
„ჰაი, შე ტყლაპო მტრისაო?!“
სუ, თუ ღმერთი გწამ, აფშინავ,
სირცხვილს ნუ მაჭმევ, ძმობასა,
ქუდმოხდილს ქვეყნად ნუ მავლევ,
პირში ნუ მიმცემ გმობასა.
კაცი ხარ სახელიანი,
რად მიწევ ეგრე მტრობასა?
ოღომც იარაღთ ნუ ამყრი,
რა ვქნა გაგიწევ ყმობასა.

- ნუ მაგვიანებ, ფშაველო,
ჩქარა შაიხსენ ხმალია,
სიათაც გადმამაწვადე,
კარგი ექნება ძალია;
ერთი კვირაა შენს მეტსა
ვერავის დავკარ თვალია.
ჩქარა მაიხვენ აბჯარნი,
არა-დ, - გალოკებ ქვიშათა,
მიგცემ, გათრიონ ყუნჭივით
ტალღთა არაგვის წყლისათა.

მისცა ხმალი და სიათა,
ფარი, ნაჭრევით ფარული.
ცხენის აღვირსაც უსწორდა
მოყმე, დისწული ყვარული.

აფშინამ ლურჯას დეზი ჰკრა,
იგიც გაფრენას ლამობდა;
გოგოთურს თმენა გაუწყდა,
გამოცხადებით ჯავრობდა;

- მაშ მიგქონ ჩემნ იარაღნი,
კიდევ არ შაირცხვინია?
დადეგ, შე უნამუსოვო,
ქვაზედ გინაყო ტვინია! -
გაწყრა, გაჯავრდა გოგოთურ,
გულში აეძრა ჟინია.

ხელი გაავლო აფშინას,
დადვა, დაბეგვა ძალიან;
გადაფითრებულს აფშინას
სატირლად აღარ სცალიან;
მაგრა შაკონა ბეჩავი,
ისე დააგდო გზაზედა.
ჩაეუბნება ჭკვიანად:
- შენ გაგერშილხარ სხვაზედა.
გინდოდა გოგოთურსაცა
წამასჯდომიყავ თავზედა?

შენ რო ჭკვიანად მოგექე,
გვედრე, არ შამიბრალია,
ეხლა მე მერტყას წელზედა
შენი ზიკზიკა ხმალია;
ცხენიც მე მყვანდეს - ლურჯაი,
თანაც ეს შენი ფარია;
ჩაჩქანი, რკინის პერანგი
შენზედ არამი არია.

- რა ვქნა,- ამოთქვა აფშინამ
წვერმოტეხილის ენითა.
თან დნება ლურჯად, შავადა,
გულში ბოროტის კბენითა,-
რა ვქნა, გავბრიყვდი, ვერ გიცან,
თუმც კი გიცნობდი შორითა;
ბეჩავსა ვისღაც გამსგავსე,
დონდლედ აგებულს ყორითა.
გაქებდენ, კარგი ჰყოფილხარ,
კარგი გქონია მარჯვენა,
ფიც-ვერცხლი ვჭამოთ, გოგოთურ,
ჩემნ იარაღნიც მამცენა.
მრცხვენიან, ამას რო ვამბობ,
მიძმე და მომეც აბჯარი,
თუ არა, ბევრად მირჩევნავ,
რო გულში დამცე ხანჯარი.

- კი ყოფილაა ადვილი
სხვისად მიცემა აბჯრისა,
სხვის წელზედ სინჯვა თვალითა
თავის ხმლისა და ხანჯრისა!
კაცისად იარაღისა
აყრა სიკვდილთან სწორია.
ეხლა-ღა მოხვედ ჭკვაზედა,
ეხლა მაიეც გონია?
ხომ იცი, საქართველოა
ყველა კუთხიდან მტრიანი,
მგზავრს მიშვებ უიარაღოს,
კაცი არა ხარ ღვთიანი?
რას დასწრწი, რას დაეთრევი,
შე უნამუსოვ, ფაფხურა,
ვით წისქვილებში მსუნაგი
ქურდი, ქოფაკი, შავყურა?
გშიოდა, რატუ არ მითხარ,
გაჭმევდი, გაგაძღებდია,
იარაღს როგორა მყრიდი,
ღმერთი არ არის შენშია?
თუ არა, რაად გინდარის
ვერცხლი, ნადები ქვევრშია?
თუ მაინც გიყვარს ხმლის ქნევა,
ქროლვა, ქორებულ ტევება,
მე სამ გამამყვე, გაჩვენო
მტერი საჟლეტად ვეება;
დაგეცეს მარტოს ათასი,
გცემდენ, მოგიგდონ შუაში,
მაჯა დნებოდეს შრომითა,
ხმალი ტყდებოდეს ყუაში.
გასძელ, სხვა ხმალი იშოვე,
მტერი დააფრთხე თხებურა,
მარტომ მისდიე მრავალსა
პიროფლიანმა მგლებურა.
მაშინის ვიტყვი, ღირსი ხარ
წელზე ხმლის, თავზე - ქუდისა;
არა-დ გეხუროს ჩიქილა
თავზე დიაცის ცუდისა!
შენ გიცარცვია, ვინაცა
საბრალო არი, ბეჩავი,
თვის დღეში ომ-უნახველი,
დიაცთ ნალახის მხვეტავი;
არ შაგხვედრია შავფერა,
მკლავ-მსხვილი, რკინის მკვნეტავი.

მე შენ იარაღნ რად მინდან,
სიმრუდის გზაზე ნავალი?
შინაცა აქვის გოგოთურს
ფარი და ხმალი მრავალი.
აჰა, აბჯარნი, ცხენიცა,
წადი, მშვიდობით ვლიდია,
საცა შენი სთქვა ბიჭობა,
იქავე ჩემიც სთქვიდია.
გარისხებ ხახმატის ჯვრითა,
აი, კოპალაც ეს არი,
რო ყველა სიმართლითა სთქვა,
რაც რო დაგედვა ბეგარი...
თანაც გაუხსნა ხელები,
წამააყენა მხედარი.

ადგა ბეჩავი აფშინა
თვალ-მოცრემლილი, ლურჯია.
- მეგონა თავი, - ამბობდა, -
გაუტეხელი ბურჯია;
ეხლა სჯობს სახჩი ვიმალო,
თავზე დავირტყა გურჩია.
მოდი, გაკოცო, გოგოთურ,
სიკეთისათვის შუბლჩია.

ხელი მაჰხვიეს ერთმანერთს
გულახდით, არა ძალადა;
აფშინას ხურჯინშიითა
ტიკჭორა მააქვ ჩქარადა.
მიიპატიჟა გოგოთურ,
დასხდნენ ვაჟკაცნი ხის ძირა;
აფშინამ ყანწი აავსო
და ილოცება წინ-წინა:

- სანამ იცოცხლე, გოგოთურ,
სანამ ცასა სდის ნამია,
სანამ მზე ათბობს ქვეყანას,
დილა-საღამოს ჟამია;
სანამ ტყეს ესხმის ფოთოლი,
მიწა ამცენებს მწვანილსა,

სანამ ჯინჭველა ქალაქით
ზურგით მაიტანს მარილსა;
მოგწიოს ლაშარის ჯვარმა
მუდამაც გულის წადილსა!

ახლა გოგოთურმ დალოცა:
- გწყალობდეს, ძმისავ, ხატია,
შენც ჯანიანი ჰყოფილხარ,
როგორც წეღანის გცადია.
ღმერთმა გაშოროს ბოროტი,
ავ საქმე, ავი წადილი...
ნუ მოგვიშალოს უფალმა
ძმობა და ერთად ხადილი!

აფშინამ ხანჯრის ბუნისა
ვერცხლი არაყში ჩათალა,
ორთავ დალიეს ერთადა,
ორივემ ყანწი დაცალა
იფიცნეს. ეხლა ძმანია,
ვით ერთის დედის შვილები...
ახლა უმღერეს ზედაცა
ერთურთს სამღერი ტკბილები,
მემრე წავიდნენ ცალ-ცალკე
თავ-თავის გზაზე გმირები.

IV

უკუნეთია. არ ისმის
კრინტი არსითგან არ-რისა.
სუდარჩაცმულნი მთანი დგან,
ფიქრის მზიდველნი მწარისა,
სუ მუდამ ყინულიანნი,
არ-როს მნახველნი მწვანისა;
ცხადად ერჩევა საჯიხვე,
ქმნილი კლდისაგან სალისა.
ჩქაფუნი მოდის მწყრომარე
იმ ხევსურეთის წყალისა
და განაპირად სოფლისა
ისმის რაკუნი კარისა;
თან ხმაც გაისმა მწყრომარე
გადმონადენის ჯავრისა!

- გაგიწყრეს ჩემი გამჩენი,
მადლი ხახმატის ჯვარისა!
რა დროს ძილია, ბედმწარევ,
შე უდავლათოს გვარისა?!
აფშინას ვერ შაეწონვი,
როგორც მზეს შუქი მთვარისა.
აჰა, წაიხვენ აბჯარნი,
ცხენს ნუ დაუყრი თივასა;
ვინც ხვალ პირველად მოიდეს,
ყველა ეს მიეც იმასა;
ჩემ ცხენიც იმასა ჰყვანდეს,
ფასს არ ვსთხოვ, არცა ქირასა.
ხო გესმის, რას გეუბნები,
თავს რასა ჰკიდებ ძირასა?!
მე კარჩი ვეღარ გამოვალ,
ძმად უნდა ვყვანდე ჯინასა;
ჭირი შამყრია უწამლო,
კაცს, ხევსურთ ბადალს, წინასა.

აგერ სამი თვე სრულდება,
არა სცილდება ბინასა,
ლოგინად ჩავარდნილია,
უნდება კვნესას, გმინვასა.
მალა და ვეღარ დამალა
აფშინამ წყლული გულისა,
არ ეთქვა, აღარ შაეძლო
ვაჟკაცს მობრუნვა სულისა.
ცხენი, აბჯარნი სხვას მისცნა,
გახდა ერთგული რჯულისა.

V

მოგროვილიყვნენ ხახმატსა
ხევსურთ ვაჟები ხმლიანნი;
სალუდის კარზედ მოჩანან:
მინდი⁶, მამუკა⁷ მტრიანნი;
ხირჩლაიც მოდგა ხატის კარს, -
ვაჟკაცი სახელიანი.
განს, მოშორებით დამდგარან
დიაცნი მანდილიანნი.

ლუდის სმა არი, ღრეობა,
ცხვრის თავები ჰყრავ ყორედა;
ხევის-ბრის დიდება ისმის, -
აფშინა არი სწორედა!
ხალხს ხატს ახვეწებს ტკბილის ხმით,
იწვევს მფარველად ქვეყნისა:
„მწყალობელ იყოს გიორგი.
ხალხო, ოჯახის თქვენისა;
მტერზედამც გაგემარჯვებათ,
სიკვდილს გაშოროსთ მწარესა,
გამარჯვებითამც გივლიათ
ყოვლგნივ ხმელეთის მხარესა!...“

______

ამბობენ: ქვითინი მოდის
ღამ-ღამ ბლოს თავით კაცისა:
„ვაჰ, მკვდარო ვაჟკაცობაო,
ცოცხლად დამარხვავ თავისა!“

[1887 წ.]

___________________

1. ბლო - სოფელია ხევსურეთში.

2. თოფია.

3. ლაფანი, - ცაცხვის, ან თელის ქერქის შიდაპირი.

4. ხმალია.

5. შემოკლებული „გინდა“.

6. სახელია კაცისა.

7. სახელია კაცისა.

გოგოთურ და აფშინა

ხელნაწერი: ავტოგრაფი, ხელნაწ. ინსტ., № 126 (B).

ნაბეჭდი: „ივერია", 1887, № 181 (A); „თხზულებანი“, 1899 (C); ცალკე გამოცემა ი. კერესელიძისა, 1916 (D).

სათაური: ფშაველი გოგოთური და ხევსური აფიშა (ძველებური ამბავი) B.

ხელნაწერი თავდაპირველად იწყებოდა შემდეგი სტრიქონებით:

გაატიალეს ქვეყანა,
არ არის გასავალიო,
ვისაც კი ცოტა გულ უძე
ან ტანზედ არტყავ ხმალიო...

ეს სტროფი ავტორს გადაუხაზავს და დაუწყია ახალი:

დავა მთა-ბარად თარეშობს...

მაგრამ აღარ გაუგრძელებია, გადაუხაზავს და სხვა სტროფი დაუწყია:

ყველა ნადავლით აივსო,
ბალღიც მზიდველი ფარისა.

ეს სტრიქონები ვაჟას მაშინვე გადაუკეთებია ამგვარად:

ბალღიც ნადავლით აივსო
ჭირით მზიდველი ფარისა...

ბოლოს ეს ყველაფერი გადაუხაზავს და დაუწყია ისე, როგორც ცნობილია გამოცემებიდან: ამბობენ...

37. 2 ბლოელ] ხევსურ B. მე-5 სტრ. (...ფარისა) შემდეგ ხელნაწერში გადახაზულია:

ისე გამდიდრდა, ოქროსი
ურდული აქვისა...

6 უნჯითა] ოქროთა B. 8 თანაც იტყვიან] მაგრამ ამბობენ B. 10 ნეკით გასტყვარცნის, აფშინა] როგორაც ჯირითს, გასტყვარცნის B. მე-11 სტრ. (...შაეცხებაო) შემდეგ ხელნაწერში გადახაზულია:

არც კი გაულის თავშია,
სხვას რომ წაართვას ძალითა,
ალალის ლუკმის მჭამელი,
მიწის მცარცველი მკლავითა.
ვეება ჭანდარს აიღებს,
წიწკრად გაიდებს მხარზედა,
ყალიონს პირით არ უშვებს,
მოიტანს თავის კარზედა.

12 მეფესაც] თვით მეფეს B; უთქვამ] უთქვამს BCD. ამ სტრ. შემდეგ B-ში გადახაზულია:

ღირსად ჩემს ჯარად მუდამა,
თუ ხმალმ გაუძლო გოგოთურს...

მე-15 სტრ. (...ვატარე) შემდეგ B-ში ტექსტს ემატება:

მაგან არ იცის არც შიში
არც თუ დაღალვა რა არი...

16 აქვ] აქვს B. 17 მკლავი] ჯანი CD; ხო] ხომ B. მე-19 სტრ. (...მეტია) შემდეგ B-ში გადახაზულია:

აღარ დადგება, ვით წყალი,
თუ თათრებს ჩამაეტია...

38. 5 ალბათ] ალბად CD. 7 ბატონმა] მეფემა B. 8 მეფის. ამ სიტყვის ნაცვლად B-ში ჯერ ყოფილა: თავის, გადახაზულია და ზედ აწერია: იმის. 9 ვაჟკაცი] გოგოთურ B. 10 გავძლებ] გავსძლებ BC. მე-11 სტრ. (...მცემს) შემდეგ ხელნაწერში გადახაზულია:

სიცოცხლე მიჩანს ჩალადა...

21 არი] არის BCD. 22-ე სტრ. ხელნაწერში ჯერ ამგვარად იკითხებოდა: ხნავს, სთესავს, მიწის მხვნელია. შემდეგ ავტორს პირველი ორი სიტყვა შეუცვლია ერთით: მუშაობს. ამ სტრიქონის შემდეგ B-ში გადახაზულია:

თავის მარჯვენით დარჩომა
ტკბილია, - ამის მთქმელია,
ფარ-ხმალთან ერთად უკიდავ
ცული, ნამგალი, ცელია.

24 არა-დ] არად B. 27 ახსოვს] ახსომს A. B-ში ჯერ ყოფილა: გოგოთურ, შეცვლილია: ფშავშია. 30 გზად] გზას B. 32 წიწკრად] წინწკრად D. 34 თავის] სახლის B. 35-36 ირმებსაც… კვალზედა - B. 37 შემოღამდება, შინ მოდის] დღისით მუშაობს გოგოთურ B; მოდის] მიდის CD.

39. 6 B-ში ჯერ ყოფილა: სახლის ჭერს უზამს, გადაკეთებულია: ჭერი დაიწყებს. 7-8 თან... ნთქრევასა] B-შია:

თვითაც, ვით ზღვაზე ხომალდი,
მიდამო იწყებს ნძრევასა;
ვაჟკაცსა გული რკინისა,
აბჯარნი უნდან ხისანი,
თვალნი ქორებულ მხედავნი,
ზედ მუხნი შავარდნისანი.

ამის შემდეგ კი ხელნაწერში გადახაზულია ექვსი სტრიქონი:

ფარსმნის თავს ვეფხვი დავკოდე,
სამჯერ საომრად მეტია.
ვაჟკაცს გულადზედ პურადი
სამის გაფრენით მეტია,
კაცი რო კაცსა ვერ იცნობს,
სიკვდილზე გადამეტია.

26 B-ში ყოფილა: თუ ერთხელ კარჩი არ გახვალ, შეცვლილია: თუკი ზღუბლს არ გასცილდები; ზღუბლს] ზღუბს CD. 29 ყოფილა: გორდაი, შეცვლილია: ფრანგული B. 30 ყოფილა: ნაჩვევი სისხლში თრევასა, გადაკეთებულია: ათასგან სისხლში ნათრევი B.

40. 4 სრულ] სულ CD. 15 აქვ] აქვს B. მე-16 სტრ. (...მტრისასა) შემდეგ B-ში გადახაზულია:

მე ხმალს იქ ვიქნევ, სადაცა
სხვაც ბევრი იქნევს ჩემფერა.

17 სჩანს] ჩანს B. 21 გამაუძღვეს] გამოუძღვეს D. 22 ჯერ არ-ოთ არი] აროთ იქნება B. 23 მოჰსვლია] მოსვლია CD. 24 შეღებვის] შეღების AB. 26 აქვ] აქვს B. 27 დავმდგარვარ] დავმჯდარვარ B, დამდგარვარ C. 30 როგორაც ჯერნებს] როგორც ჯეირნებს CD. 37 სარჩოდ გამოგადგება] სარჩოობას გაგიწევს B. 38 თათრების დაჭრილ] თათრის დაჭრილი B.

41. 1 ლაშქრობით] ომშიით B. 2 ტანზე] ტანზედ CD. მე-4 სტრ. (...ჰხვეტია) შემდეგ B-ში ტექსტს ემატება:

თუ ერთხელ ასტყდა დიაცი,
იმის დადგომა ძნელია,
ისე ეხვევა კაცის გულს,
როგორაც ჯოყარს გველია.

6 მიაწვადა] მიაწოდა B. 7 საბმურით შაიბა] სამბური აბია B. 11 ჰგავ] ჰგავს B. 14 მიმოვვლო] მიმოვლო B. 15 იმისა] იმასა CD. 16 ვიქნები] ვიქმნები B. 17 გამაემართა] გამოემართა CD. 18 B-ში ყოფილ: ასე სიცრუის, შეცვლილია: ამის დაცინვით. 24 ბექ-ბუქში] ყველგანაც B. 25 B-ში ყოფილა: გახდილა, გადაკეთებულია: გამხდარა. 26 B-ში ყოფილა: მწვანესა ჰკორტნის ბალახსა, გადაკეთებულია: მწვანეს ეწვდება ფოთოლსა. 29 ზნიანნი] ზნიანი B. 33 ყოფილა: ჭალა, გორები, შეცვლილია: იმის მიდამო B. 34 ყოფილა: ჰჟონავენ წყალსა კლდეები, გადაკეთებულია: კლდეებიც წყალსა ჰჟონავენ B. 35 სრულად დამდნარა] სჩანს რომ გამთბარა B.

42. 3 ზოვივით] ზვავივით B. 5 მოჩანს] მოსჩანს CD. 5-6 B-ში ჯერ ყოფილა:

ზენაით მოდის სიმღერა,
ამაყად ჰკივის ხევსური...

შემდეგ ავტორს პირველი სტრიქონი შეუცვლია: ზენაით კაცი გამოჩნდა; ბოლოს ორივე სტრიქონი გადაუხაზავს და ნაცვლადაა:

ზენაით მეორე მოსჩანს,
იმღერის, - მთანი ხვივიან.

8 რიყეზე] რიყეზედ B. ამ სტრ. შემდეგ ხელნაწერში გადახაზულია:

თოფ-იარაღსა მხედრისას
თვალნი მიწაზედ სცვივიან.

13 B-ში ყოფილა: გოგოთურ ნახა აფშინამ, გადაკეთებულია: გოგოთურს ჰხედავს აფშინა. 15 მიჰვარდება] მივარდება D. B-ში ჯერ იყო: გოგოთურს, შეცვლილია: ცხენ-და-ცხენ. 17 ბაწარაულის, სქ.: ხმალია] ხმალია. ხევსური ხშირად ხმარობს ამ ეპიტეტს ხმლისათვის B, თოფია CD. 20 ყოფილა: შენ აროთ, შეცვლილია: რად გი B. 22-ე სტრ. (...პარება) შემდეგ B-ში ტექსტს ემატება:

ჩქარა, თუ სიცოცხლე გინდა,
მზის სინჯვა, ქვეყნად ტარება...

27 ფიქრობს] ჰფიქრობს BCD. 33-ე სტრ. (...აგრე?) შემდეგ B-ში გადახაზულია:

განა შენგნით მაქვ ნათხოვნი?
თუკი იარაღთ სხვათ მივცემ,
ძუძუ რადა მაქვ ნაწოვნი.
დედამ გამზარდა მენაცა,
ნეხვჩი არა ვარ ნაპოვნი.
გამიგონია აფშინა
ყველგან სახელი გაგიგდავ
მთაში და ყველგან ბარადა,
რადა ჰკადრულობ, ვაჟკაცსა
იარაღთ რად მყრი, მა, რადა?

36 ნეხვჩი] ნეხვში B.

48. 1 ხელნაწერში ჯერ იყო: თუ ვაჟკაცი ხარ, აფშინავ, შემდეგ უკანასკნელი სიტყვა შეუცვლია: მართლადა, ბოლოს მთელი სტრიქონი გადაუკეთებია: თუ მართლა აფშინაი ხარ. 2 იარაღთ] იარაღნ D. B-ში ყოფილა: გამგზავნო, შეცვლილია: გამიშვა. 7 ყოფილა: რაღას მეტყვიან, გადაკეთებულია: არ მეტყვიანა B. მე-8 სტრ. (...მტრისაო) შემდეგ B-ში გადახაზულია:

ამბობდა ამას გოგოთურ,
თან გულში ეცინებოდა,
ვნახო, რას მეტყვის აფშინა,
მითამ არ ეწყინებოდა.
ფიქრობდა, ვცადო აფშინა,
აქვა ნამუსი თუ არა...
თუ მარტო სხვის ვნებას ცდილობს,
როგორაც კელა მბზუარა.

11 მავლევ] მავლებ CD. მე-12 სტრ. (...გმობასა) შემდეგ B-ში გადახაზულია: მამკლა, მირჩევნის ბევრადა. 13 სახელიანი] კაცად მიყურებ B. 15 იარაღთ] იარაღს CD. 18 შაიხსენ] აიხსენ D. 19 გადმამაწვადე] გადმომაწვადე C. 22-ე სტრ. (...თვალია) შემდეგ B-ში ტექსტს ემატება:

ჯალაფნი მიჯავრდებიან,
ჩემი დიაცი მწყრალია,
რაღას ყოყმანობ, შაიხსენ,
თორო დაგიხშე ნათელი...

23 მაიხვენ აბჯარნი] იარაღნ მაიხვენ B. ამ სტრიქონის შემდეგ B-ში გადახაზულია: ჰა, თორო გაგყრი სიცოცხლეს. 25 მიგცემ, გათრიონ ყუნჭივით] მიქცემ, გათრიოს ყუნჯივით B. 26-ე სტრ. (...წყლისათა) შემდეგ ხელნაწერში ჯერ

ყოფილა:

აფშინას მისცა გოგოთურმ
ფარი, ხმალი და სიათა...

შემდეგ ეს ორი სტრიქონი გადახაზულია და ნაცვლად ერთია: მისცა ხმალი და სიათა. 34 B-ში ყოფილა: გულში ბოროტი, შეცვლილია: გამოცხადებით. ამ სტრ. შემდეგ ხელნაწერში ტექსტს ემატება:

რაკი არ იშლი, წაიღე,
აჰა, სიათა, ფრანგული...
აძლევს აფშინას იარაღთ
და ეცინება თან გული,
აფშინამ მედიდურადა
ცხენზე გააწყო ნადავლი,
გოგოთურს რჩება აბჯრადა
აფშინას ცხენის ნაკვალი.
ის გოგოთური საწყალი...

35 ჩემნ] ჩემ B.

44. 9 ჩაეუბნება ჭკვიანად] და თან დაჰვედრა მჭეხრის ხმით B. 12 წამასჯდომიყავ] წამოსჯდომიყავ D. 13 რო] რომ CD; მოგექე] მოგექეც B. 17 მყვანდეს] მყავდეს D. ამის შემდეგ B-ში ჯერ ყოფილა:

შენზედ არამი არია,
ჩაჩქანიც გამამადგება,
ეს შენი კოხტა ფარია..

შემდეგ გადახაზულია და შეცვლილია ისე, როგორც ჩვენს გამოცემაშია. 21-22 ხელნაწერში ყოფილა:

მე ვერას გეტყვი გოგოთურ, -
უთხრა აფშინამ კვნესითა...

შემდეგ შეცვლილია ისე, როგორც ჩვენ ვბეჭდავთ. 22-ე სტრ. (...ენითა) შემდეგ B-ში გადახაზულია:

გულში ჩამდგარი ნაღველი
ვერ ამეეთქვა ენითა...

27 ბეჩავსა] ბეჩავი B. 31 ვჭამოთ] ვსჭამოთ A. 33 რო] რომ BCD. 35 ჯერ ყოფილა: შენი ჭირიმე, შემდეგ შეუცვლია: შენი მარჯვენით, ბოლოს ესეც გადაუხაზავს და ახლაა: ბევრად მირჩევნავ B.

45. 1 წელზედ] წელზე CD. მე-4 სტრ. (...სწორია) შემდეგ B-ში ჯერ ყოფილა:

სხვა ვინ იკადრებს მაგ საქმეს,
თუ არ კაც შავ-ბნელი, ღორია.

იქვე ავტორს ეს სტრიქონები ასე გადაუკეთებია:

ეხლაღა მიჰხვდი, ბეჩაო,
ეხლა მაიეც გონია?

