წინამდებარე გამოცემის სახით პირველად ქვეყნდება აკაკი წერეთლის თხზულებათა სრული კრებული. იგი შვიდ ტომად არის განზრახული. ცალკეულ ტომებში მოთავსებული იქნება:

ტომი I. ლექსები. 1859-1914 წწ.

ტომი II. ლექსები:

ა. უთარიღონი.
ბ. საბავშვო ლექსები.
გ. იგავ-არაკები.
დ. იგავ-არაკები კრილოვით.
ე. თარგმანები.
ვ. ყრმობისა და სიჭაბუკის დროინდელი ლექსები.
ზ. სხვადასხვა.
3. ვარიანტები.

ტომი III. პოემები. - დრამატიული ნაწერები ლექსად.

ტომი IV. მოთხრობები. - ჩემი თავგადასავალი.

ტომი V. დრამატიული ნაწერები პროზით.

ტომი VI და VII. პუბლიცისტიკა, კრიტიკა, სხვადასხვა წერილები. აკაკის მიმოწერა.

ტექსტების დადგენისას რედაქციამ იხელმძღვანელა აკაკის თხზულებათა ყველა არსებული პუბლიკაციით და ავტოგრაფებით. შეძლებისამებრ აღდგენილია დაზიანებული და ცარისტული ცენზურის მიერ დამახინჯებული ადგილები.

I

აკაკი წერეთლისათვის პოეზია არ იყო განყენებული „წმინდა ხელოვნება“, არამედ მძლე საბრძოლო იარაღი, ხალხის სამსახურისათვის დანიშნული. აკაკი წერეთელმა თავისი დიდი პოეტური ტალანტი ხალხის სამსახურს მიუძღვნა.

მე ჩანგური მისთვის მინდა,
რომ სიმართლეს მსახურებდეს,
განამტკიცოს აზრი წმინდა,
გულს სიწმინდით ახურებდეს!

ერთი ჰქონდეს მას საგანი:
ჰარმონია მისი ხმების
ცხოვრებაში იყოს ბანი
ხან ლხენის, ხან მწუხარების!

აღტაცებით სიმთა ჟღერა
გამოსცემდეს მაგნიტის ხმას
და მაზედაც ჩემი მღერა
ორხმოვანად გამოისმას,

რომ დაჩაგრულს იმ სიმღერით
თვალთ ცრემლები ეშრობოდეს
და მჩაგვრელს-კი გულში ძგერით
ისარივით ესობოდეს!

მაშინ მხოლოდ ამ ჩემ ჩანგურს
აშორდება უქმად გდება,
და ვინც გრძნობით დაუგდებს ყურს,
ვფიცავ, არც ის მოსტყუვდება!

გამიქვავდეს მაშინ ენა,
თუ რომ ვისმე მოვეფერო,
და გამიხმეს ეს მარჯვენა,
თუ სიმრუდით სიმთ ვაჟღერო!..

რაგინდ ბედით ვიყო კრული,
საშინელიც მექნეს ბოლო,
არ შედრკება ჩემი გული,
გინდა ქვითაც დავიქოლო!

სხვისი ლხენით ხომ ვიხარებ,
თუ რომ ჩემ თავს დავრჩი ავად,
და მაინც არ აღვიარებ
შავს თეთრად და თეთრსა შავად!..

მე ჩანგური მისთვის მინდა,
რომ სიმართლეს მსახურებდეს,
განამტკიცოს აზრი წმინდა
და გულს წრფელად ახურებდეს!

***

მე-19 საუკუნის მეორე ნახევრის ქართული მწერლობისა და საზოგადოებრივი აზროვნების ისტორიაში განუყრელია ორი დიდი სახელი: აკაკი წერეთლისა და ილია ჭავჭავაძისა.

ილია ჭავჭავაძე და აკაკი წერეთელი არიან იდეური ხელმძღვანელნი ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობისა, რომელსაც მტკიცე საფუძველი ჩაეყარა საქართველოში მე-19 საუკუნის 60-იანი წლებიდან. ილია და აკაკი იყო ის ორი რჩეული, რომელთაც თავისი მძლე მხრებით აზიდეს ეპოქის ტვირთი.

ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის იდეოლოგიას საქართველოში მე-19 საუკუნის მანძილზე გრძელი ისტორია აქვს. ხოლო ახალი და მთავარი, რაც ილიამ და აკაკიმ შეიტანეს ამ იდეოლოგიაში, - ეს არის დაკავშირება ეროვნული განთავისუფლების საქმისა - მშრომელი ხალხის განთავისუფლების საქმესთან.

აქ საჭირო იქნება უფრო დაწვრილებით შევჩერდეთ ამ საგანზე.

***

ილია ჭავჭავაძე თავის პირველ პოემაში „აჩრდილი“ - (რომელიც არის დეკლარაცია 60-იანი წლების ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის იდეებისა) - უმღერის არა მხოლოდ საქართველოს განთავისუფლებას, არამედ „შრომის ახსნას“.

შრომისა - ახსნა - ეგ არის ტვირთი
ძლევამოსილის ამ საუკუნის,
კაცთა ღელვისა დიადი ზვირთი
მაგ ახსნისათვის მედგრადა იბრძვის.
ვეღარ გაუძლებს ქვეყანა ძველი
განახლებისა გრიგალის ქროლას,
ვეღარ გაუძლებს ქვეყნის მძარცველი
ჭეშმარიტებით აღძრულსა ბრძოლას,
და დაიმსხვრევა იგი ბორკილი,
შემფერხებელი კაცთა ცხოვრების,
და ახალ ნერგზედ ახლად შობილი
ესე ქვეყანა კვლავ აჰყვავდების.

შრომის სუფევა მოვა მაშინა
ჭეშმარიტების მის ძლიერებით...

ილია ჭავჭავაძე არის ავტორი არა მხოლოდ „მგზავრის წერილებისა“, რომლითაც მან ქართველ . ხალხს საბრძოლო საგნად დაუსახა - „ჩვენი თავი ჩვენადვე უნდა გვეყუდნესო“, - არამედ ილია ამავე დროს არის ავტორი „კაკო ყაჩაღისა“, „მუშისა“, პარიზის კომუნისადმი მიძღვნილი ლექსისა.

აქ საჭიროა მოვიგონოთ აგრეთვე ილია ჭავჭავაძის საპროგრამო წერილი „მეცხრამეტე საუკუნე“, რომლითაც მოხუცი ილია მიეგება ახალი მეოცე საუკუნის დასაწყისს (წერილი გამოქვეყნდა 1900 წელს პირველ იანვარს), და რომელი წერილიც ამ დიდი მწერლისა და მოაზროვნის ერთგვარ ანდერძს წარმოადგენს, მომავალი თაობებისადმი მიმართულს. ილია სწერს:

„ვინ მოსთვლის ყოველს იმ სიკეთეს, რომელიც მე-19 საუკუნემ შესძინა კაცობრიობას. ერთი დიდი და სახელოვანი საქმე მე-19 საუკუნისა, სხვათა შორის, ის არის, რომ მაგარს საფუძველზე დააყენა და ფრთა გააშლევინა იმ კაცთმოყვარულს მოძღვრებას, რომ ყოველი ადამიანი - ყველასთან თანასწორი და თანასწორად შესაწყნარებელი და გულშესატკივარია. მართალია, ამ მოძღვრების დასაბამი დიდის ხნისაგან მოდის, მაგრამ ამ საუკუნემ ეს მოძღვრება განადიდა, განაძლიერა, გააფართოვა, და დაუდვა-რა მეცნიერული საბუთი, - ღარიბთა და უძლურთა სამწეო მოძღვრებად გარდააქცია. ამ მეცხრამეტე საუკუნემ სოციალური წყობილების იდეალად გამოსახა: „გაუქმება ქონებისა და შემოსავლის მეტნაკლებად განაწილებისა ადამიანთა შორის, გაუქმება ყოველის კლასობრივის ბატონობისა და, შეძლებისამებრ, ყოველის კლასობრივის სხვადასხვაობისა, ფეხზე წამოყენება და ხელშეწყობა გამრჯელ და მშრომელ კლასებისა წარსამატებლად“. ამ გზაზედ წინა-საუკუნეებს იმოდენი არა უქმნიათ-რა, რაც ამ ერთმა მეცხრამეტე საუკუნემ ჰქმნა თავისდა პატივის მოსახსენებლად“.

ილია დაასკვნის:

„დღეს ღარიბსა და მდიდარს შორის, ძლიერსა და უძლურს შორის უფრო დიდი ზღვარი არის, ვიდრე ოდესმე ყოფილა, და აქ არის იგი სიმწვავე იმ ტკივილისა, რომლის მორჩენაც მე-19 საუკუნემ უანდერძა აწ მომავალს საუკუნეს. მეცნიერება, ადამიანის გონების წინსვლა, ზნეობის აღმატება, - ჯერ ბევრს სხვას კიდევ ძლევამოსილობით მოიქმედებს, მაგრამ ამ მე-19 საუკუნის ანდერძზე უაღრესს და უდიდესს საგანს სხვას ვერას აღმოაჩენს და არ გაუთვალისწინებს კაცობრიობას დღეის ამას იქით“ ¹.

***

სამოციანი წლების თაობის ორი დიდი კორიფეის - ილია ჭავჭავაძისა და აკაკი წერეთლის შემოქმედებაში წითელი ხაზით გასდევს ერთი და იგივე ძირითადი იდეოლოგიური მაგისტრალი.

აკაკი წერეთლის შემოქმედებაში ასევე დაკავშირებულია სამშობლოს გამოხსნისა და შრომის განთავისუფლების საქმე.

