საქართველოს უნივერსიტეტის თამაზ ბერაძის სახელობის ქართველოლოგიის ინსტიტუტის დირექტორს, მანანა სანაძეს; გიორგი ლეონიძის სახელობის ქართული ლიტერატურის სახელმწიფო მუზეუმის დირექტორს, ლაშა ბაქრაძეს, თანამშრომლებს - მარინე ყიფიანს, ნანა კობალაძეს, დავით ბუაჩიძეს; საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკის საბიბლიოთეკო რესურსების დეპარტამენტის დირექტორს, ლევან თაქთაქიშვილს, თანამშრომლებს - მაია მიქაბერიძეს, ქეთევან თომაძეს; საქართველოს კორნელი კეკელიძის სახელობის ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრის დირექტორს, ზაალ აბაშიძეს, უფროს მეცნიერ-თანამშრომელს - ესმა მანიას; რაფიელ ერისთავის სახელობის სახელმწიფო მუზეუმის დირექტორს, ბელა ფშაველიშვილსა და მეცნიერ მუშაკს, ნანა ოვეჩკინას

Thanks for the support and cooperation in the implementation of the project:

Director of Tamaz Beradze Institute of Georgian Studies of the University of Georgia - Manana Sanadze, Director of Giorgi Leonidze State Museum of Georgian Literature - Lasha Bakradze, employees - Marine Kipiani, Nana Kobaladze, Davit Buachidze, Deputy Director of National Parliamentary Library of Georgia - Levan Taktakishvili, employees - Maia Mikaberidze, Ketevan Tomadze, Director of Korneli Kekelidze Georgian National Cen-tre of Manuscripts - Zaal Abashidze, Senior Scientific Researcher - Esma Mania, Director of Raphiel Eristavi House Museum - Bela Pshavelishvili and the Museum scientific worker - Nana Ovechkina

2024 წლის აპრილში გამორჩეულ ქართველ მამულიშვილსა და მოღვაწეს, რაფიელ დავითის ძე ერისთავს, დაბადებიდან 200 წელი შეუსრულდა. საიუბილეო თარიღთან დაკავშირებით პროექტის „ადამიანი და ეპოქა - რაფიელ ერისთავი - 200“ ფარგლებში მომზადდა სამეცნიერო კონფერენცია, რამდენიმე პუბლიკაცია და საიუბილეო ღონისძიება.

პროექტს აქვს სამეცნიერო, საგანმანათლებლო, კულტურულ-შემეცნებითი დანიშნულება და მისი უმთავრესი მიზანია, იუბილარის მრავალწლიანი მოღვაწეობის, მისი ეროვნული, სამეცნიერო და საზოგადოებრივი ღვაწლის ახლებურად გააზრება და წარმოჩენა.

გამოცემა „რაფიელ ერისთავი - 200“ ამ პროექტის ნაწილია და მომზადდა ინსტიტუციური და ინტერ დისციპლინური თანამშრომლობის შედეგად - საქართველოს უნივერსიტეტის თამაზ ბერაძის სახე ლობის ქართველოლოგიის ინსტიტუტის, გიორგი ლეონიძის სახელობის ქართული ლიტერატურის სა ხელმწიფო მუზეუმის, საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკის, კორნელი კეკელიძის სახელობის საქართველოს ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრის, რაფიელ ერისთავის სახელობის სახელ მწიფო მუზეუმის მონაწილეობით.

In April 2024, the 200^th anniversary of the birth of Raphiel Eristavi, the outstanding Georgian patriot and statesman, will be celebrated. In connection with the anniversary date, scientific conference, several publica-tions and anniversary events are being prepared within the project - „Man and Era - Raphiel Eristavi - 200“. The project has a scientific, educational, cultural-cognitive purpose, and its main goal is to understand and present the celebrant's long-term work, his national, scientific and public merits in a new way. The publication „Raphiel Eristavi - 200“ is part of this project and was prepared as a result of institutional and interdisciplinary cooperation - Tamaz Beradze Institute of Georgian Studies of the University of Georgia, Giorgi Leonidze State Museum of Georgian Literature, National Parliamentary Library of Georgia, Korneli Kekelidze National Center of Georgian Manuscripts, Rafiel Eristavi House Museum.

?

წინამდებარე პუბლიკაციის ავტორთა მიზანია, რაფიელ ერისთავის შემოქმედებითი, სამეცნიერო და საზოგადოებრივი საქმიანობის მნიშვნელოვანი აქცენტების გათვალსაჩინოება და ეპოქის ჩარჩოში მწერლის მამულიშვილური პორტრეტის განსხვავებული და ცოცხალი სახით წარმოჩენა.

რაფიელ ერისთავი არაგვის ერისთავთა შთამომავალია. მისი საგვარეულო სახლი ფეოდალური დაპირისპირების სისხლიან სისასტიკეს შეეწირა. სასწაულებრივად გადარჩენილმა მისმა წინაპარ მა, განადგურების შიშითა და არაგვის საერისთაოს ოდესღაც დაბრუნების იმედით, თავი ერეკლე მეფის კარს შეაფარა. სამეფო სახლმა უმსხვილესი და უძლიერესი ფეოდალური ოჯახის ფიზიკურ განადგურებას გადარჩენილი შთამომავალნი შეიფარა, თუმცა შეპირებული საგვარეულო მამული აღარ დაუბრუნა და არაგვის ერისთავთა ტიტულატურიდან სამუდამოდ გააქრო ცნება „არაგვი“. სა ნაცვლოდ მათი ნებითვე შერჩეულ ახმეტის სოფელ ქისტაურში დაასახლა და არაგვის საერისთაოს თავად დაეუფლა. ამიერიდან არაგვის ხეობას იძულებით მოწყვეტილ ერისთავთა სამკვიდრო ქის ტაურია. მოგვიანებით რაფიელისთვისაც ეს პატარა, კავკასიონის ხედით დამშვენებული, კახური სო ფელი სამშობლოს სამშობლოდ იქცა.

უსაზღვროა მწერლის ინტერესთა და მოღვაწეობის სფერო - ლექსით დაწყებული, თამბაქოს მოყვანითა თუ ნავთობის მოძიებით დასრულებული. რაფიელი იყო არქეოლოგიური კვლევის ფუ ძემდებელი დასავლეთ საქართველოში, ქართული სიძველეების მაძიებელი და შემკრები, ეთნო ლოგი, ისტორიკოსი, ლექსიკოლოგი, ლექსიკოგრაფი, ფოლკლორისტი, პუბლიცისტი, მთარგმნელი, ჟურნალისტი, პოეტი, მწერალი, დრამატურგი, მსახიობი და სუფლიორი, რედაქტორი, ცენზორი, სა მართლის მცოდნე და ადვოკატი, სამუზეუმო საქმის პროფესიონალი, კოლექციონერი, ფიტონომიის ფუძემდებელი, ქველმოქმედი. ის გახლდათ არაერთი სამეცნიერო საზოგადოების წევრი, არაერთი კულტურულ-საგანმანათლებლო საზოგადოებისა თუ კომისიის დაარსების ინიციატორი და ქმედი თი წევრი (ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების ერთ-ერთი დამ ფუძნებელი, პირველი გამგეობის საპატიო წევრი, დრამატული საზოგადოების დამაარსებელი და პირველი გამგეობის წევრი, თბილისის საადგილმამულო ბანკის ზედამხედველი კომიტეტის წევრი, საიმპერატორო გეოგრაფიული საზოგადოების კავკასიის განყოფილების საზოგადოების ნამდვი ლი წევრი, კავკასიის სოფლის მეურნეობის საზოგადოების ნამდვილი წევრი), ქშწკგ საზოგადოების ფინანსური მხარდაჭერისათვის გამართული ლიტერატურული საღამოების, წიგნის საგამომცემლო ქართველთა ამხანაგობის სხდომების მონაწილე - ეს მისი ჩუმი, მუხლჩაუხრელი მამულიშვილური საქმიანობის არასრული ჩამონათვალია.

რაფიელ ერისთავის მოღვაწეობის პერიოდში ქვეყანაში პრაქტიკულად არ განხორციელებულა თითქმის არც ერთი ეროვნული მნიშვნელობის პროექტი, რომლის ინიცირება-რეალიზების მონაწი ლეც მწერალი არ ყოფილიყო.

რაფიელ ერისთავის ღვაწლი მისსავე სიცოცხლეში დააფასა ქართველმა ერმა, როდესაც 1895 წლის 22 ოქტომბერს საყვარელი პოეტისა და საზოგადო მოღვაწის სამეცნიერო, შემოქმედებითი და საზოგადოებრივი საქმიანობის 50 წლის იუბილე საზეიმოდ აღნიშნა. ეს დღე იმთავითვე სამარ თლიანად იწოდა საერო დღესასწაულად.

იუბილეს ინიციატორი იყო აკაკი წერეთელი, რომელმაც 1895 წლის 22 მაისის გაზეთ „კვალში“ (№22) დაბეჭდილ სტატიაში, სახელწოდებით „საყურადღებოთ“ - რაფიელ ერისთავის საიუბილეო თარიღის აღნიშვნის აუცილებლობაზე გაამახვილა ყურადღება და ქართველ ერს მისი აღნიშვნისაკენ მოუწოდა.

იმდროინდელმა პრესამ, განსაკუთრებით კი „კვალმა“ და „ივერიამ“, იუბილეს მზადების ყოველი ეტაპი და დეტალი გააშუქა. მართალია, 1889 წელს ექვთიმე ხელაძემ ერთ წიგნად შეკრა და გამოსცა საიუბილეო მასალები, მაგრამ მასში ძირითადად 22 ოქტომბერს გამართული საზეიმო დღესასწაუ ლია აღწერილი. პუბლიკაციისთვის აღდგენილია პრესაში გამოქვეყნებული თითოეული მასალა და მოგონება, თუ ვისი ხელშეწყობით, შრომითა თუ ორგანიზებით შედგა რაფიელ ერისთავის იუბილე, როგორ საგანგებოდ ემზადებოდა საქართველოს სხვადასხვა კუთხე ამ დღისთვის.

ასევე დეტალურადაა წარმოჩენილი იუბილეც, შთამბეჭდავი და ხალხის სიყვარულით გაჯერებუ ლი დღესასწაული. სწორედ ეს იყო ის ფასდაუდებელი ჯილდო, რომელიც ქართველმა ერმა „სამ შობლო ხევსურისას“ ავტორს უძღვნა და რომელმაც იუბილარს ათქმევინა: „ერთი წავა და სხვა მოვა ტურფასა საბაღნაროსა, მაგრამ რაღა სჯობს ამ გრძნობას საერთოს, სანეტაროსა!...“

ზემოთ აღნიშნული მასალების პარალელურად, პირველად ქვეყნდება ილუსტრირებული საიუ ბილეო ადრესები, რომლებიც დაცულია ლიტერატურის მუზეუმის ხელნაწერთა ფონდში.

საგულისხმოა რაფიელ ერთსთავის ჯილდოები და მასთან დაკავშირებული დოკუმენტები, რომ ლებიც წარმოდგენილია პუბლიკაციის ცალკე თავად. ფალერისტული მასალა საყურადღებო წყა როა ეპოქისა და ადამიანების ისტორიის შესასწავლად. ის, ისეროგორც ადამიანის მიერ შექმნილი ნებისმიერი არტეფაქტი, ფუნქციური დანიშნულების გარდა, აბსტრაქტულად მოიცავს შესაბამისი პე რიოდის კულტურის მახასიათებლებს, გამოხატავს კონკრეტულ ისტორიულ ეპოქას, გვიჩვენებს სა ხელმწიფოს, სოციუმისა და ადამიანების ძირითად მიზანდასახულობასა და ორიენტირებს.

რაფიელ ერისთავი იყო არაერთი უმაღლესი საიმპერატორო ორდენის კავალერი, სამეცნიერო და საზოგადოებრივი ორგანიზაციების ჯილდოს მფლობელი. ამდენად, საჭიროდ მივიჩნიეთ, სა მეცნიერო ლიტერატურასა და მემუარულ წყაროებში, არქივებში შეგვეკრიბა რაფიელ ერისთავის ჯილდოების შესახებ ინფორმაცია, რომელიც მის სამოხელეო, სამეცნიერო და საზოგადოებრივ საქ მიანობას უკავშირდება; შევეცადეთ, შეძლებისდაგვარად, სრულად აგვესახა მისი ცხოვრებისა და მოღვაწეობის ის მოვლენები და მომენტები, რომლებიც სახელმწიფოსა თუ საზოგადოების მხრივ ჯილდოთი აღინიშნა. ამ მიმართულებით კვლევამ გამოავლინა მდიდარი ფალერისტული მასალა, რომელიც დაცულია კორნელი კეკელიძის სახელობის საქართველოს ხელნაწერთა ეროვნულ ცენ ტრში, გიორგი ლეონიძის სახელობის ქართული ლიტერატურის სახელმწიფო მუზეუმში.

შესაბამისი მასალის ანალიზთან ერთად ალბომში პირველად ქვეყნდება არქივებში მოპოვებუ ლი რაფიელ ერისთავის ჯილდოების ამსახველი ვიზუალური მასალები: ორდენების, მედლების, სა პატიო ნიშნების და მათთან დაკავშირებული დოკუმენტების ფოტოპირები.

სიახლეა ასევე რაფიელ ერისთავის მოღვაწეობის რეპრეზენტაცია მისივე ჯილდოებისა და მასთან დაკავშირებული დოკუმენტების კონტექსტის მიხედვით, რაც მე-19 საუკუნის II ნახევრის საქართვე ლოში რუსეთის იმპერიის პოლიტიკური სისტემის ფონზე ცხადად წარმოაჩენს რაფიელ ერისთავის, როგორც პიროვნების, კარიერულ თუ შემოქმედებით პორტრეტს: მისწრაფებებსა და პრიორიტეტებს, მიზნებსა და მიღწევებს, ქართული კულტურული ფასეულობებისთვის ბრძოლის გზებს, რამაც, რუსული ადმინისტრაციის სამოხელეო კარიერის მიუხედავად, მის მოღვაწეობას ცხოვრების ბო ლომდე ეროვნული სული და შინაარსი შეუნარჩუნა.

გამოცემაში შესულია რაფიელ ერისთავის ეპისტოლური მემკვიდრეობის ის ნაწილი, რომლი თაც ჩვენთვის თვალსაჩინო ხდება, თუ როგორ იქმნებოდა მეცხრამეტე საუკუნის საზოგადოებრივი და ინტელექტუალური ცხოვრების განმაპირობებელი დიდი საქმეები და პროექტები. პირადი წერი ლების პრიზმაში რაფიელ ერისთავის პორტრეტი მრავალმხრივი და კომპლექსურია. ამ მასალით ხდება ცხადი, რამდენი საერთო საქმე აკავშირებდა მას ილია ჭავჭავაძესთან. ისინი თავიანთი შე მოქმედებითი, საექსპერტო-სარეკომენდაციო საქმიანობით მრავალი სხდომის, კრებისა და საბჭოს ერთობლივი მონაწილეები იყვნენ.

პირადი წერილებიდან მკაფიოდ იკვეთება რაფიელ ერისთავის ინტერესთა სფერო კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების, არტეფაქტების, განსაკუთრებით, ხელნაწერი წიგნებისა და ისტორიული დოკუმენტების მოძიების თვალსაზრისით. მის ადრესატებში შესაძლებელია იმ ინფორმატორების და ბიბლიოფილების მოძიება, რომელთა დახმარებითაც მწერალს ხელი მიუწვდებოდა ხელნაწე რებზე (სულ მცირე, სამ ათეულამდე ხელნაწერზე).

ბუნებრივია, რაფიელ ერისთავს, როგორც ეთნოლოგსა და ლექსიკოგრაფს, ცხოველი ინტერესი ჰქონდა მეგრული და სვანური ენების მიმართ. სავარაუდოა, რომ მეგრულ ენასა და ფოლკლორს სამეგრელოში მუშაობისას ეცნობოდა; სვანურ ენასა და ფოლკლორთან დაკავშირებული კითხვე ბით კი ის ხშირად მიმართავდა ბესარიონ ნიჟარაძეს. მის მიერ რაფიელ ერისთავთან გაგზავნილი წერილები შეიცავს იმ სვანური ფრაზების თარგმანებს, რომლებითაც ადრესანტი ინტერესდებოდა. საერთოდ, რაფიელ ერისთავი იმდროინდელ საქართველოში ეთნოლოგიის, ეთნოგრაფიის, ფოლკლორის სფეროს ერთგვარი ლოკომოტივია. ალექსანდრე როინაშვილი თავს ვალდებულად მიიჩნევს, თავისი ექსპედიციის როგორც წინასწარი მარშრუტი, ისე ანგარიში, წერილობით აცნობოს მას.

რაფიელ ერისთავის პირადი არქივის ეპისტოლური მემკვიდრეობის ყველაზე დიდი ნაწილი ეკუთვნის ცნობილ ისტორიკოსს, აღმოსავლეთმცოდნეს, კავკასიოლოგს, ადოლფ ბერჟეს. როგორც წერილებიდან ჩანს, რაფიელ ერისთავი დახმარებას უწევდა როგორც ადოლფ ბერჟეს, ისე არ ნოლდ ზისერმანს. ზისერმანი ავტორია ჩვენამდე მოღწეული შვიდი წერილისა, რომელთა მთავარი თემა კავკასიაში მოგზაურობაა.