შემდეგ პირველი სტრიქონი კიდევ შეუცვლია: ეხლაღა მოხვედ ჭკვაზედა. მოხვედ] მოხველ D. 8 კუთხიდან] კუთხიდგან CD. მე-10 სტრ. (...ღვთიანი) შემდეგ ხელნაწერში გადახაზულია:

არა სჯობდაა მოგეკალ,
დანა დაგეცა ფხიანი?*

11 დასწრწი] დაძრწი CD. 12 B-ში ყოფილა: უგულოვო, გადაკეთებულია: უნამუსოვ B. 13 ვით] რო ACD. 14 ქურდი] ყროლი B. 18 არის] არი B. 19 რაად გინდარის] რაისად გინდა B. 20 B-ში ყოფილა: ოქრო, შეცვლილია: ვერცხლი. 22 B-ში ჯერ იყო: დაქროლვა, მგლურად ტევება, გადაკეთებულია: ქროლვა, ქორებულ ტევება. 24 საჟლეტად] საჟლეტი CD. 30 დააფრთხე] დააფთხვე B. 35 არა-დ] და არ CD.

46. 4 რად] რათ C; მინდან] მინდა CD. 8 აბჯარნი, ცხენიცა] აბჯარი, ლურჯაიც B, აბჯარი, ცხენიცა CD; 11 ჩემიც] ჩემი CD. მე-11 სტრ. (... სთქვიდია) შემდეგ B-ში გადახაზულია:

მე უნამუსოდ არ გიშვებ
იმ პირობითა, სახითა,
რომ არ დამალო ეს საქმე,
ყველგან იარო საითა.

14 რო] რომ B. 16 გაუხსნა] გაუსხნა B. მე-18 სტრ. (...აფშინა) შემდეგ B-ში გადახაზულია: ცრემლი ჩამოსდის პირზედა... 19 თვალ-მოცრემლილი] თვალ-მოცრემლვილი B. 20 ამბობდა] იძახის B. 22 სახჩი] სახლში B. 26 მაჰხვიეს] მოჰხვიეს BCD. ამ სტრ. (... ერთმანეთს) შემდეგ ხელნაწერში ჯერ ყოფილა: ჰკოცნიან ერთ-ურთს ტკბილადა; ეს ჯერ ასეა გადაკეთებული: აკოცეს ტკბილად, ძმურადა, ბოლოს კი შეცვლილია: გულახდით, არა ძალადა. 30 B-ში ყოფილა: არაყზედ, შეცვლილია: გოგოთურ. 31 ვაჟკაცნი] ძმობილნი B.

47. 1 ჯინჭველა] ჭინჭველა C. 2 მაიტანს] მოიტანს CD. მე-4 სტრ. (... წადილსა) შემდეგ ხელნაწერში ტექსტს ემატება:

დალიეს ორთავ სამ-სამი,
აფშინა დგება ჩოქზედა...

7 B-ში ჯერ ყოფილა: კარგი ჰყოფილხარ, შენაცა, შემდეგში გადაკეთებულია ისე, როგორც ჩვენ ვბეჭდავთ. 8 წეღანის] წეღანა D. 12 ხადილი¹] სადილი B. 17 იფიცნეს] იფიცეს CD. 18 ერთის] ერთი CD. 20 ერთურთს] ურთერთს CD. 21 ცალ-ცალკე] ცალკ-ცალკე BCD. 22 გზაზე] გზაზედ B. 25 არსითგან] არსიდგან AB. 30 B-ში ჯერ ყოფილა: ყინჩად, შეცვლილია: ცხადად. 32 ჩქაფუნი მოდის მწყრომარე] მასში ერევა ჩქაფუნი B. 33 იმ] იქ A. 35-ე სტრ. (...კარისა) შემდეგ B-ში მეტია:

ლურჯამაც დაიხვიხვინა,
იცნო ადგილი თავისა,
ცეცხლიც აბჟუნტდა დარბაზში,
ხმაც გავიგონე ქალისა.

36 მწყრომარე] მწუხარე CD. 37 გადმონადენის] გადმონადენი AB.

48. 4 სტრ. (...გვარისა) შემდეგ ხელნაწერში მეტია:

შენ სახევსურო არა ხარ,
დიაც ჰყოფილხარ ბარისა.

9 მოიდეს] მოვიდეს CD. 11 ჰყვანდეს] ჰყავდეს D. 15 გამოვალ] გამუალ B. 16 ვყვანდე] ვყანდე CD. 19 თვე] თთვე AB. 24-ე სტრ. (...გულისა) შემდეგ B-ში გადახაზულია:

ვერ გახდა მოღალატეი...

25 შაეძლო] შეეძლო D. 27 აბჯარნი] აბჯარიც B; მისცნა] მისცა B. 31-ე სტრ. (..ხმლიანნი) შემდეგ B-ში ჯერ ყოფილა:

ბათაკა მინდიაისძე
იქა ჩანს სახელიანი,
ხირჩლაიც მოდგა ხატის კარს,
კარგი ვაჟკაცი მტრიანი.

შემდეგში ავტორს ეს სტროფი გადაუკეთებია იმგვარად, როგორცაა ჩვენს გამოცემაში. 34 ხირჩლაიც] ხინჩლაიც D.

49. 3-4.

ლუდის სმა არი, ღრეობა,
ცხვრის თავები ჰყრავ ყორედა]
ცხვრის, კურატების თავები
ყრია აქა-იქ ყორედა B.

6 არი] არის BCD. 7 ხალხს] სხვებს B. 8 იწვევს მფარველად ∽ B. 9 იყოს] იყვეს D. მე-14 სტრ. (...მხარესა) შემდეგ B-ში ტექსტს ემატება:

ყველა კითხულობს, აფშინა
რისგან დალბაო, ნეტარა...

18 B-ში ჯერ ყოფილა: წამხდარო, შეცვლილია: ვაჰ, მკვდარო.

წერილში „ჩემი პოემების შესახებ“ ვაჟა წერს: „ეს პოემა საკუთარმა ინციდენტმა დამაწერინა, გოგოთურად ვგუობდი თავის თავს. ხედავთ, საქმე სანამდის მიდის. მხოლოდ სახეში მყვანდა ის გოგოთური, რომელიც მართლა ცხოვრობდა ამ მეცხრამეტე საუკუნეში, იყო მცხოვრები სოფელ ყოფჩისა. როგორც პოემაშია მოხსენებული, იყო ძალიან ღონიერი, მძლავრი და მშრომელი ადამიანი. იმისი მოტანილი ბტყელი სიპი ქვა დღესაც გდია კოპალის სამლოცველოსთან და ორ კაცს გაუჭირდება ასაწევად. იყო წყნარი და სათნოიანი ადამიანი, როგორც გამიგონია. იმის ვაჟკაცობისა მხოლოდ ეს მსმენია, რომ ერთხელ ქურდ-ბაცაცობისათვის შეეპყრო ორი ხევსური, მოეყვანა სახლში შეკონილები, ცოლისთვის ეთქვა: სალაფავი გააკეთე, ამ ძაღლებს უნდა ვაჭამოვო. სალაფავი ცარიელ წყალში ნადუღი ქატოა. მართლაც, ძაღლის საჭმელ გეჯაში ჩაესხა ქურდ ხევსურებისათვის და დაედგა წინ: „ეს ჭამეთ, ქურდი და სხვის სარჩოს მტაცებელი ამის ღირსიაო!“ ხევსურები თურმე შაეხვეწნენ: ოღონდაც, გოგოთურის ჭირიმე, ძაღლის სალაფავს ნუ გვაჭმევ და ჩვენს სიცოცხლეში აღარ ვიქურდებთო. გოგოთურმა შეიწყნარა მათი თხოვნა, ჩამოართვა ფიცი და გაანთავისუფლა. ეს ხევსურები ორი ერთკაცად - აფშინად გარდავქმენ და ამგვარად პოემა დაიწერა“...²

________________

1. ავტორის ჩასწორებაა (შდრ. ვაჟა-ფშაველა, III, 1930, გვ. 358).

2. ვაჟა-ფშაველა, ტ. VII, 1956, გვ. 335.

ძველი ამბავი

გატეხილისა ვაჟისა
ყორანმა ლეში არ ჭამა,
გაუტეხელის ვაჟისა
წინ-წინ მკლავები დაჭამა.
(ხალხური)

ჩემი სულაი-დ კურდღელაი ჩარგლისკარს
წვანან დაჭრილები, ხმლით ყორნებს
ულალვენ ერთმანერთსა.

(დედის ტირილი)

დღევანდლამდისა მაღლის მთის წვერზედ
ციხე-დარბაზის ნანგრევი არი.
ხავსით მორთულსა ციხის ლოდებზედ
გაუწყვეტელად ქვითინებს ქარი...
ციხის ძირს ჩაშლილ-გაოხრებული
დიდი სახლკარი მოიყურება,
გულხელ-დაკრეფილს ჩამოსდის ცრემლი,
გმირთ საუბარი არ ეყურება.
ერთი სიცოცხლის მომასწავები
ციხის მფარველად მუხა მოსულა,
მაგრამ ღრუბლებთან მეზობლობითა
ელვა-მეხისგან დაობლებულა.
ჩამოლეწილი მეხისგან იგი
სდგას ვით მოზარე წინაშე ცხედრის;
სტირის, რომ მასაც მოჰსვლია ჯერი
იქცეს ფეხის მტვრად მთურგვნელის ხვედრის.
ფშაველნი თაყვანს სცემენ გმირთ სადგურს,
თუმც ახლოს ვერვინ ვერ მიუდგება;
წარსულის დროის შემღაღადებლებს
დიდი სიწმინდე იქ ეგულებათ,
იქ ეგულებათ ორი სამარე,
ორის გმირისა - სულა-კურდღელის:
დღე-ღამ მებრძოლნი სამშობლოს მტრებთან,
გამხდარან მსხვერპლად თათრების ხრმლების.
ამ წმინდა ადგილს არ ჰყავს მფარველი,
სხვა მას არსება არ ეკარება;
მხოლოდ აქ ბუდობს მაცდური გველი,
ლოდებზე თბება, როცა დასცხება.
ათასში ერთხელ შავი ყორანი
მხრების ტყლაშუნით თავზე გადუვლის,
ერთს დაჰყრანტალებს ხმით ამაზრზენით
არე-მარესი და კაცის გულის.
ღამ-ღამ, ზამთრობით, როს ბუნებასა
მოუსვენარის ძილითა სძინავს,
ყველა მცენარეთ, ცელქსა ნაკადსა
კლდიდამ მომჩქერალს, იმონებს, ჰყინავს;
თოვლით მოსილნი ამაყნი მთანი
უკმაყოფილოდ იცქირებიან;
მათ უბეებში არწივნი, სვავნი
გასაწყლებულნი იმალებიან;
ლეგა, მიხრწნილი სიმშილით მგელი,
მიეფარება ნანგრევთა გვერდზედ,
ღმუის გაბმითა თავაღებული,
ვიდრე არ მოჰკრავს რიჟრაჟი მთებზედ...
ხალხში ხმა არის: შუაღამის დროს,
როცა სიჩუმე ჰსუფევს სოფელში,
აღმოსავლეთით მოდის ვარსკვლავი
და ჩაეშვება ამ ნანგრევებში.

_________

ერთი დრო იყო, ამ ადგილასა
ბრწყინავდა მკვიდრად ციხე ნაგები;
აქ ბინა ჰქონდა ორს ლომგულს ძმასა,
მათ აწუხებდათ სოფლის ამბები.
ძმებს სიყრმიდანვე თან დაჰყოლია
სოფლისთვის შრომა, სოფლისთვის ბრძოლა,
ამიტომ კიდეც თავს მათ სწოლია
ქვეყნის მტრებისთვის ისრების სროლა.
ქორ-შავარდენნი მაღლის მთისანი
სოფელს მთებიდან თვალს ადევნებდნენ,
ხალხის შველისთვის გულდამშეულნი
საჭირო ადგილს მიიჭრებოდნენ.
როგორაც მეხი ცხვრისა ფარსა,
რიყედ გაჰფენდნენ ურჯულოს ჯარებს,
გაქცეულს ხმითა დასცემდნენ ზარსა
და უციებდნენ მუხლებში ძარღვებს.
მტრისგან აღძრული ქალთა ქვითინი
და ბალღთ წივილი დაიძინებდნენ,
სადც გაისმოდა მათ ცხენთ ბიბინი,
„ჩვენ აქ ვართ მეშვლად!“ დაიყვირებდნენ.
რა ხალხის მჟლეტი, გულგრილად, მტრები
დამარცხებულნი გაიბნეოდნენ,
სისხლში მოსვრილი, დაღალულები
ძმები ციხეში დაბრუნდებოდნენ.
ოფლში გაწურულთ ცხენთა ჭიხვინზედ
დედა უღებდა ციხის კარებსა,
მოევლებოდა შვილებსა თავზედ,
გამოჰკითხავდა ომის ამბებსა.
სულა, კურდღელა, შავად ჩაცმულნი,
ძვირად აძლევენ დედას პასუხსა;
სხედან ვით მთანი ნისლით ბურვილნი,
არ აჯერებენ წვრილს ბრძოლას გულსა;
გმირებს სწყურიან მედგარი ბრძოლა,
გული იჯერონ მტრების ჟლეტითა;
ჰსრავდნენ ისეთ მტრებს, არ აქვნდესთ თრთოლა,
როს ჩაცვივიან ხმლების ქნევითა.
დედა შვილების გასართობადა
ხელში აიღებს ხმატკბილს ჩონგურსა
და მაღალის ხმით ვაჟკაცურადა
დაჰმღერს, შვილები უგდებენ ყურსა:

„ომ-უჩვეველსა ვაჟკაცსა¹
ომი ქორწილი ეგონა;
ხმლის ქნევა, ფარის ფარება
ფარიკაობა ეგონა;
ჯარად მოდენა ისრისა
ცით ხორხოშელა ეგონა;
გულზე დაჩნევა წყლულისა
კოცნა დედისა ეგონა;
დადება საკაცეზედა
თავის ლურჯაი ეგონა;
მიტანა სამარის კარსა
თავის სახლკარი ეგონა;
ჩადება სამარეშია
თავის ლოგინი ეგონა;
ზედ შავის ლოდის დადება
თავის ნაბადი ეგონა;
ქალისა, რძლისა ტირილი
იმათ სიმღერა ეგონა“.

მგზავრთა გააგდეს სოფლად ამბავი:
„შემოსეულა თათრის ჯარიო,
და უთვალავი ლპება არაგვზედ
დასამარხავი ქართვლის მკვდარიო.
უკაცურს ჩინთში ზედ გზისა პირზედ
ჩალურ ქოხის წინ წევს ორი მკვდარი,
ხელხანჯლიანსა დედაკაცს ყელზედ
შემოჰხვევია ძუძუთა ბალღი.
აქა-იქ ტყეში წვერშეხავსული
დაჭრილი ბერი ღრმადა ჰკვნესისო,
ტრაპეზი უდგას წინ დანგრეული,
ხელის გაპყრობით სიკვდილს ელისო.
სად მუშას იმ დღის ნაწოვ-ნადაგსა,
წამოეწევა ურჯულოს ჯარი,
მიესევიან, სცდიან ხანჯლებსა,
მის თავით ხარობს შუბისა ტარი.
ურჯულოს უთქვამს, უნდა წავიდე
და გავამტვერო საფშავეთიო,
უნდა მთიულებს შემოვხსნა ხმალი,
დაბლა მენა ვარ, მაღლა - ღმერთიო“...
ეს ხმა მივიდა უწინ იმ ადგილს,
სად დღეს სიცოცხლის არს მხოლოდ კვალი.
სულა, კურდღელა, ჰკაზმვენ ცხენებსა,
ვეფხვებს უჭირავთ ბარისკე თვალი;
დაიხურიან თავზე ჩაჩქანი,
წელს შაიბიან ნაკურთხი ხმალი.
ბანზედ აივსო თათრის ჯარითა
კლდით მოზღუდული არაგვის ჭალა;
არავინა სჩანს, მტერს გზა შაუკრას,
ან სიტყვა უთხრას, - იხმაროს ძალა.
სულა, კურდღელა მტერს წინ დაუდგნენ
და შეუთვალეს: „უკან წადითო;
ან ჩვენ დავრჩებით სვავთა საჭმელად,
ან მათ სადილად თქვენს ლეშს გავხდითო.
ვინ მოგცემს ნებას, ურჯულოებო,
ფეხქვეშა სთელოთ ქრისტიანები?!
მაშ რისთვის გვინდა ფარი და ხმალი,
რისათვის გვსხია ტანზედ მკლავები,
თუკი უომრად მოგცემთ ნებასა
ჩვენს ხალხს დაადვათ ხარჯი, ბეგარი;
დააწიოკოთ წვრილი ბალღები,
ჩვენებს უქციოთ სახლი და კარი?!“
თათრების ხანი განცვიფრებული
უგზავნის გმირებს კაცსა კაცზედა:
„ნუ მასხარაობთ, შინ წასვლა გიჯობსთ,
მინამ თავები გბიათ ტანზედა!“
ძმებმა ხმალს ჰკითხეს, ფარი იფარეს,
ცხენების ბორგვნას მისციან ნება;
კარი გაეღო თათრის ჯარისა,
გუბე და გუბე სისხლისა დგება.
სისხლი ხმლის წვერმა ზეცას აწვიმა,
მერე მიწაზე დაიწყო დენა,
როგორაც წყალმა ნადენმა კოკით.
მაშინ კი ბელადს გაუწყდა თმენა:
„შეიპყარითო ორივ ცოცხალი!“
ალლახის რისხვით შერისხა ჯარი,
მაგრამ ვაჟკაცი თუ ვერ იმარჯვებს,
თავს არ შეირცხვენს, მტერს ჰრჩება მკვდარი.

_________________

სულა, კურდღელა დარჩენ დაჭრილნი,
ველმა დაუგო ჭრელი ფარდაგი;
თავს დასტირიან გმირებს ცხენები,
და ტოტით გაქნეს მათ გარს ალაგი.
მტერი წავიდა, დაბნელდა ჭალა,
მთებმა მოიხსნეს თავიდამ ვარდი
და როგორც მწყემსნი, ჯოხს დაბჯენილნი,
ჩასცქერენ ხევებს, პირს უჩანსთ დარდი.
გამოღმით, გაღმა ხევნი კლდიანნი
ცვალებადს ბედსა ემდურებიან.
მთებს დაეკიდნენ წვრილნი ვარსკვლავნი,
ცას მიწის ამბავს ეუბნებიან.
ისმის არაგვის მწარე ქვითინი,
ბოლო არა აქვს იმის კვნესასა,
შეყრილა ორი ბუ, საბრალონი,
სწყევლიან თავის ბედისწერასა.
აგერ ლოდინით დედა დაღლილი
გვერდს მოსდგომია ციხის კარებსა;
შუბის ტარზედა სთვლემს დაყრნობილი,
ჰხედავს სიზმარში თავის შვილებსა:
ციხის კარს მოდგნენ თეთრის ცხენებით
მისი შვილები: სულა, კურდღელა,
თეთრად მოსილნი უიარაღოდ,
და დაუძახეს დედას ნელ-ნელა:
„მშვიდობით, დედავ, მტრის სიმრავლესა
ვეღარ გაუძლო ჩვენმა მხნეობამ;
სოფლის წესითა სჩანს სიმართლეზედ
უნდა იმარჯვოს მუდამ მრეობამ.
მარტო დარჩები, მტერი ბევრი გყავს,
არ დაგინდობენ მოსაკლავადა;
მანამ თმას იწნავ, ქალის ფერი გაქვს
და სული გიდგას - იყავ ქალადა.
როდესაც მტერი ჩამოესევა,
დააწიოკებს საწყალ სოფლელებს,
თუ მასთან ბრძოლა არ შეგეძლება,
გულს ნუ დაიკრებ ამაოდ ხელებს.
გადადეგ იქით, მორთე ქვითინი,
ცრემლი ადინე მთასა და ბარსა,
ჩვენიც შეგესმის სამარით ბანი,
წყვდიადში მოვრთავთ გლოვას და ზარსა...“
ერთი იკივლა საბრალო დედამ
და გაახილა უცებ თვალები:
გარიჟრაჟია. მაღლის მთებიდამ
ჩამოდის თავქვე ყორან-სვავები;
დედა მიჰყვება ფრინველთა გზასა,
ჰხედავს მდელოზედ შემორტყმულს ტყითა,
მისი შვილები წვანან შამბებში
და უსხდებიან სვავნი თავითა.
უდგა ყორნებსა მათზე ყიჟინა,
ამოუთხრიათ ძმათთვის თვალები
და ტანჯულთ მხსნელი დაუჭამიათ
ორის გმირისა მსხვილი მკლავები.
ხმლები, შუაზედ გადატეხილნი,
დახრულს თითებში მაგრა უპყრიათ..
რიღასთვის უნდათ, ქმნილან უგრძნობნი,
თავისი გული ხელთ არ უპყრიათ.
ვერ მოიქნევენ მადლიანს ხმალსა
ტანჯულის ხალხის დასაცველადა,
ვერ აახელენ არწივებრ თვალსა
სამშობლოს მტრის გზის გასაკვლევადა.
რაც გადაურჩა ფრინვლის ნისკარტსა,
ის უნდა ჩალპეს შავს მიწაშია;
გაუხარდება გველს და ჭიასა,
ჩასახლდებიან გმირთა გვამშია...
მგრძნობელი გული დალპება ფუჭად,
არ აღეგზნება სიბრალულითა;
გახდება ენა გმირების მუნჯად,
გულს ვერ აუვსებს სიხარულითა
ხალხსა, როდესაც მას მტერი ჰჟლეტავს
და ცეცხლში დნება მისი სახლები:
„მტრის ჯავრს არ გაჭმევთ, ხალხო, ნუ სტირით
მანამა გვსხია ტანზედ მკლავები“.
შემკრთალი დედა დასცქერს შვილებსა,
არ მოსდის ცრემლი, საკვირველია,
თუ ეშინიან ხალხის აზრისა:
„სუსტი ყოფილა, ცრემლი სდენია!“
დედას არ ჰშვენის შვილის ტირილი,
როცა შვილს ჰხედავს ბრძოლაში მოკლულს,
უნდა უჩინოს ჭკვაში სამალი
ცრემლსა მყივანსა თვალებში მოსულს!
საბრალო დედავ! შენ ნუ იტირებ,
გამოუჩნდება მაგათ მოზარე,
ხალხს მუდამ ახსოვს და ეხსომება
მისი მფარველი, თანამგრძნობარე.
აგერ უფროსს შვილს თავს დაეღირა
და გულზედ უკრებს შეჭმულს მკლავებსა,
ხელში უჭირავს ჩიქილის ტოტი,
იმითი უწმენდს ნაწიწკნს თვალებსა.
თან დასჩურჩულებს კვეთების ხმითა:
„შენ გენაცვალე, იმედო სოფლის,
შენზედ დედის რძე არის ალალი,
პატრონო, მცველო ბეჩავის, ობლის,
ჩამოღალულო ქვეყნის გულისთვის,
ღვარად მდენელო სისხლის და ოფლის“.

__________

ეს რა ხმა ისმის: ლიტონი მთები
თითქოს ტირიან, ის გეგონება;
აგერ გახედეთ, ქალი და კაცი
დიდის ციხის ძირს ერთად გროვდება.
ხალხის შუაზედ ორი საკაცე
ძევს, ასვენია ზედ ორი მკვდარი,
თვალებ-დათხრილთა, მკლავებ-შეჭმულთა
გულზედ აწყვია ნაწნავთა ჯარი.
ქალი და კაცი იხოკენ პირსა,
მკვდრებს ევედრიან გაღვიძებასა,
მაგრამ ბუნებას გრძნობა ვერ შესცვლის,
ვერ დაუმონებს თავის ნებასა.

[1888 წ.]

___________________

1. ეს ლექსი ხალხურია.

სულა და კურდღელა

ნაბეჭდი: „ივერია“, 1888, № 237.

„ივერიაში“ შემდეგი განსხვავებული წაკითხვებია:

51. 19 ამაზრზენით] ამაზრზენი.

52. 2 აწუხებდათ] აწუხებდა. 33 ისეთ] ისეთს.

53. 18 იმათ] იმას.

54. 3 მივიდა] მოვიდა.

55. 5 ფარდაგი] ბარდაგი. 9 მოიხსნეს] მაიხსნეს. 12 კლდიანნი] კლდიანი. 24 თეთრის] თათრის. 32 დარჩები] დაჰრჩები. 37 საწყალ] საწყალს.

56. 1 იქით] აქით.

57. 27 აწყვია] აწვია.

(ხევსურების ცხოვრებიდამ)

მაცნე მოიდა შატილსა:
- ქისტებმა მოგვცეს ზიანი,
დაგვიწიოკეს მწყემსები,
ავნია, ავი-ზნიანნი,
ალუდა ქეთელაური
კაცია დავლათიანი,
საფიხვნოს თავში დაჯდების,
სიტყვა მაუდის გზიანი;
ბევრს ქისტს მააჭრა მარჯვენა,
სცადა ფრანგული ფხიანი.
ცუდას რად უნდა მტერობა,
კარგია მუდამ მტრიანი!
ქისტებს წაუსხამ ცხენები,
ალუდაისიც ფთიანი.
გუმან აქვ, გადაავლიონ
არხოტის თავი მთიანი,
გადაბერტყინონ ნალითა
ქუჩი მთებისა, ცვრიანი.

ეს რო ალუდამ გაიგო,
თოფს დაუპირა ტალიო;
აისხა იარაღები,
გააფხავიდის ხმალიო;
გაუშინჯიდის ვადანი,
ხმალს არ მაუტყდეს ტარიო.
ცისკრის ხანია, მტერს მისდევს
კლდის შავარდენი ჩქარიო.
გათენებისას ჭიუხში
შურთხმა დარეკა ზარიო,
ძაღლებს კი სძინავ თეოზე,
ჯერ არ გაშლილა ცხვარიო.
მალე შააგდო ალუდამ
ქისტების ნავალს თვალიო.
მარჯვედვე გადაეწია,
თოფმა გაიღო ჩქამიო:
ერთს ქურდ-კანტალას ღილღველსა
ცუდი დაუდგა წამიო;
გადავარდება ცხენზეით,
ყელ-თავქვე ეკიდებისა;
ნატყვიარი სჭირს ბეჭის თავს,
ზედ ცეცხლი ეკიდებისა;
ამხანიგ-მოკლულ ღილღველი
ჩახმახსა ეზიდებისა.

