წიგნში მოთხრობილია საქართველოს არიდულ ზონაში გავრცელებული მცენარეებისა და ცხოველების, ასევე მათთან დაკავშირებული ეკოლოგიური პრობლემების შესახებ. იგი განკუთვნილია სასკოლო ასაკის ბავშვებისათვის. პედაგოგებისათვის, სტუდენტებისა და ბუნების შესახებ ლიტერატურის მოყვარულთათვის.

წიგნი გამოიცა სახეობათა კონსერვაციის სამეცნიერო-კვლევითი ცენტრის (ECRES) მიერ, გაეროს განვითარების პროგრამისა (UNDP) და გლობალური გარემოსდაცვითი ფონდის (GEF) პროექტის „არიდული და სემიარიდული ეკოსისტემების კონსერვაცია ამიერკავკასიაში“ ფარგლებში.

წიგნი მომზადდა და გამოიცა გაეროს განვითარების პროგრამის (UNDP) და გლობალური გარემოსდაცვითი ფონდის (GEF) პროექტის „არიდული და სემიარიდული ეკოსისტემების კონსერვაცია ამიერკავკასიაში“ ფარგლებში. ამ პროექტს 1999-2002 წლებში ახორციელებდა ქართული არასამთავრობო ორგანიზაცია „სახეობათა კონსერვაციის სამეცნიერო-კვლევითი ცენტრი (NECRES)“.

წიგნის ტექსტისა და ფოტოების ავტორები ორგანიზაციის წევრები და პროექტის კონსულტანტები არიან.

ჩვენ არ გვაქვს იმის პრეტენზია, რომ მწერლები და ფოტოხელოვანიები ვართ. უბრალოდ გვინდა, რომ რაც შეიძლება მეტ ადამიანს გავუნაწილოთ ის აღტაცება, რაც განგვიცდია ბუნებაში კვლევებისას; გვინდა, რომ მეტი თანამოაზრე შევიძინოთ გარემოს დაცვის კეთილშობილურ საქმეში; გვინდა მკითხველს დავანახოთ არსებული ეკოლოგიური პრობლემები ან მათი გაჩენის შესაძლებლობები; ჩვენ ვციდობთ ისე აღვიქვათ სამყარო, როგორც აღიქვამენ ის ცოცხალი არსებები, რომელთაც ჩვენ ვსწავლობთ. ამასვე ვურჩევთ ყველას.

წიგნის შინაარსი იმ რეგიონს ეხება, სადაც დასახელებული პროექტი განხორციელდა. სამომავლოდ, ჩვენი ორგანიზაციის კვლევების პარალელურად, ანალოგიური პუბლიკაციების მომზადებას საქართველოს სხვა რეგიონებზეც ვაპირებთ. ამიტომ მადლიერებით მივიღებთ და გავითვალისწინებთ თქვენს სურვილებსა და შენიშვნებს.

ირაკლი მაჭარაშვილი
განათლების სექციის ხელმძღვანელი
პროექტი „არიდული და სემიარიდული
ეკოსისტემები ამიერკავკასიაში“.

ირაკლი მაჭარაშვილი

უაკანასკნელი საუკუნის განმავლობაში ძალიან მაღალი იყო ველური ბუნების გადაშენების ტემპი. ბუნების დაცვის მსოფლიო კავშირის (IUCN) მონაცემებით 1600 წლიდან 1994 წლამდე დედამიწაზე ძუძუმწოვრების 86, ფრინველების 104, ქვეწარმავლების 20, ამფიბიების 5, თევზების 92 სახეობა გადაშენდა. იმის ჩამოთვლა, თუ რამდენი სახეობა იმყოფება დღეს გადაშენების საფრთხის წინაშე, ძალიან შორს წაგვიყვანს. ერთი კია - ამ მშრალი რიცხვების მიღმა დედამიწის ისტორიის უამრავი სამარცხვინო და საშინელი ფურცელი იმალება.

ლიტერატურაში მრავალჯერ არის აღწერილი მოხეტიალე მტრედის ამოწყვეტის ისტორია, მაგრამ, კიდევ ერთხელ შევახსენებთ მკითხველს, როგორც ადამიანის უგუნურების და სისასტიკის უთვალსაჩინოეს მაგალითს. ჩრდილოეთ ამერიკაში უზარმაზარ გუნდებად ბინადრობდა მოხეტიალე მტრედი. სიტყვა „უზარმაზარი“ სრულად ვერ გამოხატავს იმას, თუ რამდენად მრავალრიცხოვანი იყო ამ სახეობის პოპულაციები. თითო გუნდში შემავალი ფრინველების რაოდენობა 1-2 მილიონ (!) ფრთას აღწევდა. კონტინენტზე შესულმა ევროპელებმა ნამდვილი ომი გამოუცხადეს ამ უმწეო არსებებს. ზოგი გართობის მიზნით, სხვა - უფასო დოვლათს დახარბებული, ყველანაირი იარაღით ხოცავდა (უფრო ზუსტად რომ ვთქვათ, ანადგურებდა) მტრედებს.

მილიონობით წყალი დასჭირდა ბუნებას ამის შესაქმნელად. ფოტო ი. მაჭარაშვილის

ასეთი უსიცოცხლო პეიზაჟის შექმნა კი ადამიანმა სულ ათიოდე წელიწადში მოახერხა. ფოტო ი. მაჭარაშვილის

სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკა, ადო ელფანტის ეროვნული პარკი. აფრიკული სპილო შეტანილი ბუნების დაცვის მსოფლიო კავშირის წითელ ნუსხაში, როგორც საფრთხეში მყოფი. ფოტო ლ. ბუთხუზისა

იყენებდნენ ყველანაირი კალიბრისა და სახეობის ცეცხლსასროლ იარაღს; სოციალურ - ახრჩოლებდნენ გოგირდს; წვავდნენ და ჩეხავდნენ ხეებს, რომლებზეც ღამისთევისთვის სხდებოდნენ მტრედები; სამხედროები ზარბაზნებით მსხვილ საფანტსაც კი უშენდნენ; ფერმერები ღორების კოლტებს მიერეკებოდნენ ხოლმე იმ ადგილებში, სადაც მტრედები იყრიდნენ თავს, მერე გრძელი კეტებით ხეებიდან ბერტყავდნენ მათ, ბარტყებიანად და კვერცხებიანად. რკინიგზამ და ტელეგრაფმა შეუწყვეს ხელი მოხეტიალე მტრედის ამოხოცვას. ტელეგრაფის საშუალებით სწრაფად ვრცელდებოდა ინფორმაცია გუნდების მიგრაციების შესახებ და მათ უკვე ელოდებოდა ათასობით მონადირე. რკინიგზა კი უზრუნველყოფდა ათასობით ტონა მტრედის ხორცის მოწოდებას ქვეყნის ბაზრებისათვის. მეცხრამეტე საუკუნის შუა წლებში „შეამჩნიეს“ მტრედების რაოდენობის შემცირების ტენდენცია.

ირბისი ცენტრალური აზიის მთების ბინადარია, საერთაშორისო წითელ ნუსხაში შეტანილია კატეგორიით საფრთხეში მყოფი. ფოტო ზ. გურიელიძისა

ჟღალი ლემური. მადაგასკარის პროპიკული ტყეების ბინადარია. საერთაშორისო წითელ ნუსხაში შეტანილია, როგორც საფრთხეში მყოფი. ფოტო ზ. გურიელიძისა

ზოგიერთმა შტატმა ამკრძალავი კანონებიც კი გამოუშვა, მაგრამ ამან საქმეს ვერ უშველა (კანონს შესრულება უნდა, თორემ ისე წერე და იკითხე!) საუკუნის ბოლოს ეს სახეობა მთლიანად გაქრა. უკანასკნელი ინდივიდი 1914 წელს დაიღუპა ცინცინატის ზოოპარკში. მოხეტიალე მტრედის ასეთმა უეცარმა გაქრობამ გაუჯერებელი თეორიები წარმოშვა. ვარაუდობდნენ, თითქოს შევიწროვებული მტრედები ავსტრალიისკენ გაფრინდნენ და, დიდ მანძილებზე ფრენას მიუჩვეველნი, ატლანტიკის წყლებში დაიღუპნენ, ისიც იფიქრეს, ჩრდილო პოლუსისაკენ გაფრინდნენ და გაიყინნენო...

არანაკლებ შემზარავია არქტიკის პინგვინების - ალკების ამოწყვეტის ისტორია.

დიდი კავკასიონი. სვანეთი. ფოტო ი. ბადრიძისა.

იორდანია. არაბული ორიქსი. ჭარბი ნადირობის შედეგად ეს ცხოველი სრულიად გადაშენდა ველურ ბუნებაში, მსოფლიოს სხვადასხვა ზოოპარკში მობინადრე ინდივიდების საშუალებით წინა აზიის ზოგიერთ ქვეყანაში მოხერხდა ველური პოპულაციების აღდგენა, თუმცა საბოლოო წარმატებაზე ლაპარაკი ჯერჯერობით ნაადრევია. ფოტო ლ ბუთხუზისა.

ეს ფრენის უნარს მოკლებული ფრთოსნები, რომლებიც ადამიანებთან პირველი შეხვედრისას გაოცებულნი უყურებდნენ მათ, ჯერ სამხედროებმა გაანადგურეს ხორცის გამო, ხოლო დარჩენილი ერთეული ეგზემპლარები კი კოლექციონერებმა შეიწირეს. ამერიკაში ისინი 1750-1800 წლებს შორის ამოწყდნენ, ხოლო აღმოსავლეთ ნახევარსფეროში ბოლო წყვილი 1844 წელს მოკლეს. ანალოგიურად გაქრა სტელერის ძროხა, კვაგა და სხვა უამრავი შესანიშნავი ცხოველი

1800 წლამდე ადამიანმა მხოლოდ 33 სახეობის ამოწყვეტა „მოახერხა“, თუმცა შემდგომ პერიოდში ტემპმა გაცილებით იმატა. ბოლო საუკუნეში უფრო მეტი გადაშენდა, ვიდრე კაცობრიობის მთელი ისტორიის მანძილზე. ამ საგანგაშო ტენდენციამ განაპირობა მსოფლიო საზოგადოების მიერ იმის აღიარება, რომ თითოეული ადამიანი ვალდებულია, იზრუნოს პლანეტის სიჯანსაღის შენარჩუნებაზე.

ბაბირუსა ინდონეზიის კუნძულებზე ბინადრობს. საერთაშორისო წითელ ნუსხაში შეტანილია, როგორც მოწყვლადი სახეობა. ფოტო ზ. გურიელიძისა

ცხადი გახდა, რომ აუცილებელია ბიოლოგიური მრავალფეროვნების კონსერვაციის ისეთი პრინციპების დანერგვა, რომელსაც საფუძვლად მდგრადი გამოყენება, გენეტიკური რეურსებიდან მიღებული სარგებლობის სამართლიანი და მიუკერძოებელი გადანაწილება დაედება.

ასეთმა სულისკვეთებამ წარმოშვა დევიზი: „იაზროვნე გლობალურად, იმოქმედე ლოკალურად!“ ის გვივენებს, რომ პლანეტის მომავალი თითოეული ჩვენთაგანის ხელშია და იმაზეა დამოკიდებული, თუ როგორ მოვუვლით და შევინარჩუნებთ ჩვენს გარემოცველ ბუნებას. ასეთ ქმედებას წარმოადგენდა პროექტიც „არიდული და სემიარიდული ეკოსისტემების კონსერვაცია-შედეგი კავკასიაში“.

წინამდებარე წიგნი ამ პროექტის ფარგლებშია შექმნილი. იგი განკუთვნილია მოსწავლეების, სტუდენტებისა და ყველა იმ მკითხველისათვის ვისაც უნდა უკეთ გაიცნოს თავისი ქვეყნის ბუნება და მასთან დაკავშირებული ეკოლოგიური პრობლემები. გამოცემის მიზანია, რაც შეიძლება მეტი გულშემატკივარი და დამცველი შესძინოს ველურ ბუნებას, რომელთა წვლილიც აუცილებელი მისი გადარჩენისათვის.

სუმატრული ვეფხვი - ბუნებაში დარჩენილია დაახლოებით 400 ინდივიდი საერთაშორისო წითელ ნუსხაში შეტანილია. ფოტო ლ. ბუთხუზისა.

ნათია კოპალიანი

დედამიწაზე ოდესღაც არსებული ცხოველებისა და მცენარეების სახეობათა 99%25 დღეისათვის გაადშენებულად ითვლება. გადაშენების ისეთი ძლიერი ტალღა, რომელიც ჩვენს დროში შეიმჩნევა ცოცხალ სამყაროში, დინოზავრების გაქრობის შემდეგ არ ყოფილა პლანეტაზე. ეს კი 65 მილიონი წლის წინ იყო. რა არის ასეთი შემაძრწუნებელი პროცესის მიზეზი? ძირითადა, ეს ადამიანის საქმიანობის სფეროს გაფართოებით, მის მიერ ბუნებრივი რესურსების ინტენსიური გამოყენებითაა გამოწვეული. იჩეხება ტყეების უზარმაზარი ფართობები, შენდება უამრავი ქარხანა, რომელიც აბინძურებს ჰაერს, ნიადაგს, წყალს - შდეგად იღუპება მრავალი ცოცხალი ორგანიზმი. სხვადასხვა მიზნით ადამიანი კლავს ცხოველებს, მათ საბინადრო გარემოს საკუთარი მოთხოვნილებებისათვის იყენებს. ცხადია, ასეთი „მომხმარებლური“ ქცევა სავალალო შედეგებს მოუტანს არა მარტო ველურ ბუნებას ზოგადად, არამედ თავად ადამიანსაც. ის ანადგურებს გარემოს, სადაც თვითონ იმყოფება. ერთი სიტყვით, დამიანი თვითგანადგურებისკენ მიდის.

როგორ შევინარჩუნოთ დედამიწაზე დარჩენილი ცოცხალი ორგანიზმები? ამ პრობლემის გადასაჭრელად სხვადასხვა სპეციალობის უამრავი მეცნიერი მუშაობს. მათ გადაწყვიტეს, რომ აუცილებელია დედამიწაზე იმ ტერიტორიების გამოყოფა, რომლებიც „გადაუდებელ დახმარებას“ საჭიროებენ. შემდეგ, ბუნებისდამცველთა ძირითადი ძალისხმევა მიმართული იქნება სწორედ ასეთი „ცხელი წერტილების“ დაცვისაკენ. რას ნიშნავს „ცხელი წერტილი“? ეს არის შედერებით მცირე ტერიტორია (მთელი დედამიწის მასშტაბით), სადაც ბინადრობს მრავალი სხვადასხვა მცენარე და ცხოველი. ბევრი მათგანი გვხვდება მხოლოდ ამ ადგილებზე და სხვაგან არსად. ასეთ სახეობებს, რომლებიც მხოლოდ გარკვეულ ტერიტორიაზე ბინადრობენ და სხვაგან არსად გვხვდებიან, ენდემური სახეობები წეოდება. ცხელი წერტილები მაღალი ენდემიზმით ხასიათდება. ასეთი ტერიტორიები გარემოში არახელსაყრელი ცვლილებების მიმართ განსაკუთრებით მგრძნობიარენი არიან. მაგალითად, მცენარეული საფარის დაზიანებამ აქ შეიძლება სახეობათა გადაშენების ჯაჭვური პროცესი გამოიწვიოს. ამ პროცესის შეჩერება ძალზე რთულია, თითქმის შეუძლებელია. ე.ი. შეიძლება ითქვას, რომ „ცხელი წერტილის“ ტერიტორია ძლიერი საფრთხის ქვეშ მყოფი ცხოველებისა და მცენარეების სახლს წარმოადგენს. ამიტომაც საჭიროებს გადაუდებელ დაცვას.

კენია. ანტილოპა იმპალა. ფოტო ი. შავგულიძისა

ცენტრალური ჩილე. ფოტო ი. მაჭარაშვილისა

„ცხელი წერტილებისათის“ შემდეგი ძირითადი ნიშნებია დამახასიათებელი:

1) სახეობათა განსაკუთრებული მრავალფეროვნება; 2) მაღალი ენდემიზმი; 3) ძლიერი საფრთხე, რომელი ემუქრება მასზე მცხოვრებ ცოცხალ ორგანიზმებს. დღეისათვის დედამიწაზე გამოყოფილია 25 ცხელი წერტილი. ისინი დედამიწის ხმელეთის მხოლოდ 1,4%25 შეადგენს, მაგრამ მათზე ბინადრობს დედამიწაზე არსებული ხმელეთის ხერხემლიანთა (ძუძუმწოვრების, ფრინველების, ქვეწარმავლების, ამფიბიების) 35%25 და ჩვენი პლანეტის მცენარეების 44%25.

ეს ცხელი წერტილები მოიცავს: 1) ტროპიკულ ანძებს; 2) ე.წ. სუნდალენდს, რომელშიც შედის მალაზია, სუმატრა, იავა, ბერნეო, პალავანი,; 3) ხმელთაშუა ზღვის აუზს; 4) მადაგასკარს და ინდოეთის ოკიეანის კუნძულებს; 5) ინდო-ბირმას; 6) კარიბის კუნძულება; 7) ატლანტიკის ტყის რეგიონს; 8) ფილიპინებს; 9) კაპის პროვინციას (აფრიკაში); 10) მეზოამერიკას; 11) ცენტალურ ბრაზილიისათვის დამახასიათებელ სავანა - ცერადოს; 12) სამხრეთ-დასავლეთ ავსტრალიას; 13) სამხრეთ-ცენტრალურ ჩინეთის მთებს; 14) პოლონეზია/მიკრონეზია; 15 ახალ კალედონიას; 16) დასავლეთ ეკვადორს; 17) დასავლეთ აფრიკის ტენიანი ტყიანი სავანის ზონას; 18) ინდოეთის დასავლეთი სანაპიროს და შრი ლანკას; 19) კალიფორნიის ნაწილს; 20) სამხრეთ აფრიკის უკიდურეს დასავლეთ ნაწილს; 21) ახალ ზელანდიას; 22) ცენტრალურ ჩილეს; 13) კავკასიას; 14) კუნძულ სულავესს წყნარ ოკეანეში და მიმდებარე კუნძულებს ე.წ. უოლესის ხაზს; 25) ტანზანიის სანაპირო ტყეებსა და კენიას.

ბიომრავალფეროვნების წერტილების რუკა

კოსტა-რიკა. ტროპიკული ტყე. ფოტო ი. შავგულიძისა

როგორც ვხედავთ, საქართველო შედის ერთ-ერთ (23-კავკასია) „ცხელი წერტილის“ შემადგანლობაში. ჩვენი ქვეყნისათვის დამახასიათებელია ყველა ის ნიშანი, რომლის მიხედვითაც ხდება „ცხლი წერტილების“ გამოყოფა. აქ შედარებით მცირე ტერიტორიაზე ვხვდებით მცენარეების და ცხოველების დიდ მრავალფეროვნებას. მათი ჩამოთვლა შორს წაგვიყვანდა. ამავე დროს ჩვენს ტერიტორიაზე კავკასიის ენდემი ბინადრობს. მაგალითად, ჯიხვი, კავკასიური როჭო, კავკასიური შუთხი, კავკასიური ჯვარულა (ამფიბია). გარდა ამისა, საქართველოში ძლიერია ადამიანის უარყოფითი ზემოქმედება ცოცხალ ორგანიზმებსა და მათ საბინადრო გარემოზე: იჩეხება ტყეები, ბინძურდება და შრება ტბები და მდინარეები, ხშირია ბრაკონიერების (უკანონო ნადირობა) შემთხვევები. ჩამოთვლილი და ბევრი სხვა მიზეზის გამო ჩვენი ქვეყნის ტერიტორიაზე ძლიერ შემცირდა მცენარეთა და ცხოველთა რაოდენობა. საკმარისია დავასახელოთ ერთ-ერთი ულამაზესი ქმნილება, რომელიც გაქრა ჩვენი ველური ბუნებიდან - ჯეირანი. გადაშენების საფრთხის წინაშეა ნიამორი, არჩვი, ირემი. „გადაშენების კანდიდატთა სიაშია“ ზოგიერთი ფრინველი (მაგ. თეთრთავა იხვი, სვავი, თეთრკუდა არწივი, სავათი), ქვეწარმავალი (გრძელფეხა სზინკი, ცხვირრქოსანი გველგესლა), ამფიბია (კავკასიური სალამანდრა, მცირეაზიური ტრიტონი, კავკასიური ჯვარულა, სირიული მყვარი), ზოგი მცენარე (მაგ. უმშვენიერესი ყვავილი მლოკოსევიჩის იორდასალამი, რომელიც საქართველოს ენდემია). ასე თუ გაგრძელდა ჩვენი ქვეყნის ველური ბუნების აღსაწერად მალე სიტყვა „მრავალფეროვნების“ ნაცვლად სიტყვა „ერთფეროვნაბას“ გამოვიყენებთ.

თვით საქართველოს მასშტაბითაც კი უნიკალური ბიომრავალფეროვნება გვხვდება არიულ და სემიარიდულ ტერიტორიაზე, რომელიც მოიცავს ჩვენი ქვეყნის აღმოსავლეთ ნაწილს, მდინარე მტკვრიდან ალაზნამდე. რეგიონში მობინადრე ცხოველთა მრავალი სახეობა მიგრაციის დოროს გადაკვეთს სახელმწიფო საზღვრებს, ამიტომ ზოგიერთ ადგილსამყოფელს განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს სახეობათა პოპულაციების რიცხოვნობის შენარჩუნებისათვის, რამდენადაც ისინი ფუნქციონირებენ როგორც ბიოლოგიური დერეფნები, ან ბიოლოგიური რეზერვუარები. ფრინველთა და ძუძუმწოვართა არაერთი წარმომადგენლისათვის ეს რეგიონი მნიშვნელოვანია, როგორც გამოსაზამთრებელი ადგილი.

აღმოსავლეთ-კავკასიური ჯიხვი - დიდი კავკასიონის ენდემი. ფოტო ბ. ლორთქიფანიძისა

კავკასია. დიდი კავკასიონი, თუშეთი. ფოტო გ. დარჩიაშვილისა

თავის უნიკალობასთან ერთად, სამწუხაროდ, აღნიშნული ტერიტორია საფრთხეში მყოფი ერთ-ერთი ეკოსისტემაა. მიუხედავად ამისა, რომ რეგიონის უმეტესი ნაწილი დაუსახლებელია, იგი მაინც ძლიერი ანთროპოგენული ზეგავლენის ქვეშაა. მის ბიომრავალფეროვნებაზე გავლენას ახდენს გადაჭარბებული ძოვება და არალეგალური ნადირობა. სწორედ ამ ფაქტების გამო მნიშვნელოვნად შემცირდა მრავალი სახეობის რიცხოვნობა, ზოგი კი საერთოდ გაქრა.