გადავიკითხოთ ჯერ აკაკი წერეთლის პოეტური ანდერძი „საქართველოს დღევანდელი სახე“. ჩვენ აქ მოგვიხდება თითქმის მთლიანად მოვიყვანოთ ძირითადი ნაწილი ამ ლექსისა, რადგან აქ გახსნილია პოეტის მსოფლმხედველობის არსი, მოხაზულია პოეტის სამოქმედო პროგრამა.

ვის იგლოვ იერემია?
თავზე რად იყრი ნაცარსა?
რად სტირი იერუსალიმს
და სოლომონის ტაძარსა?

ვინ იგულისხმებს გოდებას,
როცა შენ ერთი სტიროდე,
თუ იმავე დროს ილხენდეს
ათი-ათასი იროდე?..

შემკრა-შემბოჭა შავ-ბედმა,
ტანჯვები გამიზვიადა,
და მწუხარებით შავ-კუპრი
გულზე დამაწვა ტყვიადა.

მეზარევ, ზარი აუშვი
ამირან გმირის კვნესითა!
ხმა გრძნობას შეუთანახმე
ძველ ჩვეულება-წესითა

და ნაღველ-ქაფად გამილღვე
ეს მძიმე ტვირთი გულისა,
რომ ნიშნად გადმოვანთხიო
მომავალ სიხარულისა!

„ვაი“ და „უი“ წარსულსა,
„უი“ და „ვაი“ აწმყოსა,
თუ მომავალმა იმედი
მალამოდ გულს არ აცხოსა!

რომ ეს მალამო არ მქონდეს,
რა გაუძლებდა ჩემ წყლულსა?
და ჯოჯოხეთის სახნისით
გადაბრუნებულ გლახ-გულსა?..

მეც ცისარტყელად მესახვის
იმედი მომავალისა,
წყნარი, შვიდფერი, შვიდძალი,
ტკბილად ამხელი თვალისა.

პოეტის გულს - „ჯოჯოხეთის სახნისით გადაბრუნებულს“ იმედით ავსება შეუდრეკელი რწმენა - დამონებული ქვეყნის, ჩაგრული ერის განთავისუფლებისა. პოეტს თავისი სამშობლო წარმოუდგენია ტანჯული, მაგრამ ქედმოუხრელი გმირის ამირანის სახით, რომელიც დაამსხვრევს ბორკილებს.

პოეტი იმაღლებს ხმას -

რომ ძველი საგალობელი,
საერო, მამა-პაპური,
გავიმეორო კიდევ დღეს
და ყველამ დაუგდოს ყური,

და დღემდე რაც მე უჩინრად
გულის ფიცარზე მეწერა
აწ მაინც აღარ დავფარო!..
ai ეს ჩემი სიმღერა:

„კავკასიის ქედზე იყო
ამირანი მიჯაჭვული,
ყვავ-ყორანი ეხვეოდა,
დაფლეთილი ჰქონდა გული.

ქვეყნად ცეცხლის მოტანისთვის
გულს ცეცხლი არ ჰნელდებოდა,
და რაღაცა მანქანებით
გული ისევ მთელდებოდა.

ჰქონდა ჭირში მოთმინება,
არც კვნესოდა, არც ოხვრიდა,
უსამართლო ძლიერებას
მონურად თავს არ უხრიდა!..

ბოლოს მაინც გამარჯვება
დარჩა, ყველა გააოცა,
და ის ღვაწლიც მაგალითად
შვილიშვილთა მან გადმოსცა.

კავკასიის მაღალ ქედზე
მიჯვაჭვული ამირანი
არის მთელი საქართველო
და მტრები-კი - ყვავ-ყორანი.

მოვა დრო და თავს აიშვებს,
იმ ჯაჭვს გასწყვეტს გმირთა-გმირი!
სიხარულად შეეცვლება,
ამდენი ხნის გასაჭირი!..

პოეტი ჰკითხულობს, - ვინ არის მხსნელი?

ეს კი, მაგრამ ვინ გმირია,
რომ აუშვებს მიჯაჭვულსა?
ან მალამოს ვინ უმზადებს?
გაუკურნებს ვინღა წყლულსა?

თუ რომ დავით, ღვთის რჩეული,
მას ვეღარას მოეხმარა,
და თამარის მალამომაც
წყლული ვეღარ დაუწყნარა, -

ამ ორი ძალზე უფრო დიდი
არის კიდევ სადმე ძალი,
რომ წარსულმა ვერ დაბადა
და წარმოშობს მომავალი?

პოეტი უპასუხებს:

„არის!..
….ვხედავ მომავალში
გამოსულა მუშათ ერი,
ერთმანეთთან შეთანხმებით
ძლიერი და ბედნიერი!

გზა გაჰყავს და ხიდსაც აგებს,
სისხლითა და ოფლით რწყულსა
და, მომავლის მოიმედე,
აღარ იმჩნევს წყლულად წყლულსა.

გამარჯობა ნამდვილ მუშებს
ვაშა, ვაშა მომავალსა!..
ის ასწორებს დღევანდლების
გამრუდებული გზა და კვალსა.

გაასწორებს და გზას მისცემს
ტარიელს და ავთანდილსა,
ამირანის სისხლ-ცრემლებით
ქართველებად გამოზრდილსა.

ნეტავ იმ დროს და მის დამსწრეს!
ზეზეულა ჰგრძნობს ცხონებასა:
არც ისურვებს ბატონობას
და არც ვისმე მონებასა.

აღიარებს მხოლოდ ძმობას,
თანსწორობას, სიყვარულსა,
და საზღვარი არ ექნება
მის უმანკო სიხარულსა!

შორით ვხედავ იმ ნეტარ დროს,
ამ ცუდ დროში დანაბადი,
და ანდერძად მხოლოდ რჩება
ჩემი გუდა და ნაბადი!

დიახ!.. მხოლოდ ანდერძად-ღა!
მაგრამ მაინც იმედია:
მომავალი სიხარულიც
ნეტარება და ბედია!..

რა ვუყოთ, რომ ვერ მოვესწარ!
სიკვდილის-წინ ხომ მაინც ვგრძნობ
მომავალ ბედს? და ამ გრძნობას
სულთამბრძოლი თან ჩავიდნობ:

არ მომკვდარა საქართველო!
აჰყვავდება ერთხელ კიდე!
და გაისმის ძველებურად
იმისი ხმა კიდით-კიდე!

***

აკაკი არის სახალხო პოეტი - ამ სიტყვის ნამდვილი და მაღალი მნიშვნელობით.

აკაკი არის პოეტი, დაჯილდოებული უბრწყინვალესი პოეტური ხმით, დიდი პოეტური ტალანტი. მაგრამ ეს ცოტაა.

აკაკის მნიშვნელობა კიდევ უფრო იზრდება იმის გამო, რომ აკაკის პოეტური შემოქმედება ორგანიულ კონტაქტში იმყოფება ეპოქასთან. იგი გამომსახველი ეპოქის. იგი არის „ხალხის საყვირი“, ტრუბადური ხალხის იმედებისა.

აკაკის პოეზიისათვის უცხოა არისტოკრატიული განყენება ხელოვნების კოშკში, აკაკის პოეზია დემოკრატიულია ამ სიტყვის პირდაპირი, ნამდვილი და მაღალი მნიშვნელობით.

რასაკვირველია ამით აიხსნება ის განუზომელი პოპულარობა, რომელიც წილად ერგო. აკაკის პოეზიას, ის უგულისხმიერესი გამოხმაურება - რომლითაც უპასუხა ხალხმა პოეტის სიტყვას.

არც ერთ ქართველ პოეტს, რუსთაველის `შემდეგ, არ რგებია ასეთი პოპულარობა, არ მიუღია ხალხს ისე ახლო, როგორც აკაკი. ცხადია ეს არ არის შემთხვევითი ამბავი.

აკაკის სიტყვა, როგორც ნაყოფიერი თესლი, გადავიდა ხალხში და მოიტანა ნაყოფი. ხალხმა მიიღო აკაკის პოეზია - როგორც თავისი ხორცი ხორცთაგანი და სისხლი სისხლთაგანი.

***

გავეცნოთ ამის შემდეგ უფრო ახლო აკაკის შემოქმედების იდეურ მაგისტრალს.

რომ უფრო მეტის სიზუსტით გამოვავლინოთ აკაკის პოეზიის იდეური არსი, უფრო ახლო ვიგრძნოთ პოეტის გულის ფეთქა, ჩვენ ხშირად მოვისმენთ თვით პოეტის ხმას.

როდესაც აკაკის პოეზიას ვიხილავთ, პირველ ყოვლისა უნდა აღინიშნო მებრძოლის ის შეუნელებელი პათოსი, რომლითაც აღბეჭდილია აკაკის პოეზია, ის რევოლუციური სულისკვეთება, რომელიც ელექტრო დენის მსგავსად გასდევს აკაკის პოეტურ შემოქმედებას.

ზღვაო, აღელდი, აღელდი,
ქარტეხილს დაემორჩილე!
აამთაგორე ტალღები,
კიდეებს გადააცილე!

მარგალიტების სალარო
შენი უფსკრული გულია,
მყუდროების დროს ის განძი
ქვეყნისთვის დაფარულია.

მხოლოდ როდესაც მრისხანებ,
გულს უხსნი მზე და მთვარესა:
იმ მარგალიტებს შესტყორცნი
შენს შემკვრელს არემარესა...

დიადი სიტყვა „რევოლუცია“ - პირველად გაისმა ქართულს მწერლობაში თავისი ნამდვილი მნიშვნელობით მე-19 საუკუნის სამოციანი წლებიდან. ამ სიტყვამ გამოანათა თავისი ნამდვილი ზავთიანი ელვარებით იმ დიადს ხალხურს მწერლობაში, რომლის ფუძემდებელნი არიან ილია ჭავჭავაძე და აკაკი წერეთელი.