გამასტყვრა მუცალის თოფი,
კლდის პირი დაიშლებოდა,
ნაძოძი ტყვიის ალუდას
კალთაში ჩაეშლებოდა.
- არა გჭირსაა, რჯულ-ძაღლო?-
მუცალი ეუბნებოდა.
- ნუ გგონავ, მჭირდეს, რჯულ-ძაღლო,
ყმასა გუდანის ჯვრისასა.
ხმა ალუდაის თოფისა
ჭეხასა ჰგვანდა ცისასა.
- არ მოგხვდაუა, რჯულ-ძაღლო? -
ისევ ეძახის იმასა.
- მუცალს არა სჭირს, რჯულ-ძაღლო,
ნამტვრევს მაშლიდა კლდისასა...
- ოჰო, ქუდ გაუხვრეტია,
წვერებსა სტუსავს თმისასა.
- მაღლა დაგიცდა, ბეჩავო,
კენჩხას არა სჭირს ძვლისასა.

გამოსტყვრა მუცალის თოფn,
ტყვია ჩქამს იზამს მქისესა,
გაუტეხს ქეთელაურსა
საპირის-წამლეს რქისასა.
- არც ახლა გჭირსა, რჯულ-ძაღლო?-
ზედაც დაჰვედრებს იმასა.
- არა სჭირს, არა, რჯულ-ძაღლო,
ყმასა გუდანის ჯვრისასა,
გამმარჯვედ ჯვარი დაჰყვების,
ძალს შაახვეწებს ღვთისასა.
გულს არ ჰხვდა, ნუ გეგონების,
ამტვრევდა წამლის ქისასა.
რაკი სრევაზე მიდგება,
ჯავრს არც მე შავჭამ მტრისასა.
შატილიონის ნასროლი
ქისტს უმტვრევს გულის ფიცარსა.
- არც ახლა გჭირსა, რჯულ-ძაღლო?! -
შამაუჭყივლებს ქისტასა.
- გულში მჭირს, გულში, რჯულ-ძაღლო,
ვაჰ, ცდასა მუცალისასა!
ძმაც ხო მამიკალ, მეც მამკალ,
რა ვუთხრა მადლსა ღვთისასა?

მუცალს არ სწადის სიკვდილი,
ფერს არა ჰკარგავს მგლისასა,
მაჰგლეჯს, დაიფევს წყლულშია
მწვანეს ბალახსა მთისასა.
ერთიც ესროლა ალუდას,
ხანს არა ჰკარგავს ცდისასა.
თოფიც ალუდას გადუგდო,
ერთს კიდევ ეტყვის სიტყვასა:
- ეხლა შენ იყოს, რჯულ-ძაღლო,
ხელს არ ჩავარდეს სხვისასა.
სიტყვა გაუშრა პირზედა,
დაბლა გაერთხა მიწასა.

ალუდას თოფი არ უნდა,
ატირდა როგორც ქალიო;
არ აჰყრის იარაღებსა,
არ ეხარბება თვალიო.

თავით დაუდვა ხანჯარი,
ზედ ეკრა სპილოს ძვალიო,
გულზედ ძეგლიგი¹ დაადვა,
მკლავზედ ფრანგული ხმალიო.
მარჯვენას არ სჭრის მუცალსა,
იტყოდა: „ცოდვა არიო;
ვაჟკაცო, ჩემგან მოკლულო,
ღმერთმა გაცხონოს მკვდარიო.
მკლავზედავ გებას მარჯვენა,
შენზედ ალალი არიო,
შენ ხელ შენს გულზედ დამიწდეს,
ნუმც ხარობს ქავის კარიო,
კარგი გყოლია გამდელი,
ღმერთმ გიდღეგრძელოს გვარიო!“
სიგძივ გაჰხურა ნაბადი,

II

მზემ აიწია ცაზედა,
ნისლებმ დაწირეს ხევები;
მისჯარებიან ცის კიდეს
კავკასიონის დევები.
აშლილან სანადიროდა
ქორებ, ფრინველთა მლევლები;
სოვნი არწივებს მასდევენ,
მუქთად ჭამისთვის მხლებლები.

ჯიხვნი მაებნენ მყინვარსა,
მადლი რქათ ადგა ღვთისაო.
ხევი-ხევ შამოყრანტალებს
ყორანი ავის ხმისაო:
„მამკვდარა ქისტი მუცალი,
თვალნ უნდა ვსჭამნე ყმისაო,
გულ-ღვიძლი ამოვარიდო,
კალთა დავხურო მხრისაო“.

შატილს ჯერ არ ჩასწდომია
შუქი შუადღის მზისაო,
არ ჩაუშვებენ ჩამსვლელსა,
ცა ახურია კლდისაო.

ყმა მოიდოდა გორი-გორ,
არ ეწონება თავია;
პირს დასწოლია ნისლები,
გულით ნადენი, შავია.
ტახტაზე დაუკიდებავ
მუცალის ძმისა მკლავია,
ვერცხლით მორთული ბაზალა¹,
ეგ ხოროსნული ხმალია.
შეება ჭიუხიანსა,
სადაც იმედას ქავია,
ზაფხულს თოფის ხმას იყურებს,
ზამთარ ჩამუდის ზვავია.
ბევრჯელ მაასწრო დელგმამა,
ჰყეფდა ყორანი შავია.
დაჰფამფალებდა თავზედა
გაუმაძღარი სვავია,
ვერვინ მაჰრივა იღბალი,
ვერავინ უყვა ავია.
ურჯულოს ხელებსავ ადნობს
ზედ მზის სხივები მწვავია.
გველმა ვერ გაჭრა ლიბოი,
დღესაც ცოცხალივ არია.
ზოგჯერ ავდარი დადგება,
ზოგჯერ მზე ბრწყინავს, დარია
რა უყვათ, ბევრი უნახავ
ულვაშ-აშლილი მკვდარია!
ბევრჯელ წასულა საჭალოდ
დახოცილთ სისხლის ღვარია;
შაუღებია წითლადა
ავი არდოტის წყალია.
ვისაც მტერობა მასწყურდეს,
გააღოს სახლის კარია,
სისხლ დაიგუბოს კერაში,
თვითანაც შიგვე მდგარია.
ღვინოდაც იმას დაჰლევდეს,
პურადაც მოსახმარია.
პირჯვარი დაიწეროდეს,
მითამ საყდარში არია.
სისხლშია ჰქონდეს ქორწილი,
იქ დაიწეროს ჯვარია,
დაიპატიჟოს სტუმრები,
დაამწკრიოდეს ჯარია.
სისხლში დაიგოს ლოგინი,
გვერდს დაიწვინოს ცალია.
ბევრი იყოლოს შვილები,
ბევრი ვაჟი და ქალია;
იქვე საფლავი გათხაროს,
იქ დაიმარხოს მკედარია.
შენ რო სხვა მაჰკლა, შენც მოგკვლენ,
მკვლელს არ შაარჩენს გვარია.

შატილს გადმოდგა ბანებზედ
ხევსურთ ქალი და რძალია,
გამეეგებნენ ალუდას
ძმა-ძმისწულები სამნია.
ბევრს უნდა ამბის გაგება,
ბევრნი მოვიდნენ სხვანია.
მიულოციან ალუდას:
- სახელიანიმც ხარია!

ბებერი ჰკითხავს უშიშა
ალუდას ამბავს ცდისასა.
უამბობს ქეთელაური
ამბავს ღილღველის მგლისასა:
„აქით წასულმა, უშიშავ,
კვალი შავაჭერ მთისასა,
მოკლედავ გადავეწივე,
ნავალ დავატყვე ქვიშასა.
ორნ იყვნენ, თოფი ვიხმარე,
წვერს ვერ ვუწვდენდი ხმლისასა,
იმ ცხონებულსა მუცალსა
რკინა სდებიყო გულადა!
- რას ამბობ? ქისტის ცხონება
არ დაწერილა რჯულადა.
- მით ვაქებ ვაჟკაცობასა,
არ იყიდება ფულადა.
სამ მე ვესროლე, სამ - იმან,
მესამით დავასრულია.
მკერდზე ნაკრავმა ტყვიამა
გაუნაძოძა გულია,
ნატყვიარს ბრძამით იფევდა,
ისრე დალია სულია.
სულს არ აცლიდა ამოსვლას,
კიდე მიხსენა რჯულია.

ჩვენ ვიტყვით, კაცნი ჩვენა ვართ,
მარტოთ ჩვენ გვზდიან დედანი;
ჩვენა ვსცხონდებით, ურჯულოთ
კუპრში მიელის ქშენანი.
ამის თქმით ვწარა-მარაობთ,
ღთიშვილთ უკეთეს იციან.
ყველანი მართალს ამბობენ
განა, ვინაცა ჰფიციან?!

ვერ გავიმეტე მუცალი
მარჯვენის მოსაჭრელადა,
გული გამიწყრა, არა ჰქნა,
რაც საქნელია ძნელადა:
„დაე დააკლდეს სახელსა,
მე გირჩევნივარ მრჩევლადა“.

ხევსურთა ახალ-უხლები
გადაიქციას ტყემლადა,
ავად შაჰხედნეს ალუდას,
შაუძრახნიან ხმელადა:
„მოკვდი, სიკვდილი გირჩევნავ,
რა ხარ სიცრუის მთქმელადა;
აიხსენ გველის-პირული,
დიაცთ გადუგდე ცხემლადა:
ფარი - ქსლის ჩასაბეჭავად,
ხირიმ - გაუდვან გარადა;
დამბაჩა გამაადგებისთ
საბრუნლად, თითისტარადა!
გამუქცევიხარ ქისტიშვილს,
გადუქცევიხარ ქალადა.
მაჰკალ, მარჯვენა არ მასჭერ,
უკვენ მისდევდი მა რადა?!“

ზურგი აქციეს ალუდას
პირითა ჯავრიანითა;
თავ-თავის სახლებს მიჰმართეს
ჭერხოთით კარიანითა.
გაწირეს ქეთელაური
გულითა ნარიანითა,
სახელსა ალუდაისას
იძახდენ ბრალიანითა.

შატილს მინდიაც მოიდა
ზერდაგით რვალიანითა,
წელზე ნარტყამის ფრანგულით,
მკლავითა ფარიანია.
თორმეტის ქისტის მამკლავი
შუბითა ტარიანითა.
ირემს ჰგავ მინდის წითლაი³
შუბლითა მთვარიანითა.
ალუდას აუგს ეტყოდენ
სიტყვითა შხამიანითა.
იწყინა, შუბლი დაკეცა
ნაოჭით ზარიანითა.
- ნუ იტყვით ვაჟკაცის აუგს
ენითა ქარიანითა.
ადვილად მტერი მოგიკვდესთ,
ადვილ გავიგო მართალი,
ბევრ დაღონება არ გვინდა,
ერთი დღის მეყოს საგძალი,
გზა-კვალი არ ამერევა,
ყოველ მხრივ ვიცი სავალი,
დღესავ მოგივათ მინდია,
მანამ დაბძანდეს მრავალი.

ქუსლი ჰკრა, წითლა გამალდა,
ნიავქარივით მავალი.

III

დაბნელდა, წყალნი ტირიან,
კალთა გვეხურვის ღამისა;
დროა ვარსკვლავთა ჟიკჟიკის,
მცვრევა ბალახზედ ნამისა,
მკვდართ სულთ საფლავით გამოსვლის.
დრო მათ სიმღერის წყნარისა.

დევნი გამოვლენ კლდიდამა,
ხევ-ხუვში ეხეტებიან.
ყველამ ივახშმა და ახლა
საძილედ ემზადებიან.
- პურ მიირთვიო,- ალუდას
და-დედან ეხვეწებიან.
- მე პურ არ მინდა, დედაო,
გული შამეკრა რადამე,
წუხელ ცუდ სიზმრები ვსინჯე,
რიგში ვიყოდი სადამე.
წინ გვედვა მიცვალებული,
ხევსურნ შაწყენით ისხდენა.
სალაშქროდ დამზადებულნი,
ზოგნი კარებზე იდგენა.
მენაც იქ ვიყავ, ვსტიროდი,
როგორც წესია კაცისა.
გუმანი მქონდა სალაშქროდ,
ხანიც მოვიდა წასვლისა.
ერთს წამს ხელ ვინამ დამტაცა,
ტარი ჩამიდვა ხანჯრისა.
შავხედენ, მუცალი იყო,
ტანთ ეცვა ჯაჭვი რვალისა,
გულზედ ემჩნივა ნიშანი
მე-დ იმის ბრძოლის წამისა,
ეფინა ნატყვიარშია
ლეგა საფევი ბრძამისა.
კლდედ იდგა, გაუტეხლადა,
ცრემლ არ ჩამოსდის თვალისა.

„მინდა სიკვდილი, არ ვკვდები,
მამკალო, მითხრა ხვეწნითა.
თქვენ დაგრჩეს წუთისოფელი,
მე კი წავიდე ქვეყნითა,
დაძეღით, ხევსურთ შვილებო,
ლაშქრობით, ხმლების ქნევითა“.

დავჯე, ჯამ ვინამ დამიდგა,
კაცის ხორც იყო წვნიანი,
ვსჭამდი, მზარავდა თუმცაღა
კაცის ხელ-ფეხი ძვლიანი.
რასა ვსჩადიო, ვსჯავრობდი,
უმსგავსი, შაჩვენებული.
„ჭამეო, - რამამ მიძახა,
ნუ ჰხდები გაშტერებული:
კიდევ მიმირთვით ალუდას
წვენ-ხორცი გაცხელებული“.
მიმატეს კაცის ულვაშით
წვენ-ხორცი შანელებული...
სიზმართ დამტანჯეს, იმით ვარ
გუნება-აღელვებული.

IV

თენდება, მთის წვერნ დაწითდენ,
ნისლნი აგროვდენ მთებზედა.
დგება, იღვიძებს სოფელი,
მგზავრი მიდ-მოდის გზებზედა.
სოვნი სამგზავროს წავიდენ,
მთა-ბარს მაავლეს თვალია;
რამდენს ფრაშ-ფრაშში არიან,
ცას ვერ გაავლეს კვალია!
ვინ მოდის წითლის ცხენითა,
გამაიარა წყალია?

- მოხველ მშვიდობით! - მინდიას
ხევსურთა შაუძრახნიან.
- რა მაიტანე ამბავი? -
შორითვე დაუძახიან.

- ახლებო, სისხლი გიფუისთ,
სჭრითა და ჰკერავთ გულითა,
გულს ათრევინებთ გონებას,
თავს აჭრეინებთ ცულითა,
ადვილ ვერ იცნობთ ვაჟკაცსა
მის ვაჟკაცურის რჯულითა!
ერთურთს ნუ დააჩაგვრინებთ,
გული-დ გონება ძმანია.
მართალი არი ალუდა,
თავს არ დამექცნენ ცანია!
თუ არა გჯერათ, ქისტისა,
აი, მოჭრილი მკლავია.
ენა ქარქაშში გეჭიროსთ,
ადვილ ნუ იტყვით სიტყვასა,
ადვილ ნუ იტყვით ვაჟკაცზე,
არა ვარგაო, იმასა!

ხელი ალუდას მიართვის:
- წაიღ, მიაკარ ქავადა!
- თუ ხელის მოჭრა მდომიყო,
გან ვერ მოვსჭრიდი თავადა?
ვერ გიქნავ კარგად, მინდიავ,
საქმე მოგირთავ ავადა;
რაად მინდარის, ვერ მიხმლობს,
არ გამოდგება ფარადა;
მთაში წავიღო, არ მითიბს,
არც მარგებს თივის კავადა.
წაიღე, თუ გწამ უფალი,
ნუღარ მაჩვენებ თვალითა.
კაის ყმის მარჯვენა არი,
გული მეწვება ბრალითა.
რაად სწყრებიან ხევსურნი,
რადა ტყვრებიან ჯავრითა?!
მტერს მოვკლავ, კიდევ არ მოვსჭრი
მარჯვენას მაგათ ჯაბრითა!
„წესი არ არის მტრის მოკვლა,
თუ ხელ არ მასჭერ დანითა“.
ვაი ეგეთას სამართალს,
მონათლულს ცოდვა-ბრალითა!

V

ჟამი მოვიდა საუფლო.
ხალხი ხატობას დიოდა:
უნდა აცნობონ ბატონსა,
ვისაც კი რამა სტკიოდა.
მოქუჩდა ქალი და კაცი
სახვეწრით ცხვრით და ხარითა;
მიართმევდიან ბატონსა
სახვეწარს ბეღლის კარითა.
ეს ვინღა მოდგა, ნისლივით,
თითბრით ნაზიკის ხმალითა?
ხევის ბერს აძლევს მოზვერსა,
დადგა დახრილის თავითა.
- ვის ამწყალობნებ, ალუდავ,
ამა კურატით შავითა? -
ჰკითხავს ალუდას ხუცესი
გადაწეულის მკლავითა. -
დიდია ჩვენი ბატონი,
გუდანის ჯვარი თავითა,
საყმონიც ძლიერნი ჰყვანან,
ღვთითა და ღვთისა ძალითა.
კარგი ყმა უყვარს ბატონსა,
წყალობა ემეტებისა;
ვაჟკაცნი იმედიანნი
ჩვენს ბატონს ებედებისა.
მითხარ სახელი, ვის სწირავ,
იმასამც შაეწირება. -
ხანჯარს აიძრობს, დიდების
სათქმელად დაეღირება.
- ეგ სამხვეწროა, ბერდიავ,
ძოღან მოკლულის ქისტისა.
მუცალს ეტყოდენ სახელად,
მაუნათლავის შვილისა.
კარგადაც დამიწყალობნე,
გამიმეტებავ მისთვინა,
როგორც უნდომლად მოკლულის
თავის ლამაზის ძმისთვინა.
-გაურჯულებელს არჯულებ,
შენ ეგ არ შაგიხდებისა,
ქისტისად საკლავის დაკვლა
კარგად არ მოგიხდებისა.
მამით არ მოდის ანდერძი,
პაპითა-დ პაპის-პაპითა,
გონთ მოდი, ქრისტიანი ხარ,
ურჯულოვდები მაგითა;
ეშმაკს ნუ მისდევ... ეგ სიტყვა
როგორ ამოგცდა ბაგითა?!
რამდენ სხვა მაჰკალ, შენს ქავზე
ხელებ ჯღრდესავით ჰკიდია,
ზოგი ლეკისა, სხვა ქისტის,
მარჯვენეების ხიდია;
ციკანიც არვის დაუკალ,
განღამც კურატი დიდია.
როგორ ვახვეწო უფალსა
ძაღლი, ძაღლების ჯიშისა,
მანამ სჯობს ცანი დამექცნენ,
ზურგი გამისკდეს მიწისა,
ან თუ ზღვამ დამნთქას უძირომ,
სადილი ვსჭამო ქვიშისა!
ფერი ედება ბერდიას,
ფერი სხვა-რიგის შიშისა.
- ზღვენსა ნუ გამიმსუბუქებ,
მადლი თუ გწყალობს ღვთისაო,
ყმა ვარ მეც გუდანის ჯვრისა,
ხევსური თქვენის წყლისაო,
მითამ ერთნი ვართ, ბერდიავ,
მცხოვრებნი ერთის მთისაო.
- ტყუილად სცდები, ალუდავ,
ტყუილად იცვეთ პირსაო.

გაჯავრდა ქეთელაური,
ფერი დაიდვა მგლისაო;
ხელი გაიკრა ფრანგულსა,
შუქი ამოხდა მზისაო.
უქნივა მოზვერს ქედზედა,
თავი მიგორავს ძირსაო,
თან შაეხვეწა ბატონსა,
ნუ შამიცოდებ შვილსაო,
ალლადა ჰქონდეს მუცალსა,
მაგ მოუნათლავ გმირსაო.
ბერდია ჯაგარაშლილი
ხალხისკე იზამს პირსაო,
- გაგონილაა, - იძახდა, -
ასრე აგდება რჯულისა:
საკლავს თვითონ ჰკლავს ალუდა,
მამხსენე ქისტის სულისა.
ხალხო, მინდარის გავიგო
პასუხი თქვენის გულისა.
დაჯარდით, ხევსურთ შვილებო,
ყველანი - დიდნი, მცირენი,
სამართალი ვქნათ, ვუმტვრიოთ
ალუდას სახლის დირენი;
ნუ დაინანებთ, ექმნენით
ცოლ-შვილის ამატირენი.
მოკვეთილ იყოს, სხვა ქვეყნის
ცა-ღრუბლის შანამზირები.
წადით, უმტვრიეთ შავ-ბნელსა
სახლისა, ციხის კარები.
ცეცხლი მიეცით საძნოვარს, -
ცასა სწვდებოდეს ალები,
სათემოდ გამოირეკეთ
ცხვარი, ძროხა და ხარები.
შატილს ცოლ-შვილი უტირეთ,
გუდანს - შინშნი და ქალები;
ჰრისხამდეს ჩვენი ბატონი,
არ არის შასაბრალები.

ამის გამგონე მინდიას
მაუწყლიანდეს თვალები,
ვეღარასა ჰშველს ალუდას,
გულზე გადიწყვის მკლავები,
შასმულებმ ხევსურთ შვილებმა
მაიმარჯვიან ფარები,
უნდა სცან ქეთელაურსა,
კაპასად ჟღერენ რვალები.
ჯარად დამსხდართა ხევსურთა
თავზედ წაადგა ბალღები,
ერთს ხელში დაუჭერია
მარჯვენის ნახრავ ძვალები.
- ვაჟნო, ვინდომებ თქვენთვისა
წყალობას ბატონისასა,
საკარგყმო დამალეინეთ,
მოგიტანთ ხელსა მტრისასა.
ყორანს მიჰქონდა ბრჯღალითა,
ყურეს უმარჯვდა კლდისასა.
იმ დროსა ვსტყორცნე ისარი
ლაღად მიმავალს ცისასა;
მართალ გამოდგა ნასრევი,
ყორანს უვლიდა ფრთისასა;
კლანჭით გაუშვა ნადავლი,
გადმეესრია მიწასა.
- მუცალის მარჯვენა არი
მიზეზი ხევსურთ რჩევისა, -
წყრომით იტყოდა მინდია, -
მიზეზი იმათ წყევისა;
მე მივუტანე ალუდას,
ფერი დავადევ წყენისა;
რო არ მიიღო ალუდამ,
სიღრმე ვაჩვენე ხევისა.
- წაიღეთ, - ამბობს ბერდია, -
ტოტი ურჯულო ძაღლისა,
არა ვართ ხევსურთ შვილები
ყმანი ეშმაკის, ალისა.

ძაღლს მიუგდიან საჭმელად
ხელი მუცალის მკლავისა.
პირი არ ახლო ქოფაკმა,
მორთო ღმუილი ბრალისა.

ხევისბერ იტყვის ბერდია:
- ხევსურნო, ნახეთ თვალითა:
ძაღლი ძაღლის ძვალს არ სტეხსო,
თქმულია იმავ თავითა.
ქისტის მარჯვენას ბალღები
დაბლა ათრევენ კავითა.

VI

თოვლი სთოვს, ქარი ბობოქრობს,
ყელებ შაკრულა მთებისა;
ჩამოდის ხევად ზოვები,
ჩამონასხლეტნი კლდებისა.
გაუბამ ყინულს ლურჯადა
უბე-კალთები წყლებისა,
მიუნაქრია ერთიან
ვიწრო სავალი გზებისა.
ვის მასწყენია სიცოცხლე,
გზას ის ვინ გაუდგებისა?
წინ მიდის მგზავრი, მიჰკვალავს,
ხუთიც უკვენა ჰყვებისა.
სიმშილით შაწუხებული
მთას ღმუის ჯოგი მგლებისა.

„კარგს ნურას ჰნახავთ, ხევსურნო,“
ერთი დიაცი სწყრებისა.
„ავაჰმე, ჩვენო სახ-კარო,
ქვა-ქვაზე აღარ დგებაო,
ციხეზე, ჭერხოს ბოძებზე
ეხლა ყოვები სხდებაო“.

დედა ეტყოდა ალუდას:
- შვილო, იარე ნელაო,
შენთან ვერ გავძლებთ ვერც მენა,
ვერც შენი ცოლი ლელაო,
ბალღები აგვიბოჟირდა,
ხელ-ფეხ დაგვიზრა ძნელაო.
ვაჰმე, რა უგზოდ დავდივართ,
ვაჰმე, როგორა ბნელაო!
ნეტავ არ დასჭირდებაა
ხევსურთა შენი შველაო?!
ვის რა წყალ-ჭალა გვისტუმრებს,
სად რა-რა დავილევითა?
უბინო, უსახ-კარონი
სხვაკანაც დავიწყევითა.
ვეღარ მიუვალთ ჩვენს სახ-კარს,
გაღმა შატილის ხევითა.
თავის მიწა-წყლის გაწირვა
ძნელი ყოფილა მეტადა;
მამაკვდავს დავფერებივარ,
გონი გამხდია რეტადა.

მუხლებ არ მამდევს, გულშია
ბნელი ჩამიდგა სვეტადა.
ვაჰ, მამა-პაპის საფლავნო,
კლდენო, დამდგარნო მწვეტადა!

ჯავრობით ეტყვის ალუდა:
- დიაცნო, ნუ ხართ ყბედადა,
მოდით, მამყევით, ვიდინოთ.
ღმერთმ ეს გვარგუნა ბედადა,
ჯვარს არ აწყინოთ, თემს ნუ სწყევთ,
ნუ გადიქცევით ცეტადა!

ერთხელ მაუნდა ალუდას,
ერთხელ მობრუნვა თავისა:
„მშვიდობით, საჯიხვეებო,
გამახარელნო თვალისა!
მშვიდობით, ჩემო სახ-კარო,
გულში ამშლელო ბრალისა!
მშვიდობით, ჩვენო ბატონო,
ყმათად მიმცემო ძალისა!“

გაწირეს მგზავრთა სამუდმოდ
წყალი და მიწა თავისა.
შტერად დამდგარან მთის წვერნი,
ისმის ხვივილი ქარისა.
გადვიდნენ, ქედი გადავლეს,
თხრილი აღარ ჩანს კვალისა.
ერთი მაისმა შორითა
მწარე ქვითინი ქალისა.