ბუნებრივია, ამ კავშირს აქვს ორმხრივი ინტერესი - საქართველოს სტუმრებს ადგილობრივი პე რიპეტიების გაგების, დაზუსტების, შესაბამისად, კვალიფიციური ინფორმატორების ყოლის სურვილი აქვთ. მეორე მხრივ, კავკასიასა და უშუალოდ საქართველოში ჩამოსულთა მოღვაწეობას ქართული მხარე მიიჩნევს იმ დროისთვის ერთგვარი ჩაკეტილობის გარღვევის, მთელ რეგიონთან კულტურუ ლი და ინტელექტუალური ინტეგრაციის შესაძლებლობად.

რაფიელ ერისთავის სახე მასთან გაგზავნილი პირადი წერილების პრიზმაში რეკონსტრუირდება, როგორც პორტრეტი პროგრესული მოღვაწისა, რომელმაც მარტივად დაძლია თავისი ეპოქის სოციალური და ისტორიული სტერეოტიპები, თავისი პოტენციალი და შესაძლებლობები პროგრესული იდეოლოგიებისკენ მიმართა, შეძლო, ერთნაირად ყოფილიყო ძველი თუ ახალი თაობის წარმომადგენლის, რეტროგრადისა თუ ლიბერალის საიმედო ადრესატი.

რაფიელ ერისთავის, იაკობ გოგებაშვილისა და იონა მეუნარგიას მიერ 1880 წლის 15 ნოემბერს გაზეთ „დროების“ 241-ე ნომერში გამოქვეყნებული პირველი ერთობლივი საინფორმაციო სტატიის გამოქვეყნების შემდეგ შეიქმნა შოთა რუსთველის პოემის ტექსტის დამდგენი კომისია, რომლის წევ რები პოემის სხვადასხვა ხელნაწერისა და რედაქციის შედარების საფუძველზე შეეცადნენ „ვეფხის ტყაოსნის“ ტექსტის დადგენას. წერილობითი და ზეპირი წყაროები მოწმობს, რომ „ვეფხისტყაოსნის“ ახალი გამოცემის მომზადებაზე მუშაობისა და გამოცემის ინიციატორები იყვნენ რაფიელ ერისთავი, იაკობ გოგებაშვილი და იონა მეუნარგია. სწორედ მათ ჩამოაყალიბეს მოსაზრებები „ვეფხისტყაოს ნის“ ახალი გამოცემის მომზადების კრიტერიუმების შესახებ. ანტიკურ ეპოქაში ჰომეროსის თხზულებებზე მუშაობის გამოცდილების კონტექსტში მათ პირველებმა შეადარეს ერთმანეთს ჰომეროსი და რუსთველი; მათვე აღნიშნეს, რომ, რაც ჰომეროსი იყო ბერძნებისათვის, ისაა რუსთველი საქართველოსთვის. რაფიელ ერისთავმა, იაკობ გოგებაშვილმა და იონა მეუნარგიამ განსაზღვრეს მომავალი გამოცემის მიზანი, თუ როგორი უნდა ყოფილიყო ის და რით იქნებოდა განსხვავებული წინა გამო ცემებისაგან; მომავალ კომისიას დაუსახეს: 1. „ვეფხისტყაოსნის“ ტექსტის შეთანხმება ხელნაწერთა ტრადიციულ წაკითხვებთან და გამოცემათა ვარიანტების გათვალისწინება: ნაკლული ადგილების აღდგენა ხელნაწერული მონაცემების მიხედვით და ჩამატებული//შემატებული სტროფების ამოღება; ე.ი. ტექსტი უნდა გამართულიყო ხელნაწერთა ვარიანტებისა და იმ დროისათვის არსებული გა მოცემების კვალობაზე; 2. მართლწერისა და ორთოგრაფიის მოწესრიგება და 3. შესაძლებლობისამებრ, ინტერპოლატორთა ვინაობის გამორკვევა, ტექსტიდან მათი ჩანართი//დანართი სტროფების გამოყოფა. სტატიის ავტორები მიზნად ისახავდნენ პოეტის ბიოგრაფიის აღდგენასაც იმ დროს არსე ბული მონაცემების საფუძველზე.

კომისიის წევრები იყვნენ გრიგოლ ორბელიანი, ილია ჭავჭავაძე, აკაკი წერეთელი, ვახტანგ ორ ბელიანი, გიორგი წერეთელი, სერგეი მესხი, ივანე მაჩაბელი, ნიკოლოზ დადიანი, დავით ერისთავი, იმერეთის ეპისკოპოსი გაბრიელ ქიქოძე და სხვ. ეს მძიმე და შრომატევადი სამუშაო უნდა დასრულე ბულიყო 25 სამუშაო შეხვედრის შემდეგ. კომისიამ ერთი წლის მანძილზე მუშაობის შედეგად დაად გინა გამოსაცემი ტექსტი. რაფიელ ერისთავი აქტიურად იყო ჩართული „ვეფხისტყაოსნის“ ტექსტის დამდგენი კომისიის მუშაობაში, იყო რამდენიმე სხდომის თავმჯდომარე, ტექსტის წამკითხველი და უშუალო მონაწილე ტექსტის დადგენაში. კომისიას სამუშაოდ სხვა ხელნაწერებთან ერთად ჰქონდა რუსთაველის პოემის რაფიელის კუთვნილი წიგნი. რაფიელ ერისთავი ასევე მონაწილეობდა „ვეფხისტყაოსნის“ ილუსტრაციებისათვის შესაქმნელად ცოცხალი სურათების დადგმაში.

1888 წლის ქართველიშვილისეული „ვეფხისტყაოსნის“ სრულიად გამორჩეულ ნაწილს მისი მხატვრულ-ვიზუალური ფორმისმიერი ინტერპრეტაცია ქმნის. იგულისხმება წიგნის ილუსტრაციები (მხატვარი მიხაი ზიჩი), თავსართ-ბოლოსართები და შრიფტი (ავტორი გრიგოლ ტატიშვილი), ყდის შემკულობა, ვარაყი თუ სხვა.

ამ გამოცემის მხატვრული გაფორმების მთლიანობა შექმნა, ერთი მხრივ, რუსეთის იმპერატო რის სამსახურში მყოფი უნგრელი მხატვრის ევროპულ ყაიდაზე შესრულებულმა ილუსტრაციებმა, ნასაზრდოებმა ქართული თემატიკით და იქვე, ტატიშვილისეულ ორნამენტულ წნულებში გაცხადე ბულმა საქართველოს ისტორიულ-კულტურული წარსულის გამორჩეულმა სახე-ხატებებმა. ეს ერ თობლიობა ქართული მხატვრულ-სააზროვნო სისტემის უმთავრესი ტექსტის, შოთა რუსთაველის „ვეფხისტყაოსნის“, დასურათებას ისახავდა მიზნად. ძნელია, წარმოიდგინო უფრო ზედმიწევნითი მხატვრული მეტაფორა XIX საუკუნის საქართველოს ისტორიულ-პოლიტიკური თუ კულტურული მდგომარეობის წარმოსაჩენად.

წიგნმა და მისმა მხატვრულ-ვიზუალურმა მხარემ საცნაური გახადა და აირეკლა არა მხოლოდ ის უდიდესი და უმთავრესი ზოგადეროვნული მუხტი, რომლის წყალობითაც „ვეფხისტყაოსნის“ ამ გამოცემის მომზადება საყოველთაო ეროვნულ საქმედ იქცა, არამედ ის ურთულესი ისტორიულ-პოლიტიკური რეალობაც, რომლის ფონზეც მოვლენები განვითარდა.

პუბლიკაციის ერთ-ერთი თავი - „მოდით და იხილეთ, სიკვდილი საზოგადო მოღვაწისა როგორ გარდიქცევის სიცოცხლედ...“ - მიზნად ისახავს, რაფიელ ერისთავის სიცოცხლის ბოლო წლების, გარდაცვალებისა და დაკრძალვის რეალიების რეკონსტრუქციას.

ნაკლებად ცნობილი თუ უცნობი დოკუმენტური და პერიოდული წყაროების, ლიტერატურისა და ვიზუალური მასალების ეპოქის ჭრილში გააზრებამ, ისტორიული მეხსიერების გაცოცხლების საშუა ლება მოგვცა; საერო მნიშვნელობის საზოგადო მოღვაწის გარდაცვალების თანმხლები ფაქტობრივი მონაცემები დაგვეხმარა თანამედროვეთა, განურჩევლად ერისა თუ ბერისა, დიდისა თუ მცირისა, მისდამი დამოკიდებულების ცოცხლად აღქმა-წარმოსახვაში. ეს მონაცემები სანდო და ობიექტური წყაროა ეროვნული მოღვაწის - რაფიელ ერისთავის სრულფასოვანი შეფასებისთვის, ამავდროუ ლად საინტერესოა რაფიელ ერისთავის თანადროული, მე-19 საუკუნის ქართული საზოგადოების სურათის წარმოსახვისთვის. აღსანიშნავია ამ პერიოდის როგორც საერო, ისე სასულიერო მოღ ვაწეთა ეროვნული ხედვა, ეროვნულ მანკიერებათა გაცნობიერების მაღალი ხარისხი, რაფიელის პიროვნების ეროვნულ-პატრიოტულ იდეალებთან გაიგივება, მწერლის გარდაცვალების ფაქტის ეროვნული პრობლემატიკის ჭრილში გააზრება, მის გარდაცვალებასთან დაკავშირებული ემოციური მუხტის ერის ეროვნული ცნობიერების გააქტიურებისა და გაერთიანებისათვის გამოყენება.

რაფიელ ერისთავი საქართველომ უდიდესი და გულწრფელი სიყვარულით დაიტირა. თუ მწერლის იუბილე საყოველთაო საერო დღესასწაულად იქცა, მისმა გარდაცვალებამ საყოველთაო საერო მწუხარება გამოიწვია.

წინამდებარე ნაშრომში წარმოჩნდა, თუ რამდენად დიდი როლი ითამაშა რაფიელ ერისთავის პოეტურმა შემოქმედებამ მე-19 საუკუნის ქართული საზოგადოებრივი აზრის გამოსაფხიზლებლად; რას ეფუძნებოდა მისი პოეტური თუ დრამატურგიული შემოქმედება, როგორი დიდი ღვაწლი აქვს მწერალს ქართველი ერის წინაშე კავკასიის საცენზურო კომიტეტში მუშაობისას და ზოგადად რაფიელ ერისთავის საზოგადოებრივი საქმიანობა როგორ გამომდინარეობს მთლიანად ეროვნული ინტერესებიდან.

ამ გამოცემის დანიშნულებაც ის არის, რომ საზოგადოებამ ობიექტურად შეაფასოს რაფიელ ერისთავის ხანგრძლივი მოღვაწეობა, არა მხოლოდ როგორც მწერლის, არამედ როგორც მეცნიერის, სა ზოგადო და ეროვნული მოღვაწის, რომელმაც ბრწყინვალედ გაართვა თავი ურთულეს ამოცანას იმ პერიულ საქართველოში. რუსულ მუნდირში გამოწყობილმა მეცნიერმა და დიპლომატმა, მისთვის დამახასიათებელი მშვიდი, გაწონასწორებული, სიღრმისეული მიდგომით აკეთა ქართული საქმე.

Introduction

The aim of the authors of this publication is to highlight the important aspects of Raphiel Eristavi's creative, scientific and public activities and to present a distinct and lively portrait of the patriotic writer in the frame-work of the era.

Raphiel Eristavi is a descendant of the Eristavis of Aragvi. His ancestral house fell victim to the bloody brutality of the feudal feud. Miraculously saved, his ancestor, fearing destruction and hoping to someday return to Aragvi Saeristao, hid himself at the royal household of King Erekle. The royal household sheltered the descendants of the largest and strongest feudal family who survived the physical destruction but did not return them the promised ancestral estate to them, and had forever erased the term „Aragvi“ from the title of the Aragvi nobility. Instead, King Erekle settled them in the village of Kistauri of Akhmeta, chosen by their own free will, and took Aragvi Saeristao into his possession. From now on, Kistauri was the heirdom of the nobles who were forcibly displaced from the Aragvi valley. Later, this small Kakhetian village, gifted with a view of the Caucasus, became the homeland for Raphiel.

The scope of the writer's interests and activities is infinite - starting with writing poems and ending with tobacco growing, and oil exploration. Raphiel was the founder of archaeological research in Western Georgia, a seeker and collector of Georgian antiquities, ethnologist, historian, lexicologist, lexicographer, folklorist, publicist, translator, journalist, poet, writer, playwright, actor and prompter, editor, censor, jurist and lawyer, museum work professional, collector, founder of phytonomy in Georgia, philanthropist. He was a member of many scientific societies, the initiator and active member of the establishment of many cultural-educational societies and committees (one of the founders of the Society for the Spreading of Literacy among Georgians (ქშწგს), an honorary member of the first administration, the founder and member of the first board of the drama society, a member of the supervisory committee of the Tbilisi Local Bank, a true member of the Imperial Geographical society's Caucasian division, a true member of the Caucasian Agricultural Society), a partic-ipant in the literary evenings held for the financial support of the Society for the Spreading of Literacy among Georgians, a participant in the meetings of the Georgian Book Publishing Association ? this is an incomplete list of his silent, unwearied patriotic activities.

During the period of Raphiel Eristavi's public occupation, almost no project of national significance was implemented in the country that was not initiated and realized by the writer.

The merits of Raphiel Eristavi were appreciated by the Georgian nation during his lifetime - on October 22, 1895 the 50^th anniversary of the beloved poet and public figure was solemnly celebrated. This day from then on was justly called a National Holiday.

The initiator of the jubilee was Akaki Tsereteli, who printed an article named „For attention“ in the news-paper „Kvali“ (No. 22) on May 22, 1895, drew attention to the necessity of celebrating the jubilee date of Raphiel Eristavi and encouraged the Georgian nation to celebrate it.

The press of that time, especially „Kvali“ and „Iveria“, covered every stage and detail of the anniversary preparations. It is true that in 1889, Ekvtime Kheladze compiled and published the jubilee materials into one book, but it mainly describes the solemn holiday held on October 22. Each material and memory published in the press has been restored for the publication: by whose support, readiness, work and organization the anniversary of Raphiel Eristavi took place and how different corners of Georgia specially prepared for this day.

Also, the anniversary is described in detail, an impressive holiday filled with people's love. This was the priceless award that the Georgian nation dedicated to the author of „Samshoblo Khevsurisa“ and that inspired the celebrant and made him say: ?One will go and other will come to the beautiful garden, but what is better than this feeling of sweet commonality“…

In parallel with the above-mentioned materials, illustrated missive cards, which are preserved in the manuscript fund of the Museum of Literature, will be published for the first time.

Raphiel Eristavi's awards and related documents, which are presented in a separate chapter of the publica-tion, are also significant. Phalleristic materials are a remarkable source for studying the history of the era and the people. It, like any artifact created by man, in addition to its functional purpose, abstractly includes the characteristics of the culture of the relevant period, expresses a specific historical era, shows the main goals and orientations of the state, society and people.

Raphiel Eristavi was a member of a number of the highest imperial orders, winner of awards of scientific and public organizations. Thus, we considered it necessary to gather information about Raphiel Eristavi's awards, which are related to his official, scientific and public activities, from the scientific literature and memoir sources, from the archives; We tried to describe as fully as possible the events and moments of his life and work, which were awarded by the state or society. Research in this direction revealed rich phaleristic materials, which is preserved in Korneli Kekelidze National Center of Georgian Manuscripts and in Giorgi Leonidze State Museum of Georgian Literature.

Along with the analysis of the relevant materials, the album presents firstever published visual materials representing Raphiel Eristavi's awards found in the archives: photocopies of orders, medals, badges of honor and documents related to them.

Representation of Raphiel Eristavi's work according to the context of his own awards and documents related to it is also a new prospect, which clearly presents the career and creative portrait of Raphiel Eristavi as a person, against the background of the political system of the Russian Empire in Georgia in the second half of the 19^th century: aspirations and priorities, goals and achievements, ways of fighting for Georgian cultural values, which, despite his official career in the Russian administration, preserved the national spirit and essence to his work until the end of his life.

The publication includes part of Raphiel Eristavi's epistolary legacy, which makes it visible to us how the great works and projects shaping the public and intellectual life of the nineteenth century were created. In the prism of personal letters, the portrait of Raphiel Eristavi is multifaceted and complex. From these materials, it becomes clear how many common cases connected him to Ilia Chavchavadze. With their creative, expert?recommendation activities, they were joint participants of many sessions, assemblies and councils.

Raphiel Eristavi's field of interests in terms of finding cultural heritage monuments, artifacts, especially hand-written books and historical documents is clearly visible from personal letters. Among his addressees, it is possible to find informants and bibliophiles, with the help of which the writer had access to the manuscripts (at least three dozen manuscripts).

Naturally, Raphiel Eristavi, as an ethnologist and lexicographer, had a keen interest in Megrelian and Svan lan-guages. It is likely that he satisfied his interest in the Megrelian language and folklore while working in Same-grelo; he often addressed Besarion Nizharadze with questions related to the Svan language and folklore. The letters Besarion sent to Raphiel contain translations of the Svan phrases that the addressee was interested in. In general, Raphiel Eristavi is a kind of locomotive in the fields of ethnology, ethnography, and folklore in Georgia at that time. Aleksandre Roinishvili considers himself obliged to inform him in writing about the preliminary route and report of his expedition.

The largest part of the epistolary legacy of Raphiel Eristavi's personal archive belongs to the famous historian, Orientalist, Caucasian scholar Adolph Bergé. As can be seen from the letters, Raphiel Eristavi provided assistance to both Adolph Bergé and Arnold Zisserman. Zisserman is the author of seven letters addressed to Raphiel that have reached us, the main topic of which is a trip to the Caucasus.