ინფორმაციის ამ პროექტის შესახებ ცალკე თავში გაეცნობით. ამ წიგნის მომდევნო თავში კი გვინდა წარმოგიდგინოთ ამ რეგიონის ეკოსისტემები, ანუ ბიომები, ზოგიერთი იშვიათი და საინტერესო სახეობა, აქ არსებული დაცული ტერიტორიები და მოგაწოდოთ სხვა ისეთი ინფორმაცია, რომელიც ზოგად წარმოდგენას შეგიქმნით ამ ტერიტორიის ღირებულებასა და მნიშვნელობაზე.

კავკასია. არიდული ზონა. ფოტო ბ. ლორთქიფანიძისა

ნათია კოპალიანი

ეკოსისტემა ბუნების ნაწილია. ბუნების ნაწილი თავისი მცენარეებით, ცხოველებით, მიკროორგანიზმებით, წყლით, ნიადაგით, ქარით, წვიმით, მინერალებით... ეკოსისტემა შეიძლება მოიცავდეს ხმელეთს, წყალს, ჰაერს, ან მხოლოდ ხმელეთს ან წყალს. ის შეიძლება იყოს ძალიან დიდი (მაგალითად, მთელი ოკეანე), ან ძალიან პატარა (მაგალითად, მცირე ტბა). ზოგიერთი ეკოსისტემის არსებობა მხოლოდ ხანმოკლე პერიოდს გულისხმობს (მაგალითად, სიცოცხლე ხის კუნძზე ერთი ზაფხულის განმავლობაში), ზოგი ეკოსისტემა კი (მაგალითად, ტყე) რამოდენიმე ასეული წელი შეიძლება არსებობდეს.

ეკოსისტემისთვის ძალზე მნიშვნელოვანია სხვადასხვა ტიპის ორგანიზმების არსებობა, რადგან თითოეული მათგანი მასში სხვადასხვა ფუნქციას ასრულებს. წარმოვიდგიმოთ ტყის ეკოსისტემა, რომელშიც ბინადრობს მგელი, შველი, კურდღელი, მელა, იზრდება ბალახები, ხეები; ნიადაგში ბინადრობს უამრავი მიკროორგანიზმი. მგელი და მელა მტაცებლებია. ისინი ჭამენ შველს და კურდღელს; შველი და კურდღელი კი - ბალახებს, ფოთლებს, ყლორტებს, ნაყოფს, ანუ მცენარეული საკვებით იკვებებიან. წარმოვიდგინოთ ტყეში აღარ არიან მგელი და მელა. შველს და კურდღელს „მტერი“ რომ აღარ ჰყავთ, შეუზღუდავად მრავლდებიან. მათი რაოდენობა თანდათან მატულობს. უამრავ შველს და კურდრელს სულ უფრო მეტი მცენარეული საკვები სჭირდებათ. რა ხდება ამ დროს ტყეში? ბალახი მთლიანად გადაძოვილია; ხეების ქვედა ტოტები გაძარცულია ფოთლებისაგან, მოღრღნილია ყლორტები და ქერქი. შველისა და კურდღლისათვის საკვების იქ რაოდენობა არ არის საკმარისი, ზოგიერთი მათგანი შიმშილითაც კი კვდება.

მურა დათვი. ფოტო ბ. ლორთქიფანიძისა

ხოხობი. ფოტო ბ. ლორთქიფანიძისა

ტყეში მცენარეული საფარი გადაგვარებულია. ამგვარად, ეკოსისტემის ერთი „ნაწილის დაღუპვა სხვა „ნაწილების“ გადაგვარება და, საბოლოო ჯამში, დაღუპვა მოსდევს. ის პროცესები, რაც ჩვენ წარმოსახვით ეკოსისტემაში აღვწერეთ, ბუნებაში ბევრად უფრო რთულია და შესაძლოა უფრო სავალალო შედეგებითაც დამთავრდეს. ამიტომ იმისათვის, რომ ბუნებრივი ეკოსისტემა ჯანსაღი იყოს და, შესაბამისად, ადამიანმაც ჯანსაღ გარემოში იცხოვროს, დიდი მნიშვნელობა აქვს ბუნებრივი ეკოსისტემის თითოეული შემადგენელი ნაწილის (კომპონენტის) ნორმალურ ცხოველქმედებას.

როგორ უნდა დავადგინოთ რამდენად ჯანსაღია ეკოსისტემა? რა თქმა უნდა, შეუძლებელია მისი თითოეული კომპონენტის შესწავლა, რადგან ის ასობით ან ათასობით შემადგენელ ნაწილს შეიცავს.

წარმოვიდგინოთ ეკოსისტემა, როგორც მრავალი ქვისაგან აგებული თაღი. თითოეული ქვა ეკოსისტემის კომპონენტია. თაღის საძირკველში განლაგებულ ქვას სხვა ქვები ეყრდნობა; იგი იცავს თაღს დანგრევისაგან. ასეთ ქვას ქვაკუთხედს უწოდებენ, ხოლო ისეთ სახეობებს, რომლებზეცაა დამოკიდებული სხვა სახეობების კეთილდღეობა ეკოსისტემაში - ქვაკუთხედ სახეობებს. თუ ქვაკუთხედი სახეობები გაქრებიან სისტემიდან, თანდათანობით გადაშენდებიან ის სახეობებიც, რომლებიც „ეყრდნობიან“ მათ, ანუ წარმოქმნება ე.წ. „გადაშენების ჯაჭვები“. ქვაკუთხედი სახეობები შეიძლება იყოს უმაღლესი მტაცებლები, რომლებიც არეგულირებენ მსხვერპლი სახეობის რაოდენობას; ბალახით მკვებავი მსხვილი ჩლიქოსნები, რომლებიც განსაზღვრავენ ეკოსისტემაში მცენარეული საფარის მდგომარეობას;

მგელი. ფოტო ი. ბადრიძისა

ზოგიერთი მცენარე, რომლებზეც ბინადრობენ გარკვეული მწერები, ეს მწერები კი თავის მხრივ, წარმოადგენენ საკვებს ფრინველებისა და ღამურებისთვის.

მოვიყვანოთ მაგალითი - განვიხილოთ ზღვის ეკოსისტემა, რომელიც დასახლებულია მრავალრიცხოვანი თევზებით, ზღვის ზღარბებით, სხვადასხვა წყალმცენარეებით... ზღვის წავი, ანუ კალანი, ამ ეკოსისტემაში დროის უმეტეს ნაწილს ატარებს. იგი მტაცებელია, იკვებება ძირითადად ზღვის ზღარბებით, რომელთა ძირითადი საკვები წყალმცენარეებია. მავალი წლის განმავლობასი კალანს ძვირფასი ბეწვის გამო ანადგურებდნენ. მის შემდეგ მომრავლდა ზღვის ზღარბები, რომლებმაც გაანადგურეს ზღვის წყალმცენარეები. ეს უკანასკნელი სხვადასხვა წყლის ცხოველებისათვის საკვებსა და თავშესაფარს წარმოადგენდნენ. შესაბამისად შემცირდა მათი რაოდენობაც. ე.ი. ერთ, ქვა-კუთხედი სახეობის განადგურებამ გამოიწვია მთელი ეკოსისტემის მოშლა და გადაგვარება. სამწუხაროდ, ზოგ შემთხვევაში სახეობის „ქვაკუთხედურ“ ფუნქციას მხოლოდ მაშინ ვამჩნევთ, როდესაც იგი უკვე განადგურებულია და აღარაფრის შეცვლა აღარ შეიძლება.

კონსერვაციული საქმიანობის ერთ-ერთი ძირითადი მიზანია სამიზნე სახეობების სწორი განსაზღვრა. ამ დროს მნიშვნელობა აქვს, თუ რას ისახავს მიზნად, ანუ რის ინდიკატორად გსურს ამ სახეობათა გამოყენება. მიზანი კი განსაზღვრავს, თუ რა მდგომარეობა შეიძლება გამოიყენო ამ ლოკალური სახეობების მიმართ. გარდა ქვაკუთხედი სახეობებისა, შესაძლოა გამოვიყენოთ ისეთი კატეგორიებიც, როგორიცაა ფონური სახეობები, ჰაბიტატის მდგომარეობის ინდიკატორი სახეობები, ქოლგა სახეობები და ა.შ. ყვალა ამ კატეგორიას ერთად საკვანძო სახეობები ეწოდება.

ჩვენს პროექტზე მომუშავე მეცნიერებიც დავდექით ამ სამიზნე სახეობათა არჩევანის საჭიროების წნაშე, რომელთა კვლევითაც რეგიონის ეკოსისტემების მდგომარეობის ობიეტური სურათი გვექნებოდა და ამავე დროს მოგროვდებოდა მასალა რეგიონის მენეჯმენტის გეგმის შესადგენად. იმისათვის, რომ განგვესაზღვრა სამიზნე (საკვანძო სახეობები), რომლებზეც მიმართული იქნებოდა კვლევა შემდგომში კი კონსერვაციული ღონისძიებების დაგეგმვა, ცნობილი მეთოდიკებისა და რეგიონის თავისებურებების გათვალისწინებით შევიმუშავოთ კრიტერიუმები.

საკვანძო სახეობების განსასაზღვრელი კრიტერიუმები

1. ეკონომიკური პოტენციალის მქონე სახეობები

სახეობები, რომებით სარგებლობაც ეკონომიკურ შემოსავალს მოგვცემს (სანადირო სახეობები, რეკრეციული მნიშვნელობის სახეობები, სამკურნალო მცენარეები, სხვა კომერციული მნიშვნელობის სახეობები)

2. საფრთხის წინაშე მყოფი სახეობები

სახეობები, რომელთაც მინიჭებული აქვთ კონსერვაციული (საერთაშორისო, ადგილობრივი, და სხვა) სტატუსი, ენდემური სახეობები, მცირე არეალის მქონე სახეობები.

3. მუტუალისტი სახეობები

სახეობები, რომლებიც არეგულირებენ სხვა სახეობების რიცხოვნობას, ხელს უწყობენ სხვა სახეობების გავრცელებას, გამრავლებას ა.შ.

4. ინდიკატორი სახეობები

სახეობები, რომლებიც სწრაფად რეაგირებენ ანთროპოგენული პრესის (დაბინძურება, ადგილსამყოფელის ხარისხის გაუარესება, შემაწუხებელი ფაქტები) გაძლიერებაზე.

5. პრობლემური სახეობები

სახეობები, რომლებიც ადამიანის მხრიდან დევნას განიცდიან (შხამიანი სახეობები, მტაცებლები, და სხვა).

ამ კრიტერიუმების მიხედვით აირჩა ისეთი სახეობები, რომლებიც რამდენიმე კრიტერიუმს აკმაყოფილებენ. ესენია: აფთარი, მგელი, მურა დათვი, ქათმისნაირები (ხოხობი, კაკაბი, გნოლი), მძორისმჭამელი ფრინველები (ბატკანძერი, ორბი, სვავი, ფასკუნჯი), ხელფრთიანები.

ამ წიგნში ფართო მკითხველს ზოგიერთ ამ სახეობას გავაცნობთ და შევეცდებით ავხსნათ, თუ რატომ არის აუცილებელი, რომ დავიცვათ აფთარი, გიურზა, მგელი და სხვა ქმნილებები.

ლევან ბუთხუზი

არც ძაღლი, არც კატა

იდუმალებით მოცული, ზოლებიანი სფინქსი ღამღამობით აკონტროლებს 20 კილომეტრიანი რადიუსის მქონე თავის ტერიტორიას და შიშის ზარს სცემს ადამიანებს. ის ხომ „პატარა ბავშვებს იტაცებს აკვნებიდან“ და „საფლავებს თხრის“, ლეშს ეტანება და შინაურ ცხოველებს ესხმის თავს; ბოლოსდაბოლოს, ცნობილი გამოთქმისა არ იყოს „არაფერი არაა იმაზე მყრალი... ვიდრე აფთარი“.

„სფინქსი“ კოწახურის ქედზე. სწორედ ამ კლდის ძირში ვნახეთ პირველად ზოლებიანი აფთარი. ფოტო ი. მაჭარაშვილისა

ერთხელ უინსტონ ჩერჩილმა თქვა, ყველაზე დიდი უბედურება ადამიანის სისულელეაო. ნათქვამი სარკასტულია და შესაძლოა უსიამოვნო, მაგრამ ხშირად, ძნელია, არ დაეთანხმო. ჩვენი სისულელე კი იმაში გამოიხატება, რომ ხშირად დასკვნებს ვაკეთებთ უცოდნირობის ფონზე. არაფერი გაგვიგია ამა თუ იმ საკითხის შესახებ და, რატომღაც, მაინც ჩამოყალიბებული აზრი გვიჩნდება. ამას გინდ ცრურწმენა დაარქვით, გინდ გაუცნობიერებლის შიში, შედეგი მაინც ერთია და სავავალო: ადამიანი სულელად ითვლება! საწინააღმდეგო ვარიანტი: ჭკვიანი კაცი იგებს მისთვის ახალ ამბავს: მგელი ცუდია, პირსისხლიანია და მკვლელია! ის მუსრს ავლებს ირმებს, შვლებსა და საწყალ კურდღლებს, თავის თამანოძმეებს ხოცავს და თანაც კისერს ვერ ატრიალებს! პირველივე აზრი, რაც, მოსდის ჭკვიან კაცს თავში, ის კი არ არის - „რა საშინელი ყოფილა მგელიო“, არამედ - „მგელი თვალითაც არ მინახავს, და, ნეტავ, მართალია ესო?“ შემდეგ ჭკვიანი კაცი კითხულობს და იგებს, რომ თურმე მგელი კისერსაც „გადასარევად“ ატრიალებს, ცხოველებს შორის ერთერთი ყველაზე მზრუნველი თანამოძმეა, „რომელიც მეგობრისათვის თავს დადებს“, ხოლო იქ, სადაც იგი გადააშენეს, ირმებიც, შვლებიც და კურდღლებიც და მათ გამო ადამიანებიც სავავალო დღეში აღმოჩნდნენ. მსხვერპლი ცხოველები ან დაავადების გამო გაწყდნენ, ან ისე გამრავლდნენ და „გადაჯეგეს“ მცენარეული საფარი, რომ ადამიანს აღარაფერი დარჩა. მეორეს მხრივ კი, კონრად ლორენცის* თქმისა არ იყოს, შველი და მტრედი, რომლებიც მშვენიერებისა და კეთილშობილების სიმბოლოებად მიგვაჩნია, „თვალის დაუხამხამებლად“ და ადამიანისათვის (!) ყველაზე ამაზრზენი ფორმით კლავენ თავიანთ თანამოძმეებს. სადღაა სიმართლე? რომელია საშინელი და საზიზღარი ცხოველი? სიმართლე კი, როგორც ყოველთვის, ძალიან ბანალურია: საზიზღარი ცხოველი არ არსებობს, და თუ ადამიანი ცხოველებს საკუთარი გრძნობების გამომხატველი ეპითეტებით კი არ შეამკობს, არამედ დასვამს კითხვას: „რატომ აკეთებს ბუნება ამას თუ იმას? ხომ არ არის ამაში რაიმე ღრმა აზრი ჩადებული?“ - ყოველივე თავის ადგილზე დადგება.

ამიტომ, სანამ ზოლებიანი აფთრის ავ-კარგზე ვილაპარაკებთ, მოდით ჯერ გავაკეთოთ საერთოდ ვინ არის იგი, ვინ არის მისი „ნათესავები“ და რატომ ჰქვია ამ თავს „ზოლებიანი გამოცანა“.

ზოლებიანი აფთარი პირველი სახეობა იყო აფრთრისებრთა ოჯახიდან, რომელიც დიდმა შვედმა მეცნიერმა - კარლ ლინემ 1758 წელს აღწერა და, გარეგნული და ნიშან-თვისებების გამო, იგი ძაღლისებრთა ოჯახში (მგელი, მელა, ტურა) მოათავსა. გაუცნობიერებელ მკითხველს შესაძლოა პარადოქსად მოეჩვენოს, მაგრამ ბოლოდროინდელმა გენეტიკურმა გამოკვლევებმა დაამტკიცა, რომ აფთრისებრთა მთელი ოჯახი** კატებისებრთაგან „წამოვიდა“ და მათთან უფრო ახლო ნათესაურ კავშირშია ვიდრე ძაღლისებრებთან. თუმცა, სამართლიანობის გამო უნდა აღინიშნოს, რომ, თავის დროზე მეცნიერებიც არანაკლებ გაოცებულნი იყვნენ ამ ფაქტით. ხუმრობა ხომ არაა, ცხოველი „პირწავარდნილი“ ძაღლია და კატის „ბიძაშვილი“ კი აღმოჩნდა. ბიოლოგია სავსეა ასეთი პარადოქსებით .

ზოლებიანი აფთარი. მოსკოვის ზოოპარკი. ფოტო ი. ბადრიძე

აფრთრისებრთა ოჯახი მართლაც ერთ-ერთი ყველაზე საოცარია ძუძუმწოვრებს შორის. მათი აგებულება, ცხოვრების წესი და ქცევის ნირი სრულიად განსხვავებულია იმისაგან, რაც ჩვენ ვიცით მტაცებლების შესახებ. საილუსტრაციოდ განვიხილოთ მტაცებლების ცხოვრების ნირი, აგებულება, ქცევის ზოგიერთი ელემენტი და შემდეგ შევადაროთ აფთრებს.

1) ზოლებიანი აფთარი

2) ხალებიანი აფთარი

3) მურა აფთარი

ჩვენ ვიცით, რომ მგლები, ლომები, ტურები და ბევრი სხვა ოჯახებით ცხოვრობენ, სადაც მათი ჯგუფის ლიდერი ტრადიციულად მოზრდილი და ყველაზე ძლიერი მამრია (ასეთ ცხოველებს ჯგუფის დომინანტებს უწოდებენ); აქვე უნდა ითქვას, რომ ზოგ შემთხვევაში (მაგ. ლომებში), ადამიანის მსგავსად, ოჯახში მდედრებს აწევთ ხოლმე ყველაზე მძიმე სამუშაოს კეთება (საკვების ოპოვება, პატარების გაზრდა და ა. შ), მაგრამ წინამძღოლად და „ოჯახის გამგებლად“ მაინც მამრები არიან. ამას პატრიარქალური (ანუ მამრობითი) წყობა ეწოდება. ამ პატრიარქალურ ოჯახებში რამდენიმე ცხოველია გაერთიანებული: დომინანტი მამრი, მისი მეწყვილე მდედრი (რომელიც დედოფლის პრივილეგიებით სარგებლობა), პატარები, სხვა მოზედილი მამრები და მდედრები, წინა წლის წამოზრდილი ახალგაზრდა ლეკვები; ყველა ისინი ოჯახის წინამძღოლისა და მისი მდედრი „მეუღლის“ „ხელქვეითნი“ არიან და სხვადასხვა ფუნქციებს ასრულებენ (ზოგი პატარების ძიძაა დედ-მამის არყოფნის დროს, ზოგი ნადირობისას ეხმარება წინამძღოლებს ნადავლის გამოგდებით, ჩასაფრებით და ა.შ.) არიან ცხოველები, რომლებიც ასეთ იჯახებს კი არ ქმნიან, არამედ მხოლოდ წყვილებად ცხოვრობენ: დედა, მამა და პატარები, რომლებიც ზრდასრულობის შემდეგ ტოვებენ ოჯახს, დედ-მამა კი ისევ მარტო რჩება ახალი თაობის გაჩენამდე. (ასეა, მაგალითად, ლეოპარდებში. აქაც პატრიარქალური წყობაა, რადგან ამ მიკრო-ოჯახსაც მამრი ხელმძღვანელობს). არიან ისეთებიც, რომელთა მდედრები და მამრები ცალ-ცალკე „დახეტიალობენ“ მთელი წლის მანძილზე და მხოლოდ გამრავლებისას ხვდებიან ერთმანეთს (დათვები, ვეფხვები); აქ მაინც პატრიარქატია, რადგან მამრი უფრო ძლიერია და შეხვედრისას სწორედ მას უჭირავს მბრძანებლის „პოზა“.

ზოლებიანი აფთარი აფრიკის კონტინენტის ზომით მეორე მტაცებელია ლომის შემდეგ. კენია, მასაი მარას ეროვნული პარკი. ფოტო ლ. ბუთხუზისა

დასკვნა:

ბუნებამ ჩვენთვის ცნობილი ყველა მტაცებელი პატრიარქალური სისტემით შექმნა და, ამიტომაც ჩვენთვის ეს სისტემა უცხო არაა.

ასევე დასკვნის სახით: ჩვენთვის ცნობილ მტაცებლებს აქვთ სამი სახის თანაცხოვრების წესი (ამას მეცნიერები სოციალურ სტრუქტურას უწოდებენ):

ოჯახური (დომინანტი დედ-მამა, შვილები, „ხელქვეითი“ მოზრდილები) სადაც ცხოველების რაოდენობა შეზღუდულია (ოჯახებში ზრდასრულების რაოდენობა მაქსიმუმ 6-7 ინდივიდია, ხანდახან ათიც - მაგ: ლომები), წყვილური (მამრი და მდედრი, თუ არ ჩავთვლით პერიოდულ პატარებს) და მარტოხელა ცხოველები (მეცნიერები ამას სოლიტარულ სოციალურ სტრუქტურას უწოდებენ).

არცერთი არაა ადამიანისთვის უცხო, რადაგან ჩვენ ამ სამივე წესით ვცხოვრობთ ხოლმე.

ეს დასკვნები დავიმახსოვროთ (შემდგომში აფთრებთან შედარებისთვის გამოგვადგება), ახლა კი გადავხედოთ ცხოველებს (მათ შორის ადამიანს) ჩვეულ, ნორმალურ აგებულებას. დავაკვირდეთ ჩვენს გარემოში (ზოოპარკში გარეულ ცხოველებს, ქუჩაში - ძაღლებსა და კატებს, სოფლებში - შინაურ ცხოველებს) არსებული ძუძუმწოვრების გამრავლების სისტემას. ყველამ კარგად ვიცით, რომ მამრი ძუძუმწოვრების (მათ შორის ადამიანის) გარე სასქესო სისტემის ატრიბუტია სათესლეები (რომლებიც სპეციალურ პარკში ორგანიზმის გარეთაა მოთავსებული) და სასქესო ასო. სათესლეები სპერმატოგენეზის (სპარმატოზოიდების ჩამოყალიბების) და სპერმის შენახვის ადგილია, ხოლო ასო მისი გამტარი. შესაბამისად, ისინია სახეობის გამავლებისა და გადარჩენის ყველაზე მნიშვნელოვანი ორგანოებია მამრებში. მდედრისა კი - სასქესო ბაგეები, ცოტა ღრმად კლიტორი (რომელიც აგებულებით სასქესო ასოს ანალოგია, მაგრამ შესამჩნევად მცირე ზომისაა) და საშო. სასქესო ბაგები და კლიტორი გამრავლებისას აგზნების მთავარი იარაღია. საშო ანატომიურად იზოლირებულია კლიტორისაგან და დაბადებისას ნაყოფის გამტარს წარმოადგენს. ეს, ერთი შეხედვით, ძუძუმწოვრებისათვის უნივერსალური აგებულებისაა და ამით ჩვენ ყველანი (ადამიანებიცა და სხვა ძუძუმწოვრებიც) ვგავართ ერთმანეთს.