[1888 წ.]

__________________

1. თოფია.

2. თოფია.

3. ცხენი.

ალუდა ქეთელაური

ნაბეჭდი: „ივერია“, 1888, № 262,263 (A); „თხზულებანი“, 1899 (B); ცალკე გამოცემა ი. კერესელიძისა, 1916 (C).

სათაურში: ხევსურების ცხოვრებიდან BC.

58. 18 კადაბერტყინონ] გააბერტყინონ C; ნალითა] ნათლია C.

59. 2 მაუტყდეს] მაუცვდეს BC. 17 სჭირს] სჭრის C. 19 ამხანიგ-მოკლულ] ამხანაგ-მოკლულ BC. 32 ისევ] ისრივ BC.

60. 10. შაახვეწებს] შაახვეწი C; ღვთისასა] ღთისასა A. 14 შავჭამ] შავსჭამ A. 22 ღვთისასა] ღთისასა A.

61. 21 დევები] მდევები C. 22 აშლილან] აშლილა A. 24 მასდევენ] მისდევენ BC. 25 ჭამისთვის] ჭამისათვის À. 34 ჩასწდომია] ჩასწდომიან A.

62. მე-18 სტრიქონიდან დაწყებული (გაუმაძღარი...) 64-ე გვერდის 24-ე სტრიქონის (...მრჩევლადა) ჩათვლით A-ში გადასმულია 66-ე გვერდის 33-ე სტრ. (... ბრძამისა) შემდეგ. 21 ურჯულოს] უსჯულოს C. 23 გაჭრა] გასჭრა BC. 33 მასწყურდეს] მოსწყურდეს B.

63. 2 მოსახმარია] მასახმარია BC. 5 სისხლშია] სახლშია BC. 10 ცალია] ცოლია C. 20 ძმა-ძმისწულები] ძმა, ძმისწულები ABC* 28 ღილღველის] ღალღველის A.

64. 18 ჰფიციან] ჰფიცვიან AC. 28 შაუძრახნიან] შაუძრახიან B. 32 ცხემლადა] ცრემლადა B. 33 ჩასაბეჭავად] ჩასაბეჭევად C. 34 გარადა] გორადა B. 37 გამუქცევიხარ] გამოჰქცევიხარ C.

65. 6 კარიანითა] კარიანათა C. 11 მოიდა] მოვიდა C. 17 მინდის] მინდლის B. 29 გზა-კვალი არ ამერევა] არ ამერვაა გზა-კვალი C. 32 დაბძანდეს] დაბრძანდეს BC.

66. 12 მიირთვიო] მიართვიო C. 19 შაწყენით] შაწყენის A, ნაწყენი BC. 26 ერთს] ერთ C. 28 შავხედენ] შავხედავ C. 29 ჯაჭვი რვალისა] ჯაჭვი, რვალია ABC.

67. 10 უმსგავსი] უმგზავსი C. 26 ფრაშ-ფრაშში] ფრაშ-ფრაში A. 35 სჭრითა] სჭრია C.

68. 3 დააჩაგვრინებთ] დააჩაგრვინებთ ABC. 5 მართალი] მართლა C. 20 გამოდგება] გამომადგება C. 22 არც] არ B.

69. 8 თითბრით] თითბრის B. 24 იმასამც] იმასაც BC. 28 ძოღან] ძოღონ C. 35 გაურჯულებელს] გაურჯულებულს AB*.

70. 2 პაპითა-დ] პაპით და BC. 3 გონთ] გონს C. 12 განღამც] განაღმც BC. 14 ჯიშისა] ჯიმისა C. 15 სჯობს] სჯობ A; დამექცნენ] დამეცნენ C. 16 გამისკდეს] გამისქდეს A. 17 დამნთქას] დამთქას A. 25 მითამ] მითომ AB;* ერთნი] ერთი B. 26 მცხოვრებნი] ცხოვრებნი B. 28 იცვეთ] იცევთ C. 29 გაჯავრდა] გაჯვარდა C. 31 გაიკრა] დაიკრა B. 34 მიგორავს] მოგორავს BC. 37 მუცალსა] მუცასა AC.

71. 2 ხალხისკე] სახლისკე BC. 4 ასრე] ასე BC. 11 სამართალი] მამართალი C; ვუმტვრიოთ] ვუმტრიოთ A. 14 ამატირენი] ამამტირენი C. 16 ცა-ღრუბლის] ცა-ღურბლის A. 21 გამოირეკენ] გამოირეკოთ A. 25 ჰრისხამდეს] ჰრისხავდეს C. 27 გამგონე] გამგონეს BC. 30 მკლავები] კლავები A.

72. 5 ბრჯღალითა] ბრჯალითა A. 7. ვსტყორცნე] ვსტყორცე A. 17 მივუტანე] მიუტანე AC. 22 ურჯულო] ურჯულოს BC.

73. 2 ჩამონასხლეტნი] ჩამონასხლეტი BC. 11 შაწუხებული] შეწუხებული BC. 27 არ] რარა C. 30 სად რა-რა] სადრარა A, სად რასა B. 31 უსახკარონი] უსახლ-კარონი C. 32 სხვაკანაც] სხვაანაც C.

74. 25 მაისმა] მოისმა BC.

(ძველი ამბავი)

I

მთვარე არა ჩნდა ცაზედა,
ვარსკვლავნიც მიჩქმალულიყვნენ;
ნისლნი, დაღლილნი ცურვითა,
მთის ყურეთ მიმალულიყვნენ;
მთანი მაღლაით დასცქერდნენ,
ღრმა ფიქრით შაბურვილიყვნენ:
ბეჩავებს ბევრი ეტირნათ,
სრულ ცრემლად დაწურვილიყვნენ.
არაგვიც ჩუმად მასჩქეფდა,
თვით ცრემლსა ცრემლი სდიოდა,
ბუნდრად და გაურჩეველად
კლდეთა კალთაზე ხვიოდა.
ხელუხლებელსა, უღრანს ტყეს
ბუვი საბრალოდ ჰკიოდა.
ბეჩავი დღესაც ხომ სტირის,
მაშინაც გული სტკიოდა!
ხავილ-წკნავილი ნადირთა
ცათა კიდემდე დიოდა;
მივარდნილს ჭიუხებშია
შავარდენიცა წიოდა.
ჩუმად მოვიდის ირემი,
დასწაფებოდა მდინარეს,
მაგრამ ტყესავე მიჰმართის
სიყრუვ-სიჩუმით მძვინვარეს,
რა ნახის კვალი დევების
გარს მოსდებოდა იმ არეს.
უცბად გაჩუმდა სუყველა,
მხეცთ ხმა არ ისმის ტყიდამა,
უცხო ხმა გაჩნდა, ღრიალი,
აქეთ მთით, იქით მთიდამა;
გამოჩნდნენ შავნაბდიანნი
გაღმა-გამოღმა კლდიდამა;
შავ-ბნელთ და უზარმაზართა
გრგვინვით ჩამოვლნეს ჭალანი,
კაცისა სისხლით ეღებათ
ხელ-ფეხი, პირის-ბალანი;
სინჯავენ წყლის კიდეებზედ,
ხომ არსად არის კვალია,
კაცმა, ან მხეცმა იდუმალ
წყალი ხომ არვინ დალია.

გაბლანტებულა სოფელი,
მკვდართ ბინას დაჰფერებოდა;
კარში ვერავინ გამოდის,
ხალხი ჭერს მოჰფარებოდა.
ნადირთა მთის წვერთ მიჰმართეს,
ნიავსა ჰსომდენ მთისასა;
ფრინველნი აიყარნიან,
ნამსა ჰკრეფდიან ცისასა.
მიწაზე ვერვინ დაჰლევდა
წვეთსა, ერთს ცვარსა წყლისასა.
შრება გული და გონება,
ძმა სისხლსა ჰსომდა ძმისასა.
ძმას ძმები შამაელივის,
სისხლსა ეძებდის სხვისასა.
დევთ დარბაზობას რაც მოჰრჩა,
იმათ ლაშ-პირსა მგლისასა,
ციხეს აგებენ დევები,
ციხეს კაცების ძვლისასა.

ცრემლით ვინ ვისღა იტირებს,
თავი გაჰხდია ჭირადა;
ხელის შაქცევას ვერ ჰბედვენ
ხელშეუქცევის მტრისადა.
როცა გადმოჩნდის ღრუბელი,
წვიმამ დაიწყის შრიალი,
დევთ ლახტი მიუღირიან
და ასტეხიან ღრიალი;
გაქრის წვიმა და ღრუბლებმა
უკვენ იწყიან ტრიალი.
ლამის სიკვდილმა სიცოცხლის
დაისაკუთროს სახელი,
გაჰქრეს ღვთის მახსენებელი,
არვინ აანთოს სანთელი.
ლამის სიყვარულს დაეწვას
ტურფა გვირგვინი იისა;
ყველა, რაც ამკობს სიცოცხლეს,
გახდეს საჭმელად ჭიისა.
რადღა ვის უნდა მაშინა
ან მზე, ან მთვარე ცაზედა,
ხშირად ყვავილით ნაქარგი
მწვანე ბალახი მთაზედა;
გაზაფხულს მოსვლა მერცხლისა,
ჩქეფა, ჩქრიალი ხევისა,
დღის წასვლა, ღამის დადგომა,
სიტკბო ბულბულის სტვენისა?!
დარჩეს მარტოღა ღრიალი
გაუმაძღარის დევისა?!

უხალხოდ ან დევს რად უნდა
ძალა, დევობა წყეული?
რატომ არ ჩნდება უფლისა
მეშვლობა ციდამ სრეული?
რად არ იშლება დევების
შხამით ავსილი სხეული?
ღმერთმ რად გახადა ქვეყანა
დევთა სათრევლად ნეტარა?
მითამ იმედად ისა გვყავ
განსაცდელის დროს, ყველგანა,
მითამ ის არის მფარველი
განუშორებლივ ჩვენთანა.
არ-ოთ გასწირავს ქეეყანას,
არ გაასწორებს მტვერთანა!

II

ღამესა უფრო აღამებს
დიდი ტყე ფიჭვნარიანი:
თელა, ვერხვი და წიფელი,
ცაცხვი ტანჯავარიანი,
მიყრით ერთურთში დაქსულნი,
მუხა თავკარავიანი.
მზის სხივით არ იპოხება
დიდი ტყე შალდაყიანი,
ხელუხლებელსა მიდამოს
არსად სჩან ნაკაფიანი;
აქ ცულ არ აჩქამებულა,
ფეხ არ დადგმელა მუშისა;
ნადირთ ულახავ ბალახნი,
მისდევს ნავალი შუნისა,
მოსცმია გარსა, მიდამოს,
ნისლი ყვავილთა სუნისა.
გორი-გორ შასდევს დამთხვრისა
გრძელი ნაფრენი ირმისა;
ვეფხვებს უთელავ ტერფებით
ბტყელი ფოთლები ღიმისა.
ჩადის, ჩატირის ხევი-ხევ
ტალღა ნაკადის ცივისა.
ჩაიკლავს გულში ვარამსა,
ბუვი საბრალოდ ჰკივისა.
მაშ, ეს საყდარი რისაა
დახავსებულის ჯვარითა,
უდაბურს ადგილს მდგომარე,
გათლილის სიპის კარითა?!
ციდამ ღვთისაგან იფარვის,
დაბლა - იფნების ჯარითა.
შიგ ის ვინღაა მოხუცი
მხარ-იღლივ წითლის ფარითა?
მარჯვენით ლახტი უჭერავ,
მარცხენას ამკობს ჯვარითა?
რამ აატირა მოხუცი
ეგრე ცრემლითა ცხარითა?
რას ევედრება უფალსა
სულთქმა-ოხვრითა ჩქარითა?!
ეს ვინ მოდიან ციდამა
ხელში ხმლით, ალვის ტანითა?
განათდა მთელი ქვეყანა
ცხრის მზითა, ოცის მთვარითა.
ღვთიშვილთ უძახეს კოპალას:
„ღმერთმ ნება მოგვცა, ძალითა
დალიე ქვეყნის მლევლები,
ლახტი იხმარე ტარითა!“
დევთა ასტეხეს ტირილი
მაღლა მთით, დაბლა ბარითა:
„დავიწვით, ნათელმა დაგვწვა
სახე, თვალები ტანითურ,
ჩვენი გუნება ირევა,
მოვიწამლენით ჯანითურ“.

III

მიწა დაიძრა მთებიდამ,
ქვებს მოაქვს ხევში ჩხრიალი,
სდგას ბობოქრობა დევების,
ყურის მგლეჯელი გრიალი.
მოდის ნასროლი ლოდები,
ისრის ზროს მააქვ ძგრიალი.
იძაბვის ძალი მშვილდისა,
აგერ მოგორვენ დევები;
აივსო დევთა ლეშითა
ტყე-ველი, დაბლა - ხევები.
რამ რა დაზარდნა ესეთნი,
თითო გერგეტის სწორია;
რა ტყე ჰფარვიდა ამათა,
ან რა სჩრდილავდა გორია!
ერთი ნაკრავი როგორ ჟლეტს
ერთის მოხუცის ბერისა?!
რად არ ხელახლად სდგებიან,
ცამდი ამშვებნი მტვერისა?!
ვეღარ დევობენ, რა ჰხვდებათ
ლახტი სხვა-რიგის მტერისა!
ვერც თავს მაიბმენ ხელახლად,
ვერც გულს გაჭვრეთილს ისრითა.
სული ამაჰხდათ, წყდებიან
უძეოდ, მწარის ფიქრითა.
აყროლდა მიწა, ბნდებოდა
ბრიყვის დევების მძოვრითა,
შავი გამოდის გველები
დევთა სისხლისა მორვითა.

„გასწყდით, დამლევნო ქვეყნისა,-
ზედ დაჰვედრიდა ბერია:
გასწყდით, კაცთ ტომის მწამლავნო,
სიკვდილი თქვენი ჯერია.
მოკვდი, სად მიჰრბი, ბეღელავ,
ფშავი კარგა ხანს გჭერია,
დაიქცეს, ახლა დრო არი,
დევთ მეუფება შენია!“

დევთ სულნი დაკოდილები
ქვესკნელში ჩაიყარნიან,
წინ მაეგებნენ მაცილნი,
პირისპირ შაიყარნიან;
დევთა ამბავსა ჰკითხავდენ,
დოინჯი გაიყარნიან.
დევთ სულთ ასტეხეს ტირილი,
თვალს ხელნი დაიფარნიან:
- ზეცამ დაგვლივნა, ტიალმა,
ცისა ნათელმა მწვავემა,
ერთის მოხუცის ბერისა
ლახტის ცემამა მწარემა;
ნათელმა დაგვწვა თვალები,
ჯანი დაგვიდნო ტანისა:
ზესკნელს ჩვენ აღარ გვეცხოვრის,
ბნელი აღარ გვშველს ღამისა.

დევთ თვალნ დახუჭნეს, დაიდვეს
ბნელი ქვესკნელი ბინადა;
მაიგონებენ ძველს დროსა,
დაიკვნესებენ ხშირადა.
მიწა ექცევათ თავზედა,
დასდით წვიმა და ღვარია,
ათრთოლებთ ტანში სიცივე,
ჩამოსდით ცრემლი მწარეა.
წასასვლელ არსაითა აქვთ,
ყველგნით დახშული კარია.
აღარსად იმათ ლახტები,
აღარც ხმალი და ფარია,
აღარც ადგომის იმედი
იმათთვის არსად არია!

IV

თენდება. ნამი დაჰყრია
მიწასა ალმასიანი.
არაგვსა პირი უცინის,
ტანი უშვენის ხმლიანი.
ულოცვენ გამარჯვებასა
მისნი კიდენი კლდიანნი.
მოსქდა მთითა და ბარითა
ოთხით მავალნი-დ ფრთიანნი,
წყალსა ჰსმენ არაგვისასა
ჯიხვნი, ირემნი რქიანნი.
ჩამოდის დევთა ლეშზედა
სოვნი უმსგავსნი, ბჯღლიანნი,
რა მადლი არი, წყლით დაძღენ
შვლებიც თვალ-ლამაზიანნი!
გადარჩენიან წყურვილსა,
თუმც ბევრი ექმნათ ზიანი.
მოდგა დიდი და პატარა,
კოკები მოაქვთ წყლიანი.
ჰლოცვენ ხელგაშლით თავის მხსნელს,
ვინც მოჰკლა ძალა ტიალი.
ქვეყანამ, გზა-კვალ აშლილმა,
წაღმა დაიწყო ტრიალი;
ხეებსაც ძირი დაულბა,
ფოთოლთ დაიწყეს შრიალი;
ვეფხვიცა ჰხვრეპდა გუბესა,
გული გაალბო მწყურვალი.
მიკვირს, რით გასძლო, არ გატყდა
წყლით უგრილები, მხურვალი!
კლანჭებსაც იბანს როსტომი,
ტყის სიდუმილის მკურნალი.
ხშირნი მოდიან ღრუბელნი,
ლაღად მიდგიან-მოდგიან.
ცამ გადიწმინდა, ტურფანი
წვრილნი ვარსკვლავნიც მოდიან.
დაულბა გული ქვეყანას,
ისევ სიცოცხლით ხარობსა,
დამთვრალი ქვეყნის შვენებით
გაღმა ბულბული გალობსა.
მადლობა შენთვის, უფალო,
ბუნება აღარ წვალობსა!
ტურფა დაესხა ისევა
დამჭკნარს ფოთოლი იასა.
აღარ აშინებს დევის ხმა
მაგ სადედუფლოს თმიანსა.

V

ასტყდა ელვა და ქუხილი,
წვიმამ დატეშა გორები.
- სად მიჰრბი, ნეტავ, ბეღელავ,
სასჯელს სად გაეშორები ?!
საყდარს ეკედვლის ბეღელა,
დაჰვიწყებია სწორები;
საყდრის კარს დაუჩოქია.
გულზედ უწყვია ტორები.
- მომირთმევია, კოპალავ,
ძღვენად ფარი და ხმალია,
დევთ საომარი აბჯარი,
ოქრო, ვერცხლი და თვალია,
ცხრა ეხი სავსე ოქროთა,
ვერსით ჩაუვა წყალია;
ხმალშეუვალი ბექთარი,
გაუტეხელი რვალია.
რაად დაგვღუპე, კოპალავ,
დევთ რად წაგვართვი ძალია?!
დევთაცა გვქონდა ფიქრადა
ზეცას მიგვეპყრო თვალია
და დაგვეჭდია ქედზედა
ღვთის საამური ვალია.
მინდა ღმერთს შენებრ მივაჩნდე,
შენებრ სიწმინდის მქონია;
დევობის ძალა რომ მერთმის,
მინდა სხვად მქონდეს ღონია.
უძალღონობას, სისუსტეს
ვერ თვისობს ჩემი გონია.
რაღა შენ მოგცა უფალმა
ძალი, არვისგან ძლეული?
ასჯერ დიდი ვარ შენზედა,
ასჯერ მეტი მაქვს სხეული!
სიზმარში ვარო მგონია,
ვერა ვარ გამორკვეული...
მიშუამავლე უფალთან,
შენებრ შამმოსოს ძალითა,
მეშვლად გედგები ბრძოლაში
ძმურად, ძლიერის მკლავითა.
- სიტყვა ადვილად ითქმევა,
ბილწო, ავსილო შხამითა.
ვერ მოატყუებ უფალსა,
მოხეტიალევ ღამითა.
სიკეთეც გინდა ხელთ იგდო,
ძლევით გახდილო ავადა,
ორივეს ამუშავებდე,
ბოროტს - ხმლად, კეთილს - ფარადა?
ნუ ცრუობ, შავო, შავ-ბნელო,
უნდა ჩამაჰდნე შავადა.
შენში კეთილი იმავე წამს
გადაიქცევა შხამადა.
გცდი ჯვარით, შხამის გუდაო,
გამოგცდი ემავ ჟამადა.

ჯვარი აიღო კოპალამ,
უთხრა:- ემთხვიე ამასა.
ბეღელამ ლაშნი მიჰმართნა
ვერ სწვდება... იჩენს ძალასა.
ვერ ახლო პირი, არ იქნა,
ჯვარად გადაბმულს კალასა;
ცეცხლი დაეცა ზეციდამ,
მოედვა, როგორც ჩალასა.

დაიწყო ღმეჭა ბეჩავმა,
შექნა საბრალო ღრიალი;
გმინვა უსასო სიკვდილის,
გულის მომწყვლელი ხრიალი.
დევთა მეუფის დიდისა
ფერფლიღა დარჩა ტიალი.
ფერფლიდან გაჩნდნენ უმსგავსნი
შავნი ბუჭყანი-დ ჭიანი;
წკრტიალით ტყესა მიჰმართეს,
სადაც ხარობენ იანი.

ია თალხ-კაბა ამოვა, -
ქალი მგლოვარე ძმაზედა.
ზაფხულის ცქერა სწადიან,
პირის დაბანა ნამზედა.
არ დააცლიან, იცოცხლოს,
მიუხდებიან კარზედა,
შმაგად უჭამენ ფესვებსა,
მერმე გადავლენ თმაზედა.
მოკლე სიცოცხლე იასა
იმ ჟამით აწევს თავზედა.

დილა საღამოს ნიშნს უგებს,
დღე ღამეს ებრძვის ძალზედა,
ნისლნი, ათას მხრით მომდგარნი,
დაისვენებენ მთაზედა.

[1889 წ.]

კოპალა

ნაბეჭდი: „ივერია“, 1889, № 43 (A); „თხზულებანი“, 1899 (B).

75. 8-9 ბეჩავებს... დაწურვილიყვნენ - B. 10 მასჩქეფდა] მოსჩქეფდა A. 15 საბრალოდ] საბრალო B.

76. 26 ჰსომდენ] სომდენ B. 29 მიწაზე] მიწაზედ B; დაჰლევდა] დაჰღუვდა A. 32 ჰსომდა] სომდა B. 35 რაც] რა A.

77. 3 შაქცევას] შექცევას B. 9 გაქრის] გაჰქრის B; ღრუბლებმა] ღურბლებმა A. ღრუბელმა B. 24 ჩქრიალი] ჩხრიალი. B 34 ავსილი] აღვსილი B.

78. 3 არ-ოთ] აროთ A. 20 მოსცმია] მისცმია B.

79. 27 ზროს მააქვ] ხროს გააქვ B. 32 ესეთნი] ესეთი B.

80. 3 ჰხვდებათ] ჰხვდება A. 6 გაჭვრეთილს] დაჭვრეტილს B*. ამაჰხდათ] ამოჰხდათ B; წყდებიან] სწყდებიან B. 17 მიჰრბი] მირბი B. 26 დოინჯი] დოიჯი A. 28 დაიფარნიან] დაიფარიან A.

81. 4 დასდით] დასდის A. 5 ათრთოლებთ] ათრთოლებს A. 6 ჩამოსდით] ჩამოსდის] A. 7. არსაითა აქვთ] არცაიღა აქვს A. 8 დახშული] დახშულა B. 21 ფრთიანნი] ფთიანნი A. 22 ჰსმენ] სმენ B. 23 ირემნი] ირმები A. 25 უმსგავსნი] უმსგავსნო A, უმსგავსო B; ბჯღლიანნი] ბჯლიანი B. 26 შვლებიც] შველებიც A. 28 გადარჩენიან] გადარჩენიათ A.

82. 1 ვეფხვიცა] ვეფხიცა A. 7 ღრუბელნი] ღურბელნი B. 24. სად] რად AB*.

83. 9 რომ] რო A. 12 თვისობს] თვისვობს A. 20 შამმოსოს] შემმოსოს B. 25 მოატყუებ] მოვატყუებ B.

84. 5 ზეციდამ] ზეციდან B.

I

რა უდაბური ჭალაა,
როგორ დიდრონი მთებია,
მაგრამ სოფელი არსად სჩანს,
არსად სავალი გზებია!
ჭალაში ერთი ქოხი სდგას
შამბმოხვეული გარზედა;
გვერდს უდგა დიდი ჭანდარი,
ქოხს დასცქერია თავზედა.
ქოხს გარეშემო ტყედ იდგა
დიყი და შუპყა მწვანია;
კაცის ხმით არა ხმიანობს:
ჭალა, ველები, მთანია.
მთათა და ნადირთ ჟრიამულს
ეს მხარე შაუჭამია.
სთვლობით გულ-გაცოფებულმა
ირემმა დაიღრიალის;
ან მოსქდის ზოვი მთიდამა,
დაიძრის, დაიხრიალის:
ახავლდის შველი დამთხვარი,
კოდალამ დაიკრიალის;
ჭალას აძრახდის ხოხობი,
ზარივით დაიზრიალის;
ზღაპარს უამბობს ნიავი,
ფოთლებმა დაიშრიალის,
ამ არე-მარეს სთელავდენ
მარტო ნადირნი ტყისაო
და მწყემსი ქალი, ობოლი, -
ყვავილი ედემისაო...
ეტყობა მიწას ლამაზი
ნავალი ეთერისაო.
ქოხს ოთხსავ მხარეს არტყია
დიდი ბარდები ბურჯადა.
ზედ ყვავილები ჰყვავიან
წითლად, ყვითლად და ლურჯადა.
ღამ-ღამ აქ მოდის ბულბული,
მოსთქვამს დაკარგვას დისასა;
თან ატანს გულის ვარამსა
ნიავს, მონაბერს მთისასა.
რა გულდადებით ყურს უგდებს
ეთერი იმის სტვენასა,
მიმჯდარი ქოხის კარებთან,
როგორ იფხიზლებს სმენასა!
„გენაცვლე, ჩიტო, - დუდუნებს, -
ლამაზად ჰხმარობ ენასა...
ნეტავ რას ამბობ, ვიცოდე,
ნეტავი გამაგებინა;
შენსავით გული უფალსა
ჩემთვინაც ჩაადებინა!
ან მკვდარსა შენი ტკბილი ხმა
გულზე ქვად დაადებინა.
ნეტავ ბულბულად მაქცია,
შენთან ვიფრინო ველადა...
ტიტველი აღარ ვივლიდი,
დაღონებული ყველადა,
და მოვრჩებოდი ამ ბებერს,
ჩემთვის გაჩენილს გველადა!“

დილაა ისევ, სისხამი,
ნამი ხშირად ძევს ნამზედა...
ნახშირის ფერი ბებერი
ბობოქრობს ქოხის კარზედა...