Naturally, this connection has a mutual interest - the guests of Georgia want to understand and clarify the local vicissitudes, and therefore try to find qualified informants. On the other hand, the Georgian side considers the activities of those who come to the Caucasus and directly to Georgia as an opportunity to break through a kind of blockage at that time, to culturally and intellectually integrate with the entire region.

Raphiel Eristavi's face is reconstructed through the prism of personal letters sent to him, as a portrait of a progressive figure who easily overcame the social and historical stereotypes of his era, directed his potential and abilities to progressive ideologies, was able to be a reliable addressee to the representatives of the old and new generation, a retrograde and a liberal alike.

After the publication of the first joint news article published by Raphiel Eristavi, Jacob Gogebashvili and Iona Meunargia on November 15, 1880, in issue 241 of the „Droeba? newspaper, a commission was created to determine the text of Shota Rustveli's poem. Its members tried to determine the text of „the Knight in the Panther's Skin“ based on the comparison of different manuscripts and editions of the poem. Written and oral sources testify that Raphiel Eristavi, Jacob Gogebashvili and Iona Meunargia, and not Ilia Chavchavadze, as was previously believed, were the initiators of the work on the preparation and publication of the new edition of „the Knight in the Panther's Skin“. It was they who formed the opinions about the criteria for the preparation of the new edition of „the Knight in the Panther's Skin“. In the context of the experience of working on the literary works of Homer of the ancient era, they were the first to compare Homer and Rustveli. It was also them who noted that what Homer was for the Greeks, Rustveli was for the Georgians. Raphiel Eristavi, Jacob Gogebashvili and Iona Meunargia talked about the purpose of the next edition, what it would be like and how it would be different from the previous editions; They set the following goals for the commission: 1. The agreement of the text of „The Knight in the Panther's Skin“ with the traditional readings of the manuscripts and taking into account the options of editions: restoring the missing places according to the manuscript data and removing the added stanzas; i.e. The text had to be kept on the basis of manu-script variants and editions available at that time; 2. Correction of spelling and orthography and 3. As far as possible, finding out the identity of the interpolators, and separating their insert/appendix stanzas from the text. The authors of the article also aimed to restore the biography of the poet based on the data available at that time.

The members of the commission were Grigol Orbeliani, Ilia Chavchavadze, Akaki Tsereteli, Vakhtang Orbeliani, Giorgi Tsereteli, Sergey Meskhi, Nik. T. Dadiani, Davit son of Giorgi Eristavi, Imereti Bishop Gabriel Kikodze and others. This hard and time-consuming work was to be completed after 25 working meetings. As a result of one year's work, the commission determined the text to be published. Raphiel Eristavi was actively involved in the activities of the commission that was determining the text of „The Knight in the Panther's Skin“, he was the chairman of several sessions, the reader of the text and a direct participant in determining the text. Along with other manuscripts, the commission had Raphiel's copy of Rustaveli's poem to work with. Raphiel Eristavi also participated in staging live images for the illustrations of „The Knight in the Panther's Skin“.

A completely outstanding part of the 1888 Kartvelishvili version of „The Knight in the Panther's Skin“ is in its artistic-visual interpretation, which is presented in the book illustrations (artist Mihály Zichy), headers-footers and font, (author Grigol Tatishvili), cover decoration, gilding, etc.

The overall artistic decoration of this edition was created, on the one hand, by the illustrations of the Hungarian artist in the service of the Russian emperor on the European scale originating from Georgian themes, and on the other hand, the distinctive features of the historical and cultural past of Georgia, expressed in Tatishvili's ornamental braids. This unity aimed to depict the most important text of the Georgian artistic-thought system, Shota Rustaveli's „the Knight in the Panther's Skin“. It is difficult to imagine a more precise artistic metaphor to represent the historical-political and cultural situation of 19^th century Georgia.

The book and its artistic-visual side made known and reflected not only the greatest and most important na-tional charge, thanks to which the preparation of this edition of „the Knight in the Panther's Skin“ became a general national affair, but also the most difficult historical-political reality against which the events unfolded.

One of the chapters of the publication - „Come and See how the Death of a public figure turns into Life...“ - aims to reconstruct the realities of Raphiel Eristavi's last years of life, death and burial.

Understanding little-known or unknown documentary and periodical sources, literature and visual materials in the context of the era, allowed us to revive historical memory; The actual data accompanying the death of a public figure of secular importance helped us to vividly perceive and imagine the attitude of his contemporaries, regardless of secular or clerical, big or small. These data are a reliable and objective source for a full assessment of the national figure - Raphiel Eristavi, and at the same time, interesting for depicting the image of Raphiel Eristavi's contemporaneous, 19th century Georgian society. It is worth noting the national vision of both secular and religious figures of this period, the high degree of awareness of national vices, the identification of Rafiel's personality with national-patriotic ideals, the understanding of the fact of the writer's death in terms of national problems, the use of the emotional charge related to his death to activate and unify the nation's national consciousness.

Georgia mourned Raphiel Eristavi with great and sincere love. If the anniversary of the writer became a universal secular holiday, his death caused universal secular grief.

The present work has shown us how great a role Raphiel Eristavi's poetic work played in awakening Georgian public opinion of the 19^th century; What was the basis of his poetic or dramaturgical occupation, what great contribution did the writer give to the Georgian nation while working in the Caucasus Censorship Committee, and how Raphiel Eristavi's public activities, in general derive from national interests.

The purpose of this publication is for the public to objectively assess the long-term work of Raphiel Eristavi, not only as a poet and writer, but also as a scientist, public and national figure, who brilliantly coped with the most difficult task in Imperial Georgia - a scientist and diplomat dressed in a Russian uniform, who with his characteristic calmness, handled the Georgian affairs with a balanced, in-depth approach.

?

1824

9 აპრილი (ახალი სტილით 24 აპრილი) - დაიბადა და პაპის სახელი - რაფიელი დაერქვა.

მამა - თავადი დავით რაფიელის ძე ერისთავი (1795-1875), არაგვის ერისთავთა შთამომა ვალი, თავის დროისათვის განათლებული და პროგრესული, „პურადობით და სტუმართმოყვარეობით განთქმული თავადიშვილი“ იყო.

დედა - ნინო ავთანდილ ამილახვარის ასული (1804-1839), მეუღლის მსგავსად წიგნიერებითა და სიდარბაისლით გამორჩეული ქალბატონი გახლდათ.

რაფიელის მშობლების ჯვრისწერა 1820 წლის 19 იანვარს საამილახვროს სოფელ ჭალის, ღვთისმშობლის მიძინების ეკლესიაში შედგა.

რაფიელ ერისთავის დაბადების ადგილთან დაკავშირებით ორი განსხვავებული მოსაზ რებაა გამოთქმული. ავტორთა ნაწილი, საამილახვროს სოფელ ქვემო ჭალას, ნაწილი კი კახეთის სოფელ ქისტაურს მიიჩნევდა. ჩვენი აზრით, უფრო სავარაუდოა, მისი დაბადე ბის ადგილი სოფელი ქვემო ჭალა ყოფილიყო, მისი დედულეთი, სადაც მისი მშობლების ჯვრისწერა შედგა. ჩვენს მოსაზრებას ადასტურებს 1901 წლის გაზეთ „ივერიაში“ (№ 68) გამოქვეყნებული არტემ ახნაზაროვის წერილი „მართლის გამოსარკვევად (მცირე შენიშვნა)“. წერილში ავტორი აღნიშნავს, რომ მისი ავტორობით შესრულებული „საბიოგრაფიო ცნობები... რომელიც დაბეჭდილი იყო 1895 წლის 22 ოქტომბერს „ივერია“-სა და აგრეთვე რუსულს გაზეთ, «Кавказъ»-ში, თვით განსვენებულმა თავ. რაფიელ ერისთავმა“ მიაწო და. „იმ დროს ტფილისი განსვენებულ პოეტის საიუბილეო მზადებაში იყო. იუბილეის წინა დღეებში, თავ. რაფიელთან ყოფნის დროს, გამახსენდა, რომ მისი ბიოგრაფია ქართულს მწერლობაში არ მოიპოვებოდა, ვთხოვე განსვენებულს და მან მიამბო ყოველივე ის, რაცა მქონდა დაბეჭდილი. ამგვარად, ჩემ მიერ დაწერილი ბიოგრაფია, რაც შიგ მოთავსებულს ცნობებს შეეხება, უფრო ავტობიოგრაფიაა, რადგან ყოველი ცნობა თვით განსვენებულის პოეტის ნათხრობია. ამიტომ გავბედავ იმის თქმას, რომ ჩემი წერილი სიმართლეს უნდა აღნიშნავდეს: განსვენებული თავ. რაფიელი დაბადებულა 9 აპრილს და არა 1 აპრილს, სოფელ ჭალაში და არა სოფ. ქისტაურში“, გადმოგვცემს არტემ ახნაზაროვი.

თუმცა, 1902 წლის გაზეთ „ივერიაში“ (№71) გამოქვეყნებული, რაფიელის ძმის - იოსების უფროსი ვაჟის - ნუგზარის წერილის „სად დაიბადა რაფიელ ერისთავი“ თანახმად, რა ფიელი ქისტაურშია დაბადებული: „...თავ. რაფიელ ერისთავი დაბადებულია სოფელ ქის ტაურში თავ. კიაზო (გიორგი) ერისთავის სახლის ქვემო სართულის დასავლეთის კუთხის ოთახში, რომელსაც დღევანდლამდის „რაფიელის ოთახი“ ჰქვიან“. ერთი შეხედვით, ნუგზარ ერისთავის წერილში დამოწმებული არგუმენტაცია რაფიელის ოჯახთან მისი სიახლოვის გამო სარწმუნოდაა მისაჩნევი. თუმცა, ვფიქრობთ, რაფიელმა თავად უკეთ უწყო და, თუ სად დაიბადა. ამდენად, მისი დაბადების ადგილი საამილახვროს სოფელი ქვემო ჭალაა.

1825

1 აპრილი - რაფიელი მოინათლა, ადგილი უცნობია.

რაფიელის პაპა, მამის მხრიდან რაფიელ ბეჟანის ძე ერისთავი (1767-1823) იყო. ბებიის ვინაობას ვერ მივაკვლიეთ. დედის მხრიდან პაპაა ავთანდილ ერასტის ძე ამილახვარი (1750-1808), ბებია - ანა (ანანა) ეგნატეს ასული თუმანიშვილი (1788-1825).

1824-1831

ადრეული ბავშვობის წლები სოფელ ქისტაურში, თბილ ოჯახურ გარემოში გაატარა.

ყველას ძალიან უყვარდა თვინიერი და გონიერი პატარა რაფო.

დედა - ნინო ამილახვარი - „კარგად გაწვრთნილი“ იყო „ჩვენის ძველის ლიტერატურითა და ისტორიით“. მან ბავშვს დაწყებითი განათლება ტრადიციულად ოჯახში მიაღებინა - შეასწავლა წერა-კითხვა, შეაყვარა მშობლიური ლიტერატურა და ისტორია: „ასმენდა „ვეფხისტყაოსანს“ და ძველ ქართველთა გმირობას „ქართლის ცხოვრებიდან“, უმღერო და ნანას“; დილავარდისა, ერისთავიანთ ბავშვების საყვარელი ძიძა, ქართულ ზღაპრებსა და გადმოცემებს უამბობდა, ქისტაურის გლეხობა ხატობებსა და ზნე-ჩვეულებებს ცოცხლად აცნობდა. ბავშვობის დროინდელ შთაბეჭდილებებს სიკვდილის ჟამს მიახლოებულიც ხშირად და თბილად იგონებდა. ერთ-ერთი ასეთი ძლიერი შთაბეჭდილება კახთა უმთავრესი სალოცავი და მისი ფერადოვანი დღესასწაული - ალავერდობა იყო.

რაფიელის განათლების შემდგომი ეტაპი რუსული ენის შესწავლას უკავშირდება. ქისტაურელ მემამულეთა ოჯახებმა პედაგოგად ვინმე დ. კრასნოკულოვი მიიწვია. მოწვეულ პედაგოგს თანატოლებთან ერთად რაფიელიც მიაბარეს. კრასნოსკულოვი მალევე გადავიდა გრემში, შემდგომ თელავში. რუსული ენის პედაგოგმა ნიჭიერებითა და სიბეჯითით გამორჩეული მოსწავლეც ორივეგან თან წაიყვანა. თელავში კრასნოსკულოვთან რაფიელმა მცირე ხანი დაჰყო.

ამ დროიდან უკვე კარგად ჩანს მამის, დავით ერისთავის, რაფიელის განათლებით დაინტერესება. მამამ შვიდი წლის რაფიელი თელავის სამაზრო სასწავლებელში შეიყვანა. ქართული ენისადმი გულგრილი დამოკიდებულებით უკმაყოფილო დავით ერისთავმა 1831 წელს რაფიელი შუამთის მონასტერში მოღვაწე, უაღრესად განათლებულ ბერს - ფილადელფოს კიკნაძეს მიაბარა.

პატარა რაფიელი მონასტერში გრამატიკას, რიტორიკასა და საეკლესიო გალობას შეისწავლიდა. ფილადელფოსმა რაფიელს ამ საგნების გარდა, თამაშით ლექსების თხზვაც ასწავლა და შეაყვარა. შუამთის მონასტერში რაფიელის სწავლების პერიოდი 1831-1832 წლებით უნდა განისაზღვროს, როდესაც რაფიელი შვიდი-რვა წლის იქნებოდა¹.

რაფიელს ადრე გარდაცვლილი უფროსი დის - ეკატერინეს (კეკელა) გარდა², ჰყავდა სამი ღვიძლი დედმამიშვილი - ერთი ძმა და ორი და.

ძმა - იოსები - სოსიკო (1829-1889) თავისებური და რაფიელისგან სრულიად განსხვავებული ზნის იყო. ის რაფიელთან ერთად გიმნაზიაში სწავლობდა, თუმცა, სწავლა საკუთარი ნებით მიატოვა და ქისტაურს დაუბრუნდა. იოსების გიმნაზიაში სწავლის პერიოდში ძმები ერთად ცხოვრობდნენ პანსიონში.

იოსების პირველი მეუღლე, ალექსანდრე ყაზბეგის ნახევარ-და, დარია იოსების ასული თუმანიშვილი (1835-1872) იყო. იოსებსა და დარიას ორი შვილი - ნუგზარი და ნიკოლოზი - შეეძინათ.

დები - ბარბარე და ანნა - ორივე ნიჭიერებითა და დამოუკიდებელი ხასიათით გამორჩეული, თავის დროისათვის მეტად პროგრესული ქალბატონები იყვნენ.

ბარბარე ერისთავი-ჯორჯაძე (1833-1895) - მწერალი, პოეტი, პუბლიცისტი, ქალთა უფლებების ერთ-ერთი პირველი დამცველი, ყოფილი სამხედრო პირისა და მემამულის, ზაქარია ჯორჯაძის მეუღლე იყო. წყვილს სამი შვილი შესძენია.

ანნა ერისთავი-ჭავჭავაძე (1835-1878) - უაღრესად განათლებული, საქართველოს ისტორიისა და ქართული ლიტერატურის უზადო მცოდნე, ნიკოლოზ (დიდი ნიკო) ჭავჭავაძის მეუღლე იყო. წყვილს შვილი არ ჰყოლია.

1833-1839

რაფიელი 1833 წელს მშობლებმა გორში გადაიყვანეს სასწავლებლად.

შუამთის მონასტრის შემდგომ დავით ერისთავმა, რომელსაც კარგად ესმოდა შვილის მომავლისთვის რუსული ენის საფუძვლიანი ცოდნის მნიშვნელობა, რაფიელი ენის შესასწავლად გორში ხერსონის რაზმის ხაზინადარ, ვინმე ნ. კოჩერგინს მიაბარა. რაფიელი ნ. კოჩერგინთან ერთად ხშირად დადიოდა რუსი პოლკოვნიკის - ბირილიოვის სახლში. აქ საღამოებსა და მეჯლისებზე გორის საუკეთესო საზოგადოება იყრიდა თავს. რაფიელისათვის ეს სასარგებლო გამოცდილება იყო. ის ამ პერიოდში რუსულ ენასაც კარგად დაეუფლა.

დედა, ნინო ამილახვარი 1839 წელს ნაადრევად, 35 წლის ასაკში, გარდაიცვალა. ამ დროს 15 წლის რაფიელი, უკვე ოჯახს დაშორებული, სასწავლებლად გორში იმყოფებოდა. ქისტაურში დარჩენილ დაობლებულ მცირეწლოვან ბავშვებს - 10 წლის სოსიკოს, 6 წლის ბარბარესა და 4 წლის ანას - ძიძა დილავარდისა უვლიდა. დაობლებულ რაფიელს გორში სწავლის პერიოდში მამის გარდა, ყურადღებას აქცევდა და ხშირად აკითხავდა საამილახვროდან დედის ახლო ნათესაობა.

1841

1841 წლისათვის სასწავლებლად თბილისში გადაჰყავთ და სწავლას გიმნაზიად გადაკეთებულ თბილისის კეთილშობილთა სასწავლებელში განაგრძობს.

ამ დროისათვის გიმნაზიაში ისწავლებოდა - საღვთო სჯული, რუსული, ქართული, გერმანული და ფრანგული ენები, გეოგრაფია და სტატისტიკა, ისტორია, ფიზიკა, რუსული სამართალი, ხატვა და ხაზვა.