წარსული საუკუნის ბნელით მოცულს ხანაში აკაკი გრძნობს მომავალი რევოლუციის შორეულ მონათებას, გრძნობს მის აუცილებლობას, იგი უმღერის მომავალი რევოლუციის განმაახლებელსა და განმწმენდელს ძალას.

ლექსში, რომელიც დაწერილია 1882 წელს, პოეტი ინატრის და უმღერის რევოლუციის სისხლიან წვიმას.

ღმერთო, წვიმა მოიყვანე
წითელი და შხაპუნაო,
რომ გავიდეთ სამუშაოდ
და დავსძახოთ „ჰოპუნაო“!

რომ ქალებიც გვერდში გვედგენ
ნამგლითა და ცელითაო;
ჩვენგან მოჭრილ თავთავს ჰკრებდენ
მადლიანის ხელითაო.

შვილებიც თავს დაჰხაროდენ
მობრუნებულს ალოსაო;
„ოროველას“ დასძახოდენ
მამა-პაპურ კალოსაო!

„წახდა ჩვენი ჭირნახული, ვერ მოვიმკეთ, რაცა ვთესეთ“, - ამბობს პოეტი; „მაგრამ მაინც ნუ დავსცხრებით“ - მოუწოდებს იგი:

ეგებ ოდესმე გამოჩნდეს წარღვნის შემდეგ ცისარტყელა,
დაიქუხოს, დაიელვოს, გაგვინათლოს დღეს რაც ბნელა!

[1873 წ.]

პოეტი მიმართავს „გამდიდრებულს ბატონს“:

გამდიდრებულხარ, ბატონო,
და ბრწყინავ გარეგნობითა...

იგი მოაგონებს დამონებული ხალხის გამწირველსა და მტარვალს, ცათამდე ამაღლებულს „გამდიდრებულს ბატონს“, თუ რას უქადის მას ხვალინდელი დღე:

მაშინ იქუხებს, იელვებს
ხალხთ რისხვა მიძინებული
და მეხს დაგატეხს კერპ თავზე,
წარსულზედ შენანებული!

გაგარონინებს ქვესკნელსა,
გინდ მაღლა იყო ცათამდე...

თავისუფლება მოითხოვს საქმესა და მსხვერპლს, და არა ცრემლებს:

ნუ, პოეტო!.. ნუ, ნუ სტირი,
ბედის ვარსკვლავს ვხედავთ რაკი!
კმარა ცრემლი!.. საქმის დროა!
მსხვერპლი გვინდა და ზვარაკი.

ჩვენ გვესმის პოეტის ვაჟკაცური ხმა. ბრძოლისაკენ მომწოდებელი:

რაც ძალადობით წაიღეს,
ვინ დააბრუნებს ნებითა?
ვინ ნახა თავისუფლება
ტანჯვით და მოთმინებითა?!

არ სჯობს, რომ კაცმა გმირულად
ბრძოლაში სული დალიოს,
ვიდრე სხვის ნება-ბრძანებით
მან საწამლავი დალიოს?

აი, რას ამბობს რუსთველი,
სულ-მნათი, ყვავილოვანი:
„სჯობს სიცოცხლესა ნაძრახსა
სიკვდილი სახელოვანი!“

რა იყო საგანი ამ საგმირო სიმღერისა? რა საქმისაკენ უხმობდა გმირებს მისი „დაფი და ნაღარა“?

როგორც მოვიხსენეთ, ორს რასმე უმღეროდა პოეტი: სამშობლოს განთავისუფლებასა და „შრომის ახსნას“.

პოეტი მიმართავს სამშობლოს:

მშვენიერო, შენ გეტრფი,
შენი მონა, ერთგული,
შენთვის სულდგმულს, შენგანვე,
შენთვის მიძგერს ეს გული.

მეგულები ციხეში,
ცხრაკლიტულში მჯდომარე...
შეთვისებას გიპირებს
გაიძვერა მოყვარე!

გაუმაგრდი განსაცდელს,
აიტანე ტყვეობა!
გშვენის ნესტან-დარეჯნის
მაგალითი... მზეობა.

ტარიელი დაგეძებს,
გავარდნილი დღეს ველად;
ავთანდილიც ფრიდონით
მოდის გამოსახსნელად!..

ამავე დროს პოეტი შთაგონებულია „შრომის ახსნის“ საქმით. პოეტი დაგვისახავს თავისუფალ შრომას როგორც უზენაეს იდეალს, როგორც უმაღლესსა და უკეთილშობილესს მოწოდებას განთავისუფლებული ადამიანისა:

გვახსოვდეს, რომ პატიოსანს
ოფლს მოითხოვს სამართალი,
და ტანს გასწმენდს ჩირქიანსა
მხოლოდ მარტო წმინდა წყალი!..

არც სისხლით და არც ცრემლებით
არ იქნება ტანის ბანა!..
შრომაშია მხოლოდ შვება
და ცხოვრების გამოცანა.

პოეტი მიმართავს მუშებს:

მუშებო, თქვენი მარჯვენა
იკურთხოს, ოფლით ნაბანი!
მიწაა თქვენი ლოგინი
და ლაჟვარდი ცა - საბანი!

უდროოდ გცივათ და გცხელათ,
ბევრჯელაც რჩებით მშიერი,
მაგრამ ყველაფერს აიტანს
თქვენი ბუნება ძლიერი!

მიმხვდარი არის ეგ თქვენი
შეუბღალავი გონება,
რომ პირუტყვსავით არ შვენის
მშრომელ კაცს სხვისი მონება!

პოეტი უსახავს მუშებს შრომის განთავისუფლების დიადს მიზანს, იგი აღაგზნებს მშრომელთა გულს იმ დიადი იმედით, რომლის მოლოდინში, პოეტის სიტყვით, „კაცს ვერ ერევა შავ-ბედი“.

ნუ გამოილევთ ამ იმედს,
ეგ იყოს თქვენი საგანი...
მუშებო, თქვენი მარჯვენა
იკურთხოს, ოფლით ნაბანი!..

როდესაც 1881 წელს რუსეთის რევოლუციონერებმა მოჰკლეს ცარისტული რუსეთის - „ხალხთა საპყრობილის“ მთავარი მეციხოვნე ალექსანდრე II, აკაკი ამას პოეტური ჰიმნით შეეგება.

თქვენ ხელში იღებთ 1881 წლის გაზეთს, რომელიც სამგლოვიარო არშიებით არის შემოსალტული ალექსანდრე II-ის მოკვლის გამო, და აქ სრულიად მოულოდნელად, სრულს კონტრასტში ამ ტრაურულ ფურცლებთან, ჰკითხულობთ აკაკის ლექსს, სადაც პოეტი, ქვეყნის ჯალათის მოსპობის გამო, ახალი გაზაფხულის დაწყებას უმღერის:

დღეს მერცხალი შემოფრინდა,
ჭიკჭიკითა გადმომძახა:
„გაზაფხული! გაზაფხული!“
გულს იმედი დამესახა.

მივდექ სარკმელს, გადვიხედე,
არემარე მესხვაფერა,
სასოებამ ფრთა გაშალა,
გულსა მკრა და ამიძგერა!

სუნი მეცა გაზაფხულის,
უცნაური ვიგრძენ ძალი...
ვსთქვი თუ: გულსა რაღად ვიტეხ?
ახლოს არის მომავალი!

პოეტს მას შემდეგ ხანგრძლივ მოუხდა ნამდვილი გაზაფხულის მოლოდინი, მაგრამ განა არსებობდა ისეთი ძალა, რომელსაც შეეძლო ჩაექრო მომავლის იმედით ანთებული პოეტის გული, თუმცაღა ეს გული - აწმყოშ „ჯოჯოხეთის სახნისით“ გადააბრუნა! პოეტი ბოლომდე რჩება გულგაუტეხელ მებრძოლად.

პოეტი მიმართავდა თავის მუზას:

ჩონგურო, ჩემო დიდებავ,
და ძლიერებავ, კალამო!
ზოგჯერ ფინთიხო გულისა,
ზოგჯერ წყლულისა მალამო, -

ნუ გამომილევ ძალ-ღონეს
საბრალოს მუშას მთესველსა,
მებრძოლსა გულგაუტეხელს,
ბნელში იმედით მკვესელსა!

გმირობის ტრუბადური - იგი მღეროდა:

არა, აჰყვავდეს იმედი,
გულს ვერ გამიტეხს ჭაღარა,
გმირებს უძახის, უყივის
ჩემი დაფი და ნაღარა.

მას არ აშინებდა ზამთრის სუსხი:

დე დაზამთრდეს, სუსხმა დაგვკრას,
ქარიშხალმაც გვბეროს ველით, -
ზამთარი ვერ შეგვაშინებს,
თუ გაზაფხულს კი მოველით!“

***

ამ დიდის ხნის მოსალოდებელი გაზაფხულის დასაწყისი პოეტმა დაინახა დიადს მოძრაობაში ცხრაას-ხუთი წლისა.

რა აღფრთოვანებით შეეგება პოეტი ხალხის გამოღვიძებას, რევოლუციის ძლევამოსილ აღმავლობას.

აღსრულდა თითქმის, რასაც ვნატრობდით
ჩვენ ამ ნახევარ საუკუნეში...

ცხრაას-ხუთი წელი, რასაკვირველია, სულ სხვა ხანის დასაწყისი იყო, იგი ხსნიდა სრულებით ახალს ეპოქას, მოძრაობაში მოდიოდა ახალი ძალები, ისახებოდა ახალი იდეები, ახალი მიზნები, იხსნებოდა ახალი გზები.