ახალა ისევ დასკვნის სახით შევთანმხდეთ შემდეგზე:

- ძუძუმწოვრებს შიდა სასქესო სისტემასთან ერთად აქვთ გარე სასქესო სისტემა

- კლიტორი და საშო იზოლირებულია ერთმანეთისგან და თითოეულს სხვადასხვა ფუნქცია გააჩნია

ახლა კი მივუბრუნდეთ აფთრებს და კიდევ ერთხელ დავსვათ კითხვა: გარდა იმისა, რომ ეს „ძაღლები“ კატების „ბიძაშვილები“ აღმოჩნდნენ, კიდევ რით არიან აფთრები საოცარნი?

ხალებიან აფთრებს (რომლებიც მარტო აფრიკაში ბინადრობენ) ძუძუმწოვრების უმრავლესობისაგან განსხვავებით, არც ტრადიციული ოჯახი აქვთ, არც ტრადიციულ წყვილს ქმნიან და არც მარტოხელები დაიარებიან. განსაკუთრებულია მათი სოციალური ორგანიზაცია, რომელსაც მეცნიერები „კლანს“ უწოდებენ (პირველად ეს ტერმინი ხალებიანი აფთრების მიმართ გამოჩენილმა ჰოლანდიელმა მეცნიერმა ჰანს კრუკმა იხმარა). კლანი რომ „წყვილური სისტემისა“ და „მარტოხელობისაგან“ განსხვავდება, ამას ახსნა არ სჭირდება. ოჯახისაგან კი იგი იმითაა განსხვავებული, რომ მასში შედის გაცილებით დიდი რაოდენობის ინდივიდი, ვიდრე ოჯახში) ოცი და ხანდახან ორმოცდაათიც კი). ოჯახისაგან განსხვავებით კლანის სიდიდე იზრდება მანამ, სანამ საკვები და სივრცე იძლევა ამის საშუალებას. ოჯახის დაშლა უფრო მცირე ოჯახებად კი, საკვები რესურსების და სივრცის გაჯერების გარდა, შესაძლოა გამოიწვიოს მასში შემავალი ინდივიდების კრიტიკულმა რიცხვმა. ეს, ასე ვთქვათ, რთულად მოწოდებული ინფორმაციაა, ხოლო სიმარტივისათვის წარმოვიდგინოთ ერთი თეორიული მაგალითი: მგლის ერთი ოჯახი 5 ინდივიდის შემადგენლობით (დომინანტი დედ-მამა, ორი წინა წელს დაბადებული ახალგაზრდა და ერთიც ზრდასრუი მამრი)“ „დასახლდა“ შეუზღუდავი სივრცის (მაგალითად ტუნდრის) ერთ უკიდურეს წერტილში. სხვა მგლის ანალოგიური ოჯახი „დასახლდა“ ამ უზარმაზარი სივრცის მეორე უკიდურეს წერტილში. ამავე დროს წარმოვიდგინოთ ტუნდრაში მგლის ძირითადი საკვები - კურდღელი და ჩრდილოეთის ირემი - უსაზღვროდ ბევრია, ისე რომ, საკვების ამ რაოდენობას მგლების ასეული ოჯახის გამოკვება შეუძლია. ჩვენი ორივე ოჯახი „კარგ პირობებში“ მოხვედრისას იწყებს ზრდას - ჩნდებიან ახალგაზრდები. ოჯახები იზრდება, იზრდება და რომ მიაღწევს გარკვეულ რაოდენობას (მაგ. 6-7 ზრდასრულ ინდივიდს, რომელსაც პირობითად კრიტიკული რაოდენობა ვუწოდეთ), ზოგიერთი ცხოველი ოჯახს გამოეყოფა და ამ დიდ სივრცეში ხეტიალს იწყებს (თუ რატომ გამოეყოფა, ეს ცალკე განსჯის საგანია). იგივე ხდება მეორე ოჯახშიც. ორივე ოჯახიდან წამოსულები როდესაც ერთმანეთს აუცილებლად ხვდებიან და საქმე ახალი ოჯახის შექმნით მთავრდება. ასე ხედება ყველა ოჯახში და გარკვეული პერიოდის მანძილზე ეს სივრცე ათვისებული იქნება (ანუ გაჯერდება) ახალ-ახალი ოჯახების მიერ. თავისთავად ცხადია, რომ თითოეული ოჯახი მკაცრად იცავს თავის ტერიტორიას და სხვა ოჯახს მასზე ნადირობის უფლებას არ აძლევს. ხალებიანი და მურა აფთარი კი სივრცეს ითვისებს კლანის ზრდის და არა მისი დაშლის ხარჯზე. ასეთი რამ არც ერთ ძუძუმწოვარში არ ხდება (ზოგიერთი მღრღნელის გამოკლებით, რომელთა სოციალურ სტრუქტურას მეცნიერები კოლონიას უწოდებენ). ანუ, იგივე სივრცის გაჯერების მაგალითი რომ წარმოვიდგინოთ, აფთრების შემთხვევაშიც დავინახავთ, რომ რამდენიმე ცხოველისაგან შემდგარ ჯგუფს ახალი წევრებით მისი გაზრდისას პრაქტიკულად არავინ ტოვებს. კლანი იზრდება, იზრდება, იზრდება და სულ უფრო და უფრო დიდ ტერიტორიებს ითვისებს, სანამ ორივე წარმოსახვითი ჯგუფი ერთმანეთს არ შეხვდება და ერთმანეთს შორის არ „გაავლებს“ ტერიტორიების საზღვარს.

ხალებიანი აფთარი. კისერზე მოჩანს მკვლევარების მიერ შებმული ე.წ. რადიო-საპელენგაციო აპარატი, რომელიც იძლევა საშუალებას დადგინდეს ცხოველის ნებისმიერი გადაადგილება და ადგილმდებარეობა. კენია. მასაი მარას ეროვნული პარკი. ფოტო ლ. ბუთხუზისა.

ახლა კიდევ ერთი განსხვავებული და საინტერესო ფენომენის განხილვა გვჭირდება ჩანართის სახით. დღევანდელი მონაცემებით, აფთრები ერთადერთი ძუძუმწოვრებია დედამიწაზე, რომელთაც აშკარად გამოხატული მატრიარქატი აქვთ: ანუ მათ კლანს „მკაცრ დიქტატორულ პრინციპებზე დაყრდნობით“ მდედრი ინდივიდები განაგებენ. კლანებში „საცოდავ“ მამრებს მხოლოდ გამრავების ფუნქცია აკისრიათ და მათი „უფლებები“ თითქმის „ნულზეა დასული“. ხომ კარგად გვახსოვს წინა დასკვნები? სხვა ცხოველებისგან განსხვავებით, აფთრებში ძლიერი მდედრები ასრულებენ ყველა „კაცურ“ ფუნქციას: მიუძღვებიან კლანს სანადიროდ, იცავენ საცხოვრებელ ტერიტორიას, სჯიან ურჩებს და ა.შ. კლანში მამრების კეთილდღეობაც დამოკიდებულია მათ ნებაზე. რომელიც მარტივი პრინციპით გამოიხატება: „მინდა, შეგეწყვილები - მინდა, არა: მინდა, გცემ - მინდა არა; მინდა, წაგართმევ საჭმელს, მაგრამ თუ „ნერვებს ამიშლი“, მოგცემ ჭამის საშუალებას და ა.შ. აქ იბადება ერთი საინტერესო კითხვა (გულწრფელად რომ ვთქვათ, მკითხველს ბევრი საინტერესო კითხვა შეიძლება დაებადოს, მაგრამ ამ წიგნის ფორმატის შეზღუდულობა არ იძლევა ყველა საკითხის განხილვის საშუალებას): მგლის ოჯახი შედარებით პატარაა და დომინანტ ძუსა და ხვადს შეუძლიათ ერთპიროვნულად გააკონტროლონ მთელი ჯგუფი. ხოლო აფთრების კლანი თუ ხანდახან ორმოცდაათ და მეტ ინდივიდს აღწევს, მათი „მატრიარქი“ როგორღა აკონტროლებს ასეთი რაოდენობის ინდივიდებს ამხელა ტერიტორიაზე? აქ საქმეში ერთვება ე.წ. „კოოპერაციული დომინირება“. კლანი რაც უფრო იზრდება, მით მეტი მდედრი ინდივიდი ხდება დომინანტი (ძირითადად თავდაპირველი დომინანტი მდედრის ქალიშვილები, ამას მატრილაინი ეწოდება - ინგლისური/ლათინური შერწყმული სიტყვიდან Matriline: მდედრობითი, ანუ უფრო სწორად „დედის ხაზი“) საკვირველი ის არის, რომ ამ ხელმძღვანელი „ქალების“ ჯგუფი კლანშიკი არ პაექრობს ერთმანეთთან, არამედ მჭიდრო კოოპერაციის საფუძველზე ერთად მართავს მას. საოცარია, მაგრამ რაღაც საბჭოსმაგვარი მმართველობის სისტემას წააგავს. ასეთი რამ არც ერთ სხვა მტაცებლებში არ გვხვდება. მკითხველი ნუ წარმოიდგენს, რომ თავისთავად კლანური სისტემა, მტაცებლების გარდა, სხვა ძუძუმწოვრებში არ არის. ზოგიერთი სახეიობის მაიმუნი სწორედ კლანებად ცხოვრობს, მაგრამ აფთრების მსგავსი მატრიარქატი ჯერჯერობით არც ერთ ძუძუმწოვარის შემთხვევაში არ აღუწერიათ მეცნიერებს.

საინტერესო ამბები ამით არ მთავრდება. ხუმრობით შეიძლება ითქვას, რომ საინტერესო ახლა იწყება, აფთრებს კიდევ ერთი უნიკალური ნიშან-თვისება გააჩნიათ, რომელთა ანალოგი ძუძუმწოვართა სამყაროში არ არსებობს: მათ წარმოუდგენლად უცნაური სასქესო სისტემა აქვთ. აი, რაში გამოიხატება ეს: ოთხივე სახეობის აფთრებისათვის დამახასიათებელია ე.წ. „ანალური ჯიბის“ არსებობა, ანუ სხვა ცხოველებისაგან განსხვავებით, მათი სასქესო ორგანოები დამალულია და მხოლოდ საჭიროების შემთხვევაში (მაგ. ერთმანეთის გაცნობა, ტერიტორიის მონიშვნა, შეჯვარება) გამოდის გარეთ. რაც შეეხება სათესლეებს, ისინი ანალურ ჯიბეშიც კი არ არიან მოთავსებულნი, არამედ სხეულის სიღრმეში არიან განლაგებულნი. დიდი ხნის განმავლობაში ოთხივე სახეობის აფთარი (და განსაკუთრებით ხალებიანი აფთარი) ჰერმაფროდიტი ცხოველები ეგონათ, რომლებიც საჭიროების მიხედვით იცვლიდნენ სქესს. ასეთ საოცარ დასკვნამდე (მათზე დაკვირვების საფუძველზე) მეცნიერები საუკუნის დასაწყისში მივიდნენ. საქმე ის არის, რომ ხშირ შემთხვევასი, შეჯვარების დროს, ორივე პარტნიორი იცვლის პოზიციებს: ხან ერთია „ზემოდან“ და ხან - მეორე. თანაც მეცნიერები საგონებელში ჩააგდო სასქესო ორგანოების ანატომიურმა აგებულებამ. შეჯვარებაში მონაწილე ორივე პარტნიორს სასქესო ასო ჰქონდა! აი, ეს კი მართლაც გაუგებარი იყო! მაგრამ მეცნიერი რის მეცნიერია, საკითხს რომ არ აჰყვეს და არ ჩაუკირკიტოს? შემდგომმა ინტენსიურმა გამოკვლევებმა ცხადყო, რომ ერთ-ერთი პარტნიორი ნამდვილად მდედრი ინდივიდია.

ორი მდედრი ხალებიანი აფთრის მისალმების ცერემონია. ნათლად ჩანს ჰიპერტროფირებული კლიტორი.

ფოტოსთვის მადლობას ვუხდით ბ-ნ გას მილსს, ბუნების დაცვის მსოფლიო სახეობათა გადარჩენის კომისიის აფთრისებრთა სპეციალისტების ჯგუფის თავმჯდომარეს.

მაშ რაღა შუაშია სასქესო ასო? აღმოჩნდა, რომ მდედრი აფთრებისათვის, ყველა სხვა ძუძუმწოვრებისაგან განსხვავებით, დამახასიათებელი ყოფილა უზარმაზარი კლიტორი (მეცნიერები მას ჰიპერტროფირებულ კლიტორს უწოდებენ), რომელიც სასქესო ასოზე დიდი ზომისაც კია. გგონიათ საინტერესო დამთავრდა? ნურას უკაცრავად! კარგად მოემზადეთ! ან დასხედით ან წამოწექით! აფთარი ერთადერთი ცხოველია დედამიწაზე, რომელიც ყველა „ნორმალური“ თანამოძმისაგან განსხვავებით, საშოდან კი არა, კლიტორიდან მშობიარობს(!!!); გაგიგიათ ასეთი რა? გულწრფელად გითხრათ, მე 26 წლის რომ „მოვიყარე“ და „ბერიკაცი“ ზოოლოგიის სტატუსში რომ შევედი, მაშინ გავიგე ეს მაბავი.

ახლა შეაჯამეთ ამდენი საინტერესო საკითხი და წარმოიდგინეთ ჩემი და ჩემი კოლეგების მდგომარეობა. რა თვალსაზრისით? ახლავე მოგახსენებთ. მერწმუნეთ, რომ ჩვენი ორგანიზაციის (სახეობათა კონსერვაციის ცენტრის) უკლებლივ ყველა წევრი მეცნიერია ამ სიტყვის ყველაზე ფართო გაგებით. ანუ ჩემი კოლეგები ეკოლოგიასა და ცხოველთა ქცევაში კითხვის ნიშანს არ ტოვებენ და კვლევის დაუცხრომელი ჟინი სჭირთ. ახლა წარმოიდგინეთ, ასეთ უახლეს გამოკვლევათა შედეგებს ვიღებთ სხვადასხვა სამეცნიერო წყაროებიდან და თანაც, ვიცით, რომ ჩვენ მდიდარ ქვეყანაში აფთრების ოჯახის ერთი წარმომადგენელი - ზოლებიანი აფთარიც გვყავს!!! რა გაგვაჩერებდა უსაქმურად? და აი, 1995 წელს საქართველოში აფთრის შესასწავლად დაირაზმა მთელი ჩვენი ჯგუფი.

აფთარი საქართველოში

აფთრისებრთა ოჯახის ოთხი წარმომადგენლიდან ჩვენში გავრცელებულია მხოლოდ ზოლებიანი აფთარი, რომელიც საკამაოდ მასიური ცხოველია. მისი სხეულის სიგრძე 91-120 სანტიმეტრს აღწევს. ნიდაოს სიმაღლე 76-80 სანტიმეტრია, ამასთან მდედრებს და მამრებს შორის სიმაღლეში განსხვავება ნაკლებად შესამჩნევია. წონა 26-35 კილოგრამამდეა. ცხოველს ღია რუხ ან მოყვითალო-რუხ ფონზე ზოლები ვერტიკალურად ჩამოსდის ხერხემლის მხრიდან მუცლამდე, ხოლო კიდურებისათვის ჰორიზონტალური რკალური ზოლებია დამახასიათებელი.

ზოლებიანი აფთარი პოლიგრაფი ცხოველია, ანუ იგი პრაქტიკულად ყველაფერს ჭამს. მისი რაციონი შედგება როგორც ცხოველური (თუმცა ცოცხალ მსხვერპლს რაციონში ჭარბობს მძორი, ძირითადად ჩლიქოსნების ნარჩენები), ასევე მცენარეული საკვებისაგან.

ზოლებიანი აფთრის არეალი*** საკმაოდ ფართოა და მოიცავს აფრიკისა და აზიის მნიშვნელოვან ნაწილს. კავკასია კი ზოლებიანი აფთრის დღევანდელი არეალის უკიდურეს ჩრდილოეთ საზღვარს წარმოადგენს. გასული საუკუნის დასაწყისში საქართველოში ზოლებიანი აფთარი ფართოდ იყო გავრცელებული ის ივრის ზეგანზე, მტკვრისა და ალაზნის ველზე. დასავლეთით მისი არეალი საუკუნის დასაწყისში ვრცელდებოდა თბილისამდე, ჩრდილოეთით კი აღწევდა დიდ კავკასიონამდე.

ხალებიანი აფთარი, თავის „ზოლიანი ბიძაშვილის“ მსგავსად მსხვილ ძვლებსაც მარტივად „ფქვავს“ და ინელებს. კენია, მასაი მარას ეროვ. პარკი. ფოტო ლ. ბუთხუზისა

თვალს თუ გადავავლებთ მისი მსოფლიო გავრცელების რუკას, დავინახავთ, რომ ზოლებიანი აფთარი ძირითადად მშრალი კლიმატის მოყვარული სახეობაა. მისი საარსებო გარემო ნათელ ტყეებს, მშრალ ხეობებს, მდინარის ჭალებსა და გორაკბორცვიან, ხეებით დასერილ ველებს მოიცავს. ერთიც უნდა ითქვას, ზოლებიანი აფთრის ნახვა ბუნებაში წარმოუდგენლად ძნელია, რადგან იგი უპირატესად ღამის ცხოველია და დღის განმავლობაში ძალიან იშვიათად ხვდება ადამიანს.

ზოლებიანი აფთრის თანამედროვე არეალი

კოწახურის ქედი. აფთრის ტიპიური ადგილსამყოფელი. ფოტო ი. მაჭარაშვილისა

თვით აფრიკაშიც კი, სადაც ეს ცხოველები საკმარისი რაოდენობით არიან წარმოდგენილნი, ბუნებაში მატი ნახვა თითქმის წარმოუდგენელია. ამის გამო, აფრიკაში ბევრ ადგილას ზოლებიან აფთარს სახელიც კი არ აქვს ადგილობრივი მცხოვრებლების ენაზე. ეს არის ერთ-ერთი ძირითადი მიზეზი იმისა, რომ ზოლებიანი აფთარი (თავისი ხალებიანი თანამოძმის, ასევე მურა აფთრისა თუ მიწის მგლისაგან განსხვავებით) პრაქტიკულად შეუსწავლელი ცხოველია. ზოლებიანი აფთრის ქცევისა და ეკოლოგიის შესახებ დღემდე ძალიან მცირე ინფორმაცია არსებობს, ხოლო ის, რაც მოხსენებულია ლიტერატურაში მტკიცებულებად არ შეიძლება ჩაითვალოს (თვით ავტორების აღიარებით), რადგან უმეტეს შემთხვევაში მეცნიერთა დაკვირვებებს შემთხვევითი ხასიათი ჰქონდათ.

სწორედ ეს ცხოველი - გამოცანა იქცა ჩვენი კვლევის ერთ-ერთ ძირითად ობიექტად, რომელმაც უდიდესი გავლენა იქონია NACRES-ის შემდგომ ცხოვრებაზე. აფთრისადმი მიძღვნილი პირველი სპეციალური პროექტი იყო „ამიერკავკასიაში ზოლებიანი აფთრის პოპულაციის მდგომარეობის შეფასება“. იგი 1995 წლის სექტემბრიდან 1996 წლის აგვისტომდე ხორციელდებოდა ბრიტანული ორგანიზაცია Fauna and Flora International-ის ფინანსური მხარდაჭერით. მის შესახებ ოდნავ ვრცლად მოგახსენებთ, ვინაიდან ამ პროექტის შედეგად კიდევ ორი ფართომასშტაბიანი რეგიონალური გარემოსდაცვითი პროექტი დაიბადა და შესაბამისად, მისი შორეული შედეგია წარმოდგენილი წიგნშიც. პროექტი - „ამიერკავკასიაში ზოლებიანი აფთრის პოპულაციის მდგომარეობის შეფასება“ - ორი ძირითადი ამოცანა ჰქონდა:

- კავკასიაში ზოლებიანი აფთრის შესახებ არსბული მონაცემების შეგროვება და

- ზოლებიანი აფთრის პოპულაციის**** ეკოლოგიური შეფასება საქართველოს სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილშიდა მის მიმდებარე ტერიტორიაზე აზერბაიჯანისა და სომხეთში (რაც, თვით სახეობის კვლევის გარდა, მოიცავდა საარსებო გარემოს შეფასებასა და იმ სახეობათა პოპულაციების კვლევას, რომლებიც აფთრის შესაძლებელ კონკურენტებს წარმოადგენენ).

ჩვენი პროექტის საკვლევი ტერიტორია მოიცავდა ივრის ზეგანს, მისი ფართობი შეადგენდა 3200 კვ. კმ-ს. კვლევის პერიოდში გავლილი მანძილი შეადგენდა 7000 კმ-ს მანქანით და 1000 კმ-ს ფეხით.

ექსპედიციამდე დაიწყო ლიტერატურის ინტენსიური დამუშავება. დავუკავშირდით მსოფლიოში აფთრების წამყვან ექსპერტებს: ჰილანდიელ ბიოლოგ ბ-ნ ჰანს კრუკს (რომელიც მრავალი წლის განმავლობაში აღმოსავლეთ აფრიკაში მუშაობდა აფთრისნაირებზე), ბუნების დაცვის მსოფლიო კავშირის აფთრისებრთა ჯგუფის თავმჯდომარეს ბ-ნ გას მილსს (რომელიც ანალოგიურ კვლევებს ატარებდა სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკასა და ამ კონტინენტის სხვა ქვეყნებში) და რუს ბიოლოგ, ბ-ნ ანდრეი პოიარკოვს, რომელსაც პირადული დაკვირვებები ჰქნდა ჩატარებული ცენტრალური აზიის რესპუბლიკებში. მათმა კონსულტაციებმა ფასდაუდებელი სამსახური გაგვიწია პროექტის განხორციელების დროს.

უშუალოდ ჩვენი პროექტის დაწყებისას კი დაუკავშირდით აზერბაიჯანისა და სომხეთის, როგორც სამთავრობო, ასევე არასამთავრობო გარემოსდაცვით თუ სამეცნიერო-კვლევით ორგანიზაციებს; სამწუხაროდ, აღმოჩნდა, რომ კავკასიაში ზოლებიან აფთართან დაკავშირებით არავითარი პროგრამები არ ტარდებოდა. უფრო მეტიც, როგორც ჩანს, ამ სახეობაზე არასოდეს ჩატარებულა ფუნდამენტური კვლევა, თუ მხედველობაში არ მივიღებთ საუკუნის დასაწყისში ზოგიერთი მკვლევარის მიერ მოწოდებულ ზოგად ცნობებს.