II

დედინაცვალი (ეთერს)

რა ხანი არის, გათენდა,
ადე, გარეკე საქონი.
რას გეცრემლება თვალები,
რა გაგხდომია საგონი?
რას ეშმაკს დაუჭერიხარ,
გამაგებინა ნეტარა?..
გასწყდა ცხვარ-ძროხა სიმშილსა,
შე მეხ-დაკრულო, მედგარა!
ხო მხედავ, მუხლი არ მომდევს,
თვალთ ვაჭრევინებ ვეღარა...
რა გაქვის საფიქრებელი,
ნეტავ ვიცოდე, მაგდენი?
თან-თან ეშმაკად მაიქეც,
გაგიწყრეს ჩემი გამჩენი!

ეთერი

ვაჰმე, რა ძნელი ყოფნაა
ყოფნა, სიცოცხლე ობლისა!
სრულ წყევა-კრულვა ჩემს თავსა,
არსად ალერსი მშობლისა!
ნეტავ, ან სახე მახსოვდეს,
ან ხმა მახსოვდეს დედისა!
ნეტავ, ტირილით შამეძლოს
შეცვლა ამ შავის ბედისა! -
დღე-და-ღამ ფეხზედ ყუდილი,
გადაყრა წვიმა-შხეპისა,
სიმშილი, ლალვა ნადირთა,
თმენა ლანძღვის და ტყეპისა!
რა ლანძღვა მინდა, რა კრულვა
დალახვრულს შავის დღისაგან,
წილ-ბედ დალეულს სოფელში,
თავდანებებულს ღვთისაგან!..

წამოდგა ქალი ეთერი,
მთვარე ამოჰყვა პირზედა;
თავით ბალიშად ქვა ედვა,
ლეიბად - შამბი ძირზედა.
თვალებში ჩაჰქსოვებოდა
ზღვა-ხმელი ერთიანადა,
მთელი ქვეყანა შიგ ბრწყინავს
თავის ხატ-ღმერთიანადა.
გვირგვინად ტრფობა დასდგმოდა,
სხივს გვფენს წამწმების ხიდითა,
ცასა და მიწას მადლს ჰფენდა
უხვებით კიდის-კიდითა;
ყელი მიუგავს ჯერანსა,
გამომალებულს მინდვრითა.
ტანთ შავი ჯუბა აცვია,
შავი მანდილი თავზედა,
ვერ ჰნახავ ერთ მძივს, ან ღილსა
ეთერის ლერწამ ტანზედა;
მხოლოდ ყაპყატოს კალათა
გადაუგდია მკლავზედა.
ცხვარ-ძროხას კარი გაუღო,
გაჰყვა ნაბიჯით ნელითა.
ეხლა-ღა ვნახე, გიშრის თმა
მიჰქონდა ეთერს წელითა:
სარტყლად წელს ნაწნავნი ერტყნენ
ორ-პირად, როგორც წნელია...
გაუშვას თავისუფლადა,
თან სატარებლად ძნელია;
ტყეში ან ჯაგი გაებას,
ან მოეჩვენოს გველადა!
ცოდვაა თმების დაწყევლა
პატრონისავე ხელადა!
მიტომ ირჩია გოგომა
თმა წელზე ჰრტყმოდა წნელადა...
თავდახრით მიჰქსოვს წინდასა,
თან დაჰღიღინებს ნელადა.
რა კარგი სანახავია
ქალი, გასული ველადა!

III

გარეკა ცხვარი და ძროხა
ვერხვიანს გორის ძირასა,
დიდის მთის კალთა რო მოსდგამს
და სხვანიც წვანან მზირასა.
იდგა ჭანდრების ჩრდილშია
დიდის მდინარის პირასა;
ძაღლების ყეფა მოესმა,
ჰყეფდიან ხშირა-ხშირასა.
ისმის კივილი... კაცები
აყვირებდიან სტვირებსა...
ნახა, - მორბოდა ირემი,
ეფარებოდა თხილებსა.
ცხენ-და-ცხენ მოსდევს ჭაბუკი,
ისრებს მოესვრის მწკრივასა;
ხარი ირემი წაიქცა,
შედგა თავსა და ყირასა.
ეთერი სულგანაბული
ეფარებოდა წბილასა.
თვალი შეასწრო უცნობმა,
შედგა, უცქერდა შტერადა;
ხელი მიეპყრო შუბლზედა,
თავი გადეგდო ცერადა;
ირემი დაჰვიწყებოდა,
ხედ ქცეულიყო ხმელადა.
ბალახით გამოსხლეტილი
ცეცხლი თუ მოჰხვდა მწველადა!
ქალი იწვება სირცხვილით,
ვერ იხედავდა, ვერადა;
ყმამ გადაყარა ისრები,
მშვილდიც, ნაჭერი ხელადა.
კრძალვით გადმოხტა ცხენიდამ,
მიდის მთრთოლარის სახითა,
შაქრიანს ეტყვის სიტყვასა
შუბლშეკვრით, სახით მკვახითა.
დნებოდა ქალი, ვით გნოლი,
ქორ-შავარდენის ნახვითა.
ეალერსება გოგოსა
კაზმული ძვირის კაბითა;
ეალერსება გოდერძი
ეთერსა ტკბილის ენითა;
ესაუბრება წყნარადა
სიტყვებით გულსაკბენითა.

გოდერძი

ნუ მიწყენ, ქალო, ვისი ხარ?
ტყე-ველთ რას დაიარები?
დედა არა გყავს, ან მამა?
ტანზე რადა გცვავ ჩვარები?

ეთერი ამ დროს მუნჯობდა,
ეჩვენებოდა ყრუადა.
გოდერძიმ არ დაიჯერა,
ხმალი უქნია ყუადა:
„ნამდვილ მეჩვენე, რაცა ხარ,
თორო გაგჭერი შუადა!“

ეთერი

რა გითხრა უცხომ უცხოსა,
ეგ სადიური ძალია?
რა შნოებაა ვაჟკაცის,
ქალზე იხმაროს ხმალია!
რა დავაშავე ისეთი,
რა მაქვს ისეთი ბრალია?

გოდერძი

მითხარი მაინც, გეთაყვა,
ვინა ხარ, ვისი ქალიო?
მითამა დაღლილისათვის
გისმევავ ჩემთვის წყალიო.

ეთერი

მე არც დედა მყავს, არც მამა,
არცავინ თვისის ტომისა,
ჩემი ძმები და დედ-მამა
მსხვერპლნი გამხდარან ომისა.
აი ეს ერთი ქალი ვარ,
მყავს დედობილი ბერია;
ვმწყემსობ, ცხვარ-ძროხას ვაძოვებ,
ხელთ ჯოხი დამიჭერია.

გოდერძი

იქ რას გაჰხედავ? სხვაკნისკე
თავი რას გაგიჭერია?
ცუდი ხომ არა მითქვამს-რა,
რად მალე გამიწყერია?!
მიტომ გულდიდობ, რომ მთვარე
თვალებში ჩაგიწერია?
მენაც კაცი ვარ შენფერი,
განა მძოვრი და მტვერიო?
ამასთან, ღმერთმა ხომ იცის,
არა ვარ შენი მტერიო.
ქალო, ეხლა გთხოვ იმასა,
მითხრა სახელი შენია;
შენს სიტურფესთან იქნება
ისიც რამ შესაშვენია!

ეთერი

ახლა სახელსა ჰკითხულობ,
კი მაინც არა გრცხვენია?

გოდერძი

შენის დედ-მამის ცხონებას,
შენთ ძმათ სულთ განათლებასა,
მითხარ, - გულს ნუ მომიმატებ
დარდსა და მწუხარებასა.

ეთერი

ეთერი მქვიან... რად გინდა
ჩემი სახელი წყეული?
რაც-კი რამ სახელებია,
ყველაში გამორჩეული?
ხომ იცი, რაა: წაეთერ,
ხომა გაქვს გამორკვეული?
მაშ, მე ვინ მეტყვის: აბძანდი,
მეტყვიან: აეთერია,
ათას-ფრად, ათას კილოზე:
გაეთერ-წაეთერია!

გოდერძი

ეგრე უღმერთო ვინ არის?
რა არსებაა ისეთი?
შენებრ ტურფასა ამწყემსებს,
ხატი არა სწამს, ან ღმერთი?
შიშველ-ტიტველი რადა ხარ,
ცით ჩამოსულო მთვარეო?..
მოდი, ერთს გეტყვი, მისმინე,
ცოლად გამომყევ ბარეო!
მე ძე ვარ გურგენ მეფისა,
ესე ადგილიც ჩვენია.
გამომყევ, - უთხრა მეორედ: -
რად ჰკრთი, რად მოგიწყენია?
ორსავე გვზიდავს მუხლადი
ეს ჩემი შავი ცხენია...
სიმწარით ყოფნას, არ გიჯობს,
იხილო ტკბილნი დღენია?
რა ლამაზი ხარ, ეთერო,
რა მომხიბლავის ფერისა!...
სალოცველია კაცთაგან
ფერფლიც შენთ ფეხთა მტვერისა.

ეთერი

ბეჩავს რა ელამაზება?
ვინ მისცა იმის ჟამია?
ტანთ არა აცვავ და ფეხთა..
დღეც იმისათვის ღამია...
იმის ყოველი ნაბიჯი
განგებას მოუშხამია.

გოდერძი

სთქვი რამა, შენი ჭირიმე,
გულისა მსალბუნებელი!
ეს ჩემი გულწრფელი თხოვნა
კი არის საწუნებელი?
ცოდვაა ოხრად დამჭკნარი
ყვავილი სასუნებელი!

ეთერი

ღირსი არა ვარ, ხელს გბანდე,
განაღამც გყვანდე ცოლადა;
მეფე ხარ, რატომ არ ჰფიქრობ?
საქმეს რად იჭერ ყროლადა?
მიგყევარ ჯუბიანაი,
მქონან ტიტველნი მკლავნია;
ხომ გაწყრა შენი დედ-მამა
და დაგემდურნენ ყმანია.
ამასაც გეტყვი, ვაჟკაცო,
იცოდე, საცოდნელია:
აღთქმა მივეცი უფალსა,
ფიცის გატეხა ძნელია;
აღუთქვი: - ქალწულად დავრჩე,
არ-როს შავირთო ქმარია;
ვიკმარო ესე ცხოვრება,
ტკბილი არის, თუ მწარია;
ვიარო მთასა და ბარსა,
ვაძოვო ძროხა-ცხვარია.
მთაში ნიავი დამატკბობს,
ბარად - ყვავილნი მინდვრისა;
სახლად და დასაფარავად
ხეები ტოტებს მიხრისა.
გარეთ ვარ დაბადებული,
გავზდილვარ ნადირივითა;
არცა-რა მისწავლია-რა,
ემ კლდეთა ნაპირივითა...
ესაა, ვათენ-ვაღამებ
ცხვარ-ძროხის ნახირივითა.
მეც ემ ბალახით ვსაზრდოობ,
რითაც ცხოველნი ყველანი,
დედინაცვალიც ავი მყავს,
იმისგან მესმის წყევანი...
ხშირად ტანთ არა მაცვია,
დავდივარ ფეხშიშველაო,
მაგრამ სიმდიდრე, სიდიდე
ფუჭია ჩემთვის ყველაო.
ბევრს ნუ მაუბნებ, თუ ძმა ხარ,
ნუ დამაღონე ძნელაო.
ვაჰმე, რა ძალიან დამცხა.
როგორ ძალიან ცხელაო!..

ნაწნავით ოფლსა შუბლზედა
ეთერი იწმენდს ნელაო.
თვალთაგან ცრემლიც ჩამოჰსხლტა,
ვით მარგალიტი თლილია.
ცამ ჩამოხარა ღრუბლები,
წვიმამ დაალბო თხრილია,
თითო წვეთს თითო ყვავილი
ამოჰყვა, როგორც ღილია;
ეთერი ჰქვიან სახელად
თვითვეულს ყვავილთაგანსა,
იმათზე ტურფას ქვეყნადა
ვეღარა ჰნახავთ საგანსა...
ნეტავი ქვასა და ქვიშას,
ეთერის ცრემლით ნაბანსა!

გოდერძი

ოღომც შენ ნუ ასტირდები,
ცრემლით ნუ გაიბანები,
აღარას გეტყვი, ლამაზო,
წავალ და დავიკარგები.
მაგრამ სად წავალ ბეჩავი?
ვეღარსად წავალ, სწორია...
უშენოდ ჩემი სიცოცხლე,
მაღალ ღმერთს ვფიცავ, ჭორია.
ვერ გავსძლებ, თავსა მოვიკლავ,
შენთვის რა მოსაწონია?
ცას ერთი ღმერთი ამშვენებს,
მემრე - მნათობი ორია...
და ქვეყნად მეფეთ დიდებაც,
ვფიქრობ, რომ მოსაგონია.
აი, ეს ძალა ჩემია
ქვეყნადა ფასობს მეტადა,
ტრფობის და ყველა სიკეთის
ჩვენ, მეფენი, ვართ მხვეტლადა;
უფალს ჩვენ დავუნიშნივართ
კარგ-უკეთესის მკვნეტლადა;
ჩვენს ბრძანებაზე ათასნი,
ათი-ათასნი დადიან,
რასაც ჩვენ ვეტყვით, ისინიც
სწორედ იმასა სჩადიან.
სიცოცხლე-მოწყურებულთა
ვჟლეტთ, თუ მეფეთა გვწადიან.
ჩვენ - მეფეთ - თავზე ძლიერი
ქვეყნად არა რა გვგონია...
ვხედავ და მიკვირს, მეფის ძე
მწყემსმა ვით დამიმონია!
მიკვირს, რით დაიმორჩილე
ჩემი გული და გონია?
მეფე შენა ხარ... გაუქმდა
მეფის ძალი და ღონია!
უარს ნუ მეტყვი, გეთაყვა,
მისმინე, შამიბრალია.
ცხენზე შაგისომ, წაგიყვან,
ჯვარსაც დავიწერთ ხვალია.
მეტი რა გინდა, არ ვიცი,
ვისზე გიჭირავს თვალია?
სასიყვარულოდ არ კმარა
განა მეფისა ძალია?
სახით არ ვარგვარ, თუ მკლავით?
გგონავ, არ მიჭრის ხმალია?
შენ რაზე უნდა მწუნობდე,
ცეცხლზე დამისხა წყალია?

ეთერი

კარგი ხარ, ძმაო, ლამაზი,
მზე, შემომჯდარი მთაზედა,
მიწაზე ცალი არა გყავს,
როგორც მზეს მაღლა ცაზედა;
ვაი, თუ მალე მოგწყინდე,
მალევ გამცვალო სხვაზედა;
ღვთის ფიცი გამატეხინო,
ჭირი მომიგდო კარზედა!
მთელმა გულით და ნამუსით
თავი ვიტკინო რაზედა?
შენი საფერი არა ვარ,
შენთან ვით დავჯდე ჯარზედა?!

გოდერძი

მაგ სიტყვას ნუ გამაგონებ,
ნუღარ ახსენებ დობასა,
ეგრე რად გეადვილება,
ღვთისას რომ ჰბედავ გმობასა?
ღმერთი გამიწყრეს, ეთერო,
ცოცხლად დამმარხონ მიწასა,
თუ შენს გარეით საყელოს
მე მოვეხვიო სხვისასა!
მიწა გამისქდეს, ჩამყლაპოს,
ტანზე მომედოს გენია,
თუკი დაკარგოს გოდერძიმ
გულით ტრფიალი შენია!
ღმერთი მრისხავდეს მაღალი,
მეფედ გამჩენი ჩემია,
თუკი შენ სხვაზე გაგცვალო,
სხვასაც მოვჭიდო ხელია.
არ იცი, ქალო უცდელო,
ტრფიალი როგორ ძნელია!
ქუდი რად მხურავ თავზედა,
ტანზე რად ვირტყამ ხმალსაო,
თუკი ტყუებას დავუწყებ
შენფერას ბეჩავს ქალსაო.
ან ფიცის, აღთქმის მოცემის,
განა ვინ მატანს ძალსაო?
თუ ავი მედვას გულშია,
არც-კი გაგცემდი ხმასაო,
ხმლის ყუას გცემდი და ისრე
შაგიყენებდი გზასაო.
ვისი მეკრძალვის? ჯარები
მრავალი მიდგა მზასაო.
ჩემს გულს ის უნდა, რომ შენი
გულიც აძლევდეს ბანსაო;
ჩემს ალერსს, ჩემს სიყვარულსა
არ გაურბოდე განსაო.

ისევა სტირის ეთერი,
დაბლა დაჰხრიდა თავსაო.
წამწმებს, დაწვდილებს შუბის წვრად,
ეთერის წამწმებს შავსაო,
ზედ მარგალიტი დაესხმის
შავის მელნის ტბის თავსაო...
გული ქალისა გონებას
რადღაც არ აძლევს ზავსაო.

IV

შორით ისმოდა ძახილი,
საყვირებს აყვირებდიან;
უმეფისძეოდ შინ წასვლას
ყმანი ვერ აპირებდიან.
აქით ხმა მისცა გოდერძიმ,
დიან მხლებლები მისია,
აავსეს წყლისა ნაპირი
და გარეშემო ტყისია.
ხელში ეჭირა ყველასა
მშვილდი, ისარი ხისია.
ყველაზე მეტად უხდებათ
ჩაბალახები მგლისია.
სპასალარს - ვეფხვის ტყავისა,
ვეზირთ - ჭიუხის თხისია.
ეთერს რა ჰხედვენ, ჰფიქრობენ:
„ნეტავ ეს გოგო ვისია?
ეს ქვეყნიური არ არის,
სწორედ ასული ცისია!“

მეფის ძემ ყმათა უბრძანა:
დრო აღარ არის ცდისია.
მოემზადენით, წავიდეთ,
აი ეს დავლაც ჩვენია;
ეს ჩემი ცოლი იქნება
და დედოფალი თქვენია!

გოდერძიმ აღტაცებითა
ქალს გადაჰხვია ხელია:
„მადლი ღმერთს, რაკი ამიხდა
ეს სანატრელი ჩემია!“

ეთერი სტირის იდუმალ,
ცრემლი ჩამოსდის ცხელია.
გოდერძიმ ყმებსა უბრძანა,
მოერთმეინათ ცხენია.
მეფის ძე ცხენსა მოახტა,
ქალიც შეისო გავასა,
ეთერი წინანდებულად
აღარ უწევდა დავასა.
ყმათა დალოცეს ორივე
ბედითა ბედნიერითა,
უკრავდენ თავსა ეთერსა
მუხლმოყრით წესიერითა.
ღმერთს სთხოვდენ ცოლ ქმრის დღეგრძლობას
ვედრებით ნებიერითა.
მხოლოდა ერთი ვეზირი,
სახელად ერქვა შერია,
გოდერძის შემოჰხედნებდა,
როგორც მოსისხლე მტერია;
ვეზირი უცქერს ეთერსა,
ფერი ფერადად სდიოდა,
ვერ ისვენებდა ერთს ადგილს,
აქათ-იქითა დიოდა.
დამნახველს ეთერისასა
ეხლავე გული სტკიოდა.
ვეღარ ჰბედავდა შეხედვას,
თუმც შეხედნება ჰშიოდა;
ქალის სიტურფემ დააბა,
მუხლის ძარღვები სცვიოდა.
გარეთ არ იმჩნევს, გულში-კი
მეფის ღალატი ჰყიოდა.
გულში ჩაუჯდა შერესა
ეშმაკი ღალატიანი;
შეჰხვდა უწამლო ჭირადა
ქალი მკლავ-კალათიანი.
შური და სიყვარული ჰკლავს,
ცეცხლი სწვავს ალ-ათიანი.
ცხენებს და ჯორებს აჰკიდეს
ნანადირევი მრავალი:
ხოხობი, გნოლი, ირემი,
ფსიტი, კლდეებში მავალი.
ერთს ღამეს გამოიარეს
სამისა დღისა სავალი.
მღერის მეფის ძე გოდერძი,
მღერიან იმის ყმანია,
გაღმა-გამოღმით პირქუშნი
ბანსაც მოსცემენ მთანია.
მხოლოდ არ მღერის ეთერი,
ცრემლი ჩამოსდის მთოვარი:
საქონელს გლოვობს თავისას
უფლისთვის შემათხოვარი;
ბატკნები, ხბორები დაჰრჩნენ
ჯერ ისევ ძუძუმწოვარი,
ეთერის დანი და ძმანი
სათირებ-სალაღებიო, -
სთხოვს, - არ გახადოს უფალმა
ყოვ-ყორნის წასაღებიო.
ცაზედა ბჟუტვენ ვარსკვლავნი,
ქვეყანა არის ჭირითა.
ღამესა სძინავ ისევა,
ჯერ არ გამძღარა ძილითა.
ცას არ გაუხსნავ გულ-მკერდი,
შაკრული ცეცხლის ღილითა,
ჯერ არ შეცვლილა წყვდიადი
პირმოღიმარის დილითა.

V

თენდება. მზისა სხივები
მთის წვერებს ეფინებიან,
მთით ჭალას ჩამოსასვლელად
ფრინველნი ეღირებიან.
ლეშის საჭმელად ტივლები
ერთმანეთს ეპირებიან.
მალევ გაეგო ყორანსა,
დაჰსისინებდა ჭალასა,
დაჰლაღოოდა წყეული
აქ მომხდარ ხათაბალასა.
ეთერის ცხვარს და ძროხასა
დაჰსხმოდა ჯოგი მგლებისა,
ჭალა აევსოთ ლეშითა,
ყორე დაედგათ ძვლებისა.
ფრინველთაც დენა დაიწყეს,
მოგელავება მხრებისა:
ორბი სივსივით მოვიდა,
სოვი დაუხვდა ქშენითა,
ლეშზე მჯდომარე ყაჯირი
ორივეს უცქერს წყენითა;
გავაზი ქორწილს ამშვენებს
ფიცხელის გადაფრენითა,
სისხლში ამოსვრილს კლანჭებსა
ვეფხვი ილოკავს ენითა,
დაუძახებლად მოსულებს
დათვებს იგერებს ღრენითა.
ეთერის დედინაცვალი
უცქერის ცრემლის დენითა,
გატიალებულს საქონელს,
უვარგის მწყემსის ქცევითა.
ღმეჭილს პირს უფრო იღმეჭდა,
ეთერს ახსენებს წყევითა.
თავგადაგლეჯით დარბოდა,
მალი-მალ შედგის გორზედა
და გადაჰკივლის მაღლიდამ
დაბლა ჭალაზე სწორზედა.

ეთერის ნავალს ეძებდა
მწყობრად ამოსულს მოლზედა
და, მთის კუდებში ასული,
აცქერდებოდა ზოვზედა,
იქნებ იქ მაინც გაეგო,
ეთერის კვალი თოვლზედა.

VI

მეფის გურგენის სრა-სახლი
იდგა დიდის ზღვის პირადა;
ქავი და ციხე-ბურჯები
გარს შემოჰრტყმოდნენ ხშირადა.
მოქიშპე გურგენ მეფისა
გამოსჩენია ძვირადა.
გალავანს შიგით ბაღია
ფერად ყვავილით წყობილი,
იას და ნარგიზს გვერდს უდგა
ვარდი, სიტურფით ცნობილი,
ვარდს ხშირად ბულბული უმღერს -
მისი სატრფო და ძმობილი -
და ნარგიზს იადონი ჰყავს
ყელზე ყელ-გადაჭდობილი.

მეფე ბაღში სჩანს პირქუშად,
ჩიტთა გალობით სტკბებოდა,
დილა ადრიან სპასპეტიც
დაუბარებლად ჰხლებოდა.
ჩოქით სალამი მიართო,
მის წინ კრძალვითა სდგებოდა:
„ნუ მიწყენ, მეფევ, ძლიერო,
თქვენს უნებლიედ მოსვლასა,
მაქვს თქვენთან მოსახსენები,
თუ სმენას მისცემ მოცლასა.
უნდა გახარო, მეფეო,
სახარობელი ძვირია,
თქვენმა ძემ ცოლი ითხოვა,
მთვარეს მიუგავ პირია.
თქვენის ძის ბედად მოსულა,
სამოთხე გაუწირია.
თვით ღმერთსა სასძლოდ თქვენთვისა
ეთერი შაუწირია.
ისეთი არის, მეფეო,
მაღალს ღმერთს ვფიცავ ცისასა,
რომ ცილობასა გაუწევს
სიმშვენიერეს მზისასა.
არ ვიცი, მსგავსი იმისი
ჰლახავს-ღა ვინმე ქვიშასა,
ან ჩვენს შემდეგ-ღა იგემებს
გემოსა დედის რძისასა?!
ქვეყანა სხვას ვეღარ ჰნახავს
სიტურფეს ეთერისასა!
იქნებ გეწყინოს, უშენოდ
საქმე რად დაუჭერია,
მაგრამ თუკი ღმერთს, მეფეო,
თქვენს ბედად დაუწერია,
ხომ იცით, ბედი ყველასთვის
ღმერთს ადრე გაუწერია!“

ამის გამგონეს მეფესა
პირზე ეცმევა სუდარა,
ეწყინა ესე ამბავი
და სპასალარის მუდარა.
იკითხა: მეფის ქალია?
სისხლით ვინ არის, ჯიშითა?
- ეგ რომ არ ვიცით, მეფეო,
ვინა ჰკითხავდა შიშითა?
ტყეს ჰპოვა, წამოიყვანა:
მოსწონებოდა ძლიერა
და დღესაც ისევე უცქერს
თვალით და გულით მშიერა.
კაცნი რას ვიზამთ, ხელმწიფევ,
თუ საქმე ხდება ღვთიერა!