წარსული საუკუნის სამოციანი წლების მოღვაწისათვის ამ ახალს ცხრაასხუთის წლის მოძრაობაში, ცხადია, ბევრი რამ გაუგებარი უნდა დარჩენილიყო. მაგრამ დაბერებული მებრძოლი პოეტი არ დარჩა ამ ახალი მოძრაობის გარეშე. „ბერი მინდია“ ჩადგა ახალ მებრძოლთა რიგებში, მისი ადგილი იქ იყო, სადაც ახალი ძალებით ქვეყნის ახალი მომავალი იჭედებოდა. პოეტი აღფრთოვანებული მღეროდა:

ჯერ ამ ჩემ თვალს არ უნახავს
მოსავალი ამისთანა,
ოქროს ფერად რომ ბიბინებს
დალოცვილი ოქროს ყანა.

პოეტი იგონებს თავდადებულ მუშაკებს, რომელთაც წარსულში გასტეხეს ახო და თესლი მიმოაბნიეს.

დღეს ის თესლი ამოსულა,
დამწიფებულს ვხედავთ პურსა,
ნამგალს ითხოვს, სხვას არაფერს,
და სხვანაირს სამსახურსა!
მუშა შედის სიხარულით
წმიდა ნამგლის ტრიალითა...

და პოეტი აღფრთოვანებით მიმართავს მომკელ მუშებს:

ვაშა! ვაშა! კეთილ მუშას,
მის მარჯვენას და მის ხელსა!..

მოხუცმა პოეტმა ამ დროს მართლაც პირნათლად აასრულა ის დიადი აღთქმა, რომელიც მან წარსულში დასდო: ჯერ კიდევ მეოთხედი საუკუნით ადრე, მე-19 საუკუნის 80-იან წლებში, პოეტი სწერდა:

მხოლოდ ჩემი გაზაფხული
არ მოსულა ჯერაც კიდე,
გინდ ხმელეთიც აბიბინდეს
და აჰყვავდეს კიდით-კიდე...

სანამ ჩემი მე სურვილი
კუკურშივე მეგულება,
რას მიქვიან გაზაფხული
და ბუნების განახლება!

მაგრამ როცა აკოკრდება,
გაიშლება, აჰყვავდება,
და იმისი სურნელება
არემარეს მოედება, -

მაშინ მხოლოდ! მხოლოდ მაშინ
მეც მომივა გაზაფხული,
და მოგიკვდეთ, თუ სიმღერით
ვერ დავჩაგრო მე ბულბული!

და აი ბებერი ბულბული ამღერდა, ამღერდა სრული ხმით.

ცხრაას-ხუთი წლის რევოლუციას ქართულს პოეზიაში არ ჰყოლია უფრო დიდი მომღერალი, ვიდრე აკაკი წერეთელი.

აქ საკმაოა ჩამოვთვალოთ ის ლექსები, რომელიც პოეტმა ცხრაას-ხუთი წლის მოძრაობას უძღვნა:

„ჩემი რწმენა“, „ხანჯალს“, „გაზაფხული“, „სიმღერა“, „თქვენი ჭირიმე“ („ამ დროს ველოდი, მოვესწარ“), „გაზაფხული“ („მესმის, მესმის“), „გურული ნანინა“, „ყანა“, „ნატვრა“ („ასრულდა“), „რჩევა“, „ძირს“ („ძირს მთავრობა უსამართლო“), „კოჭაობა“, „ინტერნაციონალი“, „ტყვეს“.

ჩვენ აქ აღარ შევჩერდებით ამ ლექსებზე, რადგან მათ, ცხადია, კარგად იცნობს მკითხველი.

ჩვენ აქ დაგვრჩენია მხოლოდ ხაზი გავუსვათ იმ გარემოებას, რომ აკაკი წერეთელი, - თუმცაღა სულ სხვა თაობის კაცი, არას შემთხვევაში არ არის გარედან მოსული ცხრაას-ხუთი წლის რევოლუციასთან, რომელმაც ახალი ეპოქა გახსნა. ბრძოლაში დაბერებული ძველი მებრძოლის ანთებული გული მთელი სავსებით განიცდის რევოლუციის ცეცხლს.

გადავიკითხოთ პოეტის „ჩემი რწმენა“, რომელშიაც პოეტი ასე სრულ-ხმოვანად, ასეთის ვაჟკაცურის ხმით უმღერის რევოლუციის სტიქიურ ძლევამოსილებას.

ჩემი რწმენა

რომ მოდიდდება წყალი-მდინარე
და კალაპოტში ვეღარ ეტევა,
აღელვებული, აქაფებული
კიდეებზედაც გადაენთხევა,

წალეკავს ნაპირს და თან წაიღებს
მოპირდაპირედ რაც დაუხვდება,
სტიქიონურის ძალმოსილობით
კლდეებს ეხლება და ქვებზე ჰხტება,

დაქანებული სიმწრით თავდაღმა
უსწორ-მასწორად იმღვრევა ხშირად
და გველ-ბაყაყიც, თევზებთან ერთად,
გამოჰყავს ხოლმე ძალით ნაპირად, -

ხალხიც ასეა! რომ აღელდება
და თავის ქერქში ვეღარ ეტევა,
ვერ შეაჩერებს, როგორც სტიქიონს,
ვეღარც ვედრება და ვეღარც წყევა!..

წალეკავს ყველას, რაც ცხოვრებისთვის
არ გამოდგება... უქმი ბარგია,
და გადარეცხავს სისხლით მხოლოდ მას,
რაც წარსულიდან აღარ არგია!..

და როდესაც ის კალაპოტშივე
ჩადგება ბოლოს დამშვიდებული,
დაიწმინდება, და იწყებს დენას
სხვა ცხოვრებისთვის განახლებული.

ასე ვფიქრობდი და ამ განზრახვას
მოვესწარი კიდეც... განხორციელდა.

*****

სიყმაწვილიდან მოხუცებამდე
ეს მაწვა გულზე, როგორც რომ ლოდი,
და ხალხის ჩვენში გამოღვიძებას
ერთხელ ოდესმე მეც მოველოდი...

პოეტი ამთავრებს სიტყვებით:

... და, ვით ბულბული დაბერებული,
მეც დროს ვუგალობ ქებათა-ქებასა.

მართალი არის, სისხლი იღვრება,
მაგრამ მოითხოვს ამას ბუნება!
წყალი ხორცსა ჰბანს და სისხლი სულსა,
ამას გვიმოწმებს თვით ქრისტეს ვნება.

თვითო-ოროლა კარგიც იჭრება,
რომ იმარგლება სიმინდის ყანა,
მაგრამ ამიტომ მის გათოხნაზე
ხელს იღებს ხოლმე ქვეყანა განა?.

ხალხი მღელვარებს, ვაშა მის ღელვას!
ერთხელ ის მღვრიაც დაიწმინდება,
როცა ცხოვრება გამარჯვებული
კალაპოტშივე წმიდად ჩადგება.

ასე გრძნობს გული, აღელვებული,
ხალხის მიბაძვით მოუსვენარი!..
ვერ შეაჩერებს ძალით ზამთარი,
როცა გაზაფხულს ეღება კარი...

დასასრულ დაგვრჩენია აღვნიშნოთ, რომ აკაკი წერეთელი იყო პირველი ქართულს პოეზიაში, რომელმაც გადმოიღო ქართულ ენაზე დიადი პროლეტარული ჰიმნი „ინტერნაციონალი“.

II

აკაკი წერეთლის შემოქმედების იდეურ-პოლიტიკური მაგისტრალის გაცნობის შემდეგ, ჩვენ აქ წარმოვადგენთ აკაკის ლიტერატურული მემკვიდრეობის მიმოხილვას.

აკაკი წერეთელმა დიდი ლიტერატურული მემკვიდრეობა დაგვიტოვა მწერლობის თითქმის ყოველ დარგში: ლირიკის ჟანრები; პოლიტიკური ლირიკა, სატირა, პუბლიცისტური ლექსები; პოემები; დრამატურგიული ნაწერები; მხატვრული პროზა; მემუარული ლიტერატურა; ნარკვევი-ფელეტონი; პუბლიცისტიკა, კრიტიკა-ლიტერატურისმცოდნეობა, წერილები ისტორია-ეთნოგრაფიაზე, ხალხურ სიტყვიერებაზე და სხვ.

აკაკის არა-ერთგზის აღუნიშნავს, სიტყვიერად და წერილობითაც, რომ იგი თავის ლიტერატურულ მუშაობაში არ ისახავდა მიზნად ხელოვნებას. პოეტი თავის-თავს. უწინარეს ყოვლისა, სთვლიდა „გარემოების საყვირად“, მას თავის პირდაპირ საქმედ და მოვალეობად მიაჩნდა პასუხი გაეცა იმ საჭირბოროტო საკითხებზე, რომელსაც ყოველდღიური ცხოვრება აყენებდა; პოეტი თავმდაბლურად აღნიშნავდა, რომ თუ ზოგი რამ გამოუვიდა მას ხელიდან ღირსი ხელოვნების სახელისა, ეს მოხდა თავისთავად, მისდა უნებურად.

პოეტის ეს განცხადება მნიშვნელოვანია, რამდენადაც იგი გვისურათებს მისი მუშაობის გარემოს.

აკაკი მართლაც ჩაყენებული იყო პუბლიცისტის მუშაობის პირობებში. ეს გამოწვეული იყო იმ საერთო ვითარებით, რომელშიაც იმყოფებოდა ქარ- თული მწერლობა მე-19 საუკუნის მეორე ნახევარში.