ლიტერატურული მონაცემების ანალიზისას გაირკვა, რომ ეს სახობა მსოფლიო მასშტაბით საფრთხის წინაშე მდგომად არ ითვლება, თუმცა ცალკეული ქვესახეობები და პოპულაციები (მაგალითად ახლო აღმოსავლეთის, კავკასიის, ცენტრალური აზიის) შეიძლება შეფასდეს, როგორც იშვიათი ან გადაშენების პირას მყოფი. ამის შემდეგ შედგა დეტალური საექსპედიციო გეგმა, რომლის მიხედვითაც პირველადი მნიშვნელობა ენიჭებოდა აფთრის კვალის მიგნებას (ცხოველის ნახვის იმედი პრაქტიკულად არავის ჰქონდა); თუ საკვლევ ტერიტორიაზე კვალს აღმოვაჩენდით, კვლევები უნდა გაფართოებულიყო: საჭირო გახდებოდა, ადამიანის თითის ანაბეჭდის მსგავსად, თითოეული ნაკვალევის იდენტიფიკაცია (ცხოველთა რაოდენობის ლობს, დასადგენად) და კვალზე მიყოლის საშუალებით აფთრების დღეღამური თუ სეზონური მიგრაციის (მოძრაობის) მარშრუტის დადგენა. საქმეში ჩაუხედავ მკითხველს შეიძლება უცნაურად მოეჩვენოს, მაგრამ საველე სამუშაოების ერთ-ერთი ძირითადი საქმიანობა აფთრების ექსკრემენტების (მეცნიერები ასე ვეძახით ცხოველის განავალს) მოპოვება და მათი ანალიზიც იყო. ეს გვჭირდება ცხოველების რაციონის დასადგენად: რას ჭამენ, რამდენს, რა არის მათი უპირატესი თუ მეორადი მსხვერპლი და ა.შ. ამ თვალსაზრისით ექსპერიმენტი ფასდაუდებელი ინფორმაციის მატაებელია. ამავე დღოს, არსებითი მნიშვნელობა მივანიჭეთ ადგილობრივი მოსახლეობის გამოკითხვებსა და მათთან გარემოსდაცვითი საქმიანობის ჩატარებას.

უნდა ითქვას, რომ თავიდან დიდი ხნის მანძილზე აფთრის არანაირი კვალი, არანაირი ექსპერიმენტი და საერთოდ ცხოველის არსებობის ნიშანწყალიც კი არ ჩანდა. ჩვენი „ენთუზიაზმის გამომხატველი გრაფიკი“, მართალია, ნელი ტემპით, მაგრამ მაინც სტაბილურად იწევდა ნულისკენ, სანამ მდინარე ივრის ორივე სანაპირო ზოლის გამოკვლევის შემდეგ კოწახურის ქედისკენ არ გადავინაცვლეთ.

ეკოლოგიური თვალსაზრისით კოწახურის ქედი საკმაოდ საინტერესო და მნიშვნელოვანი ადგილია. ამავდროულად იგი საოცრად ლამაზია. ძნელია წარმოიდგინოთ, რომ საქართველოში, რომელსაც ტყეებით დაფარული მთაგორიანი ქვეყნის სახელი აქვს გავარდნილი, ასეთი ლანდშაფტის არსებობა. სწორედ კოწახურის ქედის კვლევისას მიიქცია ჩვენი ყურადღება ერთმა საინტერესო ფაქტმა: გარკვეული ადგილები მოფენილი იყო კუს დამტვრეული ბაკნებით. სიმეტრიულად დაშლილ კუს ბაკნებს ადრეც ვხვდებოდით, მაგრამ მათთვის ყურადღება არ მიგვიქცევია, რადგან ჩანდა, რომ ისინი კუს სიკვდილის შემდეგ ბუნებრივად იყო დაშლილი, როგორც ეს ხრწნის დროს ხდება ხოლმე. კოწახურის ქედთან კი ბაკნებს აშკარად ემჩნეოდა „ძალადობის“ კალი, რადგან ბაკნის სეგმენტები დამტვრეული იყო და არა დაშლილი. ეს ფაქტი ძალიან მნიშვნელოვანია არაპირდაპირი ინდიკატორი იყო იმისა, რომ საველე საკვლევ ტერიტორიაზე აფთრების არსებობა გვევარაუდა, რადგან განსაკუთრებული საჭმლის მომნელებელი სისტემის გამო, აფთარი იყენებს ისეთ საკვებს, რომლის შეთვისებაც კავკასიაში გავრცელებულ არც ერთ მტაცებელს არ შეუძლია. მაგალითად, ძვლისებრთა ოჯახის წარმომადგენლები და დათვი საკვებად ძირითადად მსხვერპლის ხორცსა და შიგნეულობას იყენებენ. შესაბამისად, მათ ექსკრემენტებში ძვლოვანი ნარჩენების არსებობას უფრო შემთხვევითი ხასიათი აქვს. ამასთან ძვლები, როგორც წესი, მოუნელებალია (იგულისხმება შედარებით მსხვილი მსხვერპლის ძვლები, ისიც უპირატესად მალები). აფთარი კი არა მარტო ამტვრევს და ღეჭავს ძვლებს (მათ შორის ლულოვან ძვლებსაც), არამედ, როგორც ჩანს, უპრობლემოდ ინელებს კიდეც მათ. აქედან გამომდინარე, საქართველოში გავრცელებული ძუძუმწოვრებიდან პირის აპარატით კუს ბაკნის დამტვრევა მხოლოდ ამ სახეობას შეუძლია.

კიწახურის ქედი. ფოტო ი. მაჭარასვილისა

ზოლებიანი აფთრის კვალის ანაბეჭდი

საველე სამუშაოების ინტენსივობა გაორკეცდა. მთელი ჯგუფი თავდაუზოგავად იკვლევდა მიწის ყოველ მეტრს, გაუვალი ბუჩქებით დაფარული ყოველ ხევს. ზოგ შემთხვევაში დიდ მანძილზე გვიხდებოდა ძრომიალი საკმაოდ უსიამოვნო ეკალბარდებში ისე, რომ ტომ სოიერივით „სანოვაგესაც ვაზიანებდით და კანსაც“. ორ ჯგუფად დავიყავით, სამუშაო არ წყდებოდა არც დღისით, არც ღამით. ბოლოს 1995 წლის 22 ოქტომბერს, კოწახურის ქედის აღმოსავლეთ ნაწილში, გვიან საღამოს, პირველად დაფიქსირდა აფთრის კვალი. ბ-ნმა იასონ ბადრიძემ, პროექტის დირექტორმა, მთელი ჯგუფი ამ მიდამოებისკენ „გადაისროლა“. იმავე ღამეს დაახლოებით 2 საათისათვის, იასონმა ერთ-ერთი ხევის კვლევის დროს დაახლოებით 200 მეტრში ფარნის შუქზე დაინახა რაღაც ცხოველის თვალები. შუქით დამფრთხალი ცხოველი სწრაფად დაიძრა უახლოესი ხევისაკენ და ამ დროს, მთელი ტორსით მოექცა ფარნის შუქის რადიუსში. ეს იყო პირველი ზოლებიანი აფთარი, რომელიც ჯგუფის უმრავლესობამ არა მარტო პროექტის განმავლობაში, არამედ საერთოდ პირველად ნახა ცხოვრებაში! დამკვირვებელმა, გზის მოჭრის მიზნით, სწრაფად გადაინაცვლა ცხოველის მოძრაობის მიმართულების დიაგონალურად და კარგად გაარჩია საკმაოდ მოზრდილი ინდივიდი, რომელმაც ჩაურბინა დაახლოებით ასი მეტრის დაშორებით და ხუთასიოდე მეტრში გაქრა თვალთახედვიდან. მეორე დღეს დაფიქსირდა კვალის რამდენიმე (არც ისე მკაფიო) ანაბეჭდი. შემდეგ თითქოს ბედმა გადმოგვხედა და დაიწყო ახალ-ახალი კვალისა და ექსკრემენტების აღმოჩენა არა მარტო კოწახურის, არამედ სხვა ადგილებშიც. მეორედ, იმავე მიდამოებში ჯგუფის სხვა წევრებმა (ზურაბ გურიელიძემ, ამ სტრიქონების ავტორმა და ბეჟან ლორთქიფანიძემ) ნახეს ორი ინდივიდი კოწახურის ქედის აღმოსავლეთ ნაწილში (1996 წლის 25 ივნისს). ადგილის გამოკვლევისას (საღამოს ცხრა საათვისათვის, როდესაც ჯერ კიდევ შესაძლებელი იყო ცხოველების თვალით გარჩევა) დამკვირვებლებსაც დაახლოებით ას მეტრში, ბორცვზე დაფიქსირდა ორი ინდივიდი. ერთი ნელა გადავიდა ბორცვის მეორე მხარეს და გაქრა მხედველობის არიდან. მეორე გაჩერდა ბორცვის თხემზე და რამდენიმე წამის განმავლობაში იყურებოდა ჩვენსკენ. შემდეგ მაინც გადაინაცვლა პირველი აფთრის მიმართულებით და თვალ მიეფარა.

აღსანიშნავია, რომ იმ პერიოდში NACRES-ს არ გააჩნდა შესაბამისი აპარატურა; ორივე შემთხვევაში ცხოველები ნანახი იყო არასაკმარისი განათების ფონზე, რის გამოც ვერ მოხერხდა ფოტოების გადაღება.

როგორც ვთქვით, განსაკუთრებულ ყურადღებას ვუთმობთ ადგილობრივი მოსახლეობისაგან ინფორმაციის მიღებასაც. გამოკითხვის მიზანს წარმოადგენდა, დაგვედგინა აფთრის არსებობის ფაქტი საქართველოში და მისი გავლენა ადგილობრივ მეცხოველეობაზე. გამოკითხვა გულისხმობდა აგრეთვე ადგილობრივი მოსახლეობის გარემოსდაცვითი ცნობიერების დონის განსაზღვრას.

მოსახლეობათა უმეტესობას არავითარი ინფორმაცია არ გააჩნია აფთრის შესახებ. ზოგიერთმა აღნიშნა, რომ აფთარი გავრცელებულია საკვლევ ტერიტორიაზე, თუნცა ვერც ერთმა ვერ შესძლო ცხოველის აღწერა. მათთან საუბარმა ცხადყო, რომ გარემოსადმი მათი დამოკიდებულება ეფუძნება ძლიერ მომხვეჭელურ და მერკანტილურ პრინციპებს. მათი ცოდნის დონე ზოგადად გარემოსდაცვითი საკითხებისა და კერძოდ, ველური ბუნების შესახებ ძლიერ დაბალია.

საინტერესოა რომ ის, ვისაც გაგონილი გვქონდა აფთრის შესახებ, ამ ცხოველს ახასითებდა, როგორც ერთ-ერთ ყველაზე საშინელს დედამიწაზე, საფლავების და ქურდობის, ბავშვების მოტაცების და ადამიანებზე უმოწყალოდ თავდასხმის გამო. საინტერესოა, რომ ადგილობრივი მოსახლეობის გამოკითხვისას ვერ ვიპოვეთ ვერც ერთი ადამიანი (ძალიან მოხუციც კი), რომელსაც შეეძლო ეთქვა, რომ მან თავისი თვალით ნახა აფთრის რომეიმე „მარადიორული“ ფაქტი. ყოველთვის აპელირებდნენ გამოკითხულის ან დეიდაშვილის ნაცნობზე, რომელსაც თავის მხრივ ვიღაცამ მოუყვა რაღაც საშინელი ამბავი აფთრის შესახებ. მართლაც, სამედიცინო თუ პოლიციის არქივების ინტენსიური კვლევის შედეგადაც კი (მე 20 საუკუნის დასაწყისიდან მოყოლებული) ვერ აღმოვაჩინე ვერც ერთი დოკუმენტი „აფთრების თავდასხმის შესახებ“.

ბუნებრივია, რომ ამ წიგნში ვერ მოვიტანთ ექსპედიციების შედეგად აღებული მასალის სრულ ანალიზს. ამას გაცილებით დიდი რაოდენობის ქაღალდი სჭირდება, ვიდრე წინამდებარე გამოცემის მასშტაბები გვაძლევს საშუალებას. ამიტომ ვიტყვით მხოლოდ, თუ რა ცხადყო ჩატარებულმა პროექტმა; პირველი და ყველაზე მნიშვნელოვანია ის, რომ ზოლებიანი აფთარის პოპულაციას საქართველოში ახლო მომავალში ემუქრება სრული გადაშენების უაღრესად დიდი რისკი, რადგან:

- 60-იანი წლების დასაწყისიდან დაიწყო მისი რედუქცია (რიცხოვნობის კლება) და დღეისათვის პოპულაცია შემცირდა 80%25-ზე მეტით.

- არსებული მიზეზების გათვალისწინებით, უწყვეტი რედუქცია მოსალოდნელია შემდეგი 10 წლის ან სახეობის სამი თაობის განმავლობაში, რადგან ხდება საბინადრო გარემოსა და ზოგადად მთელი გავრცელების ფარგლების ექსპლოატაციის არსებული დონის ზრდა, აქედან გამომდინარე - საარსებო გარემოს განუხრელი გაუარესება.

ამ სამწუხარო დასკვნებს თავის მიზეზები აქვს. აფთრის პოპულაციის რიცხოვნობის ყველაზე მნიშვნელოვანი მალიმიტირებელი ფაქტორია ანთროპოლოგიური (ადამიანის მიერ გამოწვეული), რომელიც სამ ძირითად ჯგუფად შეიძლება დავყოთ:

- საარსებო გარემოს შემცირება

საკვლევი ტერიტორიის დიდი ნაწილი (იგულისხმება შირაქის ველი და ივრის ჭალები) პრაქტიკულად დაუსახლებელია და, მიუხედავად ამისა, ეს რეგიონი გამოირჩევა ძალიან მაღალი ანთროპოლოგიური პრესით, რის გამოც ტერიტორიის მნიშვნელოვანი ნაწილი საშინლად დეგრადირებულია.

- საკვები ბაზის მრავალფეროვნების შემცირება

სამეურნეო ათვისებამ გავლენა იქონია რეგიონის ველურ ცხოველთა სახეობრივ შემადგენლობაზეც. უმრავლესობის რიცხოვნობა ძლიერ შემცირდა ხოლო ზოგიერთი სახეობა მთლიანად გაქრა. ამ მხრივ საყურადღებოა წყვილჩლიქოსნების პოპულაციები. ჯერ კიდევ XX საუკუნის დასაწყისში აქ ბინადრობდნენ ჩვენი ფაუნის სიამაყენი: ივრისა და ალაზნის ჭალებში ირმები, ველებზე კი ფართოდ იყო გავრცელებული ქურციკი (ჯეირანი). ორივე სახეობა, როგორც ჩანს, წარმოადგენდა აფთრის მნიშვნელოვან საკვებს. დღეისათვის რეგიონში ორივე სახეობის პოპულაცია გამქრალია, აღინიშნება ჯეირნის ერთეული შემოსვლები აზერბაიჯანიდან, მაგრამ ვერც ერთი შემოსული ცხოველი, ბრაკონიერების მაღალი დონის გამო, უკან გასვლასაც ვერ ასწრებს. ამ ორი სახეობის გაქრობამ მნიშვნელოვნად შეუწყო ხელი აფთრის პოპულაციის დეგრადაციას.

ზოლებიანი აფთარი მოსკოვის ზოოპარკში

კავკასიაში ზოლებიანი აფთრის აღდგენის პერსპექტივები

როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, აფთრის შესწავლის პროექტის მიზანს წარმოადგენდა ამ ცხოველის პოპულაციის მდგომარეობის შეფასება და მისი აღდგენის კონკრეტული პერსპექტივების ჩამოყალიბება. უნდა ითქვას, რომ პროექტის შედეგებმა უფრო მეტი საქმე წარმოაჩინა, ვიდრე ერთი კონკრეტული სახეობის აღდგენაა. უნდა გავითვალისწინოთ, რომ ნებისმიერი სახეობის აღდგენის დაგეგმისას საჭიროა აღმოიფხვრას ის ფაქტორები, რომლებმაც სახეობა გადაშენების ზღვარზე მიიყვანეს. ჩვენს შემთხვევასი კი ზოლებიანი აფთრის აღდგენისათვის აღმოსაფხვრელი ფაქტორები საოცრად კომპლექსურია და მრავლისმომცველი. გამოიკვეთა ერთი სავალალო შემაჯამებელი შედეგიც:

არა მარტო აფთარი, არამედ მთელი მისი საბინაო ეკოსისტემა (საქართველოს არიდული (მშრალი) ეკოსისტემა, ძლიერაა დეგრადირებული და რომელიმე კონკრეტული სახეობის დაცვა არავითარ შედეგს არ მოიტანს, თუ კონსერვაციული ქმედებები მთელს ეკოსისტმას არ „მოედება“.

ყოველივე ზემოთქმულზე დაყრდნობით, საქართველოში აფთრის აღდგენის პროგრამა ორგანულად უკავშირდება არიდული (მშრალი) ეკოსისტემის აღდგენის პრობლემას. ასევე, ხაზი გაესვა ერთ მნიშვნელოვან ფაქტს, რომელიც საკმაოდ ბანალურად შეიძლება ჟღერდეს, მაგრამ აქამდე მას სათანადო ყურადღებას არავინ აქცევდა: არიდული ეკოსისტემა არ არის მხოლოდ საქართველოს კუთვნილება, იგი აზერბაიჯანის და სომხეთის ადმინისტრაციული საზღვრებითაც იკვეთება და თუ, მისი რეაბილიტაცია გვინდა, მისი დაცვის საქმეში სამივე ქვეყანა უნდა გაერთიანდეს. რა თქმა უნდა, ქაღალდზე ასეთი ყოვლისმომცველი გეგმის შამოყალიბება არც თუ ისე რთული საქმეა, მაგრამ რეალობა სხვაა. ამიტომ, სახეობათა კონსერვაციის ცენტრმა „აფთრის პროექტის“ დასრულების შემდეგ (1996წ) აირჩია შემდგომი ორ ეტაპიანი მიდგომა:

1. ქართველი, სომეხი და აზერბაიჯანელი მეცნიერების გაერთიანება და გარკვევა, საერთოდ რა მდგომარეობაშია ფაუნა (და არა მარტო აფთარი) კავკასიაში, შემდეგ კი

2. კონკრეტული ღონისძიებების ჩატარება ეკოსისტემის აღდგენისათვის, რომ აფთარსაც შეეწყოს ხელი

პირველი ეტაპის განსახორციელებლად NACRES-მა შექმნა პროექტი სახელწოდებით „ამიერკავკასიის ველური ბუნების რეგიონული შესწავლა“, რომელიც დააფინანსა მაკარტურების ფონდმა (The John D. and Catherine T. MacArthur Foundation). 1999 წელს გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის განვითარების პროგრამის (UNDP) ხელშეწყობით გლობალურმა გარემოსდაცვითმა ფონდმა (GEF) დაგვიმტკიცა პროექტი სახელწოდებით: „არიდული და სემიარიდული ეკოსისტემების კონსერვაცია ამიერკავკასიაში“. ამ უკანასკნელში, როგორც ეკოსისტემის რეაბილიტაციის პროექტში, ერთ-ერთი მთავარი კომპონენტია საკვანძო სახეობის (მათ შორის აფთრის) აღდგენის ხელშეწყობა.

ცოტა რამ „საძულველი სახეობის“ და, საერთოდ, სახეობების დაცვა-აღდგენის შესახებ

დედამიწაზე სიცოცხლის წარმოშობის შემდეგ უთვალავი სახეობა გადაშენდა ბიოლოგიური თუ ფიზიკური პირობების ბენებრივი ცვლილებების გამო. ეს პროცესი ევოლუციის განუყოფელი ნაწილია, რადგან თავისთავად, კვდომა სიცოცხლის შემადგენელია. მაშინ დაისმის კითხვა:

ამ კითხვაზე დადებითი პასუხი ორი ძირითადი მიზეზით შეიძლება იყოს განპირობებული: ეთიკურითა და პრაქტიკულით. წიგნის ამ ნაწილის წაკითხვის შემდეგ მკითხველმა შესაძლოა რომელიმე (ან ორივეს ერთდროულად) მისცეს უპირატესობა. იმედს ვიტოვებთ, რომ არავის შეეპარება ეჭვი, რომ ჩვენ უნდა დავიცვათ ის რაც ჯერ კიდევ არაა განადგურებული და ვეცადოთ აღვადგინოთ ის, რაც გადაშენების ზღვარზეა მისული. მაშ ასე.

ეთიკური მიზეზი

სამწუხაროდ ის სახეობები, რომლებიც დღეს გადაშენების პირას არიან მისული არაბუნებრივი პროცესების გამო ქრებიან. ხოლო არაბუნებრიობა მხოლოდ და მხოლოდ ადამიანის მიერაა გამოწვეული. საილუსტრაციოდ წარმოვიდგინოთ ინდოელთა რომელიმე უნიკალური ტომი, რომელიც მაგალითად, ამაზონის ჯუნგლებში ცხოვრობს. წარმოავიდგინოთ, რომ უცებ ამაზონი ადიდდა და მთელი ტომი გაწყდა (მესმის, რომ ცოტა უხერხულია ასეთი მაგალითების მოყვანა, მაგრამ ასეთი რამ არაერთხელ მომხდარა! ახლა წარმოვიდგინოთ მეორე ვარიანტი: სამხრეთ ამერიკას იპყრობენ კოლონიზატორები, რომლებიც ერთ დღეში წყვეტენ მთელს ტომს (ბავშვებს, ქალებს, მოხუცებს და ა.შ., ესეც არაერთხელ მომხდარა); ისმის კითხვა: მიუხედავად იმისა, რომ ორივე შემთხვევაში შედეგი ერთნაირია, რომელი გზა იყო ბუნებრივი და, შესაბამისად, ვინ არის პასუხისმგებელი თითოეულ შემთხვევაზე? მგონი, პასუხი არც საჭიროებს დაკონკრეტებას. ასევე ნებისმიერ სხვა სახეობასთან დაკავშირებით. ისინი, რა თქმა უნდა, შეიძლება ბუნებრივად ამოწყდნენ ან ადამიანის პირდაპირმა თუ არაპირდაპირმა არევამ ამოწყვიტოს. ამიტომ, უმრავლეს შემთხვევაში, პასუხისმგებლები ჩვენ ვართ და ამიტომაც უნდა ვიზრუნოთ მათ დაცვასა და აღდგენაზე. ჩვენი ცხოვრების ეთიკა მოითხოვს ამას, რადგან ეთიკური ფორმულა საკმარისად მარტივია:

არ დააშავო! ხოლო თუ დააშავებ, კეთილი ინებე, პასუხი აგე და საქმე გამოასწორე!

განა ამას თავიდანვე არ ჩავჩიჩინებთ ბავშვს მხოლოდ, იმიტომ რომ მასში მოქალაქე ავამეტყველოთ?