მეფე (სპასპეტს)

უბძანა: „ლომო, რას ამბობ,
ნუღარას მეტყვი, ნუღარა!..
წადი და ჩემს შვილს უთხარი
მამის წყრომა და მუქარა:
როგორ გაბედა უჩემოდ
საქმე საძნელო ფრიადა,
მე მეფე აღარ ვგონივარ,
იქნებ მივაჩნდე შვრიადა?!
შენ იცი, ლევან მეფესა
მივეცი ადრევ ფიცია,
აკვნიდამ ჩემი გოდერძი
მის სიძედ დანამტკიცია.
ბალღივით აღთქმა გავტეხო,
მეფისთვის შენაფიცია?
წადი და უთხარ, სპასპეტო,
რაც რომ ჩემგანა გსმენია.
შვილის ურჩობას ვერ დავსთმობ,
არცა-რა დასათმენია.
უნდა, რომ ჯიში შებღალოს
ჩემთ მამა-პაპათ ძველია!
მაგას ვერ დავსთმობ, სპასპეტო,
ეგ დასათმობად ძნელია.
ან შენგან მაგგვარი თხოვნა
რა ჭკვაში მოსასვლელია?!
წადი და უთხარ ჩემს ძესა,
რომ უხედნელი კვიცია,
უთხარი, მამაშვილობას,
რომ ძე აღარა ვიცია.
უთხარი, აღარ მეჩვენოს,
აღარა ვნახო თვალითა,
ან ისარს დავკრავ პირშავსა,
ან შუა გავკვეთ ხმალითა.
ვასწავლი, როგორი არის
მოქცევა თავის ძალითა“.

წაბძანდა მეფე სასახლეს,
სად ედგა სავარძელია;
სპასპეტმა ფეხი უკუდგა
მეფისგან შენაწყენია.

VII

გოდერძიმ სახლი აიგო
მამისგან უარყოფილმა,
კერძო იჩინა მან ბინა,
ვით უკანონოდ შობილმა.
დაკარგა შემკვიდრეობა
ტახტის მემკვიდრედ ცნობილმა.
მაინც თავს ბედნიერად ჰრაცხს
ეთერის მფლობელობითა,
არ იტეხს გულსა ქალზედა
ქვეყნისა მგმობელობითა.
დიდნიც მიუდგნენ მეფესა,
იმასთან ერთად სწყრებიან;
ნამეტნავ, როცა მეფესთან
სათათბიროდა სდგებიან.
გოდერძისთანა შემბრალედ
მარტო დედა სთქვეს მისული,
შვილისთვის მიერთმეინა
ფხაშეუშლელი მისრული, -
რძლისათვის-ოქრომკედითა
ნაკერი გულის-პირია;
არშიად ევლო გარშემო
მარგალიტები ძვირია.
სიუხვე მეფეებისა
ან-კი რა დასაყვირია!

დედა (გოდერძის)

შვილო, ვერ დაგწყევ, გოდერძი,
რაც უნდ საქმე ჰქნა ცუდია,
შვილი ხარ ჩემი, ნუგეშად
ჩემს გულში ჩანაბჟუტია.
სხვა რა ვსთქვა: ღმერთმა გიკურთხოს
გვირგვინ-კავშირი, ბედია,
იფრთხილე, აღარ გადასთქვა,
რაც ერთხელ დაგიყბედია.
თავი არ გაიმსუბუქო,
რაც სიმსუბუქე გაკლია,
გადანაფურთხის ალოკვა
კაცისთვის დიდი ნაკლია!
ჯერ, კარგი იყო, გეკითხა,
გეთხოვა ჩვენთვის რჩევაო,
უფალს დალოცვად შაესმის
შვილის დედ-მამის წყევაო.
შვილს არას აწყენს მშობლების
დარიგებისა ძლევაო.
შენ შეგვარცხვინე ლევანთან,
ნაფურთხი აგვალოკინე;
შვილო, მოგვიგდე მდინარე,
მშობლები წაალეკინე.
დაგვარჩვე... სისხლი თავისი
წუმპეში დაალეკინე.

გოდერძი (დედას)

მე არც არავინ დავარჩვე,
არცვინ წყალს წავაღებინე,
ჩემს ცოდვა-დანაშაულში
არცვის-რა გავაღებინე.
ჩემს გულსა მხოლოდ საწილო
თავისი ავაღებინე.
ჩემს მშობლებს გულის წადილი
უკანვე ჩავაგებინე.
ნეტავი გამაგებინა,
იმით რა წავაგებინე,
რომ ცოლი ისე შავირთე,
მშობლებს არ გავაგებინე.
გაჩენის ნება თქვენ გქონდათ,
გავჩნდი და მე ვარ, მეობით.
წადილი სხვა მაქვს და გრძნობა
გეკუთვნით მხოლოდ ძეობით.
რად გიკვირსთ, მე დავიწუნო,
რაც თქვენ გსურსთ, ანარჩეობით?
მგონი, წინათაც გითხარი
მეფის ლევანის ქალზედა,
რომ მე არ მინდა ის ცოლად,
ჯვარს არ დავიწერ მაზედა.
მე განა სიზმრით გავიგე,
თვითონა ვნახე თვალითა,
იქ ნადირობად ნამყოფმა
თვალი შევასწარ ჭალითა,
როცა ის გადმოსცქეროდა
ჩვენს ყაფაღობას სარკმლითა.
ან მამაჩემი რად მიკვეთს,
ან შენ რად სწყრები, დედაო?
ღვთის მადლმა, თქვენს სამავნებლოს
მე არაფერსა ვბედაო.
თუ ლევან მეფემ იწყინა
და აგვიტეხა შარია,
ჩვენც, ვგონებ, კაცები გვქვიან,
ჩვენც საკმაო გვყავს ჯარია,
ვგონებ, რომ არ დაძაბუნდეს
ჩვენი ხმალი და ფარია.
მკვიდრია მაინც, დედაო,
ჩვენის სამშობლოს კარია,
ეხლაც ისევე დავიცავთ,
ვით წინათ დაგვიფარია!

VIII

გურგენი იჯდა სასახლეს,
კარში არ გამოდიოდა,
ნაღვლობდა შვილის ურჩობას,
ცრემლები ჩამოსდიოდა...
თითქმის ორი თვე ატარა
ესრე ოხვრით და ვიშითა.
მსახურნიც ვეღარ ჰბედავდენ
მეფესთან შესვლას შიშითა.
მეფემ ერთს ღამეს მოიხმო
ნაზირ-ვეზირნი ყველაო,
შესჩივლა თავისი დარდი,
მოსთხოვა იმათ რჩევაო.
ბრძანა: „ხომ იცით, ვეზირნო,
მე რაც გულს მაწევს ლოდადა!...
ლევან მეფისა თავს დასხმა
არ მზარავს ბეწვის ოდნადა.
ის მიკლავს გულსა, რომ შვილმა
ჩემმა დაამცრო გვარია.
ცა რად არ ჩამოიქცევა,
არ სქდება მთა და ბარია,
უფსკრულს არ ჩაიყოლია
ვარსკვლავნი, მზე და მთვარია.
მეფის ძე მონას ქალთანა
ნეტავ რა შესაყარია?!
თქვენ ერთსა გკითხავ, რას მეტყვით,
მირჩიეთ გულით წრფელითა,
რომ ჩემს შვილს უჯიშო ცოლი
გამოვაცალოთ ხელითა.
ჯერ შევაძულოთ როგორმე,
გულში მოვუკლათ ტრფიალი...
ვის როგორ მოგწონთ ეს აზრი
ჩემს თავში დანატრიალი?
ვეზირთ სთქვეს: „ფრიად კარგია,
კარგადა ჰბრძანებთ, სწორესა,
მაგრამ ეგ გრძნეულთ საქმეა,
ჩვენს ძალ-ღონეზე შორესა.
ვიკითხავთ ყველა კუთხეზე
მისან-მკითხავთა ყველათა;
ვფიქრობთ, ვიშოვნო წამალი
ტრფობისა დასაწველადა“.

- „მაგ საქმეს, დიდო ხელმწიფევ,
თვითონ მე ვიღებ კისრადა,
მისნებს ვიშოვნი, თუმცა მე
არ ვარ, არც ვიყავ მისნადა,
ძვირად თუ ისარს დავაცდენ,
რაც ამოვიღე მიზნადა“, -
შეჰკადრა მეფეს შერემა
ერთგულებისა ნიშნადა. -
,,მხოლოდ ერთს გკადრებ, მეფეო,
ნუ გამიწყრები ამაზე:
ცოტა გულჩვილი გახლავარ,
გულგრილი ავა-დავაზე;
არ მინდა ჩემის მიზეზით
ვისმე რამ წაუხდებოდეს.
გახსოვდეს, როცა თქვენს ძესა
და ეთერს გაუხდებოდეს,
ქალს ნურას ავნებთ, თქვენს მადლსა,
მისი არა ბრალია,
მთა-კლდეთ გაზრდილი მხეცებრივ
ერთი ბეჩავი ქალია.
თუნდა მე მომე, ნუ მოჰკლავ,
ცოდვაა, შეიწყალია“.
- შენ გყვანდეს,- მეფემ უბრძანა, -
თუ შესძელ ნაბრძანებია,
შენ გყვანდეს, ჩემო შერეო,
მეფისგან ნაქრთამებია!

მწყობრადა თავი დაუკრეს
ვეზირთ და გავლეს კარები.
შერეს-ღა დაჰრჩა საქმედა
მეფისგან დანაბარები:
ხმლები შეირტყეს წელზედა,
წამოიკიდეს ფარები,
წესისებრ ძველთა დროთასა,
აივანს დანაყარები;
ხელში შუბები ეჭირათ
ტარგრძელი, შესაზარები.

IX

ცხრას ზღვასა, ცხრას მთას იქითა,
უდაბურს ადგილს, მთიანსა,
სცხოვრობდა ერთი ბებერი
გამოქვაბულსა კლდიანსა,
გველი, შხამი და ბოროტი,
ყველას ის აძლევს ზიანსა.
ქაჯთათვის სული მიეცა,
ქაჯებში იყო გართული,
დევთა და ალთა შორისა
ზემოთა თავში ჩართული.
ქარს ის აჩენდა და ღვარსა,
სეტყვას და დელგმას მეხითა,
თუკი ერთს დაიწივლებდა,
ან მიწას სცემდა ფეხითა,
ხმელს მოხრილს ზურგზე დადგმულის
ეშმაკთ-ცხენაის კეხითა.
შავია, როგორც ნახშირი,
როგორც ფისი და კუპრია,
სუყველა იმაში ბუდობს:
ანგარება და შურია;
ერთხელ არ იტყვის, სხვას ვარგო,
მუდამ სხვის ვნება სწყურია;
ცოდვებით ვერ შაედრება
ქრისტეს გამცემი ურია.
თვალები ცეცხლისა უსხდა,
კბილები ჰქონდა მინისა,
ცალიერს ძვლებზე ზედ ეკრა
ტყავად ფურცელი რკინისა;
ფეხები ჰქონდა კაცისა,
ხელებად ბჯღლები ციცისა,
და, თმის მაგივრად, სულძაღლსა,
მოკლე ფაფარი კვიცისა.
საცა რამ კეთილი ხდება,
სუყველა იმან იცისა,
და უცდის, დრო მოუვიდეს
კარგის ჩამშლელის ქლინძისა.

ერთს დღეს ეს ავი ქმნილება
იჯდა მთათ შორის, ხევშია;
ძაფები სახათაბალო
იმას ეჭირა ხელშია.
ჩაჰკირკიტებდა ჯადოსა,
ორად მოხრილი წელშია;
ამ დროს აქ გაჩნდა შერეცა,
მაღლა გადმოდგა მთაზედა,
ცხენს მჯდომი გადმოსჩხაოდა
კუდიანს ბებერს თავზედა:

შერე (ბებერს)

ჰეი, გრძნეულო, სადა ხარ,
მოხუცებულო, ხნიანო?
საქმე მაქვს შენთან საძნელო,
მინდა რომ გაგეხმიანო.
ვინძლო ეცადო, სულელი
მეფის ძე დაგვიჭკვიანო!

კუდიანი ბებერი (შერეს)

გურგენ მეფისა ვეზირო,
გულდაკოდილო შერეო,
რაღას მეძახი შორითა,
აქ, ჩემთან, ჩამეერეო.
ადრევ გაგიგე წადილი,
ორი კვირაა გელიო.
რას ჩამამყმუი გორითა,
როგორც მშიერა მგელიო?!

შერე (მიდის ბებერთან)

სალამი შენთან, მოხუცო,
დიდის ჭკვა-გონებისაო!
მიშველე რამა, გეთაყვა,
ჭირი მჭირს ღონებისაო.
ჩემს სულს შენ მოგცემ, არ მცხვენის
მე იმის მონებისაო.
დღე აღარ არის ჩემთვის დღე,
სიცოცხლე მეშავეთება;
ხომ კარგად იცი შენაცა,
მჭირს ერთის ქალის ფეთება;
თავიდამ გონი წამერთო,
დამთვრალი დაეღეტება.
ცოცხლად საფლავში ვიმარხვი,
ზედ შავი ლოდი მედება!..
რას ნიშნავს ჩემი ესეთი
უფლისგან გამომეტება?!

ბებერი

მე მაშინათვე გავიგე,
რაწამს ეთერი ჰნახეო,
მეხად დაგეცა თავზედა
მაშინვე ქალის სახეო,
და მეც აქ ჩემთვის წყნარადა
დავკარ-დავაგე მახეო;
ჩემისა სულის სანთლადა
ჯადოც მყის გამოვჩმახეო!
რა გინდა, მითხარ, რას ეძებ,
მითამ არ ვიცი, მითხარი,
რამ აგაღელვა ვაჟკაცი,
რად გტკივა გულის-ფიცარი?

შერე

რაღა ვსთქვა, განა არ იცი,
ჩემი წამწყმედი ის არი,
იმან დამაბა, თვალ-მზემა,
გულს გამიყარა ისარი.
სხვას ვერას გეტყვი, მოხუცო,
ვეღარას გეტყვი, ვეღარა,
ენა მებმევა, სიტყვასა
ვერ გამოაგებს, ვეღარა.
ეკლებზე მძინავს, რომ ვწვები,
ვეღარ ვისვენებ, ვეღარა:
პური გველია, რო ვიღებ,
ყელს ვერ ვაცილებ, ვეღარა.
დაედვა გულსა ობოლსა
მკედარის სიცოცხლის ბეგარა
და სულიც ასულებული
სასულეს ამამეჩარა!...

ბებერი

ნუ ჰკრთები, შერევ, ნუ სწუხარ,
ყური დამიგდე ბებერსა,
მალედვე მიგწევ საწადელს,
ხელში ჩაგიგდებ ეთერსა.
რაც მე გასწავლო წამალი,
აწამლე იდუმალადა:
ფეტვს მოგცემ, დევთა ნათესსა,
მოსულსა დევთა ჭალადა;
ის ურწყავს სისხლსა კაცთასა,
დევთაგან ნახმარს წყალადა;
შიგვე დედის რძე ურევავ
ქაჯთი, მაცილთი კვალადა.
შიგვეა ფერფლი იმ სულთა,
ჩვენ რომელიც გვხვდა წილადა,
ვინც თავის მეუფესთანა
გამოჩნდა განაწბილადა;
შიგვე ლაფია იუდის,
ქრისტეს გამცემის სულისა
და ანაფხეკი სასყიდლად
მის მიღებულის ფულისა.
ან-კი რას მარგებს ბებერსა
ესეთი გახსნა გულისა;
დახე, რომ ორგული ვხდები
ჩვენის გრძნეულთა სჯულისა.
დაგიწნავ ქაჯის ქალმანსა,
შიგ ჩავყრი, ჩავაწკრიალებ,
შიგ ჩავლეს გრძნეულთ სიტყვასა,
რა ენას დავატრიალებ,
საქმეს გავჩარხავ, გოდერძის
დავწოვ და ავაპრიალებ.
წაიღე... მეფის ძის სახლის
საცა ლიბო და ძირია,
იდუმალ ამოაფარე,
არ დაუჩინო პირია.
ჰნახოდით მაშინ ეთერი
სიტურფით გასაკვირია!
ჰნახავთ, რო მატლი დაედვას
ბროლს ყელზე ათასობითა,
თვალ-წარბს ჭიები უჭამდენ,
დასხმულნი კაპასობითა;
მკერდზე გველები გადერტყას,
ძუძუზე ჰლოკდენ ენითა,
სცდილობდენ, ვერ აშორებდენ
მანქანებით და ხელითა.
ჰბანდენ და ჰრეცხდენ პატარძალს,
მატლები უფრო ხშირობდენ
და თავის უძლურებასა
მეფის ექიმნი ჰკვირობდენ.
მაშინა ჰნახე, გოდერძი,
მისი გული და თვალები...
მაშინ შენ შენი ეცადე,
გზა ჰპოვე დასაკვალები.

შერე

მე რად-ღა მინდა, რომ დამრჩეს
მარტო დახრული ძვალები?

ბებერი

ვინ გეუბნება მაგასა?
გამომიწოდე ხელები,
რომ მოგცე თმები ალისა,
ჭია-ღუების მწველები,
რომ ქალს მოჰშორდეს მკერდიდამ
გადახვეული გველები,
როცა შენ დაგრჩეს ეთერი,
შეწუხებული ჭირითა,
მოუსვი ტანზე და ისევ
გამოგინათებს პირითა.
ჩვენ გავიხაროთ და სხვებმა
ხორცი იგლიჯონ კბილითა!

შერემ წამლები იშოვნა
და გამოსწია ღამითა,
ახმიანებდა კლდეებსა
ცხენის ნალების ჩქამითა.
უკან გამოჰყვა ალ-ქაჯის
წკნავილ-ღნავილი ხრამითა,
ჩოღროს გზას მოუნათებდენ
ქაჯნი კბილების ალითა,
მოსძახდენ: „ძმაო შერეო,
როდის-ღა გნახოთ თვალითა?l“

X

მოსდევდა შერე მდინარეს,
ბნელს ხევზე ჩამდინარესა,
ცრემლები ჩამოსდიოდა
სვინიდის-ნამძინარევსა;
ერთის მხრით გულით უხარის
შერესა ნამტირალევსა.
ჩავიდა უღრანს უფსკრულსა,
ესმოდა ქოთი, ღრიალი,
დევთა ლხინის და მღერისა
შესაზარები ზრიალი.
ცეცხლი დაენთოთ ძლიერი,
გარს უსხდნენ ყოტებივითა,
თავ-ცხვირი წამოეშვირათ
სალის კლდის ლოდებივითა;
დაღრენილი აქვთ ლაშები,
სალუდეს ქობებივითა.
წითელს იქნევდენ ენებსა,
გრძელებსა შოთებივითა,
მსახურად ედგნენ ჭინკები,
ჭყიოდენ ჭოტებივითა.
დევთა ხელთ ეპყრათ პირ-დიდი
ჭურჭლები კოკებივითა.
ღვინის მაგივრად სისხლს ჰსვამდენ
დევები სწორობაზედა.
საცა ვისთვისმე მოესწროთ
ხევში, ან გორობაზედა,
არჩობდენ, ეზიდებოდენ,
დამდგრები ღორობაზედა.
სისხლი, ნაწური კაცების,
ჭურჭლებში ედგათ ღვინოდა,
მეჯლისში სისხლით თვრებოდენ,
სისხლს ჰსვამდენ მოსალხინოდა.
შერეს უკივლეს: „ტვინთხელო
შერევ, სად მიეღეტები?
რატომ არ მოხვალ ვახშმადა,
რო თავში დაგცხოთ კეტები?
მაინც ხომ სული ჩვენ მოგვეც,
ხორცითაც ჩვენკე იარე,
პირ-წბილად რას იყურები?
გამოსწი, გამოიარე“.

შერე (დევებს)

სული გეყოფათ, ავსულნო,
ლეშს რაღას მოეტანებით?
ცოტა ხანს კიდევ დამითმეთ,
მერე დაჭერით დანებით,
თუნდ კუპრის ცეცხლში ჩამაგდეთ,
დაძეხით ჩემის წვალებით,
რო სულიც ხორცთან იწვოდეს,
გარს შემორტყმული ალებით!
„კარგია, მშვიდობით, წადი,
ხუთს წელს ილხინე გულითა
და მერმე სრულად ჩვენი ხარ,
სრულად ლეშით და სულითა“. -
მოსძახდენ შერეს მორბინალს
დევნი ხმით ბაბაყულითა.

XI

შერე, ნატარი უცხოეთს
დიდხანს მრავალის ტანჯვითა,
უმარჯვებს სატახტო ქალაქს
მშობელის მიწის კლანჭვითა.
მიადგა გაშლილს მინდორსა
ბილწის ფიქრების ხვლანჯვითა.
ჯერ დილა იყო ისევა,
შერემ შენიშნა შორითა,
ჯარი გამოდის მინდვრადა,
მოდიან გროვა-გროვითა.
მოფრიალებენ ჰაერში
ალამ დროშები ხშირადა,
სამგზავროს უკრვენ ბუკებსა
გულისა გასაგმირადა
და ცხენთა ფეხის ტყრიალი
მიმწვდარა ცის ნაპირადა.
მუზარადები ელავდენ,
მიწას ჰკაზმავდენ ფერითა,
არას უშლიდა ზედ სისხლი,
ნაფშრუკი მიწის მტვერითა;
ცას უპირობდენ დალაშქრვას
გრძელი შუბები წვერითა,
ფარები, მხრებზე ნაკიდი,
თავში საცემის კვერითა,
ყინულის ფერი ჯაჭვები,
თილისმა დანაკერითა;
მკლავები სამკლავეებით,
მათრახებ დანაჭერითა;
ხმლები მტრის დასამარცხების
ლოცვების წანაწერითა
და ზურგზე ისრის ქოჯონნი¹
კილოთ ცას ანაჭერითა,
რა კარგი სანახავია
ლურჯის ცის დანაფერითა!
ლაშქარს წინ მაუძღვებოდა
გურგენი შავის ცხენითა.
სიცილი, ზოგთა ტირილი,
არ გამოითქმის ენითა.
ჯარს უკან გროვა მოსდევდა
ხელდაკონილის ტყვისია.
არ დაითვლება მათ რიცხვი,
როგორც ფოთოლი ტყისია.
მოროყინობდენ აქლემნი,
მოკელაობდენ ჯორები
და სპილოებიც მოსჩანან,
როგორც მთები და გორები,
ნადავლით დატვირთულები,
მრავალის ოქრო-ვერცხლითა.
სულ უკან ჯალათებია
თვალში მპრჭყვინავის ცეცხლითა,
შამკობილი აქვსთ ხმლის ვადა
კაცთა კბილით და ფერცხლითა.
გურგენს და ლევანს გაჰხდოდათ
პირობის დარღვევაზედა.
ლევანი წამოსულიყო
გურგენის დარბევაზედა,
საქმე მივიდა უთუოდ
ერთურთის დაქცევაზედა.
ლევანი იმედეულობს
გურგენის გაქცევაზედა.
მწყობრს ჯარსა გამაუძღვება,
წამოვა მუქარაზედა,
მაგრამ დაჭრილი წაიღეს,
ნადები სუდარაზედა...

შერე უცქერდა ხშირის ტყით
ნაცნობებს მწუხარებითა
და ისველებდა კალთებსა
მომსქდარის მდუღარებითა.
უნდოდა ჯარში გარევა,
გული უშლიდა ტიალი,
იმ გაყიდულის სულისა
გამოთხოვების წკრტიალი.
თვალსა სტაცებდა ბეჩავსა
თეთრის დროშების ჟღრიალი,
გამარჯვებულის ჯარისა
მოუსვენარი გრიალი.
მაგრამ თავს ურიცხად ჰხედავს
ლაშქარში ჩასარევადა...
ქურდულად გამოიპარა
ცოლ-ქმრობის ასარევადა.

XII

გაეჭრა შერეს წამალსა,
ქვეყანა არეულიყო,
სიყვარულისა ფიალში
ბალღამი ჩარეულიყო.
ეთერსა ფერი ეცვალა,
ტანზე მატლები სდიოდა,
აცლიდენ, მოცლილს ადგილას
ათასი ამოსდიოდა.
გოდერძის, ამის მნახველსა,
ხომ სული ამოსდიოდა;
თვალთგან, ვით კლდეზე ჩანჩქარი,
ცრემლები ჩამოსდიოდა.
შეცვლით რა ნახა ეთერი,
მაშინვე ელდა სცემოდა,
ლოგინად ჩავარდნილია,
პურს-წყალს არ ჰნახავს გემოდა.
ვით ცვილი ჩამომდნარიყო,
დარჩენილიყო ძვალები,
მაგრამ ეთერსვე ეძებდენ
მის დახოცილი თვალები...
ქალი არავის დაუთმო,
კოშკს ეჯდა დაფარულადა
და მისნი ერთგულნი ყმანი
გარს ედგნენ ყარაულადა.
ეთერსაც შემოეთვალა:
„რად ამომაგებ ჭირითა?"
კოშკს არ მამწყვდევდე პატიმრად,
წყალს მაინც ვზიდავ ვირითა.
ჩემო ნუგეშო, გოდერძი,
ჩემო მზეო და მთვარეო,
ჩემო ლხინო და სიცოცხლევ,
სიცოცხლე გაგიმწარეო.
მე ვარ მიზეზი.. თავმკვდარი,
საით რას შაგეყარეო.
რატომ არ მოვკვდი ადრევე,
მანამ გნახავდი ბარეო.
მაშინვე გითხარ, მე და შენ
ჭალას რო შავიყარენით,
და ეხლაც იმასვე გეტყვი,
ეხლა, როსც გავიყარენით:
არ ვარო შენი საფერი,
გეუბნებოდი ბეჩავი,
ვიცოდი, ადრე თუ გვიან,
შევიქნებოდი ბედ-შავი!
არ ვიყავ შენი საფერი...
ღმერთმაც დამწყევლა ამითა,
რომ ფუფუნება ვარჩიე
ცხოვრებას თავის ჯანითა!“

XIII

შეიქნა დიდი ჩოჩქოლი
ერთ ღამეს სასახლეშია:
მეფის ძე გოდერძი კვდება,
სული მოადგა ყელშია.
დედა დაჰბრუნავს თავზედა,
ცრემლს ჰღვრიდა, ეკონებოდა,
მაგრამ სნეულსა ამითი
ტანჯვა არ ეფონებოდა.
გოდერძიმ უთხრა დედასა:
„შენი ჭირიმე, დედაო,
ხომ იცი, შენი გაზდილი
ვისაგანაცა კვდებაო.
ხვალე, ან ზეგა, უგრძნობი
კუბოში ჩაიდებაო.
სამარით ვეღარას ვნახავ,
ზედ ლოდი დაიდებაო.
მანამ რასმე ვგრძნობ კიდევა,
მანამ თვალითა ვხედაო,
მინდა რომ ვნახო ეთერი,
მისი ტანი და პირია,
როგორ მინდარის... მის ნახვა
ჩემთვის რა ძვირად ჰღირია!
თუნდა ცოცხალი არ იყოს,
სხვა რამ მაჩვენეთ იმისი,
თმის ბეწვი მაინც იპოვნეთ,
ან ანაგლეჯი პირისი.
მაჩვენეთ რამა, გეთაყვა,
ჩემის მამკვლელის ქალისა,
ნაშთი მის ხელის, ან ფეხის,
ან მადლიანის თვალისა.
ვიცნობ, არ მომეტყუება
ფერფლიც კი იმის ძვალისა!“

გოდერძის დედა წავიდა,
მეფეს შესთხოვდა ჩოქითა,
შესთხოვდა რასღაც გულმწუხრად,
ცრემლის დენით და ოხვრითა.
გურგენმა შერე მოიხმო...
მოვიდა ნაცარივითა,
ფერ-გონი გამოჰლეოდა
შავეთში ნატარივითა.
მეფემ უბრძანა: „შერეო,
მეფეთა დასადარებო,
შენს იქით კაცსა ვერ ვპოებ,
ერთს კიდევ დაგავალებო,
მამა ვარ, განა არ იცი
წესი მშობლურის გულისა?
ღვთისაგან მირონცხებული,
მორწმუნე ქრისტეს სჯულისა.
მე როგორ გავხდე მიზეზი,
დამლევად შვილის სულისა!
ისიც ხომ ვიცით, გოდერძის
რისაგანაც სჭირს ჭირია...
საცა წამალი იშოვნე,
მატლით აუვსე პირია
იმ ღვთისგან წყეულს გოგოსა,-
ყველანი გაგვაკვირია,-
იმის წამალიც გექნება,
როგორმე მოარჩინია.
ნახოს ბედკრულმა გოდერძიმ,
იქნებ ეწამლოს ამითა.
გულს ეს ურჩევნავ სხვას წამალს,
სახმარს სმითა და ჭამითა“.