აკაკი, დიდი პოეტი-მოქალაქე, იყო ფხიზელი მეთვალყურე საზოგადოებრივი ცხოვრების მაჯისცემისა. აკაკი, ეს ხალასი უბრწყინვალესი ლირიკოსი, თავის დიდს პოეტურ ტალანტს ძალიან ხშირად იყენებდა, როგორც პუბლიცისტი და არა როგორც მხატვარი. პუბლიცისტური ხასიათის ლექსებს, რომლებშიაც პოეტი გვევლინება როგორც „გარემოების საყვირი“ ყოველდღიური ზოგჯერ წვრილმანი საჭირბოროტო საკითხებისა, - აკაკის პოეტურ მემკვიდრეობაში საკმაოდ დიდი ადგილი უჭირავს.

თავის წმინდა მხატვრულ ნაწერებშიაც აკაკი ზოგჯერ მეტ ყურადღებას აქცევს პოლიტიკური ტენდენციის პირველ პლანზე წამოწევას და წმინდა პუბლიცისტიკის ხაზებში გაშლას, ვიდრე ნაწარმოების მხატვრულ სრულყოფას.

მაგრამ აკაკი მაინც რჩება შეუდარებელ აკაკიდ. აკაკის შემოქმედება ერთ-ერთი უდიდესი მოვლენაა მე-19 საუკუნის ქართულ მხატვრულ ლიტერატურაში. აკაკი არის ბუნებრივი დიდი სტიქიური მხატვრული ტალანტი და მთელ რიგ ნაწერებში აკაკის ეს დიდი ტალანტი თავს იჩენს მთელი თავისი შეუდარებელი ბრწყინვალებით.

აკაკის პოეზია

ისტორიული პოემები. პოემა „გამზრდელი“. აკაკის ლირიკა.

აკაკის ლიტერატურული მემკვიდრეობიდან პირველ რიგში მის პოეზიაზე შევჩერდებით.

თავდაპირველად საუბარი გვექნება აკაკის პოეზიის დიდი მხატვრული ტილოების შესახებ.

***

აკაკის პოეზიაში ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ციკლს შეადგენს ისტორიული პოემები:

ბაგრატ დიდი (1875 წ.)
თორნიკე ერისთავი (1884 წ.)
კიკოლას ნაამბობი (1889 წ.)
ნათელა (1900 წ.)
ასი წლის ამბავი (1901-1905 წ.)
გორგასლანი (1912) და სხვანი.

აკაკი წერეთელმა ისტორიული თემატიკა გამოიყენა, როგორც მძლავრი იარაღი ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის იდეის საპროპაგანდოდ. აკაკის ისტორიული პოემები განათებულია კეთილშობილი პატრიოტიზმის მაღალი გრძნობით. აქ არის არა მხოლოდ წარსულის რომანტიკა. პოეტი უნერგავს მკითხველებს დამონებული სამშობლო ქვეყნის აღდგენის იმედს. ქართველი ხალხის დიადი გმირული თავგადასავალი წარსულში პოეტს ესახება როგორც საწინდარი სამშობლოს მომავალი აღორძინებისა.

იდეური მიზანდასახულობა აკაკის ისტორიული პოემებისა შესაძლოა შევაჯამოთ „თორნიკე ერისთავის“ პროლოგის სიტყვებით. ამ პროლოგში მოცემულია ლეიტ-მოტივი აკაკის ისტორიული პოემების მთელი ციკლისა:

ვინ დასთვალოს ზღვაში ქვიშა
და ან ცაში ვარსკვლავები?
ვინ შეამკოს ღირსეულად
ქართველ გმირთა მხარ-მკლავები?
ვინ მოგვითხრას მათი საქმე -
უთვალავი, საგმირონი,
და ან მათზე გადმოსული
მადლი ღვთისა და მირონი?
ნაშთი ძველი დიდებისა
არ გამქრალა ჯერაც ყველა...
დღესაც მისის შარავანდით
ნიშანს გვაძლევს ცისარტყელა!..
„შვიდ სამთავროს“ მოგვაგონებს
მოელვარე ის შვიდ-ფერი
და გვიმღერებს: „არ მომკვდარა,
გაიღვიძებს ისევ ერი!“

ამ იმედით ფრთაშესხმული
ჩვენი გული სიამით სძგერს,
და ოცნებაც ლაჟვარდ ფერად
წარმოგვიდგენს ქართლისა ერს:
წარსულ-ნერგზედ ახალ-ნერგის
ველოდებით შეხორცებას!
მით ვიქარვებთ აწმყო ნაღველს
და ვეძლევით აღტაცებას.

საქართველო - „ხე ცხოვრებისა“ - არ გამხმარა, იგი ნედლია, მის ფესვებს ასაზრდოებს უკვდავების წყარო, და „ხე ცხოვრებისა“ იყრის ახალ ნერგს. პოეტი, როგორც მებაღე, უვლის მას და ელოდება „წარსულ-ნერგზე ახალ-ნერგის“ შეხორცებას.

***

აკაკის ისტორიულ პოემებს, როგორც მოვიხსენეთ, დიდი მნიშვნელობა ჰქონდათ ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის იდეის პროპაგანდისათვის.

რაც შეეხება ისტორიულ პოემებს, როგორც წმინდა მხატვრულ ნაწარმოებთ, ისინი არაა ერთნაირი ღირსებისა.

აკაკის პირველი ისტორიული პოემა „ბაგრატ დიდი“ აღბეჭდილია ერთგვარი სქემატიურობით. სქემატიურობის ელემენტებს შეიცავს აგრეთვე მეორე ცნობილი პოემა „ნათელა“, თუმცა იგი დაწერილია აკაკის ჩვეულებრივი ნათელი ლექსით. ერთი ადგილი ამ პოემისა „ნათელას სიმღერა“ („ჩონგურს სიმები გავუბი...“) გადავიდა ხალხში, ხალხურ სიმღერად იქცა.

დიდ მხატვრულ სიმაღლეზე სდგას აკაკის ისტორიული პოემა „კიკოლას ნაამბობი“, ეს აკაკისეული „კაკო ყაჩაღი“.

ამ პოემაში გაცოცხლებულია ეპოქა ძველი საქართველოს დამოუკიდებელი არსებობის დასრულებისა (მე-18 საუკუნის ბოლო - მე-19 საუკუნის დასაწყისი).

პოემაში მკვეთრად არის მოხაზული სახე ქვეყნის მოღალატის ზურაბ წერეთლისა, ცბიერი კარისკაცის და ამავე დროს ზვიადი გულქვა ბატონისა. გლეხობის წრიდან გამოსული კიკოლა განასახიერებს მშრომელი ხალხის გმირულ სულისკვეთებას ქვეყნის განსაცდელის ხანაში. კიკოლა, აღა-მაჰმად-ხანის შემოსევისა და ტფილისის დაღუპვის მომსწრე, არ ემორჩილება მოღალატე ბატონის ბრძანებას, არ უშინდება მის მუქარას, და თავის მოძმეებთან ერთად სისხლსა ღვრის ქვეყნისათვის. შემდეგ, როდესაც გამარჯვებული მოღალატე ბატონი შურს იძიებს ურჩი ყმის - კიკოლას ოჯახზე, კიკოლა - სიმწრით გულანთებული როგორც ოჯახის დაღუპვით, ისე სამშობლო ქვეყნის უკუღმა დატრიალებული ბედით, ტყვიით უმასპინძლდება სამშობლოს ღალატში გარეულს ზვიად მებატონეს.

„კიკოლას ნაამბობი“ აღბეჭდილია პოეტური თხრობის კეთილშობილი უბრალოებით. რეალისტურ ფერებში, მხატვრული სიმართლით აღბეჭდილს სახეებში, აქ გაცოცხლებულია მთელი ეპოქა.

***

აკაკის ისტორიულ პოემებში - ცენტრალური ადგილი უჭირავს პოემას „თორნიკე ერისთავი“. ეს პოემა უცილობელად უნდა მიეკუთვნოს მე-19 საუკუნის ქართული პოეზიის უმნიშვნელოვანეს ნაწარმოებთა რიცხვს.

პოეტს გადავყევართ სამშობლო ქვეყნის შორეულს წარსულში. ხანა, რომელსაც წარმოგვიდგენს პოეტი, მეათე საუკუნის მეორე ნახევარი, არის ის ღირსსახსოვარი ეპოქა ქართველი ხალხის ისტორიისა, როდესაც სწარმოებს საქართველოს პოლიტიკური გაერთიანება, და რის შემდეგაც იწყება მძლავრი აღმავლობა საქართველოს სახელმწიფოებრივობისა.

ცენტრალური იდეა პოემისა - ეს არის იგივე მუდმივი, დომინანტური იდეა აკაკის მთელი შემოქმედებისა, - „წარსულ-ნერგზე ახალ-ნერგის შეხორცება“, რისი სამსახურიც თავს იდვა ქართული პოეზიის ამ დიდმა მებაღემ. აკაკი უმღერის გმირად შობილს, მაგრამ ისტორიული ბედის უკუღმართობის გამო მონობის ჯაჭვით შეკრულს ერს:

მოვა დრო და თავს აიშვებს,
იმ ჯაჭვს გასწყვეტს გმირთა-გმირი,
სიხარულად შეეცვლება
ამდენი ხნის გასაჭირი.

„თორნიკე ერისთავში“ აკაკი წერეთელი წარმოგვიდგება თავისი დიდი პოეტური ტალანტის ბრწყინვალე გამონათებით.

მართალია, პოემის ყველა ნაწილები არაა მოცემული თანაბარი მხატვრულის დამთავრებით. პოემის პირველი ორი კარი - შედარებით მკრთალია. მაგრამ მოთხრობის მანძილზე პოეტის ხმა თითქო მტკიცდებაო თანდათან, და პოემის მეორე ნაწილში იგი იმღერის სრულის პოეტურის ხმით.