რაფიელი აბარებს მისაღებ გამოცდებს. ნიჭიერებისა და მანამდე მიღებული ცოდნის წყალობით პირველის ნაცვლად მესამე კლასში ირიცხება. ვინაიდან გიმნაზიის სასწავლო კურსი 7 წლიანი იყო, ხოლო რაფიელი პირდაპირ მესამე კლასში ჩაირიცხა, სასწავლებელში ოთხი წელი უნდა დაეყო. ამდენად, 1841 წელს ჩარიცხული, სწავლას 1845 წელს დაასრულებდა. ამ პერიოდში საცხოვრებელს ხშირად იცვლიდა - ჯერ სიტყვიერების მასწავლებელ შიპულინთან, შემდეგ არზანოვის პანსიონში ცხოვრობდა, მეოთხე კლასიდან იმ დროისათვის საუკეთესო, ვალტერის პანსიონში გადავიდა, მეხუთე კლასიდან გიმნაზიაში კურსის დასრულებამდე ირიცპუხოვის პანსიონში იყო დაბინავებული.

1845

21 წლის ასაკში ასრულებს გიმნაზიაში სწავლას.

ამ დროსვე იწყება მისი სამწერლო მოღვაწეობა. ლექსს „დარიგება“ გიმნაზიის დამასრულებელ კლასში სწავლის პერიოდში წერს და ცოტა მოგვიანებით, 1852 წელს, „ცისკარში“ აქვეყნებს.

გიმნაზიის დასრულების შემდგომ, სწავლის გაგრძელების დიდი სურვილის მიუხედავად, მხედველობის გაუარესების გამო ორი წლით უბრუნდება სოფელ ქისტაურს.

1845-1846 წლებში ხან სოფლადაა ქისტაურში, ხანაც დედაქალაქში უწევს ცხოვრება.

1846

ერისთავების ოჯახი ქისტაურში ხელნაწერ და ბეჭდურ მდიდარ ბიბლიოთეკას ფლობდა. ეს ბიბლიოთეკა რაფიელის, ასევე, მისი დების, ბარბარესა და ანას, თვითგანათლების მნიშვნელოვანი ხელშემწყობი იყო. ბიბლიოთეკის სიმდიდრეს საგანგებოდ აღნიშნავს მათი ევროპელი სტუმარი - მარი ფელისიტე ბროსე. ამასვე მოწმობს ბარბარესა და ანას განათლებულობა.

კახეთში ყოფნის პერიოდში აკვირდება და სწავლობს ადგილობრივ ყოფას, ჩვევებსა თუ ტრადიციებს, ამ ტრადიციათა თავისებურებებს. კახური შთაბეჭდილებები რაფიელმა წერილში, სათაურით „წერილები კახეთიდან“ გაზეთ „კავკაზის“ №№25-26-ში გამოაქვეყნა. იწყება მისი გაზეთთან „კავკაზთან“ თანამშრომლობის აქტიური და ხანგრძლივი პერიოდი. ცოტა მოგვიანებით, საინტერესო და ერთგული თანამშრომლობისათვის გაზეთის რედაქციამ რაფიელი მუდმივ თანამშრომლად მიიწვია.

აქედან მოყოლებული, მთელი მისი შეგნებული ცხოვრების მანძილზე, ეს გატაცება მშრალი, სახელმწიფო საქმიანობის სანაცვლო თავშესაფრად ექცა. სამოხელეო საქმე ეროვნული ყოფის კვლევით გააშინაარსიანა, წიგნიერებით გატაცებას სამეცნიერო ხასიათი შესძინა და მკვლევართათვის მნიშვნელოვან პირველწყაროდ აქცია. ორმოციანი წლების მეორე ნახევრიდან ის თავის დაკვირვებებსა და ჩანაწერებს სტატიების ფორმით ჯერ თანამედროვე პრესაში, შემდგომ კი ცალკეული ნაშრომების სახით აქვეყნებს.

სრულიად ახალგაზრდა, 22 წლის რაფიელი მამამ „სამსახურში მისცა“ და თიანეთში თუშ-ფშავ-ხევსურეთის საოლქო სამმართველოში თარჯიმნად დაიწყო მუშაობა. ამ თანამდებობაზე წელიწად ნახევარი დაჰყო. თუშ-ფშავ-ხევსურეთში ოფიციალურ საქმიანობასთან ერთად ეცნობოდა, შეისწავლიდა, ინიშნავდა ინფორმაციას მთიელთა ცხოვრების შესახებ. შემდგომ ამ დაკვირვებებმა და ჩანაწერებმა მნიშვნელოვანი პუბლიკაციის ფორმა მიიღო.

1847

1840-50-იან წლებში არნოლდ ზისერმანს (1824-1897), ავტორს წიგნისა „ოცდახუთი წელი კავკასიაში - 1842-1867“ და რაფიელ ერისთავს აქტიური თანამშრომლობა აქვთ. რაფიელი არნოლდ ზისერმანის მრჩეველი, კონსულტანტი და ოპონენტია.

სოფელ მატანში რაფიელი საქართველოში სამუშაო მივლინებით ჩამოსულ მარი ფელისიტე ბროსეს შეხვდა, რომელსაც მამასთან, დავით ერისთავთან ერთად ქისტაურში უმასპინძლა. მარი ბროსე მოიხიბლა ერისთავების ოჯახის წევრების წიგნიერებით, საოჯახო ბიბლიოთეკითა და გულუხვი მასპინძლობით, სხვა მრავალ საკითხთან ერთად დაინტერესდა არაგვის ერისთავთა გენეალოგიით. ახალგაზრდა რაფიელი მარი ბროსესათვის საუკეთესო კონსულტანტი და მეგზური აღმოჩნდა, თიანეთში ბროსე რაფიელის საშუალებით გაეცნო არნოლდ ზისერმანს.

1850 წელს ბროსე ერისთავების ოჯახში გატარებულ დროს სანკტ-პეტერბურგში ფრანგულ ენაზე გამოქვეყნებულ წიგნში „არქეოლოგიური მოგზაურობა საქართველოსა და სომ ხეთში 1847-1848 წწ.“ აღწერს. აქედან მოყოლებული მათი მეგობრობა, მიმოწერა და საქ მიანი ურთიერთობა 1857 წლამდე გრძელდება.

გაზეთ «Кавказъ»-ში ქვეყნდება რაფიელ ერისთავის წერილები: «Письмо к другу» (№6), «Лазаре» (№10), «Свадьба у Грузин» (№14), «Охота за фазанами в Кахетии» (№20).

1848

აპრილი - რაფიელი საკუთარი ნებით ტოვებს სახელმწიფო სამსახურს. სავარაუდოდ, მარი ბროსესთან ურთიერთობის შემდგომ მას კვლავ უჩნდება სწავლის პეტერბურგში გაგრძელების სურვილი. არასასურველი მატერიალური მდგომარეობის გამო იძულებულია, სახელმწიფო სამსახურს დაუბრუნდეს.

გაზეთ «Кавказъ»-ში ქვეყნდება წერილი - «Воспоминания о холере» (№№45, 46).

1849

მუშაობას იწყებს კავკასიის მთავარი სამმართველოს საბჭოს კანცელარიის შტატგარეშე მოსამსახურედ. ის ამ დროისათვის თბილისში მუხრანის ხიდთან, არჩილ მუხრანბატონის სახლში ცხოვრობს.

გაზეთ «Кавказъ»-ში (№16) ქვეყნდება წერილები: «Маскарад грузинской черни».

წერილში „ქართველთა რწმენა-წარმოდგენები“ აერთიანებს ფოლკლორულ მასალაზე აგებულ სამ ნაშრომს: «Признак весны, царство кукушек, происхождение совъ (поверья Грузин)» («Кавказъ», №18).

1851

17 იანვარი - მუყაითობისთვის მთავრობის საგანგებო ბრძანებით კოლეგიის რეგისტრატორის («Колежский Регистратор») წოდებას იღებს.

ინიშნება კავკასიის მეფისნაცვლის კანცელარიის მაგიდის უფროსის თანაშემწედ: „თავად ვ. ი. ბებუთოვის ხელ-ქვეით ორს წელიწადს სტოლის უფროსის თანაშემწედ იყო“.

2 დეკემბერი - გუბერნიის მდივნის (Губернский Секретарь) წოდება ებოძა.

1852

იწყებს ფოლკლორულ-შემკრებლობით საქმიანობას.

გაზეთ „ცისკარში“ ქვეყნდება მისი პირველი ლექსები: „დარიგება ს-ე-ა-ს-დ-ს“ და „ყვა ვილს“ (№7).

1853

გაზეთ «Кавказъ»-ში (№39) ქვეყნდება ფელეტონი - «Пожарный» (პაჟარნი).

1854

გაზეთ «Кавказъ»-ში ქვეყნდება «Записки о Тушино-Пшаво-Хевсурахъ» (№№43, 45, 46, 47, 49, 50, 52) და «Замечания на статью Г. Бердзенова» (№50), «Рассказы наших милиционеров. IIIВоспоминание» (№№94, 95). ამ უკანასკნელში აღწერილია 1854 წლის 4 ივნისს გურიაში ჩოლოქის ბრძოლა და მასში ქართველების როლი. თურქეთთან ბრძოლის ამბებს რაფიელმა სხვა ნარკვევებიც უძღვნა.

1855

მუშაობას აგრძელებს თუშ-ფშავ-ხევსურების თემატიკაზე. ამ საკითხებზე მუშაობის დროს მნიშვნელოვანი ცნობები მიაწოდა მარი ბროსემ, რომელმაც თავის მხრივ ეს მასალები მოსკოვის არქივში რაფიელის თხოვნით მოიძია.

25 აპრილი - ევგენი ვერდერევსკის წერილი რაფიელ ერისთავს.

საქმიანი წერილი რაფიელის პიესის რედაქტირებასა და მიძღვნას შეეხება. იხსენიება ადოლფ ბერჟე. ვერდერევსკი უგზავნის ბროშურას მარი ბროსეს ავტორობით საქართველოს ისტორიისა და ლიტერატურის შესახებ და სთხოვს, ყურადღება მიაქციოს 352-ე და 359-ე გვერდებს; ასევე სთხოვს, კიდევ ერთხელ გადახედოს თუშ-ფშავ-ხევსურეთის ტერიტორიების ჩამონათვალს, რადგან ეს სია სასწრაფოდ უნდა გაუგზავნოს გენერალური შტაბის კარტოგრაფიულ განყოფილებას (სსლმ. №25005-ხ).

თუშ-ფშავ-ხევსურეთის შესახებ გაზეთ «Кавказъ»-ში გამოქვეყნებულ ნარკვევებს ცალ კე ნაშრომის სახით აქვეყნებს რუსეთის გეოგრაფიული საზოგადოების მესამე ტომში («О тушино-пшаво-хевсурском округе», ЗКОИРГО, 1855, III); ნაშრომს ერთვის რაფიელის მიერ დაზუსტებული თუშ-ფშავ-ხევსურეთის რუკა.

პუბლიკაციამ დიდი გამოხმაურება ჰპოვა, მის შესახებ იბეჭდება ჟურნალში «Современник». რაფიელის ეს ნაშრომი მოხვდა რუსეთის აკადემიის 1855 წლის ხუთ ნაწარმოებს შორის. პუბლიკაცია რუსეთის საიმპერატორო გეოგრაფიის საზოგადოების ოქროს მედლით დაჯილდოვდა. 1855 წლის 27 ივნისს რაფიელი თბილისში 1851 წელს ჩამოყალიბებული რუსეთის გეოგრაფიული საზოგადოების კავკასიის განყოფილების ნამდვილ წევრად აირჩიეს (ЗКОИРГО, 1855, III).

ეს ფაქტი მისი სამეცნიერო აღიარება იყო. უნდა აღინიშნოს, რომ სამეცნიერო თვალსაზრისით მის ამ ნაშრომს როგორც წყაროს, დღესაც არ დაუკარგავს მნიშვნელობა და აქტუალობა.

თიანეთიდან თბილისში დაბრუნებამ მისი შემოქმედებითი პროდუქტიულობის ზრდას მნიშვნელოვნად შეუწყო ხელი. რაფიელის თიანეთიდან ჩამოსვლა უდიდეს ეროვნულ წამოწყებას - ქართული მუზეუმის შექმნისათვის სამზადისს - დაემთხვა.

დიდია მისი წვლილი ქართული მუზეუმის შექმნაში. 1855 წელს, 1852 წელს დაარსებული მუზეუმის დირექტორატის წევრის, ვლადიმერ სოლოგუბის, მიწვევით ის დიდი ენთუზიაზმით ჩაება სამუზეუმო საქმიანობაში. რაფიელ ერისთავი იყო ერთადერთი ქართველი, რომელიც საგანგებოდ, ფონდების მოსაწესრიგებლად, მეტწილად ეთნოგრაფიული ნივთების ადგილობივი ტერმინოლოგიის დასადგენ-დასაზუსტებლად მიიწვიეს. რაფიელი მისთვის დამახასიათებელი რაციონალიზმითა და გონივრულობით მიუდგა საქმეს. მან პირველმა დააყენა საკითხი სამუზეუმო კოლექციების კატალოგიზაციის შესახებ და შეიმუშავა სანიმუშო მეთოდური ინსტრუქცია. მან ამ დროისათვის მუზეუმში თავმოყრილ მასალას ინვენტარიზაცია-ატრიბუცია ქვეყანაში პირველმა ჩაუტარა, ექსპონატების კატალოგიზაცია მოახდინა და საექსპოზიციოდ მოამზადა. ამ უაღრესად შრომატევადი სამუ შაოების ჩატარებისათვის მას მადლობა გამოეცხადა (ЗКОИРГО, 1855, III). მუზეუმში შედგენილ კატალოგებში ყველაზე სრულყოფილად მის მიერ შესრულებული ეთნოგრაფიული ნაწილია წარმოდგენილი.

მან ახლად შექმნილ მუზეუმს თავადაც შესწირა ექსპონატები. მის მიერ მუზეუმისათვის შეწირული ნივთები 107-117 ნომრებით კავკასიის განყოფილების მუზეუმის 1856 წელს შედგენილ პირველ კატალოგშია გატარებული. ეს ძირითადად სამეურნეო და საყოფაცხოვრებო დანიშნულების ეთნოგრაფიული ნივთებია.

ადოლფ ბერჟეს სპარსეთში გამგზავრების გამო რაფიელი მუზეუმის მდივნის (ზედამხედველის) მოვალეობას ასრულებდა. აღსანიშნავია, რომ ის ამავდროულად „გუბერნიის სეკ რეტარის“ ჩინით კავკასიის მეფისნაცვლის კანცელარიაშიც მუშაობდა.

ამავე პერიოდში, ვლადიმერ სოლოგუბის რუსეთში დაბრუნების შემდეგ, დადგა მუზეუმის ახალი დირექტორის კანდიდატურის შერჩევის საკითხი. არჩევანი გეოგრაფიული საზოგადოების ნამდვილ წევრზე - რაფიელ ერისთავსა და ნუმიზმატ ივანე ბარტოლომეიზე შეჩერდა. გეოგრაფიულ საზოგადოებაში ჩატარებული კენჭისყრის შედეგად ორივე კანდიდატმა ხმების თანაბარი რაოდენობა მიიღო. თუმცა, როგორც თბილისში მცხოვრებს, უპირატესობა ბარტოლომეის მიენიჭა. ამ დროისათვის რაფიელი უკვე დასავლეთ საქართველოში, ქუთაისშია გადაყვანილი. მიუხედავად ამისა, ის რეცენზიებით, წერილებითა თუ რჩევებით ქუთაისიდან აქტიურად მონაწილეობდა სამუზეუმო საქმიანობაში, აგროვებდა სამუზეუმოდ ვარგის ეთნოგრაფიულ ნივთებს.

ივლისიდან ქუთაისის გუბერნატორის - თავად ივანე მუხრანბატონის შუამდგომლობითა და კავკასიის მეფისნაცვლის, მიხეილ ვორონცოვის ბრძანებით რაფიელ ერისთავი ქუთაისის სამხედრო გუბერნატორის განსაკუთრებულ მინდობილობათა უფროსი მოხელისა და თარჯიმნის თანამდებობაზე დაინიშნა. აღნიშნულის გარდა, მან შეითავსა ქუთაისის გუბერნიის პროკურორის მოვალეობა და 1856 წლის ივნისიდან აგვისტომდე გუბერნიის სამმართველოს პირველი განყოფილების მრჩევლობა.

ამავე პერიოდში სრულდება მნიშვნელოვანი ეტაპი მის პირად ცხოვრებაში. მისი სიყვარული უარყოფილ იქნა, რამაც იმდენად დიდი დაღი დაამჩნია მის სულს, რომ ქორწინებაზე დიდხანს აღარც უფიქრია. სწორედ ამ დროს დატოვა თბილისი და გადავიდა იმერეთში.

1855-1864 წლებში რაფიელ ერისთავს აქტიური ურთიერთობა აქვს ადოლფ ბერჟესთან. რ. ერისთავის ფონდში დაცული ბერჟეს წერილებიდან ირკვევა, რომ ის რაფიელს უგზავნის გაზეთებს, წიგნებს და სხვა მისთვის საინტერესო მასალას. რაფიელ ერისთავი კი, თავის მხრივ, აწვდის მას მარი ბროსესთვის საჭირო ისტორიულ დოკუმენტებს, მათ შორის, მარტვილის, ცაიშის და ხობის მონასტრების გუჯრების პირებს.