პრაქტიკული (ან თუ გნებავთ, პრაგმატული, ადამიანისათვის საჭიროა) მიზეზი

არც ერთი ორგანიზმი ვაკუუმში არ ცხოვრობს. ყველა მათგანი ერთმანეთთან უმჭიდროვეს კავშირიშია და ქმნის იმ რთულ და კომპლექსურ მოვლენას, რასაც ჩვენ სიცოცხლეს ვეძახით. დედამიწაზე ცოცხალ ორგანიზმთა ერთობლიობას ბიოსფერო ეწოდება. ბიოსფერო ეკოსისტემებისაგან***** შედგაბა. და რადგან რადგან ეკოსისტემებში ყველა სახეობა გადაჯაჭვულია ერთმანეთისაგან და ერთმანეთის გარეშე სიცოცხლე არ შეუძლია, ხანდახან ერთი სახეობის ამოღებამ ეკოსისტემიდან ისევე შეიძლება დაანგრიოს იგი, როგორც შენობა, თუ მას დედაბოძს გამოვაცლით. რას კარგავს ადამიანი? ჯერ ერთი, თითოეული სახეობა (და ასე განსაჯეთ, ინდივიდიც კი) უნიკალური გენების რეზერვუარია. უნიკალური იმიტომ, რომ თუ ეს გენები იკარგება, მათ ვეღარ აღადგენენ. მეცნიერებს ჯერ კიდევ არ გამოუკვლევიათ ცოცხალი ორგანიზმების გენები და ერთი შეხედვით მცირე და უმნიშვნელო სახეობის გაკარგვის შედეგად ჩვენ შესაძლოა დავკარგოთ ჩვენივე ჯანმრთელობისათვის ფასდაუდებელი დახმარებები. გავიხსენოთ, რომ მილიონობით ადამიანის (მათ შორის ბავშვების!) სიცოცხლე იხსნა პენიცილინმა, რომელიც არც მეტი არც ნაკლები, პენიცილიუმის გვარის სოკოსგან მიიღეს. წარმოიდგინეთ, რამდენიმე ჩვენი ახლობელი (და მათ შორის ბავშვები!!!) შეეწირებოდა უბრალო ფილტვების ანთებას, სოკოების ამ გვარს ჩვენამდე რომ არ მოეღწია? ბოლოს და ბოლოს პენიცილიუმი ხომ სოკოა და მეტი არაფერი...

სამყაროში მოხმარებული წამლების 40%25 მიღებულია ან ველური სახეობებიდან, ან მათი მიღება დამყარებულია ველურ სახეობების ცხოველქმედების პრინციპზე. ეს არა მარტო იცავს მილიონობით სიცოცხლეს, არამედ წარმოადგენს უზარმაზარ ინდუსტრიას, რომელსაც, მაგალითად, მხოლოდ ამერიკისთვის 40 მილიარდი დოლარის წლიური შემოსავალი მოაქვს. სამწუხაროდ, მეცნიერებმა დღეს არსებული მცენარეებიდან მხოლოდ 5%25-ის სამეცნიერო ვარგისიანობის შესწავლა შეძლეს, მასინ, როდესაც დედამიწა, ადამიანის უტვინო ჩარევის გამო, ყოველდღიურად 100-მდე სახეობის მცენარეს კარგავს!!! არადა საქართველო ოდითგანვე იყო განთქმული თავისი მცენარეული საფარის მრავალფეროვნებით.

წყნარი ოკიანის უთხოვარი, რომელიც „ნაგავმცენარედ“ მიაჩნდათ, თითქმის სულ გააჩანაგეს. დღეს თვლიან, რომ მის ვარჯში არსებული ნივთიერება - ტაქსილი ყველაზე ეფექტური სამკურნალო საშუალება შეიძლება აღმოჩნდეს მკერდის კიბოს საწინააღმდეგოდ.

დღესდღეობით მრავალი, ერთი შეხედვით უმნიშვნელო სახეობაც კი უზარმაზარ გამოყენებას ჰპოვებს სოფლის მეურნეობაში. გამოთვლილია, რომ დღეს დედამიწაზე, დაახლოებით 80 000 სახეობის მცენარეა საჭმელად ვარგისი. აქედან 20%25-ზე ნაკლები იძლევა დედამიწის მოსახლეობის საკვების 90%25-ს. გამოკვლევებმა აჩვენეს, რომ თუ დანარჩენს დღეს გამოყენებას „ვერ ვუძებნით“, დავიცავთ, უახლოეს მომავალში ისინი ფასდაუდებელი მასალა გახდება შინაური ჯიშთან შეჯვარების გზით ისეთი საკვებად ვარგისი მცენარეების მისაღებად, რომლებიც უდაბნოს პირობებშიც კი კარგ მოსავალს მოგვცემენ. წარმოიდგინეთ, რამდენი ადამიანი გადარჩება აფრიკისა და აზიის კონტინენტზე?!

ადამიანისათვის გამოსადეგობის თვალსაზრისით ცხოველთა და მცენარეთა ველური სახეობების ასობით კონკრეტული მაგალითის მოყვანაა შესაძლებელი. აღარაფერს ვამბობთ ისეთ ბანალურ ჭეშმარიტებაზე, როგორიცაა სუფთა ჰაერის აუცილებლობა, ველური ბუნების ტურისტული ინდუსტრიის მიერ ქვეყნების ეკონომიკაში შემოტანილ მილიონებსა და იმაზე, რომ მრავალი სახეობა უბრალოდ ინდიკატორია იმ გარემოს სიჯანსაღისა, სადაც ჩვენ ვცხოვრობთ და ჩვენს ბავშვებს ვზრდით.

„კი ბატონო“, - იტყვის მკითხველი - „საკმარისი არგუმენტაცია მომცა ამ წიგნმა იმის შესახებ, რომ სახეობები დასაცავია, მაგრამ აფთარი მაინც საზიზღარი ცხოველია. ძნელია მომთხოვო, აფთარს, მძორიჭამია სვავს, ორბს, ღამურას, ვირთაგვას და გველს სხვა თვალით შევხედო.“

თუ თქვენ ზრდასრული ადამიანი ბრძანდებით, არა მარტო ეს წიგნი, არამედ ვერავინ ვერაფერს იზამს და აზრს ვერ შეგაცვლევინებთ. როცა ადამიანს სძაგს, იქ ღმერთიც კი უძლურია. სიძულვილის მიზეზები კი ბავშვობაში ისახება იმ ატმოსფეროს გავლენით რომელშიც ჩვენ ვიზრდებით. უბრალოდ, თუ ადამიანი ერთი წუთით მაინც შეეცდება საკუთარი გრძნობის ცხოველებზე გადატანისაგან თავის შეკავებას და გაიზიარებს, რომ:

- ყოველივე ცოცხალს ბუნებაში მკაცრად მიჩნეული ადგიი აქვს

- ყოველივე ცოცხალი (იმის მიუხედავად „კარგად“ იქცევა იგი თუ „ცუდად“ ადამიანის თვალსაზრისით) არა მარტო იმსახურებს სიცოცხლეს, არამედ ვალდებულია კიდეც, რომ იცხოვროს, თუნდაც ჩვენივე კეთილდღეობისათვის.

მაგრამ მძორიჭამია „საზიზღარი“ ფრინველი, ღამურა და გველი ჩვენს ცხოვრებაში ჩვენი და ჩვენი ბავშვების ჯანმრთელობის დამცავ ბუნების საოცრებად დაილექებიან, ხოლო აფთარი არა მარტო ჩვენი ბუნების სანიტრად, არამედ დედამიწისა და მათ შორის საქართველოს ველების წარმოუდგენლად საინტერესო მშვენებად.....

______________

* კინრად ლორენცი (1903-1989) - დიდი ავსტრიელი მოაზროვნე, ეთილოგიის (მეცნიერება ცხოველთა ქცევის შესახებ) ერთ-ერთი ფუძემდებელი, ნობელის პრემიის ლაურიატი (1973).

** ოჯახი შედგება სულ ოთხი სახეობის: ხალებიანი აფთარი (Crocuta crocuta), ზოლებიანი აფთარი (Hyaena hyaena), მურა აფთარი (Hyaena (Parahyaena) brunnea) და მიწის მგელი (Proteles cristatus)

*** მეცნიერები არეალს ეძახიან დედამიწის იმ ნაწილს სადაც ამა თუ იმ სახეობის ცხოველი გვხვდება. მაგალითად ლომის არეალია აფრიკა და აზია, ვეფხვის მარტო აზია, თეთრი დათვის არეალი არქტიკაა, ხოლო პონგვინის კი ანტარქტიდა და ა.შ.

**** ამა თუ იმ სახეობის ინდივიდების რაოდენობა გარკვეულ ტერიტორიაზე. მაგ ლაგოდეხის ნაკრძალის მგლის პოპულაცია გულისხმობს ამ ნაკრძალში არსებული მგლების საერთო რაოდენობას. შესაბამისად, საქართველოს მგლის პოპულაცია გულისხმობს ჩვენს ქვეყანაში არსებული მგლების საერთო რაოდენობას და ა.შ.

***** მეცნიერები ეკოსისტემას განმარტავენ, როგორც ცოცხალი და არაცოცხალი ბუნების ერთობლიობას გარკვეულ ტერიტორიულ ერთეულში. მნიშვნელოვანია იმის გათვალისწინება, რომ ეკოსისტემაში ცოცხალი და არაცოცხალი ბუნების ელემენტები უმჭიდროვეს კავშირშია ერთმანეთთან. მაგალითად, ისინი კავშირშია კვებით ჯაჭვის საშუალებით: ნიადაგზე იზრდებიან მცენარეები, მათ ჭამენ გარკვეული სახის ცხოველები, რომელთაც თავის მხრივ „მიირთმევენ“ მტაცებლები, ხოლო მტაცებლებს, მათი სიკვდილის შემდეგ, „მიირთმევენ“ ლეშიჭამიები, ამ უკანასკნელთა კვდომის შემდეგ გარკვეული ბაქტერიები ერთვებიან საქმეში და იწყებენ ლეშის ხრწნას, რომელიც ისევ ნიადაგში ხვდება და მცენარეთა გაზრდისათვის ქმნის პირობას. ტერმინი ეკოსისტემა შესაძლოა ვიხმაროთ როგორც აკვარიუმის მიმართ, ასევე ისეთი ბუნებრივი ერთეულების მიმართ როგორიცაა, მაგალითად, ტყე, ტბა, და ა.შ. სადაც ცოცხალი და არაცოცხალი ელემენტები ერთმანეთის გარეშე ვერ არსებობენ.

ირაკლი მაჭარაშვილი

გიურზა. ფოტო გ. დარჩიაშვილისა

ყოველთვის, როცა სამხრეთ-აღმოსავლეთ საქართველოს ბუნებაზე ჩამოვარდება ხოლმე სიტყვა, საუბრის ერთ-ერთი მთავარი თემა ხდება ამ ზონის ფაუნის ტიპიური წარმომადგენელი გიურზა.

ჯერ კიდევ დარვინი წერდა იმის შესახებ, რომ შესაძლოა ფერმებში კატების რაოდენობისა და მათ მიდამოებში წითელი სამყურას მოსავლიანობის შორის გარკვეული კავშირი არსებობდეს. ამ მიზეზ-ჩედეგობრივ დამოკიდებულებას მეცნიერი ასე ხსნიდა: კატები ანადგურებენ მემინდვრიებს. როცა კატები არ არიან, მემინდვრიები ძალზე სწრაფად მრავლდებიან. ისინი ანადგურებენ ბაზების ბუდეებს და მათ მატლებს ჭამენ. სამყურა სწორედ ბაზების საშუალებით იმტვერება. მათ გარეშე მცენარე ნაკლებ თესლს იძლევა და ნელი ტემპით მრავლდება. ასე იწვევს კატების სიმცირე სამყურას მოსავლის შემცირებას.

სინამდვილეში ბუნებაში გაცილებით რთული პროცესები მიმდინარეობს. ბუნებრივ თანასაზოგადოებაში უფრო ჩახლართული და მრავალმხრივი კავშირები არსებობს ცოცხალ ორგანიზმებს შორის. მაგრამ გადაჭარბების გარეშე უნდა ითქვას, რომ გიურზას როლი ბევრად მნიშვნელოვანია ეკოსისტემის სიჯანსაღისათვის, ვიდრე კატებისა ზემოთ მოყვანილ თეორიულ მაგალითში. ამ რეპტილიის ძირითად საკბილოს ხომ მღრღნელები და სხვა წვრილი ძუძუმწოვრები შეადგენენ. ამის გამო, გიურზა დიდ როლს თამაშობს მათი რიცხოვნობის რეგულირებაში. ძნელია ზუსტად გამოთვალო, რა მოხდება, გიურზა რომ ერთბაშად გაქრეს ეკოსისტემიდან, მაგრამ შეიძლება დარწმუნებული ვიყოთ, რომ ეს იქნება ნამდვილი ეკოლოგიური კატასტროფა, რომელიც მხოლოდ უარესობისკენ შეცვლის ჩვენს საარსებო პირობებს.

გიურზა (Vipera lebetina obtusa) ჩვენში გავრცელებული ქვეწარმავლებიდან ყველაზე შხამიანია. ის შედის ოჯახში გველგესლასებრნი (Viperidae). მისი შხამი მსხვერპლის სისხლის შედედებას იწვევს. ახალგამოჩეკილის შხამი ისევე ტოქსიურია, როგორც ზრდასრულისა. სხეულის მაქსიმალური სიგრძე 140-150 სანტიმეტრია. იშვიათად გვხვდებიან უფრო დიდი ეგზემპლარებიც. ფერი ცვალებადობს ღია ნაცრისფერიდან მუქ ნაცრისფერამდე. წენგოსფერი ან მიყავისფრო ელფერით. ზემოდან უფრო დიდი ზონის ლაქებია, ვიდრე გვერდებზე. ასეთი შეფერილობით ის კარგადაა შეხამებული ბუნებრივ გარემოსთან. გიურზა გაზაფხულზე დებს 15-18 კვერცხს, პატარები აგვისტო-სექტემბერში იჩეკებიან. ამიერკავკასიური გიურზის აქტიურობა იწყება მარტის ბოლოს - აპრილის დასაწყისში და ოქტომბრის ბოლომდე გრძელდება. ძირითადად იგი ღამის ცხოვრებას ეწევა, მაგრამ გაზაფხულზე დღისითაც შეიძლება შეგვხვდეს.

აქტიურობის დროს გიურზა ნელა დასრიალებს ან უდარაჯებს მსხვერპლს, ხიფათის შემთხვევაში კი ცდილობს, გაეცალოს და პირველივე სამალავში გაუჩინარდეს. შეუძლია, საკმაოდ მაღლა აცოცდეს ხეზე. აგრესიულობას ამჟღავმნებს მხოლოდ შეწყვილების პერიოდში (მაისის პირველი ნახევარი).

80-იანი წლების ბოლოს და 90-იანების დასაწყისში ჩვენში გიურზას შხამის მოპოვების ნამდვილი ბუმი დაიწყო. ამ მიზნით უამრავ ეგზემპლარს იჭერდნენ (წელიწადში 1500-2000-მდე). საბედნიეროდ, ბოლო წლებში ეს აჟიოტაჟი ჩაცხრა რეალური მყიდველი თითქმის არ არსებობდა, ვინაიდან ღირებულება სათანადოდ დამუშავებულ გიურზას შხამს გააჩნია და არა გველის მოწველის პირველად პროდუქტს. სამაგიეროდ, მაინც უმოწყალოდ ხოცავენ მონადირეები - საკუთარი თავისა და ძაღლების უსაფრთხოებას იცავენ. არადა საქართველო გიურზას საერთო არეალის კიდურა ნაწილს წარმოადგენს; ცნობილი ბიოლოგიური კანონზომიერების თანახმად კი, სახეობათა კიდურა პოპულაციები ძლიერ მოწყვლადნი არიან.

გარდა ტრადიციული როლისა, გიურზას კიდევ სხვა დამსახურებაც გააჩნია ჩვენი ქვეყნის ბიომრავალფეროვნების შენარჩუნებაში. არიდული და სემიარიდული ზონა ბრაკონიერების საყვარელი ადგილია (თუმცა მათი უმეტესობა თავს ბრაკონიერს არ უწოდებს; შეიძლება იამაყოს კიდეც იმ ფაქტით, რომ დღეში 60 ხოხობი ჩამოაგდო, ან ბელებიანი დათვი მოკლა, ერთი ბელი კარგ ფასად გაყიდა, მეორის მწვადით კი „ბიჭები“ აქეიფა!). სწორედ გიურზებისადმი შიში აიძულებს მათ, შეზღუდონ თავიანთი მომხმარებლური ინტერესი ბუნებისადმი.

გიურზა. ფოტო ი. მაჭარაშვილისა

ამდენად, გიურზა ჩვენგან მხოლოდ პატივისცემას იმსახურებს“ - იმის გამო, რომ არეგულირებს მღრღნელებისა და ბრაკონიერების რაოდენობას და ამით იცავს ბუნებრივ წონასწორობას ეკოსისტემაში. გიურზა არიდული და სემიარიდული ეკოსისტემების სიჯანსაღის სიმბოლოდ შეიძლება მივიჩნიოთ.

გიურზას ტიპიური ადგილსამყოფელი. ფოტო ი. მაჭარაშვილისა.

HOMO HOMINI LUPUS EST?!*

ირაკლი შავგულიძე

„ადამიანი ადამიანისთვის მგელია“ - დღესაც ხშირად ვიყენებთ ამ ძველ რომანულ ანდაზას, როცა ადამიანის მიერ ჩადენილ არაადამიანურ საქციელზე, ან ჰუმანიზმთან შეუთავსებელ მოვლენაზე ვსაუბრობთ. მსოფლიოს ყველა კულტურასა და ენაში გავრცელებული ეპითეტები: ნადირი, მხეცი, ველური და ა.შ. და ხშირად ადამიანის ისეთ ქცევას ვარქმევთ არაადამიანურს, ანუ ცხოველურს, რომლის ანალოგიც ცხოველთა სამყაროში პრაქტიკულად არც არის. ამიტომ, ჯერ კიდევ საკითხავია, ასეთი გამოთქმები რეალურად გამართლებულია თუ არა. თუმცა ჩვენი საუბრის თემა ამჯერად სულ სხვა რამაა. ზემოხსენებულ ლათინურ ანდაზას შეიძლება სხვა ინტერპრეტაციაც მივცეთ. ადამიანი ადამიანისთვის მგელია - არა იმიტომ, რომ ზოგჯერ ისე ვთქვათ ერთმანეთს, როგორც მგელს „ეკადრება“ და არა ადამიანის მოდგმას; არა, უბრალოდ ჩვენს შორის ბევრი მსგავსებაა და იქნებ, სწორედ ამიტომაც გადავეკიდეთ ერთმანეთს სამკვდრო-სასიცოცხლოდ. ამ ანდაზაში ეს აზრი, რა თქმა უნდა, არ ყოფილა ჩადებული, თუმცა ვინ იცის, იქნებ რომაელები იმასაც კარგად უწყოდნენ, რომ მგლისა და ადამიანის სოციალურ სტრუქტურაში, ქცევასა და ცხოვრების ნირში, მართლაც, ბევრი რამ არის საერთო. აბა, რატომ არის რომის დაარსების ლეგენდაში, რემუსისა და რომულუსის აღმზრდელი სილვია მაინც და მაინც ძუ მგელი და არა, მაგალითად ძუ დათვი? ყოველ შემთხვევაში ცხადია, რომ რომაელები მგელში ისეთი რამეს ხედავენ, რაც გარდა იმისა, რომ ამ ცხოველისადმი დიდ პატივისცემას იწვევდა, ასევე ადამიანთან ახლობლობასაც მიანიშნებდა.

მგელი. ფოტო ი. ბადრიძისა

ეს, რა თქმა უნდა, მხოლოდ ლეგენდაა და ვერც ერთი ძუ მგელი ვერ გამოზრდის ადამიანის ახალშობილს, მაგრამ მგელსა და ადამიანს (განსაკუთრებით ადრეულ ადამიანს), შორის, იქნებ, მართლაც ვიპოვოთ საერთო ნიშნები. თუმცა ჯერ იმაზე უნდა შევთანხმდეთ, რომ ამაში ადამიანისათვის და იმედია მგლისათვისაც, შეურაცხმყოფელი არაფერია. თორემ, თანამედროვე გენეტიკური გამოკვლევებისა და ევოლუციის თეორიის მიღწევების მიუხედავად ადამიანი დღესაც უარყოფს, რომ ჩვენსა და ადამიანისმაგვარ მაიმუნებს შორის უამრავი მსგავსებაა. გვსურს თუ არა ამის აღიარება, ჯერ-ჯერობით ყველა პირობაა იმისთვის, რომ მივიჩნიოთ: ადამიანებს დღეს არსებულ ადამიანისმაგვარ მაიმუნებთან საერთო წინაპრები გვაკავშირებს. შესაბამისად, რა გასაკვირია, რომ მსგავსებაც ბევრი გვქონდეს მათთან?! მაგრამ, რა საერთო უნდა გვქონდეს მგელთან?

მგელი. ფოტო ი. ბადრიძისა

ამ კითხვაზე პასუხის გასაცემად უნდა გავიხსენოთ, რომ ბუნებაში ხშირია ისეთი შემთხვევები, როცა ერთმანეთთან ნათესაურად დაკავშირებული სახეობები ივითარებენ ორგანოებს, რომლებიც მორფოლოგიურად და ფუნქციურად ერთმანეთს გვანან, რეალური წარმოშობა კი სრულიად სხვადასხვა აქვთ. ამ მოვლენას კონვერგენციას უწოდებენ. კონვერგენციის მაგალითები მრავლადაა. გავიხსენოთ თუნდაც თევზის, მაგალითად ზვიგენის და დელფინის ფარფლები. ხომ ძალიან ჰგვანან ისინი ერთმანეთს? თუმცა დელფინის ფარფლი სახეცვლილი კიდურია და ზეგანის ფარფლს მხოლოდ იმიტომ ჰგავს, რომ იმავე (წყალში გადაადგილებისას) ფუნქციას ასრულებს. სწორედ კონვერგენციას თუ დავაბრალებთ იმას, თუ რაიმე მსგავსებას ვიპოვით მგელსა და ადრეულ ადამიანს შორის თუმცა ამ შემთხვევაში ცხადია მორფოლოგიურ კონვერგენციასთან არ გვექნება საქმე.