წარუშლელ შთაბეჭდილებას სტოვებს მესამე კარი პოემისა. რა სიმდიდრე ფერებისა, გამოყენებული უცთომელის არტისტიული შეზომილობით, რა ძალოვანება მხატვრული სიტყვისა, ჭეშმარიტი დრამატიზმი, რომლისაგან აცილებულია რაიმე ყალბი ნოტა, მკვეთრად მოხაზული სახეები და სურათები. ხოლო ამასთან შეხამებით სრულყოფილი პოეტური ფორმა, აკაკის სრულხმოვანი ლექსი, ლექსი ნათელი და მართალის ხმით მჟღერი, მოკლებული რაიმე ზედმეტს ორნამენტაციას და პოეტურ „ფალცეტს“, ლექსი - თქმული ბუნებრივი, გულის ხმით.

ბატალური სცენები ამ მესამე კარში - ნამდვილი შედევრია. როგორის თანდათანობით და მხატვრულის შეზომილობით იზრდება, იშლება და ფართოვდება დრამატიული მღელვარება; ჯერ თორნიკეს მიერ ომის განრიგება; შემდეგ, ბუნების გამოღვიძებასთან ერთად, სიცოცხლის პირველ ფეთქასთან ერთად, პირველი ძახილი მომავალი ომისა, განთიადზე დაკრული საჰარი, საყვირთა ახმაურება, ისართა პირველი გადაშხუილება; მას შემდეგ ბრძოლის თანდათანი გაშლა, ცალკეული ეპიზოდები და სცენები, ორბელიძისა და აფრანიკის მარტომბრძოლობა, და ბოლოს „შენივთება“ ბრძოლისა (- როგორც ძველ-ქართულად იტყოდნენ) და ომში გასული თეთრწვერა და თეთრთმიანი ბებერი გმირი თორნიკე, ბერ-კვიცზე მჯდომარე...

და, დასასრულ, ბრძოლის ფიწალი, რომელიც ჰკრავს ამ მესამე კარს, სურათი გადახდილი ომისა, სისხლის კალო, რომელსაც დასცქერის მთვარე მოზარე ქალის მსგავსად - ფერმიხდილის ნათელით, - ბრძოლის ველი, ავსილი დახოცილი გმირებით...

პოემის უკანასკნელი, მეოთხე კარი, სულ სხვა ასპექტში გაშლილი, აგრეთვე მოცემულია პოეზიის მაღალ რეგისტრში. ამ მეოთხე კარში არის ნამღერი აკაკის დიადი ჰიმნი ამირანის შესახებ. რომელსაც პოეტი წარმოგვიდგენს საქართველოს სიმბოლოდ.

აღსანიშნავია, რომ აკაკი პირველი იყო, რომელმაც ახლად გააცოცხლა ქართულ პოეზიაში ეს უდიადესი სახე ძველ-ქართული მითოსისა - ამირანი.

პრომეთე-ამირანი - მსოფლიო დიაპაზონის თემაა, და აკაკის ამ პირველი ჰიმნის შემდეგ ეს უნივერსალური თემა ჯერ კიდევ მოელის სრულყოფილს დამუშავებას ქართულ პოეზიაში, იმ ხალხის ენაზე, რომელმაც შეჰქმნა ეს უდიადესი მითოსი კაცობრიობისა.

პოემას ამთავრებს - ცაში ატყორცნილი გუმბათის მსგავსად - პოეტური აპოთეოზი. ისახება ცისარტყელა - მომასწავებელი ერის უკვდავებისა და „წარსულ-ნერგზე - ახალ-ნერგის შეხორცებისა“.

***

გარდა ისტორიული პოემებისა აკაკის აქვს მთელი რიგი ლექსები, შთაგონებული საქართველოს ისტორიული წარსულით. ზოგან ისტორია აღებულია როგორც საერთო ფონი, რომლის ქარგაზე პოეტი ჰქმნის პოლიტიკურის სიმახვილით აღბეჭდილ ლექსებს. სხვა ლექსებში კიდევ ცენტრში დაყენებულია საქართველოს ისტორიულ მოღვაწეთა ღირსსახსოვარი სახეები, როგორც მაგალითად ლექსში, რომელიც მიძღვნილია ძველი საქართველოს ჭირნახული გმირი ბებერი ირაკლის ხსოვნისადმი („ირაკლის საფლავზედ“).

ცალკეა აღსანიშნავი მთელი წყება ბრწყინვალე ლექსებისა, მიძღვნილი თამარისა და რუსთაველისადმი: „რამ გამოიწვია ვეფხის-ტყაოსანი“, „სიზმარი“, „ლეგენდური“, „ხალხური“ და სხვ. აქაც ჩვენ გვაქვს არა უბრალო განყენებული რომანტიკა წარსულისა, არამედ იმედის ხმა, მოწვდენილი წარსულიდან აწმყოში.

ქვეყანამ ეთერს მშვენებით
თამარი ამჯობინაო,
მიუვალ ადგილს, კლდის წვერზე
მას დაუნიშნა ბინაო!

სანთლად დაუნთო ვარსკვლავი,
ცა საბნად დაახურაო,
შვიდასი წელი შორიდან
იმედით უთვალყურაო...

აღმოსავლეთით გამოჩნდება აღთქმის ვარსკვლავი:

მზეს ედრებოდა სიცხოვლით,
სინაზით სავსე მთვარესო,
უცნაურ სხივებს აფენდა
ოთხკუთხივ ყოველ მხარესო.

მივიდა და იქ გაჩერდა
სადაც ამბობენ თამარსო,
ძველ საყდარს დაჰქათქათებდა,
სხივებს აფენდა მას გარსო.

წამოდგა მზეთუნახავი,
სთქვა: „დიდხანს მძინებიაო!
სანამდი ვიყავ მღვიძარი,
არავის მშინებიაო...

მაგრამ ღალატმა ბოლოს დროს
პირბადე დაიფარაო:
მტერი მომადგა მოყვრულად
და ბანგი შემაპარაო.

დღეიდან მმართებს ფხიზლობა,
მეყო ამდენი ძილიო!..“

***

პოემა „გამზრდელი“.

აკაკის პოემებიდან არა-ისტორიულ თემატიკაზე პირველ რიგში უნდა მოვიხსენოთ - აკაკის პოეტური შედევრი - პოემა „გამზრდელი“.

არაა ინტერესს მოკლებული აღვნიშნოთ, რომ თვით აკაკი თავის პოეტურ მემკვიდრეობაში ყველაზე მაღლა „გამზრდელს“ აყენებდა. დამსწრე პირები მოწმობენ, რომ მომაკვდავმა პოეტმა მოითხოვა წაეკითხათ მისთვის „გამზრდელი“. პოეტი ჩაფიქრებული უსმენდა პოემას; ხოლო უკანასკნელი სცენის წაკითხვის დროს, როდესაც გამზრდელი გულში მიიჭედავს ტყვიას - თავისი გაზრდილის სიმდაბლისა და დაცემის მხილველი, პოეტს ცრემლები მოერია...

ლიტერატურული კრიტიკა „გამზრდელის“ შეფასებაში უნდა დაეთანხმოს პოეტის შინაგან გრძნობას.

პოემა „გამზრდელი“ მართლაც მაღალი რეგისტრის მხატვრული ნაწარმოებია. იგი ნამდვილი სამკაულია აკაკის პოეზიისა, უზადო, წმინდა ბრწყინვალების გამომცემი ძვირფასი თვალი.

მოქმედება პოემისა „გამზრდელი“ იშლება კავკასიონის მთების ფონზე. და ჩვენ აქ თითქო ვსუნთქავთ კავკასიონის მთების წმინდა გამჭვირვალე ჰაერით.

პოემის მოქმედი გმირებია კავკასიის მთიელები, მთის შვილნი, „რთულ ცხოვრების უარმყოფნი“. პატრიარქალური ცხოვრების ფონზე პოეტმა გადაგვიშალა ადამიანთა დიდი დრამა.

მარტივი ფონი, რომელიც მისცა პოეტმა თავის თხრობას, განათების ერთგვარს კონტრასტს იძლევა და მით უფრო მეტის სიმკვეთრით წარმოაჩენს იმ დიდ დრამას, ადამიანის დიდ გრძნობათა იმ ღელვას, რომელიც ირხევა პოემის სტროფებში.

პოემა „გამზრდელი“ ნამდვილი შედევრია პოეზიისა - ნათელი არქიტექტონიკით, მხატვრული ოსტატობის გენიალურად შეზომილ სისადავით, უცთომელად შეხამებული და იდეალურის ეკონომიით გამოყენებული ფერებით.

მე ცოტა მეგულება პოეტური ნაწარმოები, სადაც ერთს სურათში, სულ რამდენიმე ასეული სტრიქონის მანძილზე, თითქოს რამდენიმე ხაზმოსმით, მაგრამ ასეთის მხატვრული სრულყოფით და ასე სრულხმოვანად გაშლილი იყოს ადამიანის ბუნება, ადამიანის საქმე, ადამიანის მარადიული გრძნობანი, სიყვარული, მეგობრობა, ტრაგიული შერხევა ადამიანის სულისა, ღალატი, სიბრძნე.

ფერები აქ სცვლიან ერთი-მეორეს ისეთივე ბუნებრივობით. როგორც თითონ ბუნებაში.

ჯერ სინათლეა. მერცხლის ბუდეს - მთიელი აფხაზის ბინას - დაჰქათქათებს მზე და მთვარე. მაგრამ უეცრად ეს მერცხლის ბუდე გარს შემოიხვევს ელვა-ჭექას.