10 აპრილი - საიმპერატორო რუსული გეოგრაფიული საზოგადოების კავკასიის განყოფილება რ. ერისთავს აცნობებს, რომ ის მისი სამეცნიერო ნაშრომების გამო არჩეულია საიმპერატორო გეოგრაფიული საზოგადოების კავკასიის განყოფილების საზოგადოების ნამდვილ წევრად.

გაზეთ «Кавказъ»-ში (№33) ქვეყნდება «Мои заметки: Мысли по поводу древних церквей в Грузии; праздник храмовый, во имя Св. Иоанна Крестителя; подвиг Тушинки; слепой Тушин его песни; несколько слов о тушинском наезднике Шете и его сыновьях». ამიერკავკასიის ალმანახში «Зурна» ქვეყნდება მოთხრობა „Оборванец“ (Закавказский альманах «Зурна», издание Е. В. Вердеревского, 1855). ამ ნაწარმოების ქართული თარგმანი „ბეჩავის“ სახელწოდებით საუკუნით გვიან იბეჭდება ჟურნალ„მნათობში“ (№8, 1955).

რაფიელ ერისთავის მოთხრობა ალმანახის ბიბლიოგრაფიულ მიმოხილვაში რუსმა ლიტერატორებმა ვლ. სოლოგუბმა (Кавказъ, 1855, №59) და ნ. ჩერნიშევსკიმ (Современник, СПб, 1855, Т. 52) დადებითად შეაფასეს.

10 ივნისი - „გუბერნიის სეკრეტარი“ რაფიელ ერისთავი რუსეთის საიმპერატორო გეოგრაფიულმა საზოგადოებამ წევრ-თანამშრომლად აირჩია (კკსსხეც, რაფიელ ერისთავის არქივი №154/7).

სანკტ-პეტერბურგიდან გუბერნიის „სეკრეტარი“ - თავადი რაფიელ ერისთავი დასტურად იმისა, რომ ის არჩეულია საიმპერატორო გეოგრაფიული საზოგადოების კავკასიის განყოფილების ნამდვილ წევრად საიმპერატორო რუსული გეოგრაფიული საზოგადოებისაგან დიპლომს იღებს.

25 ივნისი - ევგრაფ ვერდერევსკის წერილი რაფიელ ერისთავს. ვერდერევსკი ამ წერილით რაფიელს აცნობებს, რომ გეოგრაფიული საზოგადოების კავკასიის განყოფილების სხდომა დანიშნულია 27 ივნისს, საღამოს 7 საათზე. სთხოვს, მანამდე ეწვიოს მომდევნო დღის 12 საათისთვის.

19 ოქტომბერი - რუსეთის საიმპერატორო გეოგრაფიული საზოგადოების კავკასიის განყოფილება რ. ერისთავს მადლობას უხდის ამავე განყოფილების მუზეუმში გაწეული შრომატევადი საქმიანობისათვის (კკსსხეც, რაფიელ ერისთავის არქივი №156/7).

23 ნოემბერი - 25 დეკემბერი - რუსეთის საიმპერატორო გეოგრაფიული საზოგადოების კავკასიის განყოფილება აცნობებს რაფიელს, რომ კავკასიის განყოფილებაში არსდება გეოგრაფიული, სტატისტიკისა და ეთნოგრაფიული განყოფილებები, რომ ის თავისუფალია არჩევანში და სთხოვენ, აცნობოს საზოგადოების განყოფილებას, თუ რომელ მათგანს მიანიჭებს უპირატესობას. აქვეა რაფიელის ფანქრით შესრულებული ხელნაწერი (შავი პირი), რომლის მეშვეობითაც ირკვევა, რომ მან ეთნოგრაფიული განყოფილება აირჩია (კკსსხეც, რაფიელ ერისთავის არქივი №157/7).

1856

27 დეკემბერი - კავკასიის სოფლის მეურნეობის საზოგადოება მიმართავს რ. ერისთავს ცნობით, რომ ის არჩეულია საზოგადოების ნამდვილ წევრად. აქვეა რაფიელის ფანქრით შესრულებული ხელნაწერი (შავი პირი), რომელშიც ის მადლობას უხდის ამ პატივისათვის კავ კასიის სოფლის მეურნეობის საზოგადოებას (კკსსხეც, რაფიელ ერისთავის არქივი №158-10).

იმერეთში სამსახური მისთვის, როგორც ქართველისათვის, რთული აღმოჩნდა. მას დიდად დაეხმარა აქტიური საზოგადოებრივი ცხოვრება და მისი თანმდევი ინტერესი - მხარისა და მისი მოსახლეობის ყოფის კვლევა.

იმერეთში მუშაობის პერიოდში მოიარა სიმონეთი, ძევრი, ჩხარი, საჩხერე. საჩხერეში ალექსანდრე წერეთლის წიგნსაცავში მიაკვლია ალექსანდრე გრიბოედოვის კომედიის „ვაი ჭკუისაგან“ დედანს. ასევე, ნახა ორი სტამბის ნაშთი, რომელიც სოლომონ მეფის თურქეთში წასვლის შემდეგ გრიგოლ წერეთელს გადმოუტანია ქუთაისიდან საჩხერეში.

1856 წლის 27 ოქტომბრიდან 27 ნოემბრამდე, ერთი თვის მანძილზე, მართავდა ახალციხის მაზრას.

ადოლფ ბერჟეს რაფიელისადმი მიწერილი წერილიდან ჩანს, რომ ამ პერიოდში რაფიელ ერისთავი სპექტაკლის დადგმას აპირებდა.

გაზეთ «Кавказъ»-ში (№8) აქვეყნებს წერილს «Кутаись (Из письма к Ад. Берже). Движение Омер-паши…». ბერჟესადმი მიწერილ წერილში ავტორი უარყოფს ომერ-ფაშას მეთაურობით თურქების შემოსევის შიშით ქუთაისის დაცარიელების შესახებ გავრცელებულ ხმებს.

გაზეთ «Кавказъ»-ში (№14) აქვეყნებს წერილს «Шете Гулухаидзе (Тушинский белади)», სადაც საუბარია შამილის წინააღმდეგ მებრძოლ თუშ გმირზე.

1857

იმერული შთაბეჭდილებები გაზეთ «Кавказъ»-ში მხატვრული ნარკვევების ფორმით სტატიების სერიაში „წერილები იმერეთიდან“ («Письма из Имеретии») აღწერა (№№52, 53, 55, 57, 59, 60, 61, 62, 63, 76, 77, 79, 80, 81, 82, 83, 84, 85).

22 მაისი - კავკასიის ბუნებრივი და სამრეწველო ნაწარმის კომიტეტი რ. ერისთავს მიმართავს თხოვნით, დახმარება გაუწიოს კომიტეტის გამოფენის მოწყობაში. რაფიელ ერისთავს, როგორც კავკასიის სოფლის მეურნეობის საზოგადოების ნამდვილ წევრს, ეგზავნება საზოგადოების წესდება (კკსსხეც, რაფიელ ერისთავის არქივი №164/9).

სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულების მიზნით რაფიელ ერისთავი ქუთაისიდან გურიაშია მივლინებული. დავალების შესრულების შემდეგ გურიიდან ოლქის უფროსის, გიორგი მაჭავარიანის რჩევით, გურიის საჯავახოში გაიარა. გურიის საჯავახოში ჩასული სტუმრები ჩაისა და ვახშამზე გურიის თავად დავით (დათა) ერისთავის საზაფხულო სახლში მიიწვიეს, სადაც რაფიელს გ. მაჭავარიანმა წარუდგინა ნათლული, თავად დავით (დათა) ერისთავის 16 წლის ქალიშვილი - მშვენიერი თეოდოსია ერისთავი. რაფიელი უზომოდ მოიხიბლა ახალგაზრდა ქალბატონით. ეს იყო მისი და მომავალი მეუღლის პირველი შეხვედრა (კკსსხეც, რაფიელ ერისთავის არქივი №348).

1857-1867 - სამეგრელო

1850-იანი წლების მიწურულს სამეგრელოს გლეხობის აჯანყება, უტუ მიქავას გამოსვლები, რუსეთმა ადგილობრივი მმართველობის გასაუქმებლად გამოიყენა. ეკატერინე ჭავჭავაძე აჯანყებულთაგან დაცვის საბაბით პეტერბურგში გაიწვიეს. სამეგრელოს მთავრის მემკვიდრეს, ნიკოლოზ დავითის ძე დადიანს, სამეგრელოს ტახტზე უარი ათქმევინეს. სამეგრელოს სამთავრო ცალკე ადმინისტრაციულ ერთეულად - მაზრის სახით შეუერთეს რუსეთის იმპერიას. ეკატერინე ჭავჭავაძე-დადიანი შვილთან ერთად სამუდამოდ ჩამოაცილეს სამეგრელოს სამთავროს მართვას. ეკატერინეს პეტერბურგს წასვლის შემდეგ სამეგრელოში სამთავროს დროებითი მმართველობა შემოიღეს.

ქუთაისის სამხედრო გუბერნატორად დანიშნულმა გენერალმა, ნიკოლოზ კოლუბიაკინმა, 1857 წლის 17 მარტს აჯანყებულთა დასამშვიდებლად და აჯანყების მიზეზების შესასწავლად ახალგაზრდა, ნიჭიერი მოხელე რაფიელ ერისთავი საგანგებო რწმუნებით ზუგდიდში დროებით მმართველად წარგზავნა.

მისი მდგომარეობა მეტად დელიკატური იყო - ერთი მხრივ - სამეგრელოს დედოფალი, მეორე მხრივ - რუსული მმართველობა, და მესამე მხრივ - სოციალური საკითხი - უმძიმეს მდგომარეობაში მყოფი, აჯანყებული სამეგრელოს გლეხობა, რომლის დიდი და გულწრფელი გულშემატკივარიც იყო ახლად მივლენილი დროებითი მმართველი.

რაფიელი მისთვის ჩვეული სიფრთხილითა და ტაქტით მიუდგა პრობლემატურ საკითხს. თავდაპირველად კარგად შეისწავლა მისთვის უცხო მხარის ხასიათი, ზნე-ჩვეულებები, ტრადიციები, თავისებური, სხვათაგან გამორჩეული ბუნება, ბატონყმობის ფორმები და მხოლოდ ამის შემდეგ შეუდგა მმართველობის ცვლილებას და სიახლეების დანერგვას.

ჯერ ზუგდიდის მაზრის უფროსის მოვალეობის შემსრულებლად, შემდგომ უფროსად (15 ოქტომბერი) დაინიშნა. ის ამ თანამდებობას 10 წლის მანძილზე (1857-1867 წწ) იკავებდა.

აჯანყებულ გლეხებს თანაუგრძნოდა, იოსებ მიქაბერიძის ფსევდონიმით გამოაქვეყნა აჯანყებულთა მხარდამჭერი ლექსი „მთხოვნელი მსაჯულისადმი“ („ცისკარი“, №1).

მან უტუ მიქავასთან კავშირი დაამყარა და დააწერინა გენერალ კოლუბიაკინთან წარსადგენი აჯანყების მიზეზების ამსახველი შთამბეჭდავი სიტყვა. ეს სიტყვა შესულია კორნელი ბოროზდინის ნაშრომში „სამეგრელო და სვანეთი“.

რაფიელს სამეგრელოში საგლეხო რეფორმის გატარება ჰქონდა დავალებული. ამ რთული დავალების განხორციელებასთან ერთად ის არ ივიწყებდა თავისი ინტერესის სფეროს და ჩვეულებისამებრ ეცნობოდა, ინიშნავდა ინფორმაციას დასავლეთ საქართველოს მოსახლეობის ტრადიციისა და ყოფის თავისებურებათა შესახებ.

მან წარმატებით უხელმძღვანელა საგლეხო რეფორმის განხორციელებას. დიმიტრი ყიფიანის მასთან გაგზავნილი წერილების მთავარი თემა საგლეხო რეფორმაა (კკსსხეც, რაფიელ ერისთავის არქივი №907-908).

დიდი მუშაობა ჩაატარა შინაურ ცხოველთა დატაცების აღმოფხვრის, სოფლების კეთილმოწყობისა და განათლების თვალსაზრისით.

დიდია მისი წვლილი ამ პერიოდის ზუგდიდის განვითარებაში: შეაკეთა დადიანების სასახლე, გაიყვანა წყალი, გააშენა ჭადრების საუცხოო ხეივანი.

ზუგდიდში რაფიელი დადიანების ოჯახთან დაახლოებული პირის, ვაჭართა გილდიის წევრის, ვაჭარ დარჯანიას სახლში ცხოვრობდა. ეს სახლი ზუგდიდში, გამსახურდიას ქუჩაზე დღემდე პირვანდელი სახითაა შემორჩენილი.

სამეგრელოში მოღვაწეობის პერიოდიდან მწერლის შემოქმედებაში მკვეთრად იჩენს თავს სოციალური თემატიკა, რაც მისი სამსახურებრივი საქმიანობითაც უნდა იყოს გაპირობებული.

სამეგრელოში ყოფნის დროს რაფიელ ერისთავი და ივანე კერესელიძე ერთად ზრუნავენ ჟურნალ „ცისკრის“ გამოცემის განახლებაზე. 1857 წელს განახლდა ჟურნალის გამოცემა. ამ დროიდან რაფიელი ჟურნალის აქტიური თანამშრომელია. „ცისკარში“ მისი ლექსები ყოველწლიურად იბეჭდებოდა.

ერისთავი დიდ ინტერესს იჩენდა სასოფლო-სამეურნეო საკითხების მიმართ. მისი მრავალმხრივი მოღვაწეობიდან აღსანიშნავია სტატიები სოფლის მეურნეობის საკითხებზე - სასოფლო-სამეურნეო კულტურებზე, მათ მოყვანასა და მოვლაზე.

27 დეკემბერი - არჩეულია კავკასიის სოფლის მეურნეობის საზოგადოების ნამდვილ წევრად (კკსსხეც, რაფიელ ერისთავის არქივი №158/10).

კავკასიის მეფისნაცვლის მიხეილ ვორონცოვის ინიციატივით, თბილისში, საშემოდგომოდ კავკასიის ბუნებრივი და სამრეწველო ნაწარმის გამოფენის მოწყობა დაიგეგმა. გამოფენას უნდა დასწრებოდა დიდი თავადი კონსტანტინე ნიკოლოზის ძე რომანოვი. გამოფენის საორგანიზაციო კომიტეტმა ექსპოზიციის მოწყობაში დასახმარებლად თხოვნით მიმართა რაფიელ ერისთავს (კკსსხეც, საქ. №164/9).

1858

ელიზბარ დადიანის წერილი რაფიელ ერისთავს.

ელიზბარ დადიანი სთხოვს რაფიელ ერისთავს, რომ, სანამ არ გაარჩევენ აზნაურსა და თავადს, არ დაადგენენ თავად-აზნაურთა სიას, გენერალ-გუბერნატორთან წერილი არ წარადგინოს. ელიზბარ დადიანი შიშობს, როგორც იმერეთსა და გურიაში, მებატონეები მოსამსახურეების გარეშე არ დარჩნენ და იმედოვნებს, რომ რაფიელი კარგად გაიაზრებს, თუ როგორ ჯობს ამ საქმის მოგვარება. სთხოვს, ეს წერილი საიდუმლოდ დარჩეს (სსლმ. №28896-27-ხ).

სამეგრელოში მისი შედეგიანი მოღვაწეობა სახელმწიფოს მხრივაც დაფასდა:

1859

რაფიელ ერისთავის სახელთანაა დაკავშირებული დასავლეთ საქართველოში, ანაკლიაში, გრაფ რაზმორდიუკთან ერთად ყორღანებისა და უძველესი დასახლების ნაშთების გათხრა. გათხრების შედეგად მოძიებული მასალა რაფიელმა წინაქრისტიანულ და ქრისტიანულ ხანას მიაკუთვნა და მუზეუმს გადასცა. თანამედროვე მკვლევრები აღნიშნულ აღმოჩენებს გვიანანტიკური-ადრეფეოდალური პერიოდის სამარხებად მიიჩნევენ.

ეს იყო დასავლეთ საქართველოში ჩატარებული პირველი გათხრითი სამუშაო და კვლევა.

1860

კავკასიის მუზეუმს გადასცა იმერეთსა და სამეგრელოში მოძიებული ეთნოგრაფიული მასალები. მის მიერ მუზეუმისთვის გადაცემული ეთნოგრაფიული კოლექცია შეცდომით ადოლფ ბერჟესთვის მიუწერიათ.

დეკემბრის ბოლო - ეკატერინე ჭავჭავაძე-დადიანი წერს რაფიელ ერისთავს.

წერილში ულოცავს განვლილ ქრისტეშობის დღესასწაულს და დამდეგ ახალ წელს. „თქუენის ბრწყინვალების წარმატების ღვთისადმი მთხოვნელი კნეინა ეკატირინა დადიანისა“ - ასე ასრულებს თავის წერილს სამეგრელოს უკანასკნელი დედოფალი. წერილიდან კარგად ჩანს მისი რაფიელისადმი თბილი და იმედიანი დამოკიდებულება (კკსსხეც, რაფიელ ერისთავის არქივი №473).

გაზეთში «Кавказъ» ქვეყნდება წერილი «Кутаисъ в Настоящее время» (№54-55).

1861

1 მარტიდან სამეგრელოში ძირითად სამსახურებრივ მოვალეობასთან ერთად საეკლესიო მამულების მზრუნველის პოზიციას ასრულებდა.

„უმართებულესი სენატის 1861 წლის 30 ნოემბერს №2085 ბრძანებულებით“ «Коллежский Ассесор»-ის ჩინი ებოძა.