შერესა გავერანებულს
ხმა შემოესმა გვამითა:
„გახსოვდეს, ნუ დაივიწყებ,
ფიცი რომ მომეც ღამითა;
გახსოვდეს, კარგად გახსოვდეს
ჩემდ მოცემული პირობა,
გამაგრდი ციხესავითა,
გამოიჩინე გმირობა!“

ჯერ ხმა არ ისმის შერესი,
თავდაკიდებით მდგარისა,
რომ ხმა მოვიდა მწუხარე
სამგლოვიარო ზარისა.
ზარს ჯახა-ჯუხი ბანს აძლევს
მეფის სასახლის კარისა.
გუნდი მოერტყა სრა-სახლსა
შავად ჩაცმულის ჯარისა.
ისმოდა „ვაი“-ს ძახილი,
ხალხის გლოვა და ქვითინი.

მეფე (შერეს)

შერევ, ეს რა ამბავია,
ეს რის ხმაა და ბიბინი?

შერე

გლოვაა... აღარც გლოვაა..
სალხინო მგონავ ღიღინი.

მეფე

აბა, შეიტყე, კარებთან
ვისიღაც მესმის ტიტინი...
შერე რა გასცდა მეფესა,
უფრო გახშირდა ყვირილი,
ისმის მეფესთან მისულის
სახლთუხუცესის ტირილი.
პირსისხლიანი მოხუცი,
თავზედ დაყრილის ქვიშითა,
სამძიმარს ეტყვის მეფესა
კვნესით და ოხვრა-ვიშითა:
„დაიქცა თქვენი დუშმანი,
თქვენი მტერი და ორგული,
როგორც თქვენის ძის გარდაცვლამ
მე დამიდაგა სულ-გული.
და განა მარტო ერთისამ?..
ეთერიც მასთან მკვდარია.
რამდენი ომი მინახავს,
რამდენი სისხლის ღვარია,
მე სხვა აღარა მინახავს
ამაზე შესაზარია.
რაკი გავიგეთ, მეფეო,
ის თქვენი დანაბარია,
ეთერი გამოვიყვანეთ
თქვენის ძის სანახავადა.
მოკვდავმა წამოიწია
მის გულში ჩასაკრავადა.
ხელი მოჰხვია კიდევა
ცხოველის პირის-კანითა,
სიცოცხლე ვეღარ დაიძგნო
გამოლეულის ჯანითა
და, ჩვენს უცნობლად, ეთერმაც
თავი დააკლა დანითა.
ჯერაც გულშივე ურჭვია
დანა შავის რქის ტარითა“.

ამის გამგონეს გურგენსა
პირზე დაედვა ჯანღია:
„ვაჰ, ჩემო ყოფნავ, სიცოცხლევ,
სამეფო დამრჩა კარ-ღია!
ლიბო ამ ჩემის ქვეყნისა
ღმერთმა რად გამაარღვია?
რად შეიშურა ჩემთვისა
გამოუცდელი ბალღია?!“

XIV

მზე მაღლა წამოსულიყო
პირითა მოცინარითა,
თუმც მას ქვეყანა უცქერდა
თვალებით მოტირალითა.
ძაძა ჩაიცვა ქალაქმა,
სატახტომ გურგენისამა.
ცრემლების წმენდა დაიწყეს
ხელებმა უხვებისამა.
მეფის სასახლის კოშკებზე
შავი ფრიალებს ალმები
და იმ სარიგოს ცეცხლისა
სვეტ-სვეტად ადის კვამლები.
მეფის სასახლის ეზოში
ლაშქარი იდგა მდუმარე,
ჯარის წინ ხმალს დაბჯენილი
ლომი სპასპეტი მწუხარე;
თვალთაგან გადმოსდიოდა
ყველას ცრემლები მდუღარე.
ჯარს აეყარა ფარ-ხმალი,
შუბებიც გადაეყარათ,
იქვე დაერჭოთ დროშები,
ზედ ძაძა გადაეფარათ.
არსით ისმოდა ბუკის ხმა,
დაფის ფიცხელი კიჟინი,
მგოსანთა მღერა ტრფობაზე
და ლაშქრობაზე ღიღინი.
ბულბულს, იადონს უბრძანეს,
საქმე მივარდა წყენაზე,
გულში ჩაეკლათ გრძნობანი,
ხელი აეღოთ მღერაზე.
ჩამოხსნეს მათი გალია,
სარდაფში დადგეს კერაზე.

მთელი ქალაქი მომსქდარა,
ყველა: დიდი და მცირია;
კაცი და ქალი ურჩევლად,
მდიდარი, გლახა, მწირია,
უცდიან, ნახონ ცხედრები,
დღეს მათ დამარხვა სჭირია,
დღეისად დასაფლავება
თვით მეფის დანაპირია,
მეფისგან გამონაცხადი
შიკრიკის დანაყვირია.

აგერ გამოჩნდენ მოძღვრები,
თან ვეზირებიც მწყობრადა,
აქ მხოლოდ შერე არა სჩანს,
მარტოდ რჩენილი ობლადა.
ორს კუბოს მოასვენებენ,
ერთს ხისას, სხვა კი ძვირია,
ძვირფასად შეხამებულსა,
თეთრს, ვით თოვლი და კირია...
გაუდგა ხალხი კუბოებს
გროვად, გროვები ხშირია,
ალბად საერთო ჭირი სჭირსთ,
რომ ყველა ანატირია!
მოძებნეს ერთი ადგილი
უდაბნო, განაპირია.
მეფის ძის ანდერძისამებრ,
ტყიანი მთისა ცხვირია.
დამარხეს ერთად, ცოტას კი
ერთურთზე მოშორებითა,
როგორც უბრძანა მეფემა,
რომ არ ვთქვა მოჭორებითა.

საკვირველს ამბავს იტყვიან
ამ ადგილს ნანახისასა:
ია უზრდავის წლით-წლამდე
ამ ბეჩავს კუბოს ხისასა,
და ვარდი პირმოღიმარი
სამარეს გოდერძისასა.
იას შორს ყოფნა არ უშლის,
ვარდს ეკონება პირითა
და ამ საფლავთა ფეხთითა,
ცოლ-ქმრის სამარის ძირითა,
უკვდავებისა წყარო დის
ძვირფასის ოქროს მილითა.
ამ ადგილს ბულბული უმღერს
საღამოთი და დილითა;
ვისაც კი ის წყალი უსვამს,
ურჯულოს, რჯულიანითა,
იმას არ უვლავ ქვეყნადა
გულითა წყლულიანითა.
იმან არ იცის სიბერე,
არც მომაკვდავად სწერია;
ვინც უნდა იყოს, ვინც უნდა,
თუნდ სულ უბრალო მწერია!

XV

- ბეჩავი შერე სადღაა,
სიცოცხლე-გაარმებული?
- კარზე ზის, დანასა ჰლესავს,
გონება-გააფთრებული.
- დანა რად უნდა ვეზირსა,
რა აქვის გასაკეთები?
სთქვი შერეს იდუმალ ყოფნის,
საქმე მის განაკეთები?
- დიდი ხანია გლახაკობს,
თვალებით დანაფეთები.
ბოლოს და ბოლოს დასჩემდა
სიგიჟე, რაღაც ფეთები.
მან ვეზირობა უარჰყო,
დააქვს ტიტველი ფეხები

და ხმას არ იღებს, როს თავში
უფაჩუნებენ გლეხები.
ტანზე ჭილობი აცვია,
სახე აქვს შესაზარები.
კაცის დანახვა აშინებს,
მირბის, ემალვის ყველასა;
ხრამებში, მთაში და ღრეში
ჩხავის, აჯავრებს მელასა,
ხან დაიყმუვლებს მგელივით,
თითქოს ღმერთს სთხოვდეს შველასა.
ხან ლეკვივითა წკავწკავებს,
ძაღლივით ხმარობს ენასა.
ხან ბუისავით გაჰკივლებს
საწყალად, ბეჩავურადა;
იმ დროსვე გადაიქცევა
ახლა მჩხავანა ტურადა;
ხან ვითომ მოჭკვიანდება,
ტყე-ტყის პირს დადის სტვირითა;
თან თავის ფარ-ხმალს ატარებს
ერთის კუდალა ვირითა.
თქვენს დუშმანს ესეთი ყოფნა,
როგორც შერეა ჭირითა!
ყველას აშინებს მისი ხმა
საბრალო, საშინელია,
აშინებს მისი სამყოფო
უდაბური და ბნელია.
- მარტო ტურა-მგლობს, ეგ არის,
მარტო სიბილწის მქნელია?
- ერთს წელს უდაბნოს წავიდა,
სულის მოგებას ჰლამობდა,
ბერებთან ერთად ჰმარხულობს,
იმათთან ერთად გალობდა,
მით შერემ ვერ დაისვენა,
მაინც ისევე წვალობდა.
- დანა რად უნდა, რომ ჰლესავს,
შერესა დაჟინებულსა?
- თვალებს დაითხრის ბედკრული,
თვალებსა დაშინებულსა;
მოსძაგდა სინათლის სინჯვა,
მოსძაგდა ყველაფერია,
დღეს მხოლოდ სიბნელე უყვარს,
ვერ ნახოს ვერაფერია!

[1890 წ.]

________________

1. კონა, გროვა

ეთერი

ხელნაწერი: ავტოგრაფი, ხელნაწ. ინსტ., № 113 (B).

ნაბეჭდი: „ივერია“, 1890, № № 192, 194, 195, 196, 197 (A); „თხზულებანი“, 1899 (C).

85. 6 ქოხი სდგას] ქოხია B. 10 ქოხს გარეშემო ტყედ იდგა] ტყესავით იდგა მის გარსა B. 18 მოსქდის] მოჰსქდის A, მოსკდის C; მთიდამა] მთებიდამ B. 20 შველი] მშველი C; დამთხვარი] დამთხვალი C.

86. 5 მწყემსი] მწყემსნი B. 25 შენსავით] ეგ შენი B. 27-28 ან... დაადებინა - C. 36 ძევს] სძევს C.

87. 2 დედინაცვალი (ეთერს) - B. 3 არის] არი B. 9 სიმშილსა AB] სიმშილით C. 11 ხო] ხომ C; მხედავ] მხედამ A, ხედავ C; მომდევს] მამდევს C. 12 ვაჭრევინებ] ვაჭრეინებ B. 13 საფიქრებელი] საფიქრობელი B. 15 მაიქეც] მიიქეც AC*. 26 ფეხზედ] ფეხზე C.

88. 5 ქვეყანა] ბუნება B. 8 წამწმების] წამწმები B. 11 მიუგავს] უგვანდა B. 15 ერთ მძივს ან ღილსა] ერთს ღილს ან მძივსა B. 34 დაჰღიღინებს] დაღიღინებს AB.

89. 3 ვერხვიანს] ვერხვიან C. 5 მზირასა] მზიროსა C. 14 მოსდევს] მისდევს C. 20 შეასწრო] შაასწრო B. 21 შტერადა] მტერადა A. 22 შუბლზედა] ზუბლზედა C. 33 მთრთოლარის] მთრთოლვარის C.

90. 1-2 ეალერსება... კაბითა - B. 3 გოდერძი] უცნობი B. 11 გცვავ] გცვავს B, გაქვს C. 17 გაგჭერი] გაჭერი B. 19 გითხრა] მითხრა A. 20 სადიური] სადაური AC. 24 ბრალია] ბრალიო B.

32 თვისის ტომისა] თვისის, ტომისა C. 34 მსხვერპლნი] მსხვერპლი C.

91. 3 ვმწყემსობ] ვწყემსობ B. 7 გაგიჭერია] დაგიჭერია C. 8 მითქვამს-რა] მითქომს-რა B. 10 გულდიდობ] ჰგულდიდობ B. 13 და] ან B. არა] არ C; შენი] შენი მე C. 17 B-ში ჯერ ყოფილა: სახელი გამაგებინე, შეცვლილია: მითხრა სახელი შენია. 19 რამ] რომ B. 22 გრცხვენია] გცხვენია B. 26 - 27 მითხარ... მწუხარებასა]

გზას ნუ შეუკრავ დუმილით
სხვა კითხვის განახლებასა B.

31 რაც კი] საცა C.

92. 3 აბძანდი] აბძანდის B. 5 B-ში ჯერ ყოფილა: როგორც კი საქმე მოითხოვს, შეცვლილია: ათას-ფრად, ათასს კილოზე. 6 გაეთერ] ჩაეთერ B. 9 არსებაა] ქმნილებაა B. 10 ამწყემსებს] მწყემსებსა A, აწყემსებს B. 12 შიშველ-ტიტველა] შიშველ-ტიტველი B. 13 ჩამოსულო] ჩამოსული C. 15 გამომყევ] გამამყევ B. 16-ში ჯერ ყოფილა: ლევან, შეცვლილია: გურგენ. 18 გამომყევ] გამამყევ B. 19 რად] რათ C. 23 ტკბილნი] ტკბილი C.

93. 3 სალბუნებელი] სალმბუნებელი A. 4 გულ-წრფელი თხოვნა] წინადადება B. 6 ცოდვაა] ცოდვა B. 14 ტიტველნი] ტიტველი A. მე-16 სტრ. (...ყმანია) შემდეგ ხელნაწერში გადახაზულია:

რაკი არ იშლი, ინიჟებ,
ცოლად გინდივარ გულითა,
მოხვადი ხვალე, ან ზეგა
სამკაულითა სრულითა,
ტანთ სადედუფლოს ჩავიცვამ,
მოგყვები, წამიყვანია...

29 დასაფარავად] დასაფარადა B. 31 გარეთ] გარედ AC. 32 B-ში ჯერ ყოფილა: ცოდვა-ჭირითა, შეცვლილია: ნადირივითა. 36-ე სტრ. (...ნახირივითა) შემდეგ B-ში გადახაზულია:

აბა, რა ცოლობას გიზამ,
ქალი ვარ საყვირივითა,
ჩაჰბერავ ხმას ამაიღებს...

94. 7 მაგრამ სიმდიდრე, სიდიდე] ესა სჯობს ჩემთვის, მდიდრები B. მე-8 სტრ. (...ყველაო) შემდეგ B-ში გადახაზულია: რამდენს მაუბნებ, გენაცვლე... 15 ჩამოჰსხლტა] ჩამოსხლტა BC. 17 ღრუბლები] ღრუბელი C. 22 თვითვეულს] თვითვეულ C. 25 ქვასა და ქვიშას] ქვას და ქვიშასა B. 26-ე სტრ. (...ნაბანსა) შემდეგ ხელნაწერში გადახაზულია:

ქვასაც კი ყვავილიანსა
ზედ გადაჰხურავს საბანსა.

ამ სტრ. შემდეგ ხელნაწერში ტექსტს ემატება:

ფასი არა სძე ძვირფასსა
ამ ყვავილიანს საბანსა?!

ამის შემდეგ იქვე კიდევ ერთი გადახაზული სტრიქონია:

არავის ძალა არა აქვს...

35 B-ში ჯერ ყოფილა: ნამდვილად გასაჭორია, გადაკეთებულია: მაღალ ღმერთს ვფიცავ, ჭორია. 36 მოვიკლავ] მოიკლავ B.

95. 4 ვფიქრობ] მგონავ B. ამ სტრ. (...მოსაგონია) შემდეგ B-ში გადახაზულია: ერთიც არ მინდა უშენოდ. 9 დავუნიშნივართ] დაუნიშვნივართ A, დაუნიშნივართ B. 14 სწორედ] სწორად BC.17 თავზე] თავზედ C. 27 შაგისომ] შეგისვამ AC. 28 დავიწერთ] დავიწერ C. 32-ე სტრ. (...ძალია) შემდეგ ხელნაწერში გადახაზულია:

ეთერს ცრემლი სდის თვალთაგან
ვით მთიდამ ჩამჩქერალი წყალია...

33 ვარგვარ] ვვარგვარ C.

96. მე-3 სტრ. (...მთაზედა) შემდეგ B-ში გადახაზულია: შენ დედამიწას ამშვენებ... 4 მიწაზე] მიწაზედ B. 6 მალე მოგწყინდე] მოგწყინდე მალედვე B. 10 B-ში ყოფილა; ლაღმა და თავისუფალმა, შეცვლილია: მთელმა გულით და ნამუსით. 11 ვიტკინო] ვიტკივნო B. მე-3 სტრ. (... ჯარზედა) შემდეგ B-ში გადახაზულია:

მე მალევ თავსა მოგაწყენ
სხვას გაიგორებ მკლავზედა,
მე ჩალად აღარ მიმიჩნევ...

15-16 მაგ.: დობასა]

მე რას გიამბობ და შენ ისევ
ჩემთანა ჰბედავ დობასა B.

17 გეადვილება] გაიადვილებ C. 20 მიწასა] მიწაში B. 21 გარეით] გარიეთ C.

97. 1 მოცემის] დადების B. 5 ისრე] ისე C. 6 შაგიყენებდი] გაგიყენებდი C. 7 ყოფილა: ან ხმას ვინ გამცემს, ჯარები, შეცვლილია: ვისი მეკრძალვის? ჯარები. 8 მზასაო] გზასაო AC. 14 B-ში ყოფილა: თავქვე, შეცვლილია: დაბლა. 15 შუბის წვრად] შუბადა B. 22 B-ში ჯერ ყოფილა: მოისმა, გადაკეთებულია: ისმოდა. 23 საყვირებს. ამ სიტყვის შემდეგ B-ში გადახაზულია: გააქვს. 27 B-ში ჯერ ყოფილა:

მოგროვდა რაზმი რაზმზედა
მშვილდ-ისრით, შუბით...

ეს სტრიქონები ავტორს მაშინვე გადაუხაზავს და შეუცვლია:

დიან მხლებელნი მისნია...

29 გარეშემო] გარშემო A. 32 ყველაზე] ყველაზედ AC. 34 ვეფხვის] ვეფხის AC. 35 ყოფილა: ამბობენ, შეცვლილია: ჰფიქრობენ B. 36 ნეტავ] ნეტა C. ამის შემდეგ ხელნაწერში გადახაზულია: უჭვრეტენ გაოცებულნი.

98. 1 ეს ქვეყნიური] ეს ხომ მიწისა B. 3 უბრძანა] უბძანა B. 9 აღტაცებითა] აღტაცებულმა B. 10 გადაჰხვივა] გადაჰხვია C. 11 რაკი] თუ კი C. 13 იდუმალ] თმას იგლეჯს B. 19 წინანდებულად] წინანდებურად C. 21 ყოფილა: ყმათ მიულოცეს ორივეს, გადაკეთებულია: ყმათა დალოცეს ორივე B. 25 სთხოვდენ] სთხოვენ AC; ცოლ-ქმრის] ცოლ-ქმრი A. დღეგრძლობას] დღეგძლობას B. 29 ხელნაწერში ჯერ ყოფილა: ცოლ-ქმარს შესცქერის, გადაკეთებულია: დედოფალს უცქერის, შემდეგ უკანასკნელიც შეცვლილია: მეფის ძეს შემოჰხედნებდა. 31 უცქერს] შესცქერს B. 38 შეხედნება] შახედნება B.

99. 21 B-ში ჯერ ყოფილა: მარტო, შეცვლილია: მხოლოდ. 24-ე სტრ. (...შემათხოვარი)შემდეგ ხელნაწერში თავდაპირველად ყოფილა: ვაჰმე, გაჰჟუჟავს ნადირი, გადახაზულია და ჯერ შეცვლილია ამგვარად: ვაჰ, უპატრონო ცხვარ-ძროხავ, შემდეგ: ღმერთო შენ შეიწყნარეო, ბოლოს ესეც გადახაზულია. 25 დაჰრჩნენ] დარჩნენ C. 28 სალაღებიო] საღალებიო C. 31 ბჟუტვენ ვარსკვლავნი ∽ B. 33 სძინავ] სძინავს C. 36 ყოფილა: შაკრული, შეცვლილია ნაზელი B.

100. 4 ჩამოსასვლელად] ჩამოსავლელად C. 9 დაჰსისინებდა] დასძინებოდა C. 10 დაჰლაღოოდა¹] დაჰლაღოდია AC. 11 აქ მომხდარ²] მოხუცის AC. 14 აევსოთ ლეშითა] მოერწყოთ სისხლითა B. 17 მოგელავება] მოგელავებმა C. მე-20 სტრიქონიდან (ლეშზე...) 105-ე გვ. მე-19 სტრიქონამდე (... წავაგებინე) ჩათვლით ხელნაწერს აკლია. 25 ვეფხვი] ვეფხი C. 31 მწყემსის] წყემსის A.

101. 11 შემოჰრტყმოდნენ] შემორტყმოდნენ C.

102. 1-2 თვით... შაუწირია - C. 23 მეფის] ნეფის A. 32 ხდება] ხვდება A.

103. 6 მივეცი] მოეცა C. 24 ძე] მე C. 30 მოქცევა] მოქცება A. 33 სპასპეტმა] სპასპეტმაც AC.

104. 1 დაკარგა] დაჰკარგა C. 3 ჰრაცხს] რაცხს C. 12 სთქვეს] თქვეს C. 28 იფრთხილე] იფთხილე A. 32 გადანაფურთხის] გადანაფურთხვის C.

105. 13 არცვის-რა] არვის რა C. 24 და გრძნობა] თვალთ-ხედვა B. 25 გეკუთვნით] გეკუთნით B. 26 გიკვირსთ] გიკვირთ C. 27 რაც თქვენ] თქვენ რაც B: გსურსთ] გსურთ C. 29 მეფის] ნეფის B. 34 ნადირობად] ნადირობა B. 36 როცა ის] ის როცა B.

106. 3 სამავნებლოს] სამავნებელს C. 5 მეფემ იწყინა] მეფე გაგვიწყრა B. 16 გურგენი] ხელმწიფე B. 20 ორი] ერთი B. 21 ესრე] ესე B. ვიშითა] ვაითა C. 23 მეფესთან] იმასთან B. 24 მეფემ] ბოლოს B. 29 მაწევს] მაძე B.

107. 3 გკითხავ, რას მეტყვით] გკითხავთ რჩევასა B. 4 გულით წრფელითა] გულის-წრფელითა B. 5 ჩემს შვილს უჯიშო ცოლი] ეგე ქალი გოდერძის B. 12 ჰბრძანებთ] ბრძანებთ B. 14 ჩვენს] ჩვენ B. 17 ვფიქრობთ, ვიშოვნოთ წამალი] ვიშოვნით წამალს ნამდვილად B. 24 მიზნადა] ლიშნადა B. 33 გახსოვდეს] გახსოვდესთ B; თქვენს ძესა] ეთერსა B. 34 ეთერს] თქვენს ძეს B. 35 მადლსა] ძალსა B. 37 გაზრდილი] გაზდილი B.

108. 11 ყოფილა: ტანზე ჩაიცვეს აბჯარი, გადაკეთებულია: ხმლები შეირტყეს წელზედა B. მე-12 სტრ. (...ფარები) შემდეგ B-ში ტექსტს ემატება:

ხელში შუბები ეჭირათ
ტარ-გძელი, შესაზარები.

20 სცხოვრობდა ერთი ბებერი] ერთი ბებერი სცხოვრობა AC. 22 შხამი და] და შხამი B. 31 B-ში ყოფილა: მიწას შესძრავდა, გადაკეთებულია: ან მიწას სცემდა B. 34 (შავია... ურია) - B.

109. 3 შაედრება] შეედრება C. 7 ცალიერს] ცარიელს B. 9-11 სტრიქონები B-ში გადახაზული და ჩასწორებულია. გადახაზული ამგვარად იკითხება:

წ. კ. საზოგადოებისეულ კომპლექტში (იხ. ვაჟა-ფშაველა, III, 1930, გვ. 365).

ფეხები ფსლიკვისა ჰქონდა,
ხელებად ბჯღლები ციცისა
და თმის მაგივრად სულ-ძაღლსა -
მოკლე ფაფარი კვიცისა.

შემდეგ ჩასწორებული სტრიქონები კი ასეთია:

ჯოჯოსი ჰსხია ფეხები;
თავზედ - ჯაგარი ღორისა,
მბრძანებლობს გადიდებული
მთათა და კლდეთა შორისა.

27 შერე (ბებერს) - B. 29 ყოფილა: ჭკვიანო, შესწორებულია: ხნიანო B. 30 საძნელო] საქნელი C. 34 კუდიანი - B.