პოეტის ერთი მაგიური ხელშეხება, და თითქოს უეცრად, ულოდნელად, ჩვენს წინაშე ცოცხლდებიან სამუდამოდ დაუვიწყარი სახეები:

აფხაზი, რომლის კეთილშობილი გული, გაშლილი სიყვარულისა და მეგობრობისათვის, დაყენებულია უმძაფრესი ტრაგიული განსაცდელის წინაშე. მაგრამ ეს ქარტეხილისებური შერხევა ადამიანის სულისა, კიდევ მეტის სიმკვეთრით, ელვისებური განათებით წარმოაჩენს გმირის სულიერს სიდიადეს. წვეთ-წვეთად იცლება აფხაზის გული განუკურნებელი ჭრილობისაგან, მაგრამ იგი მაინც ჰპოულობს ძალას განჰკურნოს თავისი ნაზი მეგობრის შეურაცხყოფილი სიყვარული; და ამავე დროს ჭეშმარიტი სულიერი სიდიადით, ნამდვილი გმირის პირქუში თავდაჭერითა და სულგრძელებით - ქვე დაანარცხოს ღალატი და სიმდაბლე.

აფხაზის გვერდით - სათუთი ნაზიბროლა, ეს ნაზი და უმანკო ყვავილი სიყვარულისა, ჯერ სიხარულით გაშლილი მზის სხივებში, შემდეგ დასეტყვილი, მოტეხილი ღეროზე, თავდახრილი მწუხარების სიმძიმის ქვეშ.

ამათთან საფარ, უარმყოფელი კაცობისა, გამტეხელი მეგობრობის აღთქმისა, ძმობისა, დობისა, ყოველივესი, რაც წმიდაა ადამიანისათვის, - ბოლოს დალახვრული თავისი ადრინდელი - მისგან გაწირული მეგობრის გმირული სულგრძელების ხილვით, გატეხილი თავისი უმდაბლესი შეცოდების სიმძიმით.

ხოლო პოემის ფინალში ჩვენ წარმოგვიდგება მონუმენტალური ფიგურა თვით გამზრდელისა, ბრძენისა და თვალუხვავად მსჯელი მსაჯულისა, რომლის გულში მისივე ხელით მიჭედილი ცხელი ტყვია ამთავრებს ამ დიდს ადამიანურს დრამას.

პოემის პერსონაჟები დასახულია უცდომელი ხელოვნებით. ერთგვარი მოჩვენებითი სიმარტივე წერისა ურთულეს პოეტურ ეფექტს განასახიერებს. პოეზიაში - სუბუქი ეს არ არის ზერელე. პოემაში „გამზრდელი“, აქსესუარებით გადატვირთული წერის ნაცვლად, ჩვენ გვაქვს სუფთა ხაზებით გაყვანილი გამჭვირვალე მაგისტრალი პოემისა. ხოლო ამ ნათელ ფონზე სახეები გამოყვანილია სუფთა კალმის მოსმით; დრამატიული კოლიზიები გაშლილია ნათლად და ბუნებრივად; დახატული სახეები აღბეჭდილია სიმართლით. მას ხოლო ყოველსავე ამასთან - პოემაში „გამზრდელი“ ჟღერს აკაკის მაგიური ლექსი, ნათელი და მოთინათინე, გამჭვირვალე - როგორც წყარო იმ მთებისა, რომელსაც იგი უმღერის; ლექსი - მარტივის წყობით და რთულის რიტმით, რომლის ჰარმონიულ რხევაში თითქოს გვესმის კავკასიონის მთები- დან მორხეული სიოს სუნთქვა და ტყეების შრიალი.

***

პოემა „ნაცარქექია“.

აკაკის ორი მთავარი პოეტური ნაწარმოების - „გამზრდელისა“ და „თორნიკე ერისთავის“ შემდეგ, უნდა დავასახელოთ აკაკის მესამე პოეტური თხზუ ლება განსხვავებული ჟანრისა - პოემა „ნაცარქექია“.

აქ ჩვენ ვეცნობით აკაკის პოეტური ტალანტის ახალ მხარეს. ლირიული დრამატიზმი „გამზრდელისა“ და „თორნიკე ერისთავისა“ პოემაში „ნაცარქექია“ იცვლება აკაკის თავისებური რბილი და სხივოსანი ჰუმორით, რომლითაც ამ პოემაში შეზავებულია პოლიტიკური სატირა.

მეორე თავისებური მხარე პოემისა „ნაცარქექია“ ის არის, რომ იგი აგებულია ფოლკლორულ ქარგაზე.

აკაკის მახვილმა პოეტურმა თვალმა შენიშნა ქართულ ხალხურ ფოლკლორში ეს შესანიშნავი ნიღაბი „ნაცარქექია“, და პირველმა შემოიტანა ეს კოლორიტული მხატვრული სახე ქართულს მწერლობაში, გამოიყენა-რა იგი პოლიტიკურის სიმახვილით აღბეჭდილს პოემაში.

პოემას „ნაცარქექია“ აკავშირებს ფოლკლორთან როგორც თვით ნიღაბი „ნაცარქექიასი“, ისე პოეტური თხრობის სხვა აქსესუარები. პოეტი დიდის ოსტატობით იყენებს ფოლკლორიდან აღებულს მხატვრულ მოტივებს, და გაატარებს-რა მას თავის პოეტურ პრიზმაში, ახალ პოეტურ სიცოცხლეს ანიჭებს ფოლკლორულ სახეებს, ფოლკლორულს პოეტურ ინვენტარს.

***

აკაკის ლირიკა.

აკაკის მრავალგვარსა და მრავალსახოვანს ლიტერატურულ მემკვიდრეობაში ცენტრალური ადგილი უჭირავს ლირიკას.

ჩვენ აქ შევდივართ აკაკის პოეზიის ძირითად სამყაროში. აკაკი უწინარეს ყოვლისა არის პოეტი ლირიკოსი.

მე-19 საუკუნეში ორი ლირიული გენია ამშვენებს ქართულ პოეზიას: ნიკოლოზ ბარათაშვილისა და აკაკი წერეთლისა.

სხვადასხვა იყო მათი ეპოქა. ამას გარდა სხვადასხვანაირია თვით ბუნება მათი პოეტური გენიისა.

როდესაც ყრმა-პოეტმა ნიკოლოზ ბარათაშვილმა თავისი „მერანი“ მიანდო გიჟურ სრბოლას, ბედის ვარსკვლავი მისი სამშობლო ქვეყნისა ბურუსში იყო გახვეული.

ხოლო აკაკი უკვე ამჩნევდა ბედის ვარსკვლავის შორეულ მონათებას:

ჰე, მგოსანო, აღმოსავლეთს
შეხედე და ნუ იტეხ გულს:
იქ შენიშნავ ჩვენის ბედის
ვარსკვლავს ოდნავ გამოხატულს.

მსგავსად მოგვთა ეც თაყვანი
იმ ნიშანსა წინამორბედს,
და შენც ოქრო-გუნდრუკ-მურად
თავი უძღვენ იმ ჩვენს „იმედს“.

შენ, თუ გინდა, მის აღდგომას
ვერ მოესწრო აწ ვეროდეს,
ეს იცოდე, რომ ხელიდან
გაუსხლტება ის ეროდეს.

ნუ, პოეტო! ნუ, ნუ სტირი,
ბედის ვარსკვლავს ვხედავთ რაკი!
კმარა გლოვა! საქმის დროა!
მსხვერპლი გვინდა და ზვარაკი!

ამრიგად, ნიკოლოზ ბარათაშვილისა და აკაკი წერეთლის პოეზიას, ცხადია, თავის ბეჭედს ასვამს ორი სხვადასხვა ხანა ქართველი ხალხის საზოგადოებრივი ცხოვრებისა.

ხოლო ამის გარეშე, როგორც მოვიხსენეთ, სრულებით სხვადასხვაა თვით პოეტური ბუნება ამ ორი მგოსნისა. აქ გვაქვს ორი სხვადასხვა პოეტური ხმა, ორივე აღბეჭდილი ნამდვილის ბრწყინვალებით.

ჩვენ იქნებ უფრო ახლო ვიგრძნობთ ამ ორი პოეტური გენიის თავისებურ ელფერს, თუ მათ შევადარებდით ვეფხის-ტყაოსნის ორს სხვადასხვაგვარად გამონათებულს სახეს, - ტარიელისა და ავთანდილისას.

ბარათაშვილი - თავისი ზღვა გულით, პოეტური გენიის ტრაგიულის ელვარებით, - გვაგონებს ვეფხის ტყავით შემოსილ გმირს, შავ მერანზე მსხდომარე ტარიელს.

ხოლო აკაკი მოგვაგონებს მეორე გმირს, თეთრ-ტაიჭოსანს ნათელს ავთანდილს, - თავისი პოეტური გენიის ნათელი აპოლონური ბუნებით,

აკაკის, მის საუკეთესო ლირიულ ლექსებში, აქვს უზადო მოთინათინე ლირიული ხმა.

ვის უმღერია საქართველოზე ისე, როგორც აკაკის. ქართული პოეზიის ამ ორფეოსს:

ცა-ფირუზ, ხმელეთ-ზურმუხტო,
ჩემო სამშობლო მხარეო,
სნეული დავბრუნებულვარ,
მკურნალად შემეყარეო!

ვერ ავიტანე ობლობა,
სისხლის ცრემლები ვღვარეო;
წამძლია სულმა და გულმა,
შენს ნახვას დავეჩქარეო.

წინ მომეგებენ ღიმილით
შენი მზე, შენი მთვარეო,
გუნდი და გუნდი ვარსკვლავი,
მოკაშკაშ-მოელვარეო.

გულში იფეთქა სიამემ,
სევდები უკუვყარეო,
ია და ვარდი დამჭკნარი
ხელახლა გამიხარეო!..

ცა-ფირუზ, ხმელეთ-ზურმუხტო,
სულის ჩამდგმელო მხარეო,
შენი ვარ, შენთვის მოვკვდები,
შენზედვე მგლოვიარეო!..