21 დეკემბერს „ერთგული სამსახურისთვის“ წმინდა ანნას მე-3 ხარისხის ორდენით დაჯილ დოვდა.

1861-1862

სამეგრელოს მმართველობის ბრძანებების თანახმად, სენაკისა და ზუგდიდის საოლქო სამმართველოებში რევიზიას ატარებს.

გაზეთში «Кавказъ» (№78) ქვეყნდება «Зугдиди. 28-го сентября - Земледельческая и про мышленная хроника», რომელშიც საუბარია სამეგრელოს მოსახლეობის მძიმე ცხოვრების შესახებ.

„1861 წლის 17 აპრილის სახსოვრად შემოღებული ვერცხლის მედალი ალექსანდრეს ლენტზე“ ებოძა.

1862

სამეგრელოს უკავშირდება მისი პირადი ცხოვრების უმნიშვნელოვანესი ეპიზოდი. ზუგდიდში კვლავ ხვდება თეოდოსია დავითის ასულ ერისთავს (1840-1891), რომელიც ამ დროისათვის 22 წლისაა.

უსიამოვნო გამოცდილებით დამფრთხალმა, თეოდოსიას სათნოებითა და სილამაზით მოხიბლულმა, უკვე არცთუ ისე ახალგაზრდა, 38 წლის, რაფიელმა ახალგაზრდა ქალისადმი გრძნობა ლექსით „წრეს გარდასული წრეში შემოსულს“ გამოხატა.

თეოდოსიასადმი მიძღვნილ ლექსს „წრეს გარდასული წრეში შემოსულს“, მოგვიანებით, ის ორგზის - „ცისკარსა“ (1862) და „ჩონგურში“ (1864) - აქვეყნებს.

სამეგრელოში რაფიელ ერისთავი ხვდება ადოლფ ბერჟეს. რაფიელმა ბერჟეს სამეგრე ლოში ყოფნის დროს სათანადო მასპინძლობა და მეგზურობა გაუწია, რასაც ბერჟე თავად აღნიშნავდა და დიდად ემადლიერებოდა.

რაფიელთან შეხვედრას ადოლფ ბერჟე შემდეგნაირად აღწერდა: „ბორნით გადავედი მდინარე ხოფზე (Khopi) და თითქმის იმავე წამს დავინახე კავალკადა, რომელიც ჩემკენ მოემართებოდა. ეს იყო თავადი რაფიელ ერისთავი, წამოსული ზუგდიდიდან ჩემს დასახვედრად. თავადი ჩემი ერთ-ერთი საუკეთესო მეგობარია კავკასიაში. მას ეცვა ევროპული კოსტიუმი, თავზე რუსული კასკეტი ეხურა, მის ირგვლივ ეროვნულ ტანსაცმელში გამოწყობილი მეგრელები იყვნენ. ეს ის თავადი ერისთავია, რომელმაც შესანიშნავად აღწერა მის მიერ მოვლილი და დაწვრილებით შესწავლილი თუშეთის მთები. თავადს სურდა ჩემ თვის სამეგრელოს გაცნობა და ამიტომ არ მომშორებია ამ მხარეში ჩემი ყოფნის დროს. მე ალბათ ვერ გამოვხატავ მადლიერებას ჩემს მიმართ გამოვლენილი კეთილი დამოკი დებულებისათვის“ (ბერჟე, 2021, გვ. 89-90).

ადოლფ ბერჟე ასევე აღნიშნავდა, თუ რა გონივრულად დაგეგმა რაფიელმა 1855 წელს თურქების მიერ განადგურებული ზუგდიდის, დადიანების სასახლისა და ბაღის აღდგენა.

23 ივნისი - ადოლფ ბერჟეს წერილი რ. ერისთავს.

ამ წერილიდან ჩანს, რომ ბერჟე დაინტერესებულია ისტორიულ დოკუმენტებში ნახსენები პირებით. ასევე, რაფიელს აცნობებს, რომ მარი ბროსეს გაუგზავნა მის მიერ მიწოდებული ცაიშისა და ხობის მონასტრების გუჯრები.

7 ივლისი - ადოლფ ბერჟეს წერილი რ. ერისთავს. ადოლფ ბერჟე რაფიელს სთხოვს სტატიებს კალენდრისათვის (კკსსხეც, რაფიელ ერისთავის არქივი №424-207).

20 სექტემბერი - ივანე კერესელიძის წერილი რაფიელს. აცნობებს, რომ მიიღო მისი „პროზა“, რომელსაც სიამოვნებით გამოაქვეყნებს. თავის მხრივ უგზავნის თელავში მოცალეობის დროს დაწერილ „ნაჩხაბს“ და სთხოვს, მისებურად გამართოს, გაასწოროს, მოაკლოს-მიუმატოს და დროულადაც დაუბრუნოს.

15 დეკემბერი - მიხეილ ჭილაშვილის წერილი რაფიელ ერისთავს, ზუგდიდი. კერძო ხასიათის.

27 დეკემბერი - მამა - დავით ერისთავი რაფიელს ცოლის შერთვის გადაწყვეტილებას უწონებს და კურთხევას უთვლის. აცნობებს, რომ უზომოდ გახარებულია ამ ახალი ამბით და უკეთესს ვერაფერს შეიტყობდა.

ივანე კერესელიძე თბილისიდან სწერს რაფიელ ერისთავს, რომ მოწინააღმდეგეები ხმას უვრცელებენ და მისი წახდენა სურთ. აცნობებს, რომ მათი ჟურნალის პირველი ნომერი თოთხმეტი თაბახი იქნება და მათთან თანამშრომლობენ კარგი მწერლები: დიმიტრი ბაქრაძე, ნიკოლოზ ბერძენიშვილი, ლავრენტი არდაზიანი, გრიგოლ რჩეულიშვილი, ილია ოქრომჭედლიშვილი (სერებრიაკოვი).

იანვრის სტატიები შერჩეული აქვს. ბარბარე ჯორჯაძეს ივანესთვის მიუწერია, რომ კახეთში ხმა გავრცელდა, ილია ჭავჭავაძემ ისეთი ჟურნალი უნდა გამოსცეს, როგორიც ჯერ არ უნახავს ქვეყანას და ვერც შთამომავლობა ნახავსო. ილია ჭავჭავაძეს თავისი მომავალი ჟურნალისთვის ქუთაისში დამხმარეები ჰყავს ხელმოწერათა შესაგროვებლადო, ქუთაისში ილია მამაცაშვილი და გიორგი ღოღობერიძე ილიასთვის მუშაობენო. რაფიელს სთხოვს, ნაცნობები გამონახოს ქუთაისსა და გურიაში, რომ ხელმომწერთა შეგროვებაში დაეხმაროს. ჟურნალ „ცისკრის“ რედაქტორი შეწუხებულია იმის გამო, რომ ჭავჭავაძის გუნდმა თავის მომავალ ჟურნალს ისეთი ხმა დაუგდო, „ცისკარი“ სულ გაყინაო. ილია და მისი გუნდი ახალ ჟურნალს ენფიაჯიანცის სტამბაში აბეჭდვინებენ და წელიწადში ას სამოც თუმანს მხოლოდ ბეჭდვაში იხდიანო. ამიტომ მათ ეყოლებათ ათასი ხელმომწერი და ივანეს - ხუთასი, ამდენად მაინც მოგებული დარჩება.

ივანე ასევე აცნობებს რაფიელს, რომ წინა საღამოს მასთან შეკრებილმა მწერლებმა მის სტატიაზე ისაუბრეს და მისი სადღეგრძელო შესვეს (სსლმ. №28896-38-ხ).

ქვეყნდება «Сельско-хозяйственная хроника Мингрелии - Кавказская летопись», («Кав казъ», №99).

1863

მშვენიერმა თეოდოსიამ მის გრძნობას გრძნობითვე უპასუხა და მათი ურთიერთობა 1863 წლის 27 იანვარს დადიანების სასახლის კარის ეკლესიაში ჯვრისწერით დასრულდა.

ამ ქორწინების შედეგად რაფიელსა და თეოდოსიას შვიდი ქალიშვილი შეეძინათ. აქედან ორი მცირეწლოვანი დაეღუპათ (1867-1870 - დარია და 1871 - მარიამი).

ბარბარე (ბაბუცა) ერისთავი-ხიმშიაშვილი (1863-1925), ნინო ერისთავი-ეკიმოვი (1865-189?), ფეოდოსია (ფოსია) ერისთავი-მაყაშვილი (1866-1948) რაფიელის ზუგდიდში მოღვაწეობის დროს იქ უნდა დაბადებულიყვნენ; ანასტასიას დაბადებისას ის უკვე ქუთაისში მოღვაწეობდა, ამდენად, ანასტასია (ტასო) ერისთავი-კახიძე (1869-1956) ქუთაისში უნდა დაბადე ბულიყო, ხოლო ელენე ერისთავი-ტუსიშვილი (1871-1950) - თბილისში.

7 ივნისი - კავკასიის სოფლის მეურნეობისა და მრეწველობის სამმართველოს უფროსი რაფიელს აცნობებს, რომ უგზავნის ამონაწერს მისი მოხსენებიდან სამმართველოში კორესპონდენტის საპატიო წოდების შემოღების შესახებ. სთხოვს რაფიელს, შეატყობინოს, სურს თუ არა მიიღოს ეს წოდება (კკსსხეც, რაფიელ ერისთავის არქივი, №165/13).

27 ივლისი - რაფიელ ერისთავს, მამა - დავით ერისთავი ულოცავს ცოლის შერთვას. ასევე, აცნობებს, რომ თუმანიშვილს სურს ერისთავების გენეალოგიის შედგენა.

1865

სხვა დანარჩენი საქმიანობის პარალელურად, რ. ერისთავი, კავკასიის მთავარმართებლის ბრძანებით, სამეგრელოს ყმა გლეხთა ყოფა-ცხოვრების გამაუმჯობესებელი კომიტეტის წევრად ინიშნება. მან ამ პერიოდში ადგილობრივი მოსახლეობის ზნე-ჩვეულებებისა და თავისებურებათა გათვალისწინებით შეადგინა სამეგრელოს გლეხთა ყოფა-ცხოვრების გამაუმჯობესებელი დებულება. სოციალური საკითხისადმი მისი დამოკიდებულებიდან გამომდინარე, ის ამ დოკუმენტზე მთელი ძალისხმევით იმუშავებდა და მაქსიმალურად გაითვალისწინებდა სამეგრელოს გლეხობის ინტერესებს.

რაფიელის მამის - დავით ერისთავის მემკვიდრეობის ფურცელი.

დავით ერისთავის ადგილ-მამულებისა და ყმების განაწილების ფურცელი შვილებს - რაფიელ და იოსებ ერისთავებს. იხსენიება რაფიელისა და იოსების (სოსიკო) და - ანა დავითის ასული ერისთავი (სსლმ. №28896-33-ხ).

რაფიელის მამის - დავით ერისთავის ვალებისა და ქონების ჩამონათვალი, რომელიც შვილებს დაუტოვა. იხსენიებიან დავით რაფიელის ძე ერისთავი (1795-1875) - რაფიელის მამა, რაფიელი, იოსებ (სოსიკო) დავითის ძე ერისთავი (1829-1889) - რაფიელის ძმა, რაფიელის და - ანა დავითის ასული ერისთავი (1835-1878), დარია იოსების ასული თუმანიშვილი (1835-1872) - იოსებ ერისთავის მეუღლე და ალექსანდრე ყაზბეგის ნახევარ-და, ლიზა ერისთავი, კონსტანტინე (კოტე) დავითის ძე ერისთავი (1850- 1891) და ლევან დავითის ძე ერისთავი (1865-?) - რაფიელ ერისთავის ნახევარ-ძმები (სსლმ. 28896-34-ხ).

რაფიელ ერისთავის ყმებისა და ქონების სია.

ყმებისა და ქონების ჩამონათვალი, რომელიც გაყრის შედეგად ერგო რაფიელ ერისთავს. რაფიელის გარდა იხსენიებიან იოსებ (სოსიკო) დავითის ძე ერისთავი (1829-1889), დარია იოსების ასული თუმანიშვილი (1835-1872) - იოსებ ერისთავის მეუღლე, გიორგი (კიაზო) ერისთავი (1821-1909) და ყმები. ასევე მამულები - ქისტაური და ბოჭორმა (სსლმ. 28896-35-ხ).

1866

დაინიშნა სამეგრელოს, სვანეთისა და სამურზაყანოს მაღალი წოდების პირთა უფლებების განმსაზღვრელი კომისიის წევრად და მიენდო სამეგრელოს საქმეების წარმოება. აქტიურად მუშაობდა სამეგრელოს, სვანეთის და სამურზაყანოს მაღალი წოდების პირთა უფლებების დამდგენ კომისიაში.

ამავდროულად იყო ქუთაისის გუბერნიის საგლეხო საქმეთა საკრებულოს წევრი. 1867 წლის 27 ივნისს, რეფორმის გატარების შემდეგ, საკრებულო დაიხურა.

დაწერა მეტად მნიშვნელოვანი ნაშრომი „ბატონყმობა სამეგრელოში“, რომელიც გამოქვეყნებულია ამავე სათაურით პუბლიკაციაში, რომელშიც თედო სახოკიას მიერ, ერთ თემაზე სამი ავტორის - კორნელი ბოროზდინის, რაფიელ ერისთავისა და ჟიულ მურიეს მასალებია თავმოყრილი.

დიდი ენთუზიაზმით შეხვდა ქართული პოლიტიკური და ლიტერატურული გაზეთის - „დროების“ - გამოცემას. 1866 წლის 4 მარტს გიორგი წერეთლის რედაქტორობით დასტამბული პირველი ევროპული ტიპის გაზეთი „დროება“ 1866-1874 წლებში კვირაში სამჯერ, ხოლო 1877 წლიდან ყოველდღიურად გამოიცემოდა.

30 ივნისი - რ. ერისთავი ქუთაისში, ქუთაისის გუბერნიის სამმართველოს განყოფილების უფროსად გადაჰყავთ. მას უნდა დაესრულებინა ის ადმინისტრაციული სამუშაოები, რომელთა დასრულებაც სამეგრელოს მმართველობის გაუქმებულმა საბჭომ ვერ შეძლო. ასევე, ასრულებდა საგუბერნიო სამმართველოს მრჩეველის მოვალეობას.

12 დეკემბერი - დისშვილთან - მანანა ჯორჯაძესთან - ერთად მონაწილეობდა ქუთაისში წარმოდგენილ ბარბარე ჯორჯაძის სპექტაკლში „რას ვეძებდი და რა ვიპოვე“. სპექტაკლში რაფიელმა ავეტიკა სირაჯის როლი შეასრულა.

მიენიჭა „კარის მრჩევლის“ («Надворный Советник») ჩინი.

1867

19 თებერვალი - „კარგი და ერთგული სამსახურისათვის“ წმინდა ანას მე-3 ხარისხის ორ დენით დაჯილდოვდა (კკსსხეც, რაფიელ ერისთავის არქივი №184/12).

სამეგრელოში 10-წლიანი მოღვაწეობის შედეგად ადგილობრივთა ნდობა, პატივისცემა და უდიდესი სიყვარული დაიმსახურა. მან დიდი გულისტკივილით დატოვა სამეგრელო:

„მშვიდობით უძველესო კოლხიდავ, მშვიდობით ისტორიულო მხარევ, ბუნებითა და ბარაქიანი მიწებით მდიდარო ქვეყანავ! შენ ელოდები განათლებასა და კულტურას, მშვიდობით შემთვისებელო და ჭკვიანო სამეგრელოს ხალხო, რომელიც მოწყურებულია განათლებას და ელოდება სკოლების გახსნას“.

1868

თებერვლიდან დაინიშნა ქუთაისის მომრიგებელ მოსამართლედ. ამ პოზიციაზე იმუშავა 1870 წლის მაისამდე.

1 თებერვალი - ნამსახურობისა და სანიმუშო მუშაობისათვის ებოძა „კოლეგიის მრჩევლის“ («Коллежсский Советник») ჩინი.

ქუთაისში მოღვაწეობის პერიოდი, როგორც თავის დროზე აკაკი წერეთელმა სამართლიანად აღნიშნა, შეუსწავლელი და დაუფასებელია. სამწუხაროდ, მისი ქუთაისში მოღვაწეობის ამსახველი დოკუმენტური მასალა ქუთაისის ცენტრალურ არქივსა და ნიკო ბერძენიშვილის სახელობის სახელმწიფო მუზეუმში არ იძებნება.

ქუთაისში მუშაობის დროს აქტიურად მონაწილეობდა ქუთაისის საზოგადოებრივსა და კულტურულ ცხოვრებაში. რ. ერისთავი, როგორც დრამატურგი და სცენისმოყვარე, ქუთაისის სცენისმოყვარეთა თვითმოქმედი დასის ერთ-ერთი ხელმძღვანელი და დამაარსებელი იყო. აკაკი წერეთლის ცნობით, ამ დროისთვის რუსეთიდან დაბრუნებულ აკაკის ქუთაისში მომრიგებელ მოსამართლედ რაფიელ ერისთავი დაუხვდა. აკაკის გადმოცემით, რაფიელის მეცადინეობით შედგა სცენის მოყვარეთა წრე.