როგორც ბოლოდროინდელი გამოკვლევებით დადგინდა, ადამიანის ჰომინიდური წინაპრები აფრიკის თვალუწვდენელ სავანებში გაჩნდნენ. მათ ნადირობასა და შემგროვებლობას მიჰყვეს ხელი. შესაბამისად ომნივორები იყვნენ, ანუ იკვებებოდნენ როგორც მცენარეული, ისე ცხოველური საკვებით, მატ შორის ლეშითაც. ასე რომ ისინიც „მტაცებლები იყვნენ. ცხოველური საკვები ბევრად ნაყოფიერია, ვიდრე მცენარეული, მაგრამ მისი მოპოვება არც ერთი მტაცებლისათვის არ არის იოლი საქმე. მიუხედავად ამისა, ადრეული ადამიანი ძირითადად დიდი ზომის მსხვერპლით იკვებებოდა. ამას დიდი ეკოლოგიური მნიშვნელობა ჰქონდა, რადგან თუ ნადირობაზე დახარჯული ენერგია იმაზე ნაკლები იქნება, ვიდრე მოპოვებული საკვებიდან შეიძლება მიიღო, რაღა გამოვა? როგორც ყველა მტაცებლის შემთხვევაში, მათი კრედოც ასეთი იყო: „ჩიტი ბრდღვნად არ ღირს“ და მეტი რა გზა ქონდათ ჩვენს წინაპრებს, ჩიტი კი არა, კამეჩსა და ანტილოპას უნდა გაჰკიდებოდნენ. დიდი ზომის მსხვერპლის მოპოვება ამავე დროს ნადირობებს შორის ინტერვალსაც ზრდის: მტაცებელს აღარ სჭირდება ყოველ წუთს საკვების შოვნაზე ზრუნვა და უფრო ბევრი დრო რჩება სოციალური ურთიერთობებისათვის. ახლა ვნახოთ მგლის შემთხვევაში როგორ არის საქმე. თუმცა გაჭირვების დროს არც წვრილ-წვრილ ცხოველებზე ამბობს უარს, მგელი მაინც მსხვილ მსხვერპლს ამჯობინებს. სარჩოს მოსაპოვებლად მას ევოლუციამ ბასრი კბილები, ძლიერი ყბები და საერთო ფიზიკური ამტანობა არგუნა. ადამიანი კი, თუნდაც პირველყოფილი, ამ თვალსაზრისით მგელს საგრძნობლად ჩამორჩება. ამიტომაც ჩვენს წინაპრებს პრიმიტიული სანადირო იარაღების გამოყენება დასჭირდათ. თუმცა არც მათი ქვის იარაღები და არც მგლის ბასრი კბილები არ არის საკმარისი დიდი ზომის მსხვერპლის მოსანადირებლად. აბა, რომელი „ჭკუათმყოფელი“ ანტილოპა დადგებოდა და დაელოდებოდა, სანამ ჩვენი პრეისტორიული თანამოძმე მივიდოდა და თავში რამეს ჩასცხებდა. ბუნებრივია, არც ირემი ნებდება მგელს იოლად. ასე რომ, მგელიც და ადრეული ადამიანიც, შესაძლოა სხვადასხვა დროს და გეოგრაფიულად სხვადასხვა ადგილებში ერთი პრობლემის წინაშე დადგნენ: როგორ აეთვისებინათ, ნოყიერი მაგრამ ძნელად მოსაპოვებელი რესურსი, ანუ როგორ ენადირათ დიდი ზომის მსხვერპლზე. ამ პრობლემას ევოლუციამ ორივე სახეობაში პრაქტიკულად ერთი და იგივე გადაწყვეტა მოუძებნა**. ეს იყო ჯგუფური ნადირობა... თანაც ზედმიწევნით ორგანიზებული და მოწესრიგებული. ჯგუფს ჰყავს ლიდერი, რომელსაც ჯგუფის სხვა წევრები ემორჩილებიან; თითოეულ წევრს აქვს თავისი ფუნქცია და პასუხისმგებლობა ნადირობის დროს. ასე არის მგლებში და ასე იყო, როგორც ჩანს, ჩვენს წინაპრებშიც. კოოპერაციული ნადირობა კი თავის მხრივ მატად კარგად ორგანიზებული სოციალური სტრუქტურის ჩამოყალიბების წინაპირობა შეიძლებოდა გამხდარიყო. ჯგუფი ყალიბდება როგორც ერთიანი საოციალური ერთეული, რომლის გარეშეც ინდვიდს არსებობა და გამრავლება არ შეუძლია. როგორც მგლის, ისე ადრეული ადამიანის შემთხვევაში ჯგუფი წევრებს შორის ურთიერთთანამშრომლობასა და მოპოვებული საკვების გაყოფაზეა დამყარებული. შედეგად, ასეთი სოციალური სტრუქტურა იქმნება, რომ საკვების მოპოვების (ნადირობისა და ნანადირევის სხვა მტაცებლებისაგან დაცვის) და ნაშიერების წარმატებით გამოზრდა-დაცვის, მაშასადამე, გადარჩენის შანსი ბევრად იზრდება. ყოველივე ამის გამო, მგელიცა და ადამიანიც თავ-თავის ეკოსისტემებში ეკოლოგიური პირამიდის ზედა ეშელონებში განთავსდნენ; ახერხებდნენ რა მათზე უფრო დიდი და ინდივიდუალურად უფრო ძლიერი მტაცებლისაგან თავის დაცვას, ისინი ე.წ. „ზემტაცებლები“ გაზდნენ და მსგავსი ეკოლოგიური ნიშები დაიკავეს.

ძნელი სათქმელია, რამდენად მიახლოებული იყო ადრეული ადამიანის სოციალური სტრუქტურა იმასთან, რასაც მგლის შემთხვევასი აქვს ადგილი, თუმცა, დარწმუნებით შეგვიძლია გამოვყოთ სამი მნიშვნელოვანი ასპექტი, რომლებმაც, როგორც ჩანს, კრიტიკული როლი ითამაშეს ადამიანის ევოლუციაში და, შესაძლოა, სწორედ მათ მისცეს ბიძგი კომუნიკაციის უმაღლესი ფორმის - მეტყველების და საერთოდ ცნობიერების განვითარებას. ესენია: გაშლილ, სავანის ტიპის გარემოსთან ადაპტაცია; სოციალური სტრუქტურის განვითარება, როგორც გადარჩენის აუცილებელი წინაპირობა და სოციალური ნადირობის როლი საკევები რაციონის თუნდაც მცირე, მაგრამ უმნიშვნელოვანესი ნაწილის (ცხოველური პროცესის) მოპოვებასი. რაც ერთი ამათგანი არ შეინიშნება თანამედროვე ადამიანისმაგვარ მაიმუნებში; ამ თვალსაზრისით ადრეული ადამიანი მგელთან უფრო ახლოს დგას ვიდრე თანამედროვე პრიმატებთან. აქედან გამომდინარე, მგლის სოციალური სტრუქტურის და ეკოლოგიის შესწავლით ბევრი რამ შეიძლება შევიტყოთ ჩვენს საკუთარ წინაპრებზე. მოდით, გავიხსენოთ, თუ როგორია მგლის სოციალური სტრუქტურა, მისი ქცევისა და ეკოლოგიის ზოგიერთი ასპექტი და თანმიმდევრულად შევეცადოთ ადრეულ ადამიანთან პარალელების გავლებას (თუმცა არც ის უნდა დაგვავიწყდეს, რომ ჩვენი წინაპრები ომნივორები იყვნენ და მათ სოციალურ სტრუქტურაზე და ზნეჩვეულებებზე მცენარეული საკვების განაწილებაც მოახდენდა გარკვეულ ზეგავლენას).

მგლის ოჯახი, როგორც წესი შედგაბა რეპროდუქციული დომინანტი (ანუ ძუ) და დომინანტი (ხვადი) და სხვა ზრდასრული და ახალგაზრდა ინდივიდებისგან, რომლებიც იერარქიულ კიბეზე რანგის მიხედვით არიან განთავსებულნი. ჯგუფის წევრების უმეტესობა ერთმანეთთან ნათესაურ კავშირში არიან. ოჯახში, ჩვეულებრივ, მხოლოდ დომინანტი წყვილი მრავლდება, თუმცა დანარჩენებიც აქტიურ მონაწილეობას იღებენ პარატების აღზრდაში, რომლებიც მათ დისშვილებად, ძმიშვილებად ან უმცროს და-ძმად ეკუთვნიან. აქვე უნდა აღვნიშნოთ, რომ ამგვარი რეპროდუქციული სისტემა კარგად უზრუნველყოფს პოპულაციის სიმჭიდროვის ოპტიმალურ დონეზე შენარჩუნებას. შედეგად გვაქვს ის, რომ ყოველ კონკრეტულ მომენტში ჯგუფის მიერ დაკავებულ ტერიტორიაზე საკვები უფრო მეტია, ვიდრე მოცემული რაოდენობის ინდივიდებს ესაჭიროებათ და საკმარისია ახალი თაობის გამოსაზრდელად. თეორიულად დასაშვებია, რომ ადრეული ადამიანის ოჯახს მსგავსი სტრუქტურა ჰქონდა. თუმცა უცნობია, რა გზით იქნებოდა მიღწეული პოპულაციის რიცხოვნობის რეგულირება, რადგან ძნელი წარმოსადგენია მექანიზმი, რომლითაც დომინანტი მდედრი სხვა მდედრების გამრავლებას შეზღუდავდა.

მგლების ხროვა. ფოტო ი. ბადრიძისა

მგლის ერთი ოჯახის მიერ დაკავებული ტერიტორიის ფართობი საკვების რაოდენობაზეა დამოკიდებული. თუ საკვები ბევრია, მაშინ ოჯახს არ სჭირდება დიდი ტერიტორიის დაცვა. თუმცა, ზოგადეკოლოგიურად კანონზომიერების გამო, მსხვილი მტაცებელი ყოველთვის დიდ ტერიტორიას საჭიროებს და, შესაბამისად, მისი სიმჭიდროვეც შედარებით დაბალია. ადრეული ადამიანის პოპულაციაც, სავარაუდოა, დაბალი სიმჭიდროვით ხასიათდებოდა.

მგლის ოჯახში იერარქიულ სტრუქტურას დიდი მნიშვნელობა აქვს ჯგუფის შიგნით სტაბილიზაციის შესანარჩუნებლად. ეს იმას არ ნიშნავს, რომ ოჯახი სტატიკური წარმონაქმნია. დრო და დრო აუცილებლად ხდება რანგების გადანაწილება, ურთიერთობის გამწვავებას კი დაბალი რანგის წევრების გაძევება მოყვება. გაძევებული წევრები უმეტესად ახალგაზრდები ან ბებერი ინდივიდები არიან. კონფლიქტის ერთ-ერთი მოტივაცია გამრავლების ინსტინქტი შეიძლება ოყოს, რადგან ინდივიდი ვერ მიიღებს გამრავლებაში მონაწილეობას, თუ იგი მდგომარეობას არ დაიკავებს. თუ ამის მიღწევა მოცემულ ჯგუფში ვერ მოხერხდა, მაშინ იგი იძულებულია ოჯახი დატოვოს და სხვაგან ეძებოს გამრავლების შესაძლებლობა. იერარქიულ მოწყობაში ერთი მოტივია ფრიად საგულისხმო: არ არის აუცილებელი, რომ დომინანტი მგელი ფიზიკურად ყველაზე ძლიერი იყოს, ე.ი. ინდივიდის რანგს განსაზღვრავს არა მარტო ფიზიკური სიძლიერე, არამედ მისი გამოცდილება და გონებრივი შესაძლებლობები. ასე რომ, მგლებში ჩამოყალიბებულია ისეთი სოციალური სტრუქტურა, რომ წინა პლანზე ინდივიდის გონებრივი მონაცემებიდან მოდის. ალბათ, სწორედ ასეთი უნდა ყოფილიყო პრეისტორიული ადამიანის სოციალური მოწყობაც, რათა ცნობიერების განვითარებისათვის ევოლუციური წინაპირობები შექმნილიყო.

მგელი. ფოტო ი. ბადრიძისა

მგელი იდეალურ მტაცებლად შეიძლება წარმოვიდგინოთ. მაგრამ, განსხვევებით ბევრი სხვა მტაცებლისაგან, რომლებიც მარტო ნადირობენ, იგი წარმატებული მონადირე მხოლოდ ჯგუფური (კოლექტიური) ნადირობის წყალობით ხდება, რაც ნადირობის დროს ფუნქციების გადანაწილებას გულისხმობს. პარალელი ადამიანთან აქაც აშკარაა. დაბალი სოციალური განვითარების ტომები დღესაც სწორედ ჯგუფურად ნადირობენ, რადგან სხვაგვარად არც ადამიანს ძალუძს დიდი ზომის მსხვერპლის მოპოვება. მგლის შემთხვევაში კიდევ ერთი რამ არის მეტად მნიშვნელოვანი: რაც არ უნდა ჩამოყალიბებული მტაცებელი და „მკვლელობის მანქანად“ წარმოგვიდგებოდეს იგი, როგორც ბოლოდროინდელი კვლევებით დგინდება, მგელი არც მკვლელად და არც მტაცებლად არ იბადება. მგლის ლეკვები ჯერ მშობლების მიერ მოტანილი წვრილი ცხოველების ჭამას „სწავლობენ“, მერე კი იმას თუ რომელია მათი პოტენციური მსხვერპლი. მგელში ეტაპობრივად ვითარდება მტაცებლური და მონადირული ქცევა, სწორედ უფროსებისგან ნასწავლისა და საკუთარი გამოცდილების წყალობით ყალიბდება ის წარმატებულ მტაცებლად და მონადირედ. ასე რომ, დასწავლასა და გამოცდილებას მგლის ცხოვრებაში გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს. ზედმეტია ლაპარაკი იმაზე, თუ რა როლი აქვს დასწავლასა და გამოცდილების შეძენას ადამიანის შემთხვევაში. ადრეული ადამიანები, ალბათ, მგლების მსგავსად სწავლობენ რაზე, სად, როდის და როგორ უნდა ენადირათ. მონადირე ტომებში დღემდე შემორჩენილი ნადირობისწინა რიტუალური ცეკვები, ალბათ, იმ რიტუალების გადმონაშთია, რომლებსაც ადრეული ადამიანი ნადირობამდე ატარებდა. მათი ანალოგია მგლებშიც აღინიშნება. სანადიროდ გასვლამდე ხროვის წევრები ერთმანეთს ყმუილითა და ყეფით უხმობენ, მისალმებისა და დომინანტისადმი მორჩილების გამომხატველ რიტუალებს ატარებენ. ამ რიტუალებს მგლებშიც და ადამიანშიც, როგორც ჩანს, ნადირობის წინ ჯგუფური პათოსის ამაღლების და კონცენტრირების ფუნქცია აქვს.

მგლის პოპულაციის სივრცობრივ განაწილებაში ერთი მეტად მნიშვნელოვანი ფენომენი აღინიშნება, რომელიც სხვა მტაცებლებში გამოვლენილი არ არის. სხვადასხვა ოჯახის ტერიტორიები უშუალოდ არ ესაზღვრება ერთმანეთს; მათ შორის არის ე.წ. ბუფერული (ნეიტრალური) ზონები, რომლებშიც შესვლას მოსაზღვრე ოჯახის წევრები აქტიურად ერიდებიან. მგლის ოჯახის ტერიტორიებს შორის ამგვარი ზონების არსებობას ძირითადად ორი ეკოლოგიური შედეგი აქვს. პირველი დაკავშირებულია იმასთან, რომ ტერიტორიის დაცვა საკმაოდ „ძვირად“ უჯდება ოჯახს - დომინანტები იძულებულნი არიან რეგულარულად „გაამაგრონ“ თავიანთი ტერიტორიის საზღვრები, რასაც პერიოდული შემოვლითა და შარდით ან ექსკრემენტით მონიშვნით აკეთებენ. თუ უცხო და ურჩი მგელი ამ ნიშნებს ყურადღებას არ მიაქცევს და მაინც შეიჭრება სხვის ტერიტორიაზე, კონფლიქტი გადაუვალია. სწორედ ასეთი კონფლიქტების თავიდან აცილებაა შესაძლებელი საზღვრებს შორის ნეიტრალური ტერიტორიების არსებობით. ეს არის ბუფერული ზონის თავდაპირველი და ევოლუციურად ყველაზე მნიშვნელოვანი ფუნქცია. მაგრამ ამგვარი ზონების არსებობას სხვა საყურადღებო ეკოლოგიური შედეგიც აქვს. ბუფერული ზონა ნაკლებად განიცდის მტაცებლი ზეწოლას და, შესაბამისად, ყველაზე უსაფრთხო ადგილია მსხვერპლი სახეობისათვის. მსხვერპლის დომინანტი ინდივიდები აქ შედარებით მშვიდად მრავლდებიან. ნამატის გაჩენა და კონკურენციის გაძლიერება შედარებით სუსტ ინდივიდებს აიძულებს ბუფერული ზონები დატოვონ და მგლის ოჯახების მიერ უფრო აქტიურად კონტროლირებად ტერიტორიაზე თავისებური სივრცობრივი განაწილების წყალობით მგელი, ერთის მხრივ, თავს არიდებს მეზობლებთან კონფლიქტს, მეორე მხრივ კი, თავისდაუნებურად, მსხვერპლის „საშენს“ აწყობს, რაც საკვები ბაზის გეგმაზომიერ გამოყენებას უზრუნველყოფს.

შეიძლება თუ არა, მსგავსი ფენომენის არსებობა ადრეულ ადამიანშიც ვივარაუდოთ? ვფიქრობთ, რომ ეს სავსებით დასაშვებია. დაბალი სოციალური განვითარების ტომებში გავრცელებულია განსაკუთრებულ ადგილებში ნადირობაზე ტაბუს დადების მოვლენა. საქართველოს მთაშიც დღემდე შემორჩენილი ე.წ. ხატის ტყეები, სადაც არც ერთი ახლომდებარე სოფელი არ შედის სანადიროდ. ყოველივე ეს შესაძლოა ჩვენი პრეისტორიული წინაპრების სივრცობრივი განაწილების კანონზომიერებათა სახეცვლილი გადმონაშთია.

მგლის ლეკვები. ფოტო ი. ბადრიძისა

მგლისა და ადრეული ადამიანის ეკოლოგიისა და სოციალური სტრუქტურის უფრო ღრმა ანალიზი, ალბათ, კიდევ მეტ მსგავსებას გამოავლენს მათ შორის. ყველაზე მთავარი, ალბათ, ის არის, რომ მგელსა და პრეისტორიულ ადამიანს მსგავსი ეკოლოგიური ნიშნები ეკავათ, ოღონდ სხვადასხვა კონტინენტებზე: პირველი ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში ბატონობდა, მეორე კი - აფრიკაში. თუ მივიჩნევთ, რომ სოციალურ მოწყობას მართლაც განსაკუთრებული როლი ენიჭებოდა ადამიანის ევოლუციაში, ძნელია არ დაეთანხმო იმ აზრს, რომ ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში წინაისტორიული ადამიანის განვითარება პრაქტიკულად შეუძლებელი იყო იმ მარტივი მიზეზის გამო, რომ შესაბამისი ეკოლოგიური ნიშა უკვე შევსებული იყო.

ამ კუთხით თუ შევხედავთ საკითხს, გამოდის, რომ ადამიანს მგელი, ალბათ, იმიტომაც არ უარყვეს, რომ ბევრი რა აქვს მასთან საერთო. ჩვენს შორის გაუთავებელი კონფლიქტიც, შესაძლოა, იმაზე ბევრად ადრე დაიწყო, ვიდრე მგლები პირველ ცხვარს მოგვტაცებდნენ. მოვლენების განვითარება კი ასე შეიძლება წარმოვიდგინოთ: თვითონ სოციალური განვითარებისა და გონებრივი შესაძლებლობების წყალობით ადრეული ადამიანები წარმატებით გამრავლდნენ, მალე „აავსეს“ აფრიკა და ჩრდილოეთისკენ წამოვიდნენ ახალი ტერიტორიების ასათვისებლად. რა დახვდათ მათ ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში? შედარებით მკაცრი და მოგვიანებით უკვე სეზონური კლიმატი, პოტენციური მსხვერპლით სავსე ტყე-ველი და...

მგელი, ზოგად-ეკოლოგიური კანონების თანახმად, ერთსა და იმავე ეკოლოგიურ ნიშაში ორი სახეობა ვერ იცხოვრებს: მათ შორის მძაფრო კონკურენცია გარდაუვალია და საბოლოოდ ერთ-ერთი განდევნის მეორეს. თუმცა ეს პროცესი მყისიერად არ ხდება და ათასობით წლები შეიძლება გაგრძელდეს, ისე, რომ ერთი ან ორივე ევოლუციურ ცვლილებებს განიცდის, რითაც თავს იძვრენს კონკურენციისაგან.

ათასობით წლების განმავლობაში ადრეული ადამიანი და მგელი იძულებლნი იყვნენ, ერთად ეცხოვრად და ერთსა და იმავე მსხვერპლზე ენადირათ. ამ პაექრობაში, თანამედროვე იარაღების გამოგონებამდე მგელი და ადამიანი, შეიძლება ითქვას, თანაწორნი იყვნენ. მრავალმა სახეობამ ადამიანის დევნასა და შევიწროებას ვერ გაუძლო და სამუდამოდ ისტორიას ჩაბარდა. მათ შორის იყვნენ მგლებზე ბევრად დიდი და ძლიერი მტაცებლები (მაგ ხმალკბილა ვეფხვი). მგელი კი „მედგრად“ დადგა და გადარჩა. ალბათ იმიტომ, რომ ისწავლა, როგორ მორიდებოდა ადამიანს. თავის მხრივ, ახალმა გარემომ ახალი პირობები წაუყენა ადამიანსაც და შესაძლოა ის ფაქტი, რომ მგელი უკვე მყარად ბატონობდა მოცემულ ეკოლოგიურ ნიშაში, ადამიანისათვის შემდგომი განვითარების სტიმულად იქცა. ამის ერთ-ერთ მაგალითად თუნდაც ძაღლის მოშინაურება შეიძლება მივიჩნიოთ.

მგელი. ფოტო ი. ბადრიძისა

რითი უნდა დაეჯაბნა მგელი ადრეულ ადამიანს, როგორც მონადირეს? ზომიერ სარტყელში ნადირობისათვის, ალბათ, მგელი უფრო ადაპტირებული იყო, ვიდრე ადამიანი. აფრიკის ღია სავანებისგან განსხვავებით, საუკეთესო მხედველობა ადამიანს ბევრში ვერაფერში დაეხმარებოდა. ჩვენს ყნოსვით ორგანოს, ანუ ცხვირს კი, სამწუხაროდ, ფრიად შეზღუდული შესაძლებლობები აქვს. ამიტომაც ადამიანმა მგელს „მიმართა“ დასახმარებლად და ზოგიერთი მისი თანამოძმე თავის სამსახურში ჩაიყენა. სწორედ ძაღლი გახდა მას შემდეგ ჩვენი დამცველი, მეგობარიცა და შეუცვლელი პარტნიორიც ნადირობისას.