ნურც მკვდარს გამწირავ, ნურც ცოცხალს,
ზე კალთა დამაფარეო...
და, რომ მოვკვდები, გახსოვდეს,
ანდერძი დავიბარეო:

დედა-შვილობამ, ბევრს არ გთხოვ:
შენს მიწას მიმაბარეო,
ცა-ფირუზ, ხმელეთ-ზურმუხტო,
ჩემო სამშობლო მხარეო!

ან-და, როდესაც ვკითხულობთ აკაკის „ყანა“-ს („მუშური“), მისი რიტმის, ტალღისებურს რხევაში, თვით სახეებისა და სიტყვების მიმოქცევაში, თვით რითმების წყობაშიაც, რომელიც მაგიურად ჟღერს ერთ მელოდიურ ხმაზე, განა აქ არ ისმის ტალღისებურად მობიბინე ყანის ნელი შრიალი:

ყანაო, მუშის სამოთხევ.
გლეხის დიდებავ, ყანაო!
ცისკრის სხივებმა შეგმოსეს
და ნამმა გადაგბანაო;
დილის ნიავმა დაგქროლა,
ალერსით გითხრა ნანაო;
ჟუჟუნა წვიმამ ზედ დაგკრა,
ზურმუხტად აგამწვანაო.
ყანაო, გულ-ხელგაშლილო,
ქვეყნის მოკეთევ, ყანაო!
მოყვრულად შემოგსევივართ,
მტრულად გიმეტებთ განაო?
გავმარგლავთ ბალახ-ბულახსა,
გაგთოხნით ყოველგანაო!..
ყანაო, დაუზარებო,
უხვად მომცემო, ყანაო...
ზედ უფლის თვალი დაგყურებს,
შენი ბარაქა ბრძანაო;
აგშორდეს გვალვა და სეტყვა,
მოსავლის გამოცანაო...
ყანაო, ოქრო-ზურმუხტო,
ყანაო, ჩვენო ყანაო!
მაღალმა ღმერთმა აკურთხოს
სხვაც ბევრი შენისთანაო!

***

აკაკის ლირიკა მრავალხმოვანია, აკაკის ლირას მრავალი სიმები აქვს. ფილოსოფიური ლირიკის დარგში აკაკი ჰქმნის ისეთს შედევრს, როგორიც არის „სულიკო“, ეს ნამდვილი ობოლი მარგალიტი ქართული პოეზიისა, რომელიც აღბეჭდილია ბუნებას ღრმა გრძნობით, რომელშიაც ისმის ბუნების გულის ფეთქა, ადამიანის სიყვარული მიმოფრქვეულია - ვარდის სურნელებაში, ვარსკვლავის სხივებში, ბულბულის გალობაში.

აკაკი არის ავტორი უნაზესი ლირიული ლექსებისა. მის „იავნანაში“ ამღერებულია ის გრძნეული ხმა, დედის ტკბილ სიმღერაში რომ ირხევა.

ხოლო ასეთი უნაზესი ლირიული ლექსების გვერდით აკაკი არის მგოსანი „ხანჯალი“-სა, მგოსანი რისხვითა და ზავთით აფეთქებული ლექსებისა, რომელშიაც სიტყვა ელვარებს, როგორც ქარქაშიდან ამოწვდილი მახვილი.

ან-და როგორის ჰაეროვანი სუფთა ხმით, ეოლოსის ქნარის მსგავსად, უპასუხებს აკაკი ქართული ფოლკლორიდან მოწვდენილ ხმას, და უბრუნებს ამ ხმას, გამდიდრებულს ახალი ფერადოვნებით.

ალვის ხე აყვავებულა,
აშვენებს არემარესა,
გარს იხვევს ქვეყნის შვენებას,
თავს ივლებს მზეს და მთვარესა!..

.....

ალვის ხეს ალი მოედვა,
მაგრამ ხე ჰყვავა, არ ხმება,
რა უცნაური ცეცხლია,
რომ ნამდვილს არ ეთანხმება...

ან-და გადავიკითხოთ „ურიული მოთქმითი ტირილი საქართველოში“, აკაკის პოეზიის ეს მეტად თავისებური პოეტური შედევრი. იგი მოცემულია უცთომელის არტისტიულობით შეზომილს მხატვრულ პლანში. აქ ჩვენ გვაქვს ეგზოტიური კოლორიტით აღბეჭდილი ჟანრული სურათი. ხოლო ამ ეგზოტიურ ფონზე - მოგვესმის უმძაფრესი პოეტური მღელვარებით გამსჭვალული იერემიადა დაკარგულ ტკბილ მამულზე, მოგვესმის ჭმუნვით აღვსილი ხმა ელეგიური ქნარისა. ამ მარტივსა და მონოტონურ ხმაში, ამ ხალხურს შეუფერადებელს მოთქმაში, იგრძნობა მთელი ტრაგიზმი ებრაელთა ხალხის ბედისა, იგრძნობა უძირო სევდა ებრაული დიასპორასი. ჩვენ ვიმსჭვალებით თანაგრძნობითა და პატივისცემით ამ დიდი ერისადმი, რომელმაც დაჰკარგა კერა, დაბეჩავდა მონობაში, მაგრამ მაინც არ გაინელა სიყვარული დაკარგული ტკბილი სამშობლოსი, საუკუნეთა მანძილზე თავისი გულით ატარებდა ამ დაკარგულ სამშობლოს...

სრულხმოვანია აკაკის ლირა. უმძაფრესი დრამატიული მღელვარება; ამის გვერდით უნაზესი დარბილება ლირიული ხმისა; ხოლო ამის გვერდით საგმირო სიმღერის ხმა და მონუმენტალურ ხაზებში გამოკვეთა პოეტური სახისა. გადაიკითხეთ აკაკის „მურზაყან შავ-სევდიანი“ („სვანური სიმღერა“), გამოკვეთილი მკაცრ ხაზებში, ბრინჯაოს ქანდაკების მსგავსად.

მურზაყან, მთის შვილი, გმირი, დიდი გმირის ამირანის შთამომავლობისა, თავისუფალი მთებიდან - ბარში ჩამოსული, ღალატით მოიკვლის.

*****

დაიგვიანა მურზაყან. ცნობა მოვიდა ოდისო:
მურზაყან ბარში დავტოვეთ, მანდ მთებში აღარ მოდისო,
სახლი აიგო მიწისა, სახურავი აქვს ლოდისო...

აკაკის ლირიულ გენიას ახასიათებს პოეტური ხმის მრავალსახეობა და ამავე დროს მხატვრული სინათლე.

აკაკის ლექსი მელოდიურია და ამავე დროს პლასტიური. რამდენი სიმჭვირვალეა და სინათლე დახატულ სახეებში:

ის გაზაფხულის იაა,
გარს ეხვევიან ვარდები,
შენ - შემოდგომის ფოთოლი,
სიო გკრავს, ჩამოვარდები!..
..................(მოხუცი და ახალგაზრდა).

***

აკაკის ლირიკულ მემკვიდრეობაში მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავს კერძოდ სიყვარულის ლირიკას. დაწყებული მისი პირველი ლექსით „საიდუმლო ბარათი“, რომელიც გამთბარია პირველი სიყვარულის სინაზით, პოეტმა არაერთხელ აამღერა თავისი ქნარი სიყვარულის ჰანგით.

მაგრამ აკაკის პოეზიის მთავარი საგანი მაინც სხვა იყო. აღსანიშნავია ერთი საგულისხმო გარემოება. როგორც ირკვევა, მთელი წყება ლექსებისა, რომლებიც შთაგონებულია სიყვარულით, პოეტს არ გამოუქვეყნებია (ხოლო ამ გამოუქვეყნებელ ლექსებს შორის არის პოეზიის შედევრები).

თავისი პირადული გრძნობა პოეტს ნაკლებ მნიშვნელოვნად მიაჩნდა, ვიდრე ის სხვა დიდი სიყვარული, რომლითაც დამწვარი იყო პოეტის გული.

მაგრამ იცით, ჩემი სატრფო ვინ არი?
ძველი ტურფა, დღეს მკვდარივით მძინარი,
ფეხშიშველა, თავზე ლეჩაქახდილი...

***

სამშობლო, აი ვის უძღვნა პოეტმა სიყვარული თავისი ზღვა გულისა... სამშობლო იყო მუდმივი საგანი აკაკის პოეზიის.

გამიგონია, ვითომც ლერწამი
ობლის საფლავზე ამოსულიყოს
და თავის ქნევით, დამუქრებული
მაღლა ზეცისკენ ის წასულიყოს,
რომ მიეტანოს იქ ჩვენის ქვეყნის
მწარე ამბავი და საჩივარი;
მაგრამ იმავ დროს ეშმაკის სული
დასტაკებოდეს გრიგალი ქარი,
გადაეღუნოს, გადმოეღუნოს
და მოეთხაროს სულ ძირიანა;
მერე ენახოს მწყემსს წაქცეული,
ხელში აეღოს პატარა დანა,
და გამოეჭრას მას სალამური...

ეს მწყემსი არის თვით აკაკი. მას ხელთ უპყრია ეს სალამური, გამოკვეთილი ობლის საფლავზე ამოსული ლერწმისაგან, სალამური, რომლის ხმებშიაც ისმის სამშობლო ქვეყნის „მწარე ამბავი და საჩივარი...“ მაგრამ სევდის ხმასთან ერთად ეს სალამური გამოსცემს ამაგზნებელ ჰანგებს, მომავლის იმედით შთაგონებულს.

მგოსნის გული ანთებულია სამშობლოს სიყვარულით, იგი იწვის სამშობლოსათვის, როგორც სანთელი, წმინდა სინათლის გამომცემელი:

მიყვარს, როდესაც ხატის წინ
ანთია წმინდა სანთელი,
და საიდუმლო პარპალით
ბნელს ჰფანტავს მისი ნათელი.