„მუდმივი მოთამაშე“ - მსახიობები ყოფილან ეფროსინე ყიფიანი-კლდიაშვილი, აკაკი წერეთელი და ვინმე ჭეიშვილი, სხვები დროდადრო ეხმარებოდნენ. რეპეტიციები მონაცვლეობით, რაფიელისა და ეფროსინე კლდიაშვილის სახლში ტარდებოდა. რაფიელი სუფლიორობდა, წერდა პიესებს და დროდადრო მსახიობობდა.

პროფესიული ეროვნული თეატრის არარსებობის პირობებში ქართულ თეატრს ქუთაისის სამოყვარულო დასი წარმოადგენდა, რომელსაც ხშირად იწვევდნენ თბილისშიც. ქუთაისის დასის შესახებ ინფორმაცია ქართულმა პერიოდულმა პრესამ შემოგვინახა.

რაფიელ ერისთავი მიჩნეულია ქართულ დრამატურგიაში ვოდევილის ჟანრის დამამკვიდრებლად. ჟურნალ „ცისკარში“ ქვეყნდება მისი პირველი ვოდევილები - „ჯერ დაიხოცნენ, მერე იქორწილეს“, ორ მოქმედებად(№10) და „ბრუნავი სტოლები“ კომედია, ვოდევილი ერთ მოქმედებად (№11).

ქუთაისში ყოფნისას მწერალს ერისთავების ოჯახში უცხოვრია, სადაც, თბილისში წამოსვლის შემდეგ, პირადი ნივთები დატოვა. 1926 წელს ამ ნივთების ნაწილი მიხეილ ერისთავისაგან ქუთაისის სამხარეთმცოდნეო მუზეუმმა შეიძინა.

1869

ნიკოლოზ ავალიშვილის რედაქტორობით გამოცემულ სამეცნიერო-ლიტერატურულ ჟურნალში „მნათობი“, ამ დროიდან მოყოლებული, რაფიელის არაერთი ნაწარმოები ქვეყნდება.

1870-1881

რაფიელი თბილისში მუშაობს ვექილად.

ცხოვრებისეული სირთულეების მიუხედავად, შემოქმედების თვალსაზრისით, XIX სა უკუნის 70-იანი თუ 80-იანი წლების დასაწყისი რაფიელისათვის საკმაოდ ნაყოფიერია. ამ პერიოდში რ. ერისთავის პოეზიაში ახალი ძალით გამოვლინდა ჰუმანიზმი და დემოკრატიზმი. ამავდროულად, 70-იანი წლებიდან, არც ერთი ეროვნული წამოწყება რაფიელ ერისთავის ინიცირებისა თუ მონაწილეობის გარეშე არ განხორციელებულა.

1870

ერისთავი აპრილში ქუთაისიდან თბილისში მიმავალ ახალგაზრდა ნიკო ნიკოლაძეს „დროებასა“ და „კრებულში“ დასაბეჭდად თავის „სცენებს“ ატანს. ამასთანავე, ნიკო ნიკოლაძეს სთხოვს, თბილისიდან ქუთაისში ახალი წიგნებისა და ჟურნალ-გაზეთების კომპლექტების დროულად გაგზავნას.

10 მაისი - კავკასიის მეფისნაცვლის სამმართველოს ბრძანებით, გადაიყვანეს რაჭის განყოფილების მომრიგებელ მოსამართლედ; ამ შემოთავაზებაზე უარი თქვა და სახელმწიფო სამსახურიდან გათავისუფლების თხოვნით კავკასიის მეფისნაცვალს, მიხეილ ნიკოლოზის ძე რომანოვს, მიმართა.

ნიკო ნიკოლაძისათვის ცნობილია რ. ერისთავის მომრიგებელ მოსამართლედ ონში გადაყვანის შეთავაზება. ნიკომ რაფიელს რაჭის შესახებ ნარკვევების დაწერა სთხოვა. ცხადია, რაფიელი ამ საქმეს დიდი მონდომებით შეასრულებდა, მაგრამ მის მიერ რაჭაში სამსახურზე უარის თქმის გამო ეს თხოვნა ვერ შესრულდა.

26 მაისი - ნიკო ნიკოლაძე რ. ერისთავს სწერდა, რომ მის დავალებას მალე შეასრულებდა და წიგნებსა და ჟურნალ-გაზეთებთან ერთად დამატებით გაუგზავნიდა ალმანახს - „სალხინო საზანდარს“; ასევე, აცნობებდა, რომ მისი „სცენები“ უახლოეს ხანში „დროებასა“ და „კრებულში“ დაიბეჭდებოდა; თავის მხრივ, ნიკო ნიკოლაძე რაფიელს სთხოვდა „დროების“, „კრებულის“ და „სასოფლო გაზეთისათვის“ ახალი სტატიების დაწერას.

28 ივნისი - მისი თხოვნა სახელმწიფო სამსახურიდან დათხოვნის თაობაზე ბრძანებით დაკმაყოფილდა.

ივლისი - რაჭაში სახელმწიფო სამსახურზე უარის თქმის შემდეგ ქუთაისში იწყებს ვექილად მუშაობას - „თ. რ. დ. ერისთავი აცნობებს იმ პირთა, რომელთაც აქვსთ ანუ ექნებათ საქმეები ქუთაისის გუბერნიის ყოველგვარ სასამართლოში, რომ ის კისრულობს სამოქალაქო და სისხლის სამართლის საქმეების ზემოხსენებულ სასამართლოში დაცვასა“.

კომედია ორ მოქმედებად - „დედაკაცმა თუ გაიწია, ცხრა უღელი ხარის უმძლავრესია“ ქვეყნდება„მნათობში“ (№4), ერთმოქმედებიანი ვოდევილი „იჭვიანი“ - „ცისკარში“(№8).

1870 წლის „დროების“ №27-სა და 1871 წლის №№2,3 ნომრებში იბეჭდება „რამდენიმე სურათი ჩვენი ხალხის ცხოვრებიდგან“.

1872

დასრულდა რაფიელ ერისთავის სამსახურებრივი მოღვაწეობა დასავლეთ საქართველოში. ამავე წელს შექმნა „სამეგრელოს ჩანაწერები“.

რაფიელ ერისთავი გადადის თბილისში და განაგრძობს ვექილად მუშაობას: „რ. ერისთავი მიიღებს ყოველგვარ სადაო საქმეებს საწარმოებლად მომრიგებელ მოსამართლეებთან და საზოგადო სასამართლოებში ქალაქ თბილისში და გარეშე ქალაქებში“. ეს საქმიანობა მისთვის არც ქუთაისში და არც თბილისში არ იყო არც სასურველი და არც იოლი.

ამ პერიოდში თბილისში მისი მისამართია დარახველიძის სახლი „სილაზე“ - 1870 წელს და ვასილ არტაზოვის სახლი ირაკლის ქუჩაზე.

გაზეთი „დროება“ (1872, №№19, 236; 1880, №226) არაერთგზის აღნიშნავს რაფიელის დამსახურებას დრამატურგიაში.

„კრებულის“ №7-ში ქვეყნდება სცენა „სურათები ჩვენი ხალხის ცხოვრებიდამ“.

1873

ნიკო ნიკოლაძის ინიციატივითა და ძალისხმევით, 1873 წლიდან ილია ჭავჭავაძე დუშეთიდან თბილისში ბრუნდება და სათავეში უდგება „ახალთაობას“. ნიკო ნიკოლაძემ ქართული საქმისთვის მიძღვნილი, მისი ინიცირებით განახლებული „დროება“ და „კრებული“ ილიას ჩააბარა. ქართველ მოღვაწეთა ჯგუფი, გიორგი წერეთლის, სერგეი მესხის, ნიკო ნიკოლაძის, კირილე ლორთქიფანიძის, პეტრე უმიკაშვილისა და სხვათა შემადგენლობით, გაზეთ „დროებისა“ და ჟურნალ „კრებულის“ გარშემო ერთიანდება.

ამ ჯგუფთან დიდი სიახლოვე ჰქონდათ რაფიელ ერისთავსა და აკაკი წერეთელს. თბილისში ახლად დაბრუნებული რაფიელი აქტიურად ერთვება „დროებისა“ და „კრებულის“ რედაქციებთან თანამშრომლობის პროცესში. ამ პერიოდში ის ასევე ინტენსიურად თანამშრომლობს ილია ჭავჭავაძესთან.

რაფიელ ერისთავის ავტორობით ჟურნალ „კრებულის“ №7 და №10-ში დაიბეჭდა მისი შეკრებილი ხალხური პოეზიის ნიმუშები სათაურით: „ქართული სახალხო პოეზია: გლეხური სიმღერები, ძველი მესტვირული ლექსები და მდაბიური ანდაზები“. „კრებულის“ მე-7 ნომერში რაფიელმა ილიას წამოწყება, ფოლკლორული წყაროების გამოცემა დადებითად შეაფასა.

რაფიელ ერისთავი და ილია ჭავჭავაძე ერთად ამუშავებენ მათ მიერთავმოყრილ ფოლკლორულ მასალებს. ამ ნაყოფიერი თანამშრომლობის შედეგია პუბლიკაცია სახელწოდებით „გლეხური სიმღერები, ლექსები და ანდაზები (შეკრებილი რ. ერისთავისა და ილ. ჭავჭავაძისაგან)“, ტფ., 1873.

ასევე ქვეყნდება რაფიელის მეტად მნიშვნელოვანი ნაშრომები:

«Путевыя записки по Мингрелии», «Кавказская Старина» (1873, №3); «О крестьянскомъ сословии въ Мингрелии», «Кавказская Старина» (1873, №4-5,6); «О привиллегированных сословияхъ въ Мингрелии», «Кавказская Старина» (1873, №6), „სურათი ჩვენი ხალხის ცხოვრებიდამ: სცენა“, „დროება“ (1873, №3), დაბოლოს, „შემოკლებული ლათინური, რუსული და ქართული მცენარეთა ლექსიკონი, შედგენილი თ. რ. დ. ერისთავისაგან“ (1873), რომელიც „დაჯილდოვებულ-არს კავკასიის სამეურნეო საზოგადოებისაგან დიდის ვერცხლის მედლით“.

1874

რაფიელმა გაბრიელ სუნდუკიანცთან ერთად სომხურიდან ქართულად თარგმნა „პეპო“. „ვბეჭდავ რა ქართულ ენაზედ ამ ჩემს თხზულებებს, - წერდა გ. სუნდუკიანცი, - მე ყვე ლაზედ უწინარეს უნდა გამოვუცხადო ჩემი გულითადი მადლობა თ. რაფიელ ერისთავსა, რომელმაც სწორედ ძმური თანაშრომა აღმომიჩინა 1874 წელს, როცა ამ თხზულებას ვთარგმნიდი“. „პეპო“ ე.წ. „ნემცების კლუბში“ დაიდგა. მადლიერების ნიშნად გ. სუნდუკიანცმა რაფიელი სპექტაკლზე საგანგებო მოსაწვევით მიიწვია.

რაფიელ ერისთავი კავკასიის სოფლის მეურნეობის საზოგადოებამ საერთო კრების თან ხმობით საზოგადოების აღმასრულებელი საბჭოს წევრად აირჩია. მალე ის ამავე საზოგადოების საიუბილეო კომისიის წევრი გახდა და აქტიურად ჩაერთო კავკასიის სოფლის მეურნეობის საზოგადოების 25 წლის საიუბილეო ზეიმის მომზადებაში; მონაწილეობა მიიღო მისი პროგრამის შედგენასა და ღონისძიებების დაგეგმვაში, რომელიც უნდა გამართულიყო 1875 წლის 25 სექტემბრიდან - 1 ოქტომბრამდე.

1875

კავკასიის სოფლის მეურნეობის საზოგადოების საგანგებო დავალებით რაფიელ ერისთავმა მოამზადა ნაშრომი „ნარკვევი იმერეთის შესახებ სასოფლო სამეურნეო თვალსაზრისით“, რომელიც იმერეთის სამეურნეო ყოფისა და მატერიალური კულტურის შესწავლას მიეძღვნა. ნარკვევი თავდაპირველად გამოქვეყნდა კავკასიის სოფლის მეურნეობის საზოგადოების სპეციალურ პერიოდულ გამოცემაში («Записки Кавказского общества сельского хозяиства», 1875, №2-3), ხოლო მომდევნო წელს კავკასიის მეფისნაცვლის ტი პოგრაფიის მიერ დაიბეჭდა ცალკე წიგნად „Очерк Имеретии в сельскохозяйственном отношении: с 14 таблицами рисунков и чертежей / [Соч.] действительного члена Кавказского о-ва сельского хозяйства кн. Р. Эристова, тип. Гл. упр. наместника кавк., Тифлис, 1876“.

2 აპრილი - გაზეთ „დროებაში“ ცხადდება, რომ პარასკევს, 4 აპრილს გაიმართება სალიტერატურო-მუსიკალური საღამო დიმიტრი ყიფიანის, ილია ჭავჭავაძის, აკაკი წერეთლის, რაფიელ ერისთავისა და სხვათა მონაწილეობით („დროება“, 1875, №№39, 40, 42).

22 აპრილი - ილია ჭავჭავაძესთან, დიმიტრი ყიფიანთან, აკაკი წერეთელთან, პეტრე უმიკაშვილთან, დავით ერისთავთან ერთად რაფიელი მონაწილეობს თბილისის საზაფხულო თეატრის სცენაზე გამართულ სალიტერატურო-მუსიკალურ საღამოში. საღამოს შემოსავალი, 254 მანეთი, ხმარდება ქართული თეატრის აღდგენას („დროება“, №№47, 45).

26 ოქტომბერი - ჩატარდა სასოფლო-სამეურნეო საზოგადოების იუბილე. პირველ სხდომაზე მოხსენება წარმოადგინა რ. ერისთავმა. ისაუბრა იმერეთსა და ქართლ-კახეთში ვაზის მოვლის, ღვინის დაყენებისა და გასაღების საკითხებზე, დააყენა საგანგებო კომისიის შექმნის საკითხი. ამ კომისიის მიზანი ღვინის წარმოებაში სამეცნიერო აგროტექნიკის და ნერგვა უნდა ყოფილიყო. სხდომის დამთავრების შემდეგ რ. ერისთავმა სადეგუსტაციოდ თავისი მამულის სამწლიანი ღვინოები წარმოადგინა.

ერისთავის პირად არქივში დაცულია საინტერესო მასალა სოფლის მეურნეობის ისეთი დარგების შესახებ, როგორებიცაა მევენახეობა, მეთამბაქოეობა, მეაბრეშუმეობა, მეფუტკრეობა.

ოქტომბრის ბოლო - ძველი და ახალი საუკეთესო თხზულებებისა და სახელმძღვანელოების გამოსაცემად ილია ჭავჭავაძისა და სერგეი მესხის თაოსნობით თბილისში ყალიბდება „წიგნის გამომცემელ ქართველთა ამხანაგობა“. მათთან ერთად კომიტეტის შემადგენლობაში არიან: რაფიელ ერისთავი, ბესარიონ ღოღობერიძე, ბესარიონ ჯაფარიძე, იასე ჭავჭავაძე, დიმიტრი ბაქრაძე, გიორგი თუმანიშვილი და პეტრე უმიკაშვილი.

1875-1876

რუსეთ-ოსმალეთის ომამდე რაფიელი წერს წერილს - „ცნობანი ოსმალოს საქართველოზე“. წერილს დიდი პოლიტიკური მნიშვნელობა ჰქონდა. რაფიელ ერისთავმა ილია ჭავჭავაძის მოთავეობით დიდი ბრძოლა გააჩაღა სამხრეთ საქართველოს ტერიტორიაზე ისტორიული უფლებების აღსადგენად.

ქართული მიწების დაბრუნების თვალსაზრისით რუსეთ-თურქეთის ომმა ხელსაყრელი ვითარება შექმნა. რ. ერისთავი ბევრს მუშაობდა „ოსმალოს საქართველოს“ შესწავლაზე. მწერლის პირად არქივში მოიპოვება უამრავი მასალა, ისტორიული ხასიათის ჩანაწერები, სტატიები, საჯარო ლექციების გეგმა, რომელშიც საუბარია თურქეთის მიერ მიტაცებულ ტერიტორიებზე მცხოვრები ქართველების შესახებ. ჩამოთვლილია აჭარაში და ტაო-კლარჯეთში მცხოვრები ქართველების გვარები, აღწერილია სოფლები, ეკლესიები, ტაძრები, ქალაქები. ცალკეა ნარკვევი ვარძიის გამოქვაბულის შესახებ. ბალკანელი და ქართველი ხალხის თურქეთის წინააღმდეგ ერთობლივ ბრძოლას მიუძღვნა რაფიელ ერისთავმა პატრიოტული ლექსი „მოძმეთადმი“ (1876).

მან წერილებითა და გამოსვლებით ფართო პროპაგანდა გაშალა ქართული საზოგადოებრივი აზრის კონსოლოდაციისა და ეროვნული თვითშეგნების ამაღლებისათვის. ამ პერიოდშივე დაიბეჭდა ილია ჭავჭავაძის ცნობილი სტატია „ოსმალოს საქართველო“.

ერისთავის წერილები „ცნობანი ოსმალოს საქართველოზე“ გამოქვეყნდა „დროების“ 80 და 81 ნომრებში.

ქვეყნდება «Очерки Имеретии в сельскохозяйственном отношении», Кн. Р. Эристов, Записки кавказского общества сельского хозяйства, 1875, №2.

დავით ერისთავის მემკვიდრეები არაგვის ერისთავთა მამულებისა და უფლებების შესახებ წერილით მიმართავენ იმპერატორს.