110. 5 ჩამამყმუი] ჩამამყუი AB. 12 მცხვენის] მრცხვენის C. 16 კარგად იცი შენაცა] შენაც იცი კარგადა B. 18 თავიდამ] თავიდან C. 21 B-ში ჯერ ყოფილა: როგორი ცეცხლი მედება. შემდეგ ავტორს პირველი სიტყვა შეუცვლია: გულზედა, ბოლოს ესეც გადახაზულია და წერია: ზედ შავი ლოდი მედება. ამის შემდეგ იქვე გადახაზულია: რომ ღვთისგან ამაზე მეტი... 26 რაწამს] რას წამს A. 32-ე სტრ. (...გამოვჩმახეო) შემდეგ B-ში გადახაზულია:

ჩემის გრძნეულის მახითა
შენაც ხომ დაგიძახეო...

111. 10 რომ] რო B. 16 ყოფილა: ასულებული, გადაუხაზავს და ზედ დაუწერია: დაწყლულებული B. 26-ე სტრ. (...ჭალადა) შემდეგ B-ში გადახაზულია:

დევთა, დედის რძით ნაზელსა,
მორწყულსა კაცთა სისხლითა...

27 ურწყავს] ურწყავ A. 28 დევთაგან ნახმარს წყალადა] დევთ ხმარებულსა წყალათა B. 30 მაცილთი] მაცალთი AC. 31 შიგვეა ფერფლი] შიგვე ფერფლია B. 33. ვინც თავის] რომელნიც B. 34 გამოჩნდა] გამოჩნდენ B. განაწბილადა] განაწმიდადა C. 35 შიგვე ლაფია] შიგვეა ფერფლი B; იუდის] იაუდის B.

112. 6 გრძნეულთა] გრძნეულის C. სჯულისა] რჯულისა BC. 7 B-ში ყოფილა: ეშმაკის, გადასწორებულია: ქაჯის. 12 დავწოვ] დავწვავ C. მე-12 სტრ. (...ავაპრიალებ) შემდეგ B-ში გადახაზულია: შენ ის წაიღე და საცა... 25 სცდილობდენ] ცდილობდენ A. 27 ჰრეცხდენ] რეცხდენ C. 28 ხშირობდენ] ხშირობენ A. 20-30 B-ში ჯერ ყოფილა:

რა ვერას ჰშველდენ სნეულსა,
ნაზირ-ვეზირნი ჰკვირობდენ.

შემდეგ გადასწორებულია ისე, როგორც ჩვენ ვბეჭდავთ. 31 ჰნახე] ნახე AB.

36 რომ] რო AB.

113. 1 სტრიქონიდან (ბებერი...) 115-ე გვ. მე-17 სტრიქონის (...გროვაგროვითა) ჩათვლით ხელნაწერს აკლია. 20 ჩოღროს] ჩორღას C. 25 მოსდევდა] მისდევდა C. 28 სვინიდის] სვინიდისს A. 29 გულით] გული C.

1I4. 11 ჰსვამდენ] სვამდნენ C. 18 ჭურჭლებში] ჭურჭელში C; ღვინოდა] ღვინოთა C. 20 ჰსვამდენ] სვამდნენ C. 33 მემრე] მერე C.

115. 20 უკრვენ] უკვრენ AC. 21 B-ში ჯერ ყოფილა: ასატირადა, გადაკეთებულია: გასაგმირადა. 26 B-ში ყოფილა: გამურვა, შეცვლილია: ზედ სისხლი. 27 ნაფშრუკი] ნაფრუშკი AB. 32 ფერი] მსგავსი B. 36 დასამარცხების] დამარცხებისა C.

116. 4 B-ში ჯერ ყოფილა: ზავთ დადებულის ფერითა, შეცვლილია: ლურჯის ცის დანაფერითა. 5 მაუძღვებოდა] მოუძღვებოდა B. 7 B-ში ჯერ ყოფილა: მეფისა სიმშვენიერე, შეცვლილია: სიცილი, ზოგთა ტირილი. 14 B-ში ყოფილა: მოცუხცუხებდენ, გადაკეთებულია: მოკელაობდენ. 15 მოსჩანან] მოსჩანდა C. 18 ფერცხლითა] ვერცხლითა C. 26 B-ში ყოფილა: ქართველთა, შეცვლილია: გურგენის. 31 მწყობრს] მწყობრ C; გამაუძღვება] გამოუძღვება AB. 36 B-ში ყოფილა: ამ ამბავს, გადასწორებულია: ნაცნობებს.

117. 3 ყოფილა: მათში, გადაკეთებულია ჯარში B. 8 B-ში ჯერ ყოფილა: მწვანის, მერე: წითლის, ორივე გადახაზულია და შეცვლილია: თეთრის. 11 ურიცხად] უღირსად C. B-ში ყოფილა: ჰრაცხდა, შესწორებულია: ჰხედავს. 22 მოცლილს ადგილას] მოცლილის ადგილს B, მოცლილს ადგილსა C. 23 ამოსდიოდა] ჩამოსდიოდა AC. 26 თვალთგან] თვალთაგან C. 31 ჰნახავს] ნახავს AC. 32 ვით ცვილი ჩამომდნარიყო] ჩამომდნარიყო, ვით ცვილი B. 34 ეძებდენ] ეძებდა AC. 34-35 ხელნაწერში ჯერ ყოფილა:

მაგრამ იმ თავის ფიცზედა
მტკიცედვე დარჩენილიყო...

გადასწორებულია:

მაგრამ ეთერსვე ეძებდენ
მის დახოცილი თვალები...

118. 8 (... მთვარეო) შემდეგ B-ში გადახაზულია: გავძელი შენის ჭირითა. 24 ყოფილა: ამაზე, გადასწორებულია: ამითა B. XII თავის უკანასკნელი ორი სტროფი გადასმულია AC-ში ასე: ჯერაა: ,,არ ვიყავ...“, შემდეგ: „არ ვარო...“ ხელნაწერშიც ასევეა, ოღონდ შემდეგ ავტორს პირველი ოთხი სტრიქონი ფრჩხილებში მოუქცევია და ბოლოში გადაუსვამს.

119. 3 ხვალე] ხვალვე C. 7 B-ში ყოფილა: თვალს მიჩანს, შეცვლილია: რასმე ვგრძნობ. 8 ვხედაო] ვხედავო C. 12 რა] არ C. 17 გეთაყვა] გენაცვლე B. 18 მამკვლელის] მომკვლელის B. 19 ხელის] ხელით A. 22 ფერფლიც კი] ნამტვრევიც B. 24 შესთხოვდა] შესთხოვა C. 27 შერე] შერი C. 32 მეფეთა] მეფეთან B. 33 ვპოებ] ვპოვებ C. 38 ყოფილა: მტვირთველი, შეცვლილია: მოწმუნე B.

120. 9 წამალიც გექნება] წამალსაც იშოვნი B. 11 გოდერძიმ] ჩემა ძემ B. 13 ურჩევნავ] ურჩევნის B. 19 ყოფილა: არ დაივიწყო, შეცვლილია: კარგად გახსოვდეს B. 20 ჩემდ] ჩვენდ B, ჩემ C. 22-ე სტრ. (...გმირობა) შემდეგ B-ში გადახაზულია:

მანამ ვეზირი მეფესა
დიდხანს ვერ მისცა შერემა...

25 B-ში ყოფილა: გაისმა, შეცვლილია: მოვიდა. 26 სამგლოვიარო] სამგლოვიაროს B. 27 B-ში ყოფილა: და ჯახა-ჯუხიც გაისმა, შესწორებულია: მას ჯახა-ჯუხიც ბანს აძლევს. 29 სრა-სახლსა] სასახლეს B. 30 ყოფილა: ძაძა, შეცვლილია: შავად B; ჩაცმულის] ჩაცმული AC. 34 ამბავია] ემბავია AB.

121. 3 ყოფილა: ლხინია, შესწორებულია: სალხინო B. 8 ყოფილა: დგრიალი, შეცვლილია: ყვირილი B. 9 მისულის] მოსულის C. 11-12 ხელნაწერში ჯერ ყოფილა:

თავზედა ნაცარდაყრილი,
სისხლით მოსვრილის პირითა...

შემდეგ გადასწორებულია:

პირსისხლიანი, თავზედა
დაყრილის ნაცარ-ქვიშითა...

24 ამაზე] ამაზედ C. 27 ეთერი] ჩვენ ქალი B. 31 მოჰხვია] მოხვია A. 32 ცხოველის] ცოცხალის B. 33 B-ში ჯერ ყოფილა: მაგრამა სული დალია, შეცვლილია: სიცოცხლე ვეღარ დაიძგნო. 35 B-ში ყოფილა: ეთერმაც, ჩვენ ვერ გავიგეთ, გადასწორებულია: და ჩვენს უცნობლად ეთერმაც.

122. 1 ურჭვია] არჭვია B. 3 ამის გამგონეს გურგენსა] მეფესაც ამის გამგონეს B. 8 რად] სად C. 17 სატახტომ] სატახტო A. 26 ხმალს დაბჯენილი] ხმალდაბჯენილი C. 31 შუბებიც] ბუკებიც AC. 32 დაერჭოთ] დაესჭოთ B.

123. 5 ჩამოხსნეს] ჩამოსხნეს BC. 13 დღეისად] დღეისთვის AC. 18 ვეზირებიც] ვეზირები AC. 19 B-ში ყოფილა: მარტო, შეცვლილია: მხოლოდ. 20 B-ში ყოფილა: დატოვებული, შეცვლილია: მარტოდ რჩენილი. 25 გაუდგა] გადუდგა C; გაუდგა ხალხი კუბოებს] თან დაედევნა დუნია B. 27 ალბად საერთო ჭირი სჭირსთ] რა დაუკარგავს ამ ხალხსა B; სჭირსთ] სჭირთ C. ამის შემდეგ B-ში გადახაზულია: ყველას თუ უყვარს ცხედრები. 33 B-ში ჯერ ყოფილა: მეფის ბრძანებით, შეცვლილია: ერთად, ცოტას კი B; ცოტას კი] ცოტათ კი C. 34-ე სტრ. (...მოშორებითა) შემდეგ B-ში გადახაზულია: კაცმა სიმართლე უნდა სთქვას. 36 არ ვთქვა] არა ვსთქვა A, არ ვსთქვათ B.

124. 9 დის] სდის B. 14 ურჯულოს, რჯულიანითა] ურჯულოს-რჯულიანითა C. მე-17 სტრ. (...სიბერე) შემდეგ B-ში გადახაზულია: სიკვდილ-სამარე რა არი... 20 მწერია] მწირია C. 22 ყოფილა: შერე სადღაა ბედ-კრული, გადასწორებულია: ბეჩავი შერე სადღაა B. 25 ყოფილა: თვალებით, შეცვლილია: გონება B. 29 საქმე] საქმეს B. 34 ყოფილა: ვეზირობაც ხომ, გადაკეთებულია: მან ვეზირობა B. 35-ე სტრ. (...ფეხები) შემდეგ ხელნაწერში გადახაზულია:

საქმე თვითონვე დაშალა
რამდნის ხნის განაკეთები.

36 -37 და... გლეხები - B.

125. 1 ჭილობი აცვია] ჩაუცვამს ჭილობი B. 7 ხან] და AC. 13 იმ დროსვე] იმავ დროს B. 15 ვითომ] მითამ B. 16 პირს] პირთ B. 19 ესეთი] ასეთი C. 23 სამყოფო] სამყოფი AC. 29 ჰმარხულობს] მარხულობს BC. 31 B-ში ყოფილა: მაინც კი, შესწორებულია: მით შერემ. 34 შერესა] შერეს B. 35 ბედკრული] ბეჩავი B. 39 მხოლოდ სიბნელე უყვარს] უყვარს მხოლოდ სიბნელე B.

___________________

1, 2. ეს სიტყვები პოემის ავტორის ხელითაა ჩასწორებული „ივერიის“

(ამბავი)

თოვლი ლხვებოდა პირ-მზითში,
ბარდანი ჩამოდიოდა.
ნამარილევი ჯიხვის ხრო
პირ-აღმე შემოდიოდა,
თან მოსდევსთ თავის პატრონი,
ნებ-ნება შემოჰკიოდა.
მალევ მოვიდენ სიმაგრეს,
ფარი იფარეს კლდისაო,
იქ მონადირე ვერ მიდის,
ვერც კლანჭი სწვდება მგლისაო,
გულდასვენებით არიან,
შიში არა აქვთ მტრისაო.
დაბლა ირმების ხრო გაჩნდა,
სწრაფად გადავლეს გორია,
დაუჩნდა მონადირესა
მარტო ხარ-ფური ორია.
ვაჰ, თუ სიათამ უმტყუვნოს,
მანძილი კარგა შორია.
არ დაიშალა, ესროლა,
ბოლი გაერთხა თოვლზედა,
ირმები დაფთხენ, წავიდენ
თოფის ხმაზე და კომლზედა.
მოცადი ბიჭი არ იშლის,
ისევ გაჰყვება კვალზედა.
უყელა ორგან, სამგანა,
ოფლი სდიოდა ძალზედა,
მაგრამ სათოფრად ვერ დასწვდა,
ვერ მოიყარა ხევშია,
ერთი მაინც და მაინცა
ხო დაჰრჩებოდა ხელშია.
თუ ვიწროს ადგილს მოესწრო,
ან გადასავალს ყელშია,
ვნახავდი მონადირესა
გაცინებულსა წვერშია,
მწვადს, ხის შამფურზე აგებელს,
დამცვრიანებულს ცეცხლშია.

დიდხანსა სდია იმ დღესა
აღმა და დაღმა, ფიცხადა.
ამაოდ... გული უწყრება,
ელამვის გასაკიცხადა.
დაოსდა, პურიც მოჰშივდა,
ბანდულიც სძვრება ფეხითა,
წრიაპიც¹ გვერდზე მოექცა,
სტანჯავდა წვივზე ხეხითა.
წასულსა საქმეს რა უშველს
ოხვრითა, თავის ტეხითა!

უკვირდა მონადირესა
მარცხი დღევანდლის დღისაო,
ეს დღე წავიდა, დასამხრდა,
მთას პირი სწვდება მზისაო.
საცაა ჩამობნელება,
ჯოგი ასტყდება მგლისაო,
წყედიადს დაერთვის წყვდიადი
ამ უდაბურის მხრისაო.
„ლამის ვერ მოვკლა ნადირი,
ჯავრი შავსჭამო მტრისაო.
ადგილის დედავ, მიშველე,
შენ მომიმართე ხელია,
ნუმც გაცრუვდება, შენს მადლსა,
სიზმარი წუხანდელია.
წინად თუ გამცხადებია,
ეხლა ცხადდება რაობით,
მე ხომ ამ სიზმრით ვნადირობ,
ნადირს ვხოც იმავ თაობით?“

გულში ლოცულობს თვარელი
და პურსა ჰლოღნის ხმელსაო,
თან თვალს აყოლებს პირდაპირ
ხევის ნაპირსა გრძელსაო.
ადგილსა ჭიუხიანსა,
დეკიან-ღვივრიანასა,
ურძნით და ჩადუნით მორთულს,
დუციან-დიყიანასა,
თვალდაშტერებით უცქერის
კლდის თავსა ფიჭვიანასა.
კლდის პირზე წყარო ჩამოდის,
ხმას იწმენდს ხრინწიანასა.
და ქაფს უსომდა კლდის პირებს
წითელსა, სისხლიანასა.

იქიდამ კვნესა მოესმა
გულიდამ ამობერილი,
ჰხედავს: ვეფხვი წევს ტოტ-გაწვდით
კლდის თავს, გულგამობერილი,
და მონადირეს უცქერის,
მისკენ თვალგამოჭერილი,
წელსა და ტოტებს უმშვენებს
ზოლები ჩამოწერილი.

კლანჭი სტკიოდა ბეჩავსა,
გულს ბოღმა მაერეოდა,
სისხლი ნადენი ტოტითა
მდინარეს შაერეოდა
და წყალთან ერთად ისიცა
უფსკრულში ჩაერეოდა.
კვნესოდა, როგორც ვაჟკაცი
მტერზე ჯავრ-ამოუყრელი,
მუდამ მდებარე მტრის ფეხ-ქვეშ,
ვით მთა ჯანღ-გადაუყრელი.
- რას უცდი, მონადირეო,
დაჰკარ, ხომ ვეფხვიც მხეცია!
- არ დავკრავ, ძმაო, რო მამკლა,
როდი გახლავარ ბეცია!
ეგემც ჩემსავით ნადირობს,
კალთები აუკეცია,
ნადირობაში მაგასაც
მთა-ბარი დაუკეცია.

ნადირმა იცნო თვარელი
მონადირისა წესზედა,
მივიდა მასთან კოჭლობით,
ტოტი დაადვა ფეხზედა.
მონადირემაც გასინჯა
თავის ძმობილის წყლულია
და ამოუღო კლანჭიდამ
სიპი მომსხო და სრულია,
ნაშალი კლდისა სალისა,
ნაგალი ღვართა, ზვავისა,
და გალესილი ნისკარტით
ღამის მთეველის სვავისა.
ნადირობაში შაეჭრა
ვეფხვსა მამაცი ტოტია,
ჯიხვისად დატევებულსა,
იქ, სადაც ქვა და ლოდია.
თვარელმა წყლული შეუკრა
ვეფხვსა ნაკუწით ჭრელითა
და ჩირქიც ამოუფხიკა
წყლულიდამ დანით მჭრელითა.
ვეფხვი გაბრუნდა მაშინვე
კუდის მოქნევით, ჭრელითა,
და გადირბინა, მთა-ბარი,
როგორც მიმინომ ფრენითა.

თვარელი ბანდულს ისწორებს,
უკვირდა მოხილებული,
ვეფხვი მოსული ზავითა,
მშვიდი და მოჭირვებული.
ამ დროს მოესმა ფეხის ხმა,
შაესმა რაღაც დგრიალი,
იმისკე მიმართულია
ფეხის ხმა, ფოთლის შრიალი.
უცბად იმის წინ ირემმა
დაიწყო რქების ტრიალი...
და მონადირის თოფისაც
სტუმრად დაუხვდა გრიალი.
თოფი გავარდა, კლდეებსა
სალამი მისცა ჭექითა,
და ჩამოგორდა ხევისკე
ხარი-ირემი ბექითა.
ეს რაა? ირმის ნადგომში
ვეფხვი გაბრუნდა ზნექითა.
ერთი-კი დაიღავღუვა
და გაემართა ზევითა.
ცოტა ხანს შემდეგ დაძრული
ქვიშა მოზოვდა ზევითა.
კლდის თავს გადმოდგა ხარ-ჯიხვი,
გამოქცეული ქვეითა.

თვარელმა მოკლა ისიცა,
ჩამოაგორა ხევშია.
ჯიხვის ნადგომზე ვეფხვს ჰხედავს,
ვეფხვი ტოტს იცემს მკერდშია...
თვარელი მიჰხვდა ეხლა კი,
სთქვა: „გენაცვალე ღმერთშია!“

______

დაღამდა, ვეფხვი აღარ სჩანს,
უკუნი აწევს არესა,
სიბნელეს როგორ გაჰფანტავს,
რა შაუძლიან მთვარესა?
გულჭირიანი ობლობით
დაბლა ჩხაოდა მელია,
ალბათ თუ გასჭირებია,
საქმე თუ ადგა ძნელია.
ნობათად მომირთმევია
თქვენთვის ამბავი ძველია.

[1890 წ.]

____________________

1. რკინისაა, ფეხის გულზე ამოსადები, რომ ფეხი დაიმაგროს გვერდობზე კაცმა.

დაჭრილი ვეფხვი

ნაბეჭდი: „ივერია“, 1890, № 277.

„ივერია“-ში შემდეგი განსხვავებული წაკითხვებია:

126. 2 ბარდანი] არდანი.

128. 2 ეხლა] ახლაც. 35 ფეხ-ქვეშ] ფეფხ-ქვეშ.

129. 16 ნაგალი] ნავალი.

ალ. აბაშელის ცნობით¹, „ივერიის“ წერა-კითხვის საზოგადოებისეულ კომპლექტში

სიტყვები არდანი, ნავალი ვაჟას ხელით ჩასწორებული ყოფილა შესაბამისად: ბარდანი, ნაგალი .

_______________

1. ვაჟა-ფშაველა III, 1930, გვ. 370.

(ძველი ამბავი)

I

ესე ამბავი
ჰმოწმობს ძველს ხანას:
უცხო ქვეყანას,
სახელად ზმანას,
ცხოვრობს თავადი,
სახელად დავით,
განთქმული ყველგან
ქცევითა ავით.
იმას ჰყავს ცოლი,
როგორაც გნოლი,
მშვიდი და წყნარი.
მაინც არ იშლის,
სულ სტუქსავს ქმარი.
შეძლებით დიდი,
დავით არს მშვიდი.
მაგრამ თუ ერთი
გაუწყრა ღმერთი
და აეშალა
მას თავის ჟინი,
გული აშფოთდა,
ასტეხა ღრინი,
თუნდ ცოლის მშვიდი
შაესმას ხვრინი,
გაიფრენს გარეთ
ღამეში ბნელში,
ჩიბუხის ტარი
უჭირავს ხელში
და უტყაპუნებს
თავში და წელში.
სარჩო აქვს ბევრი,-
ცხვარი და ღორი,
სად ტყე, მინდორი,
სად მთა და გორი.
დავითს არა ჰყავს
თავისი სწორი.
ერთი დარდი აქვს:
არა ჰყავს შვილი,
რის გამო დავითს
არ მოსდის ძილი.

II

განგებამ მისცა
თავადსა ვაჟი
და მოიხადა
ამით მის ბაჟი.
ყმაწვილი გაჩნდა
ხუჭუჭთმიანი,
ღუღუნებს ტკბილად,
არის ჭკვიანი.
ოქროს აკვანსა
ურწევდა ძიძა,
ილოს ანგელოზს
ეძახის ბიძა,
ჯერ პატარაა,
ალმასის კვრინწა.

III

წამოიზარდა,
წამოიჩეჩა,
ილო შეიქმნა
შვიდი-რვის წლისა.
კეთილი გულით,
უმანკო სულით
მაგალითია
ყველასთვის ისა.
კუმეტს თვალებში
ჩაწერილი აქვს
ლოცვა-კურთხევა
მაღალის ღვთისა.
გულის მქენჯნავი
დარდი აქვს ბავშვსა,
თუმც თავის დარდზე
ვერ იღებს ხმასა:
ილოს უყვარდა
სოფელში რბენა,
სოფლის ბიჭების
სიმღერის სმენა,
იმათთან მღერა,
თევზების ჭერა.
გლეხის ბიჭებთან
ხბორებში დადის,
ისიც იმათთან
ცელქობს და დახტის.
იმათ გუდისა
მას უყვარს მჭადი,
ბოზბაშებისა
არა აქვს დარდი.
მამამ ამისთვის
ბევრჯელ გალახა,
უვარგი ქცევა
მით დაანახვა.
ბევრჯელ თოკითა
დააბმეინა,
ფეხში ბორკილიც
გააყრეინა.
თანაც ეტყოდა,
დიაღ ეთქმოდა:
შენ ბატონი ხარ,
ეგენი ყმები,
ბიჭებთან ყოფნით
როგორ არ ჰკრთები;
გვარს რაზე არცხვნი,
შვილო, რას ჰშვრები?
იმათ მჭადითა
როგორა სძღები,
რომ აგიწითლო
ეხლავე ყბები?!
ილო მაინცა
როცა დროს ჰნახავს,
სოფლის ბიჭებთან
სიმღერას სჩმახავს.

IV

ერთხელა ილო
მივიდა შინა,
წინ მიეგება
თავისი ფინა.
ილო დაღლილა,
ოფლი სდის ძალზე;
დედას მოჰხვია
ხელები მკლავზე
და უთხრა დედას
გულამოკვნესით,
ბოლო დროს დართო
ცრემლების დენით:
- მე აღარ მიყვარს,
დედილო, მამა.
-რისათვის, შვილო,
გაწყინა რამა?
- დღეს მამა-ჩემმა
კიკოლას სცემა,
გული მომიკვდა
მით, ჩემმა მზემა;
ცხვირიდამ სისხლი
საწყალს ადინა,
ესეთი საქმე
რად ჩაიდინა?
როგორ შევხედო
იმის შვილს პირში,
როცა კიკოლას
მამამ სცა ცხვირში.
- ვაი, სულელო,
ეგ თუ გეწყინა?
შენ რა გაწუხებს, -
იმას ეტკინა.
ილომ უფროცა
მორთო ტირილი,
რომ არ მიიღეს
მისი ჩივილი.
გულს კი ღრმად შერჩა
ესე ტკივილი.

V

ერთს დღეს დავითი
აივანს იჯდა.
თავის მამულებს
აქით სინჯავდა.
კენჭსაც კი ჰხედავს,
თუმც არის შორი.
მინდორს დასცქერის,
როგორც მწყერს ქორი;
აქედამ ჰხედავს,
რაც ხდება ჭალას,
და აგრძნობინებს
ყველას თვის ძალას.
ჩიბუხსა სწევდა,
კვამლს კვამლში ჰრევდა.
რა ჩიბუხია
და ან რა ტარი?
ტარია სწორედ
ალვის ხის გვარი.
თვითონ სტამბოლს ზის,
ჩიბუხი განჯას,
ტარის წყალობით
იქ უწვდენს მაჯას.
იჯდა ამგვარად
ხალხის საზარად.
უგვანს ფიქრებში
იყო გართული
მის ჟანგიანის
ჭკუის მავთული.

VI

ხეზე შემოჯდა
ჩიტი პატარა,
სხეულით ნაზი,
ტურფა, ნაცარა,
მშვიდის თვალების
კარი დაჯარა.
მოხდენით ბოლო
გააცანცარა,
დაიწყო კვნესა
ჯერეთ წყნარ-წყნარა,
მერე გააბა
ტკბილი ჰანგები,
თითქოს ათას მხრით
დაჰკრეს ჩანგები.

სამოთხე არის
ჩიტისა მღერა,
მკვდართა აღმდგენი
მის გულის ძგერა.
თუმცა ეს დავითს
ეამა ვერა.
ბიჭს დაუძახა
ჯავრობით ჯერა,
მაგრამ ბიჭსაც რომ
ვერ გააგონა,
მაშინ ხერხადა
ეს მოიგონა:
ჰკრთებოდა როდი!
უმიზნა თავში,
მოარტყა ბეჭში
ჩიტს მგალობელსა,
საწყალობელსა.
უგვანს ფიქრებში
იყო გართული
მის ჟანგიანის
ჭკუის მავთული.