გარდა იმისა, რომ ძაღლის მოშინაურება თავისთავად უზარმაზარუ ნახტომი იყო ადამიანის შემდგომ განვითარებაში, ალბათ, სწორედ მან ჩაუყარა საფუძველი საერთოდ ცხოველთა მოშინაურების იდეას, მით უმეტეს, რომ ზომიერი სარტყელის სეზონური კლიმატის პირობებში ადამიანის გაზრდილი მოთხოვნილებების დაკმაყოფილება მარტოოდენ ნადირობით შეუძლებელი იქნებოდა. ადამიანმა მესაქონლეობას მიჰყო ხელი. შესაბამისად მას რაციონში ნანადირევის ხვედრითი წილი თანდათან შემცირდა და ველური ჩლიქოსნებისთვის მგელთან კონკურენციაც ნაკლებად მძაფრი გახდა. მაგრამ ადამიანსა და მგელს შორის კონფლიქტი კიდევ უფრო გაღრმავდა. ჩვენს შორის ურთიერთობაში პრაქტიკულად ახალი ერა დაიწყო. ეს საკითხი ცალკე მსჯელობასა და დეტალურ განხილვას მოითხოვს. აქ მხოლოდ იმას შევეხებით, რომ ადამიანი ტრადიციული მესაქონლეობის ქვეყნებში გარკვეულ წილად შეეგუა მგელთან თანაცხოვრებას და შესაბამისი მეთოდებიც შეიმუშავა საქონლის დასაცავად. მაგრამ მგელთან ბრძოლა მრავალ ქვეყანაში, მათ შორის ჩვენთანაც, სახელმწიფო დონეზე იყო აყვანილი. ბევრ ქვეყანაში ეს ბრძოლა „წარმატებითაც“ დამთავრდა და მგლის მსოფლიო არეალი დღეს საგრძნობლად შემცირებულია. სადაც გადარჩა, მხოლოდ თავისი გონებრივი შესაძლებლობებისა და ჯერ კიდევ შემორჩენილი თავშესაფრის წყალობით. ყველგან, სადაც ის აღარ არსებობს, მგლის განადგურების ეკოლოგიურ შედეგებს დღესაც იმკიან (ამის საილუსტრაციოდ შოტლანდიის მაგალითიც კმარა). საქართველოში კი, როცა აქა-იქ მოხეტიალე თითო-ოროლა ველური ჩლიქოსანიღა დავტოვეთ ჩვენს გაჩეხილ და განადგურებულ ტყეებში, მგელს ფაქტიურად ვაიძულებთ, ჩვენივე ცხვარი და ძროხა მოგვტაცოს, რათა მერე მავნე და საძაგელ ცხოველად მოვნათლოთ.

მგელს, როგორც ჩვენი ეკოსისტემის ორგანულ ნაწილს, მის როლსა და მნიშვნელობას ამჯერად შეგნებულად არ შევეხებით. ჩვენი მიზანი მხოლოდ ამ ცხოველის წარმოჩენა იყო ადამიანთან, როგორც ბიოლოგიურ სახეობასთან, მიმართებაში. იქნებ, საერთო ნიშნების გამონახვით უფრო ადვილად შევძლოთ სტერეოტიპებისგან გათავისუფლება. მოდით ვცადოთ და, თუ სიყვარულის არა, იქნებ პატივისცემის ღირსი მაინც იყოს ჭკვიანი და მოხერხებული, ჩვენი ბუნების ჯერ კიდევ ბოლომდე შეუცნობელი და ქარიზმატული მთავარი მტაცებელი.

ირმის მიერ გადაძოვილი ტყე-პარკი სურათი ევროპაში. ფოტო ბ. ლორთქიფანიძისა

_________________

* ,,HOMO HOMINI LUPUS EST” (ლათ.) - ადამიანი ადამიანისათვის მგელია.

** არ უნდა დაივიწყოთ, რომ ადრეული ადამიანი მთლიანად ზოგად-ბიოლოგიურ კანონზომიერებებს ემორჩილებოდა.

ზურაბ გურიელიძე

ძნელია, წარმოიდგინო ცხოველი, რომელიც ადამიანის ცნობიერებაში უფრო დადებით ასოციაციებს იწვევს, ვიდრე ირემი. ხშირად ბუნების სილამაზეზე საუბრისას თვალწინ წარმოგვიდგება მთაზე ამაყად მდგომი ქორბუდა ირემი. ადამიანმა ეს ცხოველი მრავალი ეპითეტით შეამკო. სხვადასხვა ხალხი საოცარ ერთსულოვნებას იჩენდა ამ ეპითეტების მოგონებისას - ტყის მეფე, ბუნების მშვენება, ქორბუდა და სხვა. მრავალი მითები და ლეგენდები შექმნილა ირემზე და ყოველი მათგანი მის სილამაზეს ეძღვნებოდა.

ბერძნულ მითოლოგიაში ირემი არტემიდეს, აფროდიტეს, ათენას და აპოლონის წმინდა ცხოველად ითვლებოდა. ინდური ღმერთი შივა ირმის ტყავში იყო გახვეული, ხოლო ინდური პანთეონის ქარის ღვთაება ირემზე იყო ამხედრებული. ძველი კელტებისა და გალების კეთილდღეობის, ნაყოფიერებისა და ცხოველთა მფარველი ღვთაება კერნოონოჰსი შუბლზე ირმის რქებს ატარებდა. გარდა ამისა, კელტურ მითოლოგიაში მიცვალებულთა სულები ირემს გადაჰყავდა სხვა სამყაროში - ანვნში. ასევე რქებით იყო შემკული ანგლო-საქსების ტყის მფარველი ღვთაება ჰერნიც. ქალღმერთ ფლიდასის ეტლში ირემი იყო შებმული.

აცტეკების ნადირობის ღმერთის მიქსკოატის თანმხლებიც ირემი იყო. საკმაოდ ხშირად ფიგურირებს ირემი ქართულ ფოლკლორშიც. აქ ირემი ხან გმირებს ზრდის, ხანაც ეხმარება გაჭირვების დროს.

ხარირემი. ფოტო გ. დარჩიაშვილისა

მხატვრულ ლიტერატურაშიც ძალიან ხშირად ძირითად პერსონაჟად გვევლინება, საკმარისია გავიხსენოთ ზალტენის „ბემბი“. ადამიანის კეთილგანწყობა მის სამეცნიერო (ლათინურ) სახელწოდებაშიც გამოიხატა და ლინემ მას კეთილშობილი ირემი უწოდა - Cervus elaphus.

მცირეოდენი რამ ირმის შესახებ:

ირემი წყვილჩლიქოსანთა (Arthyodactila) რიგს მიეკუთვნება. მისი მთავარი დამამშვიდებელი და ამდენი ლეგენდების სულიჩამდგმელი დატოტვილი რქები მხოლოდ მამრს-ხარს აქვს. მდედრი ანუ ფური სრულიად ურქოა. ირმის გამრავლების პერიოდი შემოდგომაა (სექტემბერ-ოქტომბერი) და ამ პერიოდს მყვირალობა ეწოდება. მყვირალობამდე ხარი მარტო ცხოვრობს, ფურები კი ჯგუფებად არიან გაერთიანებულნი. მყვირალობის დროს ხარები პირველ რიგში ინაწილებენ ტერიტორიას, რომელსაც ნიშნავენ ხეებზე რქების ხახუნით. გარდა ამისა, თვალთან მათ ეხსნებათ ჯირკვლის სადინარი, რომლის საშუალებითაც სპეციფიკურ მძაფრსუნიან ნიშანს ტოვებენ ხის ტოტებზე. ასეთ ნიშნებს ორი ფუნქცია აქვთ: გააფრთხილონ სხვა ხარები, რომ ტერიტორია დაკავებულია და მოიზიდონ ფურები. ამ ნიშნებს ემატება ისიც, რომ ხარი ამ დროს განუწყვეტლივ ბღავის, რაც დამატებით გამაფრთხილებელ სიგნალს წარმოადგენს მეტოქე ხარებისთვის. თუ რომელიმე ხარმა დაარღვია საზღვარი, „მასპინძელ“ ხარსა და „სტუმარს“ შორის იმართება ორთაბრძოლა, რომელსაც ტურნირი ეწოდება. ტურნირის დროს მეტოქეები თავდახრილები დგანან ერთმანეთის წინაშე და ერთმანეთს აფასებენ. თუ რომელიმემ ვერ გაუძლო და ჩათვალა, რომ მეტოქე უფრო ძლიერია, ის უბრძოლველად ტოვებს ტერიტორიას; ხოლო თუ თანაბარი ძალის მეტოქეები არიან, მაშინ იმართება ბრძოლა, ისინი რქებით ეჯახებიან ერთმანეთს მანამდე, სანამ ერთ-ერთი თავს დამარცხებულად არ იგრძნობს. დამარცხებული გადის ტერიტორიიდან, გამარჯვებული კი რჩება და ბრუნდება ფურებთან. ერთ ხარს ჩვეულებრივ რამდენიმე ფური ჰყავს. ხართან მყოფი ფურების ერთობლიობას ჰარემი ეწოდება. ჰარემში შეიძლება იყოს სამი ან ბევრად უფრო მეტი ფური. რაც უფრო ძლიერია ხარი, მით უფრო დიდი ჰარემი ჰყავს, რადგან ტურნირის დროს დამარცხებული ფურების გამარჯვებულს რჩება. აქვე არიან აგრეთვე ნუკრები და ის ახალგაზრდა ხარები, რომლებიც ჯერ კიდევ არ მონაწილეობენ გამარჯვებაში. გარდა ამისა, აქვე ტრიალებენ ის ხარებიც, რომლებიც დამარცხდნენ და ჰარემის გარეშე დარჩნენ. ისინი არ ბღავიან და ამიტომ მათ ჩუმი ხარები ეწოდებათ. ჩუმი ხარები ელოდებიან მომენტს, რომ უყურადღებოდ დარჩენილი ფური დაისაკუთრონ. მაგრამ, როგორც კი იგრძნობენ „მეპატრონის“ ანუ ალფა ხარის მოახლოებას, სწრაფად გაქცევით შველიან თავს. მყვირალობის დამთავრების შემდეგ ხარები ისევ მარტოულ ცხოვრებას იწყებენ და ამავე დროს კარგ საძოვრებს მდედრებს უთმობენ, რომლებიც ნუკრებსა და ახალგაზრდა ხარებთან ერთად ჯგუფურად ცხოვრებას განაგრძობენ. ირმის მაკეობა 8 თვეს გრძელდება და ივნისში შობს ერთ ან (იშვიათად) ორ ნუკრს.

ირემი გაზაფხულზე რქებს იცვლის. რაც უფრო დიდია რქები, მით უფრო ადრე ხდება მისი მოცვლა. ე.ი. ჯერ დიდი ხარები იცვლიან და შემდეგ ახალგაზრდები. რქების ცვლა მარტში იწყება. მაისში კი ახალი რქები ამოდის, რომლებიც შემოსილია ხავერდისებული კანით და ამიტომ ირმის ცხოვრების ამ პერიოდს ხავერდოვანი პერიოდი ეწოდება. ხავერდით დაფარული რქები ნაზი და მგრძნობიარეა. ზაფხულში კანი ხმობას იწყებს და ირმები ცდილობენ, ხეებზე რქების ხახუნით მოიშორონ შემხმარი კანი. ამ დროს შეიძლება ნახოთ ირემი, რომელსაც კანი ფოჩებად ან გირლიანდებივით ჰკიდია რქებზე. შემოდგომისთვის რქები კანისგან თავისუფლდება და ისევ იარაღის ფუნქციას იძენს.

მტკვრის ჭალა გარდაბნის აღკვეთილში. ფოტო ზ. გურიელიძისა

მიუხედავად ირმის მიმართ ხალხის დიდი სიყვარულისა, ადამიანი მაინც ულმობლად ანადგურებდა მითებისა და ლეგენდების გმირს. ირემი დღეს საქართველოში ერთ-ერთი მცირერიცხოვანი სახეობაა. ერთ დროს ფართოდ გავრცელებული ცხოველი დღეს საქართველოში მხოლოდ სამ ადგილასაა შემორჩენილი: ლაგოდეხის ნაკრძალში, ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნულ პარკსა და გარდაბნის აღკვეთილში, თუ არ ჩავთვლით ერთეულ ინდივიდებთან შეხვედრებს საქართველოს სხვადასხვა კუთხეებში. ყველაზე მრავალრიცხოვანია ირემი ლაგოდეხის ნაკრძალში, თუმცა არ შეიძლება ითქვას, რომ აქ მათი შენარჩუნების პრობლემა არ არსებობს.

საქართველოს არიდულ და სემიარიდულ ზონაში ირემი ფართოდ იყო გავრცელებული. იგი გვხვდებოდა ალაზნის, ივრისა და მტკვრის ჭალებში. აქედან ალაზნის ჭალებში, კერძოდ, ჭიაურის ჭალაში - ლაგოდეხის მახლობლად, XX საუკუნის 80-იან წლებშიც კი იყო შემორჩენილი. დღეს კი ამ ზონაში ირემი მხოლოდ მტკვრის ჭალაში-გარდაბნის აღკვეთილშია შემორჩენილი, ისიც ძალიან მცირე რაოდენობით (დაახლოებით 15 ინდივიდი). არსებობს ასეთი ცნება - მინიმალური სიცოცხლისუნარიანი პოპულაცია. იგულისხმება, რომ პოპულაციაში იმდენი ინდივიდი უნდა იყოს, რომ მან შეინარჩუნოს ცხოველმყოფელობა უსასრულო დიდი ხნის განმავლობაში. ეს სიდიდე რამდენიმე ასეული ინდივიდით უნდა განისაზღვრებოდეს. წინააღმდეგ შემთხვევაში მას გადაშენება ემუქრება. ასეთი ვითარებაა გარდაბნის აღკვეთილშიც. 15 ინდივიდი სრულიად ვერ უზრუნველყოფს პოპულაციის შენარჩუნებას, მითუმეტეს, თუ გავითვალისწინებთ, რომ ირმის პოპულაციაში სექსთა შეფარდება იდეალურ შემთხვევაში 1:4-თან არის, ანუ 1 ხარირემზე 4 ფურირემი უნდა მოდიოდეს. შეიძლება ითქვას, რომ გარდაბნის ირმის პოპულაცია განწირულია, თუ საიდანმე არ მოხდა ირმების შემოყვანა. ირმის გადაშენების რამდენიმე მიზეზი არსებობს.

პირველი გახლავთ განუწყვეტელი ნადირობა, უფრო სწორად, ბრაკონიერება, რადგან ირემზე ნადირობა საქართველოში აკრძალულია; მეორე ირმის საბინადრო ადგილების შემცირებაა. ტყეების ჩეხვისა და აგრეთვე შინაური პირუტყვის მიერ საძოვრების დაკავების გამო, ირემს აღარ დარჩა საცხოვრებელი ადგილები და სწორედ ამიტომ შემორჩა იგი მხოლოდ დაცულ ტერიტორიებში. ასეთ დაქუცმაცებულ საბინადრო ტერიტორიას ფრაგმენტირებული არეალი ეწოდება, და სახეობის გადაშენების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორია. სანამ ირემი ჩვენში მრავალრიცხოვანი იყო, მისი პოპულაციები ერთმანეთთან იყვნენ დაკავშირებულნი და სახეობას საფრთხე არ ემუქრებოდა, ინდივიდები მიგრირებდნენ სხვადასხვა პოპულაციებს შორის, ხდებოდა გენთა ცვლა, რომელიმე ადგილას არახელსაყრელი პირობების დროს მათ შეეძლოთ, გადაენაცვლათ უფრო ხელსაყრელი პირობებისკენ, რითაც მთელი პოპულაცია ინარჩუნებდა ცხოველმყოფელობას.

ასეთ გადასაადგილებელ მონაკვეთებს სამიგრაციო დერეფნები ეწოდება. ამ სამიგრაციო დერეფნებს წარმოადგენდა ჭალის ტყეებს, რომლებიც მდინარეების გასწვრივ მდებარეობდა. ჭალის ტყეების საშუალებით ირმები და სხვა ცხოველებიც შეუფერხებლად გადაადგილდებოდნენ. გაუვალი ჭალის ტყე კარგად იცავდა მათ. დღეს კი, როცა ჭალის ტყეები ცალკეული კუნძულების სახით არის შემორჩენილი, მათ ბიოლოგიური დერეფნის ფუნქცია დაკარგული აქვთ. ღია ადგილებში ირმები, როგორც წესი, ბრაკონიერების მსხვერპლნი ხდებოდნენ. ჭალის „კუნძულების“ პატარა ფართობი კი ვერ უზრუნველყოფს რამდენიმე მნიშვნელოვანი პოპულაციის შენარჩუნებას. შემორჩენილი ჭალის ტყის ფრაგმენტებიდან ყველაზე დიდი გარდაბნის აღკვეთილის ჭალაა და სწორედ ამიტომაც მხოლოდ აქ შემორჩა ირმის მცირერიცხოვანი პოპულაცია.

თუ მდგომარეობა არ გამოსწორდა, მალე საქართველო ამ მშვენიერი ცხოველის გარეშე დარჩება. საქართველოში, განსაკუთრებით კი ჭალის ტყეებში, ირმის პოპულაციის აღდგენა-შენარჩუნებისთვის სპეციალური მრავალწლიანი პროგრამის განხორციელებაა საჭირო.

„ეს ცხოველები - წავები, ყველაზე მოწყვლად სახეობად გვესახება. ამ სახეობის განვითარებაზე ფიქრისა და ყველა საკითხის გათვალისწინებისას დაუჯერებლად გვეჩვენება, რომ ამ ცხოველმა დღემდე საერთოდ მოაღწია და არ გადაშენდა“. ეს სიტყვები ეკუთვნის გამოჩენილ ჰოლანდიელ მეცნიერს - ჰანს კრუკს, რომელიც თავისი სიცოცხლის მანძილზე მრავალ სახეობას სწავლობდა და არჩევანი მაინც კვერნისნაირებზე შეაჩერა.

ამ ცხოველის პოულაციები მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყანაში კლებადი რიცხოვნებით ხასიათდება. ერთ დროს ფართოდ გავრცელებული სახეობა დღეისათვის ქვეყნების უმეტესობაში ან გამწყდარია, ან გადაშენების პირასაა მისული და აღსადგენად ადამიანის დახმარებას საჭიროებს.

წარსულში წავი (Lutra lutra l ...1758) საქართველოს მთელ ტერიტორიაზე იყო გავრცელებული, თითქმის ყველა მდინარისა და თუ ტბის სანაპიროებზე გვხვდებოდა. მისი რიცხოვნობა მაღალი არ იყო, მაგრამ სტაბილურობით გამოირჩეოდა.

ამჟამად წავის რიცხოვნობა დადგენილი არ არის. ცხოველის შესაძლო საბინადრო ადგილების სიმცირის გათვალისწინება მის მცირერიცხოვნობას გვავარაუდებინებს. ,,საქართველოს წითელ წიგნში“ წავი შეტანილია, როგორც გადაშენების პირას მყოფი, იშვიათი და მცირერიცხოვანი სახეობა; ბუნების დაცვის მსოფლიო კავშირის წითელ წიგნში კი მას მოწყვლადი სახეობის კატეგორია აქვს მინიჭებული.

წავი ბინადრობს თევზით მდიდარი ყველა ტიპის წყალსატევის სანაპიროებზე, სადაც შედარებით სუფთა წყალია. იგი არ ჩერდება ისეთ წყალსატევებში, რომლებიც ზამთრობით ფსკერამდე იყინება.

მისი სხეულის სიგრძე 80-85 სანტიმეტრამდე აღწევს, კუდისა - 40-45სმ-მდე. იწონის 5-8 კილოგრამს. შეფერილობა ღია ყავისფერიდან მუქ შავამდე მერყეობს. მუცლის მხარეს შეფერილობა უფრო ღიაა და შეიძლება თეთრიც კი იყოს. როგორც აღვნიშნეთ, სხეული საკმაოდ გრძელია, კიდურები კი შედარებით მოკლეა და საცურაო აპკით ბოლოვდება, რაც ცხოველს ხმელეთთან შედარებით წყალში გადაადგილებას უფრო უადვილებს.

1995-2002 წლებში სახეობათა კონსერვაციის სამეცნიერო-კვლევითი ცენტრის თანამშრომლების მიერ წავის აღრიცხვის ადგილები.

მოკლული წავის ტყავი. ფოტო გ. გორგაძისა

წავის ნაკვალევი. ფოტო ი. ხუციშვილისა

წავის ბიოლოგიაში ბევრი მოვლენა სეუსწავლელი და გაურკვეველია. ცნობილია, რომ ეს ცხოველები მთელ სიცოცხლეს წყალში ატარებენ, ხმელეთზე ისინი ძალიან იშვიათად, მხოლოსდ ბეწვის გასაშრობად გამოდიან. მათი ბეწვი გაპოხილია სეკრეტით - ნივთიერებით, რომელსაც სპეციალური ჯირკვლები გამოყოფენ, ეს კი ცხოველის სიმშრალეს უზრნველყოფს. იმისდა მიუხედავად, რამდენ ხანს დაჰყოფს ცხოველი წყალში, მისი ბეწვი მაინც მშრალი რჩება. ამას ისიც ემატება, რომ მისი ბეწვი სავსეა ჰაერის ბუშტუკებით, რაც თავდაცვის კიდევ ერთ საშუალებას წარმოადგენს. მისი მეშვეობით ცხოველი დაცულია გაციებისაგან იმისდა მიუხედავად, თუ რა ტემპერატურის წყალში იმყოფება, მაგრამ ნავთობპროდუქტებით წყლის დაბინძურება იწვევს ამ დამცავი შრის მოშლას და ცხოველი რამდენიმე საათში სიკვდილისთვისაა განწირული.

წავი თხრის სოროს, რომელშიც ის თავს აფარებს, მშობიარობს და ზრდის ნაშიერებს. საკმაოდ ვრცელ სოროს აქვს რამდენიმე ხვრელი, რომელთაგან ერთ-ერთით ის წყალსატევს უკავშირდება. ეს ხვრელი გადის წყლის დონის ქვევით, დაახლოებით 0,5 მეტრის სიღრმეზე. სოროს რამდენიმე სავენტილაციო ხვრელიც გააჩნია. მთავარი საკანი საკმაოდ ვრცელია და მოფენილია ხავსით, ხმელი ბალახით, ფოთლებით, ცხოველის საკუთარი ბეწვით. სოროს რამდენიმე ხვრელი მიწის ზედაპირზეც გამოდის. ზოგი ავტორის აზრით, წავს არ გააჩნია ერთი განსაკუთრებული სორო, იგი ხან ერთს აფარებს თავს, ხან - მეორეს.

წავებთან დაკავშირებული კიდევ ერთი საინტერესო მომენტი ის არის, რომ მის ნაშიერებს პოულობენ წელიწადის ნებისმიერ თვეში - ანუ მათ არა აქვთ შეზღუდული გამრავლების პერიოდი. ლიტერატურაში ისეთი ფაქტებიცაა აღნიშნული, როდესაც ცუდი კლიმატური პირობების გამო, ნაშიერი წყვეტდა დედის ორგანიზმში განვითარებას მანამ, სანამ კვლავ ხელსაყრელი პირობები არ სეიქმნებოდა. ეს პერიოდი რამდენიმე თვიდან ერთ წლამდეც სეიზლება გაგრძელდეს.

ივრის ჭალა წავის ტიპიური ადგილსამყოფელი. ფოტო გ. გორგაძისა

წავის ძირითად საკვებს თევზები შეადგენს. იგი წყალქვეშ ადვილად ნადირობს, შეუძლია იქ რამდენიმე წუთი გაძლოს და გაცუროს საკმაოდ დიდი მანძილი. წარმატებული ნადირობის შემთხვევაში იგი ნაპირზე ამოდის და იქ ჭამს ნანადირევს. წავი იკვებება აგრეთვე ბაყაყებით, მდინარის კიბოებით, რბილტანიანებით, ჭიებით, ბიგებით, თხუნელებით, ჭაობის კუთი და სხვადასხვა მწერებით.

მძუნაობს წელიწადში ერთხელ, მაგრამ მის ნაშიერებს როგორც აღინიშნა, პოულობენ ყველა სეზონში. მაკეობის ხანგრძლივობა 9-10 კვირამდე. ძუ შობს 2-4 უსუსურსა და თვალაუხილავ ნაშიერს. მათ თვალები 35 დღის ასაკში ეხილებათ. ლაქტაცია სამ კვირას გრძელდება. სქესობრივ სიმწიფეს ძუ ორი წლის ასაკში აღწევს, ხოლო ხვადი - სამი წლისა.

ქცევის მხრივ, წავებს ძალიან უყვართ თამაში. ზაფხულში ისინი მთის კალთებზე, ზამთარში თოვლზე წვებიან და სრიალებენ დიდი სიამოვნებით.

წავის რიცხოვნობის შემცირების მიზეზია მისი საბინადრო არეალის შემცირება, ტყის უკონტროლო ჩეხვა, ჭალის ტყის მასივების გადაწვა, წყალსატევების დაბინძურება ნავთობპროდუქტებითა და სხვა მომწამვლელი ქიმიური ნივთიერებებით რომლებიც წყალში მოსახლეობისა, თუ სამრეწველო ორგანიზაციების დაუდევრობის შედეგად ხვდება. აგრეთვე, თევზაობა ჩასადგმელი ბადეებით, ელექტროდენით, დინამიტითა და მომწამვლელი ნივთიერებებით. თევზაობის ზემოჩამოთვლილი დაუშვებელი მეთოდები იწვევს როგორც წავის საკვები ბაზის, აგრეთვე თვით ამ ცხოველის განადგურებასაც. როგორც ლიტერატურაშია აღნიშნილი, წავს საქართველოს ბუნებაში კონკურენტები თითქმის არ ჰყავს და მისი რიცხოვნობის შემცირების მთავარ მიზეზს, მაინც ბეწვის გამო არსებული ბრაკონიერობა წარმოადგენს.

არიდული და სემიარიდული სანახების ფაუნის მშვენებას ქურციკი, ანუ ჯეირანი წარმოადგენს. საერთოდ ბუნების ყველა ქმნილება განუმეორებელი და უნიკალური, მაგრამ განსხვავაბით ოდიოზური ცუდი რეპუტაციის მქონე სახეობისგან აფთრის, მგლის, გიურზასა და და ა.შ. ნებისმიერ ადამიანში აღტაცებას იწვევს. ამ ცხოველის სახელი სილამაზის ეპითეტად გამოიყენება ხოლმე. თუმცა, ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ ასეთმა დადებითმა განწყობამაც კი ვერ აარიდა საქართველოში (და მთელ კავკასიაში) მობინადრე ანტილოპების ერთადერთი წარმომადგენელი გადაშენების საფრთხეს.

ქურციკი (Gazella subgutturosa obtusa) მსუბუქი აღნაგობის ცხოველია. სხეული დაფარული აქვს მოკლე, ღია ყავისფერი ბეწვით, მკერდი, კისრისა და ფეხების შიდა მხარე თეთრი ფერისაა, კუდი კი შავია. მშვიდ მდგომარეობაში კუდი დაშვებულია, მაგრამ შეშფოთებული ცხოველი კუდაპრეხილი გარბის. სხეულის სიგრძე 90-115 სმ, სიმაღლე ნიდაოში (მხარეში) 60-80 სმ, კუდის სიგრძე 15-20 სმ, წონა 18-33 კგ. აღწევს. სხვა ანტილოპებისაგან განსხვავებით, მხოლოდ მამრ ქურციკს აქვს რქები, რომელიც სიგრძეში 25-43 სმ-ს აღწევს. ისინი შავი ფერისაა და აქვთ ,,S“ ფორმა.

ქურციკი სამხრეთ კავკასიის, სამხრეთ და ცენტრალური აზიის უდაბნოებში, ნახევარუდაბნოებში, გორაკ-ბორცვიან ველებსა და ზეგნებზე ბინადრობს.

მრავალი ანტილოპისაგან განსხვავებით, ჯეირანს გამრავლების პერიოდი შეზღუდული აქვს და მოიცავს ნოემბერ-იანვარს. მაკეობა 5,5-6 თვე გრძელდება. ახალდაბადებულთა რაოდენობა 1 ან 2 იშვიათად 4-ია. პირველი 2 კვირის განმავლობაში, სანამ მოღონივრდებიან და გამართულ სიარულს შეძლებენ, ნუკრები დედისაგან მოშორებით იმალებიან. დედა დღეში სამჯერ ყოველდღე აკითხავს მათ. რძით კვების პერიოდი 4-5 თვეს მოიცავს.

ქურციკი (ჯეირანი). ფოტო ი. შავგულიძისა

სქესობრივ სიმწიფეს მდედრები 9 თვის ასაკში აღწევენ, მამრები - დაახლოებით 18 თვეში. სიცოცხლის ხანგრძლივობა 10-12 წელია. ზაფხულის განმავლობაში აქტიურდებიან ნაშუადღევიდან ადრე დილამდე. ამ დროს ისინი ნელა გადაადგილდებიან და ძოვენ. შუადღისას ისინი ჩრდილიან ადგილებს აფარებენ თავს, სადაც ორმოებს თხრიან ჩასაწოლად. ზამთრის ცივ თვეებში დღისით მცირე ხნით, ან სულაც არ ისვენებენ. საფრთხის დროს ქურციკი სწრაფად გარბის. 200-300 მეტრის გავლის შემდეგ ჩერდება, რათა შეაფასოს ხიფათი. მისი მაქსიმალური სისწრაფე აღწევს 60 კმ/სთ-ს. თითოეული ინდივიდი იყენებს მწვანე მასას, რომელიც დაახლოებით შეადგენს მისი წონის 30%25-ს. ასე იღებს ორგანიზმისთვის საჭირო წყალს. გაზაფხულსა და ზაფხულში შეიძლება წყლისკენაც გაემართონ, მაგრამ იშვიათად სვამენ ყოველდღე, თუ ქორფა წვნიანი ბალახი არასაკმარისი რაოდენობითაა, მაშინ არის აუცილებელი ქურციკისათვის წყალი. თქვენ წარმოიდგინეთ, კასპიის ზღვის მლაშე წყალსაც კი იყენებს ეს ცხოველი სასმელად!

ქურციკი ჯოგებად ცხოვრობს. ზაფხულში ჯოგი 2-5 ინდივიდისაგან შდგება. ზამთარში უფრო დიდ ჯგუფებად არიან შეკრებილები, რომელშიც შეიძლება ინდივიდების რაოდენობა ერთიდან რამდენიმე ათეულამდე აღწევდეს.

ჯოგები ზამთარში ყოველდღიურად 10-30 კმ-ს ფარავენ, ხოლო ზაფხულში ეს მანძილი 10-ჯერ მაინც მცირდება. თავიანთი არეალის ფარგლებში ასრულებენ სეზონურ მიგრაციებს. გამრავლების სეზონის განმავლობაში მამრები ხდებიან ტერიტორიულები. ისინი სტრატეგიულ ადგილებს ნიშნავენ ექსკრემენტებით რითაც თავიანთ კუთვნილებას ადასტურებენ. ხარები იწყებენ თამაშებს, რომლებიც ხშირად ორთაბრძოლებში გადაიზრდება ხოლმე. თითოეული ცდილობს დაეპატრონოს ჰარემს. მასში ჩვეულებრივ 2-5 მდედრი ერთიანდება, თუმცა ყოფილი შემთხვევები, როცა მათი რაოდენობა 8-10 იყო. ხარი თავის ჰარემს ყოველთვის ცოტა მოშორებით მიყვება, რათა დროზე შეამჩნიოს შესაძლო მეტოქის მოახლოება. მყვირალობის პერიოდში მამრები ძლიერ სუსტდებიან, ისე რომ მკაცრი ზამთრის პირობებში შეიძლება დაიხოცონ კიდეც.

აზერბაიჯანი. ბოზდაგის ქედი. ფოტო ბ. ლორთქიფანიძისა

ივრის ზეგანი. ჩათმა. ყურბაბას გადასასვლელი. ოდესღაც აქ ჯეირანის ჯოგების ნახვა შეიძლებოდა. ფოტო ი. მაჭარაშვილისა

უახლოეს წარსულში ჯეირანი ნადირობის პოპულარული ობიექტი იყო. მართალია, შემდგომი მასზე ნადირობა აიკრძალა და ის შეტანილ იქნა საბჭოთა კავშირის წითელ წიგნში, მაგრამ ბევრ ადგილას მაგალითად, საქართველოს ტერიტორიაზე იგი გადაშენდა.

ბუნების დაცვის მსოფლიო კავშირის წითელ ნუსხაში შესულია, როგორც დაბალი რისკის სახეობა.

მსოფლიოში ბინადრობს 8 სახეობის დათვი. ესენია: გიგანტური პანდა (Ailuropoda melanoleuca), რომელიც გავრცელებულია ჩინეთის ტერიტორიაზე; მალაიური დათვი (Helarctos malayanus), ბინადრობს მალაიზიის არქიპელაგის კუნძულებზე და ინდოჩინეთის ნახევარკუნძულზე; ტუჩა დათვის (Melursus ursinus), არეალი მოიცავს ინდოეთის ნახევარკუნძულს; ჰიმალაიური დათვი (Ursus thibetanus), გვხვდება ევრაზიის კონტინენტის აღმოსავლეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში; სათვალიანი დათვი (Tremarktos ornatus), ბინადრობს სამხრეთ ამერიკის ანდების ჩრდილოეთ ნაწილში; ბარი-ბალი (Ursus americanus), ჩრდილოეთ ამერიკაში, თეთრი დათვი (Ursus maritimus), ბინადრობს ჩრდილოეთ პოლუსზე; მურა დათვი (Ursus arctos), რომელიც ყველაზე ფართოდ არის გავრცელებული და მოიცავს მსოფლიოს ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს - ევრაზიისა და ჩრდილოეთ ამერიკის კონტინენტებს. იგი გვხვდება ტაიგასა და ტუნდრაში, მთიან რეგიონებში, არიდულ და სემიარიდულ ეკოსისტემებში და ზოგჯერ უდაბნოშიც კი (მაგალითად, გობის უდაბნოში).

მურა დათვი კავკასიაში

კავკასიაში გავრცელებულია მურა დათვის (Ursus arctos) სახეობა. იგი გვხვდება დიდ კავკასიონზე მთლიანად, მცირე კავკასიონის ზოგიერთ ნაწილში და საქართველოს უკიდურეს სამხრეთ - აღმოსავლეთ ტერიტორიაზე, აზერბაიჯანის საზღვართან (რუკა №1).

მურა დათვი. ფოტო ბ. ლორთქიფანიძისა

რუკა №1

კავკასიაში მურა დათვი ძირითადად ბინადრობს ტყისა და ალპურ სარტყელში. დიდ ინტერესს იწვევს დათვის ივრის ზეგანზე არსებობა, სადაც არიდული და სემიარიდული ეკოსისტემებია წარმოდგენილი. ლიტერატურიდან ცნობილია, რომ წინა საუკუნის დასაწყისში მურა დათვი ფართოდ იყო გავრცელებული ამ რეგიონში. ამიერკავკასიის არიდულ ეკოსისტემაში მურა დათვის გავრცელების შესახებ პირველ მონაცემებს გვაწვდიან ნ. დინიკი და კ. სატუნინი (Динник 1914, Сатунин 1915). ისინი აღნიშნავენ, რომ მურა დათვი მრავალრიცხოვანი იყო თბილისის გუბერნიაში. დათვი ბინადრობდა როგორც ალაზნის, ივრის ზეგანზე. წინა საუკუნის 30-იან წლებში ე. მარკოვი (Марков 1934) აღნიშნავდა, რომ მურა დათვის ზრდასრული ინდივიდი მოკლულ იქნა - ,,უდაბმოს“ ხრიოკ გორაკებზე, რაც მიგვანიშნებს, რომ ამ პერიოდში დათვის არეალის საზღვარი თითქმის თბილისის მისადგომებამდე აღწევდა. დროთა განმავლობაში ტყის ჩეხვის, ნადირობისა და საძოვრების ინტენსიური გამოყენების შედეგად ამ ცხოველის არეალი რეგიონში მნიშვნელოვნად შემცირდა. ალ. არაბულის (1987) მონაცემების მიხედვით, 60-იან წლებში მურა დათვი უკვე აღარ ბინადრობდა დავით გარეჯის მიდამოებში და იგი გავრცელებული იყო ივრის ზეგნის აღმოსავლეთ ნაწილში. დათვი ბინადრობდა ვაშლოვნის ნაკრძალში; ალაზნის ჭალებში, აზერბაიჯანის საზღვართან და მიმდებარე ჰემიქსელოფილურ ბუჩქნარიანებში.

რუკა №2

ჩვენს ხელთ არსებული ბოლო მონაცემების მიხედვით, არიდულ ეკოსისტემაში მურა დათვის არეალის საზღვრებს წარმოადგენს: ჩრდილო-სამხრეთით ივრის აღკვეთილის შუა წელი; ჩრდილო-აღმოსავლეთით მთა ,,ზილჩა კოსმატკა“-მდე მდებარე ჰემიქსელოფილური ბუჩქნარები, სამხრეთ-აღმოსავლეთით ,,ახარბახარის“ ქედის ბოლო (რუკა №2).

გავრცელება და რიცხოვნობა

ბოლო წლებში ჩატარებული აღრიცხვის მონაცემებზე დაყრდნობით შეგვიძლია დაუშვათ, რომ მთლიანად არიდული და სემიარიდული ეკოსისტემის ფარგლებში გავრცელებულია დათვის დაახლოებით 10 ინდივიდი. ყველაზე მრავალრიცხოვნად დათვი წარმოდგენილია ვაშლოვნის ნაკრძალის ტერიტორიაზე და მიჯნის ყურის მიდამოებში. დანარჩენ ტერიტორიაზე დათვი იშვიათად გვხვდება. რითია გამოწვეული მისი ასეთი გავრცელება? ამ კითხვაზე პასუხი ისევ და ისევ ადამიანის ქმედებებში უნდა ვეძებოთ, როგორც ცნობილია, ვაშლოვნის ნაკრძალი და მიჯნის ყურის მიდამოებზე ანთროპოგენული პრესი შედარებით მცირეა. ცხვარი ნაკლებად აწუხებს ამ ადგილებს, დასახლებული პუნქტები შორს იმყოფება და შესაბამისად ბრაკონიერობა, სხვა ადგილებთან შედარებით, იშვიათია. აგრეთვე აღსანიშნავია რელიეფი, რომელიც გამოირჩევა ღრმა და გრძელი ხეობებით. ხეობები დაფარულია ღვიებითა და გაუვალი ბუჩქნარებით. ივრის ზეგანის სხვა ტერიტორიებთან შედარეით ყოველივე ეს დათვისთვის გაცილებით კარგ გარემოს წარმოადგენს. აქ დათვი უფრო დაცულად გრძნობს თავს და საკვებიც საკმარისი რაოდენობით მოიპოვება.

კვების რაციონი

დათვი ომნივორია (ყველაფრისმჭამელი) და ამიტომ მას აქვს უნარი, იარსებოს სხვადასხვა ეკოსისტემებში. არიდულ და სემიარიდულ ეკოსისტემაში (ივრის ზეგანზე) დათვის ძირითად საკვებს მცენარეები და მათი ნაყოფები წარმოადგენს. დათვის რაციონში შედის: ბროწეული, ღვია, ასკილი, საკმლის ხის ნაყოფი, აგრეთვე სხვადასხვა გარეული კენკრა და მარცვლოვნები. მზესუმზირისა და სიმინდის მომწიფების შემდეგ დათვი არ ერიდება იქ შესვლას. ამის გამო ხშირად ხდება მონადირის მსხვერპლი. ჩვენს მიერ დაფიქსირებულია ცხვრის ხორცით კვებაც, მაგრამ რადგან ზამთრის საძოვრებზე მყოფი მწყემსების თქმით, დათვი არ ესხმის ფარას, აღებული ინტერვიუების საუძველზე შეგვიძლია ვივარაუდოთ, რომ უფრო ხშირად ცხვარს მგლები მოიპოვებენ და შემდეგ ნარჩენებს დათვი მიირთმევს. აღსანიშნავია, რომ მურა დათვის რაციონში წლის სხვადასხვა პერიოდში სხვადასხვა სახეობის მცენარე თუ ნაყოფი დომინირებს.

სივრცეში გადანაწილება

ივრის ზეგანზე მურა დათვის სივრცეში განაწილება მჭიდროდ არის დაკავშირებული წყლის რესურსებსა და შეწუხების ფაქტორის ინტენსიობასთან. წლის სხვადასხვა პერიოდში ჩატარებული ექსპედიციების შედეგად ნათლად ჩანდა, რომ სხვადასხვა სეზონზე მურა დათვი სხვადასხვა ადგილებში იყო კონცენტრირებული, ზამთრის განმავლობაში ივრის ზეგანზე გამოსაზამთრებლად ჩამოყავთ ცხვარი, რომელიც დათვისთვის შემაწუხებელ ფაქტორს წარმოადგენს. იმ პერიოდში, როცა ცხვარი რეგიონში იმყოფებოდა, დათვის არსებობის კვალს ვაფიქსირებდით ცხვრისთვის მიუვალ ხეობებში, რომელშიც შესაძლებელი იყო წყლის მოპოვება (წვიმისგან დატოვებული გუბეები). ზაფხულში განაწილება სივრცეში უფრო ფართოა, რადგან შემსუბუქებულია ანთროპოგენული ფაქტორი. მისი კვალი შეიმჩნევა თითქმის ყველა ხეობაში. წყალს დათვი მოიპოვებს წვიმის შემდეგ დარჩენილ გუბეებში; აგრეთვე ხშირად ჩადის ალაზნისა და ივრის ნაპირებთან წყლის დასალევად.

აღსანიშნავია, რომ როგორც დათვის, ისე სხვა მსხვილი ძუძუმწოვრის კვალი არასდროს დაგვიფიქსირებია ხეობების ბოლოს. თითოეული ხეობა მთავრდება ვერტიკალური კედლებით და ამიტომ აქ მოხვედრილ ცხოველს საშიშროების შემთხვევაში აღარ აქვს გაქცევის შესაძლებლობა. ამიტომ მსხვილი ძუძუმწოვრები, მათ შორის დათვიც, თავს არიდებენ ხეობების ბოლოში გასვლას და მათი კვალი ძირითადად მანამდე გვხვდება, სანამ ერთი ხეობიდან მეორეში გადასვლაა შესაძლებელი.

მიგრაციები

დღეისათვის არ არის არავითარი ცნობები ივრის ზეგანიდან დიდ კავკასიონზე და პირიქით, მურა დათვის მიგრაციის შესახებ. კუდაკტინი და ჩესტინი (Кудактин, Честин, 1993) აღნიშნავენ, რომ მიგრაციისას დათვები იყენებენ ერთსა და იმავე მარშრუტს. სამიგრაციო გზების კონსერვატულობის მაგალითად ავტორს მოჰყავს დათვების გადაადგილება საქართველოს აღმოსავლეთ ნაწილში, ლაგოდეხიდან ვაშლოვნის ნაკრძალში. ეს საიმიგრაციო გზა აერთიანებდა ჩედილო და სამხრეთ პოლულაციებს, ხვდებოდა ინდივიდების მიმოცვლა ორ პოპულაციას შორის. თუმცა მარკოვი (Марков 1934) აღნიშნავდა, რომ ლაგოდეხის ტერიტორიაზე, გარდა მურა დათვის ვერტიკალური გადაადგილებისა, მას დათვის გადაადგილება დიდ დისტანციებზე არ დაუფიქსირებია. დღეისათვის არ გაგვაჩნია ცნობები მურა დათვის მიგრაციის შესახებ ვაშლოვნის ნაკრძალიდან დიდ კავკასიონზე და პირიქით. ამის არსებობა საკამატო საგანია, რადგან ივრის ზეგანსა და დიდ კავკასიონს შორის მდებარე ტერიტორია ძლიერი ანთროპოგენული გავლენის ქვეშ იმყოფება. ამ რეგიონში ჩვენს მიერ მოგროვილი მონაცემები გვაძლევს იმ ვარაუდის საფუძველს, რომ მიგრაცია ამ ორ პოპულაციას შორის უკიდურესად შეზღუდულია ან საერთოდ არ არსებობს. თუმცა სასურველია ჩატარდეს მიზანმიმართული კვლევა ზემოთ აღნიშნული საკითხის საბოლოოდ გასარკვევად.

საფრთხეები

უნდა აღინიშნოს, რომ ამ რეგიონში დათვისთვის საფრთხეს ადგილსამყოფელის დაზიანება წარმოადგენს, რაც ივრის ზეგანზე ცხვრის ჭარბი ძოვებით არის გამოწვეული. ცხვრის ძოვების ინტენსივობა აქ დაშვებულ ნორმებს რამოდენიმეჯერ აღემატება, რის შედეგადაც მრავალ ადგილას შეიმჩნევა ნიადაგის ეროზია. განსაკუთრებით აღსანიშნავია ის ფაქტი, რომ ცხვარი არალეგალურად შეჰყავთ ნაკრძალის ტერიტორიაზეც. აღსანიშნავია აგრეთვე ბრაკონიერობა, რიცხოვნობის მალიმიტირებელი მნიშვნელოვანი ფაქტორი. ძირითადად ამ ცხოველებს ანადგურებენ ყანებში შესვლის შემთხვევაში, მაგრამ ჩვენს მიერ დაფიქსირებულია ნაკრძალსა და აღკვეთილებაში ნადირობის ფაქტებიც.

გვინდა აღვნიშნოთ ისიც, რომ თუ ივრის ზეგანზე წარმოდგენილ პოპულაციას განვიხილავთ, როგორც იზოლირებულს, მაშინ შეიძლება ითქვას, რომ იგი გადაშენების საფრთხის წინაშე დგას. ამიტომ აუცილებელი ხდება აქ მობინადრე მურა დათვის პოპულაციის დამატებითად შესწავლა, რათა მოიძებნოს არიდულ ეკოსისტემაში მისი შენარჩუნების გზები.

ჯერ კიდევ შეუსწავლელია და მომავალი კვლევის ამოცანას წარმოადგენს მურა დათვის პოპულაციის ბევრი საკითხი: მიმდინარეობს თუ არა ინდივიდების მიგრაცია ივრის ზეგნიდან მაღალმთიან რეგიონებში და პირიქით; როგორ და სად იკეთებენ ბუნაგს ძუ დათვები და რამდენი ხნით რჩებიან ბელებთან ერთად ბუნაგში... შეიძლება დაიბადოს კითხვა, თუ რატომ არის საჭირო ამდენი დროისა და რესურსების ხარჯვა დათვის ბიოლოგიის შესწავლისათვის. ამაზე მარტივი პასუხი არსებობს; იმისათვის, რომ დავიცვათ იგი განადგურებისგან და მომავალს შევუნარჩუნოთ კავკასიის ერთ-ერთი ეფექტური და ლამაზი ცხოველი.

დათვის ბელი. ფოტო ბ. ლორთქიფანიძისა