1876

მოსკოვის საიმპერატორო სასოფლო-სამეურნეო საზოგადოების მეაბრეშუმეობის კომიტეტმა დაუსწრებლად აირჩია ამავე საზოგადოების ნამდვილ წევრად (კკსსხეც, რაფიელ ერისთავის არქივი №166/15).

31 მაისი - რაფიელ ერისთავისა და დავით ბახუტაშვილის პირობის წერილი

რვაპუნქტიანი პირობის წერილით რ. ერისთავი სოფელ ქისტაურსა და ბოჭორმაში არსე ბული მამულების მოვლა-პატრონობას ანდობს აზნაურ დავით ბახუტაშვილს, რისთვისაც წელიწადში ორას ორმოც მანეთს გადაუხდის.

პირობის წერილში ასევე იხსენიებიან იოსებ (სოსიკო) ერისთავი, გიორგი გიორგის ძე ერისთავი (1821-1909), რაფიელის ბიძაშვილი (სსლმ. №28896-30-ხ).

24 ნოემბერი - რაფიელ ერისთავისა და დავით ბახუტაშვილის პირობის წერილი

შვიდპუნქტიანი პირობის წერილით რ. ერისთავი ყმა-მამულის მოვლა-პატრონობას ანდობს აზნაურ დავით ბახუტაშვილს, რისთვისაც წელიწადში ას სამოც მანეთს გადაუხდის. პირობის წერილში იხსენიებიან ბიძინა ოთარის ძე ჩოლოყაშვილი (1830-1902) - გენერალი, მეცენატი, ქშწკგ საზოგადოების დამფუძნებელი წევრი, დავით ოთარის ძე ჩოლოყაშვილი (სსლმ. №28896-29-ხ).

1877

ქართველმა მოწინავე საზოგადოებამ, ილია ჭავჭავაძისა და დიმიტრი ყიფიანის ხელმძღვანელობით, „ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების“ დაარსებაზე დაიწყო ზრუნვა. რაფიელ ერისთავი ამ საზოგადოების ჩამოყალიბების ერთ-ერთი ინიციატორი, დამფუძნებელი, წესდების შედგენის მონაწილე და გარდაცვალებამდე მისი გამგეობის საპატიო წევრი იყო („დროება“, 1877, №№126, 127, 73).

1877-1879 წლებში ილია ჭავჭავაძე მუდმივი ქართული თეატრის აღდგენის საქმეს ჩაუდგა სათავეში. მან ამ საქმის მოთავეობა აკაკი წერეთელს დაავალა. საქმის სირთულით დამფრთხალ აკაკის ილიამ თანაშემწედ რაფიელ ერისთავი, ხოლო „სეკრეტარად“ იონა მეუნარგია დაუნიშნა.

ერისთავის გამოუქვეყნებელი, ხალხური პოეზიის ხელნაწერი კრებული საქართველოს ეროვნულ არქივშია დაცული (სცსა, ფ. 1446, №502).

2 ოქტომბერი - რაფიელ ერისთავისა და თევდორე ელიზბარაშვილის პირობის წერილი

პირობის წერილით რ. ერისთავი სოფ. ქისტაურში არსებულ ვენახს მოსავლელად ოთხი წლით გადასცემს მღვდელ თევდორე ელიზბარაშვილს პირობით, რომ რ. ერისთავმა ერთი საურმე ტერიტორია უნდა დაბაროს და ვენახი შემოღობოს; ყურძნის დამკრეფი მუშების ხარჯი და მოსავალი თანაბრად უნდა გაინაწილონ (სსლმ. №28896-31-ხ).

23 დეკემბერი - რაფიელ ერისთავისა და სტეფანე ზურაშვილის პირობის წერილი

ერისთავი პირობას დებს, რომ სასამართლოში დაიცავს სტეფანე ზურაშვილს, რომელსაც ქურდობა ბრალდება. საქმის მოგების შემთხვევაში ზურაშვილი ვალდებულია, რ. ერისთავს გადაუხადოს რვა თუმანი (სსლმ. №28896-23-ხ).

1878

რაფიელს დაეღუპა და - ანნა ერისთავი-ჭავჭავაძე (1835-1878), რომელიც არდაგანში დაიკრძალა. რაფიელისა და ბარბარესთვის ეს დიდი დანაკარგი იყო. „დროებაში“ (№173) გამოქვეყნდა რ. ერისთავის სტატია „ნაცვლად ნეკროლოგისა“ , რომელშიც ის აღნიშნავს დის - ანა ერისთავი-ჭავჭავაძის თავდადებას მამულისათვის. ის, ომში მედდად წასული, 1878 წელს დაიღუპა. ბარბარე ჯორჯაძემ უცხოეთში ნაადრევად დაღუპულ დას ლექსი - „ჩემს დას ანნა ჭავჭავაძისაზედ, რომელიც გარდაიცვალა არდაგანში“ - უძღვნა.

1876-1878 წლების ომში თურქეთი დამარცხდა. ქართველმა ხალხმა დიდი მსხვერპლი გაიღო ამ ბრძოლებში. საქართველოს დაუბრუნდა ადრე მიტაცებული ტერიტორიის ნაწილი: ბათუმი, აჭარა, ართვინი, არტაან-ოლთისი.

თურქებისაგან გათავისუფლებული ახლად შემოერთებული ქართველების პატივსაცემად 1878 წლის 22 ნოემბერს თბილისში მოაწყვეს დიდი შეხვედრა. გაიმართა სადილი, რომელზედაც სიტყვები წარმოსთქვეს გრიგოლ ორბელიანმა, რაფიელ ერისთავმა, აკაკი წერეთელმა, დიმიტრი ყიფიანმა. რაფიელ ერისთავი სხვა ცნობილ ქართველ მოღვაწეებთან ერთად დიდად იყო დაინტერესებული ახლად გათავისუფლებულ აჭარაში ქართული კულტურისა და განათლების ექსპანსიით.

რაფიელ ერისთავს ახალგაზრდა თაობის აღზრდაში მეტად მნიშვნელოვნად მიაჩნდა იგავ-არაკები. ამ მიზნით მან გალექსა და ცალკე წიგნად გამოსცა„იგავ-არაკნი, გამოკრებილნი „სიბრძნე-სიცრუიდგან“ (გალექსილნი თ. რაფ. ერისთავის მიერ, ტფილისი, 1878); ასევე, გამოსცა „იგავ-არაკნი კრილოვისა“ (გადმოთარგმნილნი და გადაკეთებულნი რუსულიდგან ქართულად და გალექსილნი თავ. რაფიელ ერისთავისაგან), 1878.

18 სექტემბერი - თბილისის გუბერნიის სასწავლებლის სახალხო მასწავლებელთა კრების სხდომაზე, რომელსაც ესწრებოდნენ იაკობ გოგებაშვილი, ილია ჭავჭავაძე, ნიკო ცხვედაძე, პეტრე უმიკაშვილი და სხვანი, მოისმინეს რ. ერისთავის თარგმნილი იგავ-არაკები.

ამავე კრებაზე რაფიელმა წაიკითხა თავისი „ანაბანა“. გაზეთ „ივერიის“ თანახმად, „ანა-ბანა“ იმდენად კარგი არ იყო, როგორც თანდართული, „კარგის ენით დაწერილი“, „მდიდარი მასალებით“ შევსებული საკითხავი ნაწილი. რაფიელისათვის უთხოვიათ წიგნიდან („ანაბანას“) ამოღება და სკოლაში საკითხავი წიგნის შედგენა, რომელიც შინაარსობრივად იაკობ გოგებაშვილის „დედა ენის“ გაგრძელება იქნებოდა.

გამოაქვეყნა ნაშრომი «О мерах к успешнейшему ходу Кавказского виноделия и сбита местных вин» (Князь Рафаил Эристов, Действительный член кавказского общества сельского хозяйства) Отчет кавказского общества сельского хозяйства, 1878, №3.

21 თებერვალი - პლატონ იოსელიანის წერილი რაფიელ ერისთავს.

აცნობებს, რომ მიიღო რაფიელის წერილი და ლექსი, დიდად ისიამოვნა. თავის მხრივ, სთხოვს აღწერილობითი, სტატისტიკური და ისტორიული ხასიათის წერილებს «Вестник»-ში გამოსაქვეყნებლად.

1879

18 აპრილი - ქშწკგ საზოგადოების დამფუძნებელი კრების მოწვევამდე ერთი თვით ადრე ილია ჭავჭავაძე და დიმიტრი ყიფიანი მოსაწვევი ბარათებით, 15 მაისს ქშწკგ საზოგადოების წევრებს ეპატიჟებიან საზოგადოების დამფუძნებელ კრებაში მონაწილეობის მისაღებად. ადრესატებს ასევე ეგზავნებათ წესდების ნაბეჭდი ტექსტი (კკსსხეც, დიმიტრი ყიფიანის არქივი №299; რაფიელ ერისთავის არქივი №168).

რაფიელ ერისთავმა ილია ჭავჭავაძისა და დიმიტრი ყიფიანის ხელმოწერით მიიღო შემდეგი შინაარსის საგანგებო მიწვევა, რომელშიც ნათქვამი იყო: „მოწყალეო ხელმწიფე! ჩვენ მონდობილი გვქონდა სხვათაშორის თქვენგანაც წარგვედგინა მთავრობისათვის წესდებულება წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოებისა ქართველთა შორის და გვეთხოვნა მისი დამტკიცება, ეხლა ეს წესდებულება დამტკიცებულია და ერთი დაბეჭდილი ეგზემპლიარი ამასთანავე მოგვირთმევია თქვენთვის, როგორც საზოგადოების დამწესებელი წევრისათვის, რადგანაც ეხლა საჭიროა, რომ ამ საზოგადოების საქმე დაწყობილ იქმნას, ამისათვის გთხოვთ მობრძანდეთ საზოგადო კრებაში 15 მაისს დილის 11 საათზე ტფილისის თავად-აზნაურთა ბანკის სადგურში და წარმოადგინოთ სია იმ თქვენ ნაცნობ სანდო პირთა, რომელნიც ისურვებენ ჩვენი საზოგადოების წევრათ გახდომას“.

15 მაისი - დაესწრო ქშწკგ საზოგადოების პირველ კრებას, გამგეობის სხდომას ასევე ესწრებოდნენ: ილია ჭავჭავაძე, დიმიტრი ყიფიანი, იაკობ გოგებაშვილი, ნიკო ცხვედაძე, ივანე მაჩაბელი, ალექსანდრე სარაჯიშვილი („დროება“, 1879, №101).

ერისთავი ი. ჭავჭავაძესთან ერთად ხელმძღვანელობდა წერა-კითხვის გამავრცელებე ლი საზოგადოების მუშაობას; ის გარკვეული ხნით საზოგადოების ფინანსებსაც განაგებდა.

23 ივნისი - ილია ჭავჭავაძე წერილობით თხოვნას უგზავნის რაფიელ ერისთავს, რომ ქშწკგ საზოგადოების საქმის მწარმოებელ იონა მეუნარგიას გამოუყოს თანხა კანცელარიის მოსაწყობად.

დიდია რ. ერისთავის წვლილი განახლებული ქართული თეატრის საქმიანობაში. ის ქართული პროფესიული თეატრის, ქართული თეატრალური საზოგადოების ერთ-ერთი დამფუძნებელია. რაფიელი ილია ჭავჭავაძესთან ერთად ხელს აწერს თეატრალური საზოგადოების პროექტს, რომლის დამტკიცების შემდეგაც იგი თეატრალური საზოგადოების პირველი გამგეობის წევრია. რ. ერისთავი 1884-1886 წლებში თეატრალური საზოგადოების თავმჯდომარე იყო. რაფიელი თავის დრამატურგიულ ნამუშევრებს საგანგებოდ, იმ დროისათვის არსებულ, სამსახიობო რესურსზე დაყრდნობით ქმნიდა.

ქართული თეატრის აღორძინების საქმეში რ. ერისთავის დიდ დამსახურებაზე მიუთითებს გიორგი თუმანიშვილი: „1879 წ. როცა ყალიბდებოდა მუდმივი ქართული თეატრი, მის დამხმარედ და ხელისშემწყობად გამოჩნდა ისევ კეთილი გენია და ნიჭი რ. ერისთავისა. მან გადასცა თეატრს ყველა თავისი მზა ვოდევილები. ამავე დროს შეუდგა ახალი პიესების შექმნას. სულ მალე გაამზადა თეატრისათვის ახალი პიესები: „ბიძიასთან გამოხუმრება“, „ადვოკატები“ და სხვა“. რაფიელ ერისთავი „წერდა პიესებს არა მარტო, როგორც წარმოდგენას, არამედ წერის დროს ითვალისწინებდა მსახიობთა შესაძლებლობას. „ბიძიასთან გამოხუმრება“ მან კოტე ყიფიანისა და საფაროვ-აბაშიძისათვის შექმნა. ეს გარემოება ხშირად ფრთებს უკვეცავდა შემოქმედის ფანტაზიას და ჩარჩოებში აყენებდა მწერლის ტალანტს“.

1 სექტემბერი - თეატრალურმა დასმა წარმოადგინა პირველი სპექტაკლი - ბარბარე ჯორჯაძის კომედია „რას ვეძებდი და რა ვპოვე“ („დროება“, 1879, №180).

ნოემბერი - ივანე მაჩაბლისა და ილიას თარგმნილი „მეფე ლირის“ დადგმა მწერლების მონაწილეობით ვერ მოხერხდა. ილია ჭავჭავაძემ მეფე ლირის როლზე მსახიობის შესარჩევად კონკურსი გამოაცხადა. შესარჩევი კონკურსი ილიას სახლში გაიმართა. ჟიურის წევრები იყვნენ რაფიელ ერისთავი, ივანე მაჩაბელი, მიხეილ ბებუთაშვილი და ალექსანდრე ჰალბი.

23 დეკემბერი - ქშწკგ საზოგადოების გამგეობის სხდომაზე იღებენ დადგენილებას, რომლის თანახმადაც, ილია ჭავჭავაძემ, დიმიტრი ყიფიანმა და რაფიელ ერისთავმა ერთობლივად უნდა აკონტროლონ სახელმძღვანელოების ენა.

25 დეკემბერი - ილია ჭავჭავაძე ქშწკგ საზოგადოების წევრების, ნიკოლოზ ცხვედაძისა და ივანე მაჩაბლის, თანდასწრებით რაფიელ ერისთავისგან ოფიციალურად იბარებს საზოგადოების შემოსავალ-გასავლის დავთარს.

გამოქვეყნდა „ქართული გამოცანები“, შეკრებილი თ. რაფ. ერისთავის მიერ, თფ., 1879.

1880

სიცოცხლის ბოლო წლებში მუშაობდა რუსულ-ქართული ლექსიკონის შედგენაზე, რუსულ-ქართული ლექსიკონის იდეა გაზეთ „ივერიის“ (1880, № 144) საშუალებით გაახმოვანა (კკსსხეც, რაფიელ ერისთავის არქივი № 134; ჯაგოდნიშვილი, გვ. 66-67; ვაშაყმაძე, გვ. 86-87).

საზოგადოებრივი მოღვაწეობისა და ლიტერატურული პროდუქტიულობის თვალსაზრი სით, რ. ერისთავის ბიოგრაფიაში ყველაზე უფრო თვალსაჩინოა 1880-1890 წლები. მან მთელი თავისი უნარი და ენერგია მხატვრულ შემოქმედებასა და საზოგადოებრივ საქმიანობას მოანდომა.

ამ პერიოდში ის ხშირად სტუმრობდა დიმიტრი ბაქრაძესთან, ანტონ ფურცელაძესა და სხვა მოღვაწეებთან ერთად გრიგოლ ჩარკვიანის წიგნის მაღაზიას. ეს მაღაზია მაშინდელ ლორის-მელიქოვისა და კალოუბნის ქუჩების (კეცხოველი-ფურცელაძის) კვეთაზე მდებარეობდა.

გრიგოლ ჩარკვიანის წიგნის მაღაზია იმდროინდელ მოღვაწეთა თავშეყრის ადგილი, ერთგვარი საზოგადოებრივ-ლიტერატურული კლუბი იყო. აქ წყდებოდა ლიტერატურასთან დაკავშირებული აქტუალური საკითხები, ამა თუ იმ წიგნის გამოცემისა და სხვა მნიშვნელოვანი საქმეები.

კავკასიის სტატისტიკურმა კომიტეტმა გამოითხოვა ყაზანის უნივერსიტეტში შენახული ვახუშტი ბატონიშვილის შედგენილი საქართველოს „კარტა-ატლასი“, რომელიც იქ პოტიომკინის ბიბლიოთეკიდან იყო წაღებული. ამ რუკის 5-6 ფოტოპირი თბილისში გადაიღეს და უკან ყაზანში გაგზავნეს. რ. ერისთავმა დიდად შეუწყო ხელი რუკის ჩამოტანას. წერილში „ვახუშტის კარტა ანუ რუკა“ (დროება, 1880, №221) რაფიელი ვახუშტი ბაგრატიონის რუკის მნიშვნელობასა და მისი სრულად აღდგენის აუცილებლობას აღნიშნავდა.

რაფიელმა გამოაქვეყნა ამ დროისათვის უაღრესად აქტუალური წერილი „რაოდენათ მართალია, რომ ქართულს ენას სიღარიბე შესწამეს?“ (დროება, 1880, №212).

რაფიელის საკვლევ არეალში მოექცა ქართული ენა და მისი ადგილი მსოფლიო ლინგვისტურ სივრცეში. საამისო ბიძგი 1881-1885 წლებში ქართული სკოლის გარუსების საკითხის გააქტიურება იქცა. რუსულ ენაზე სწავლების აუცილებლობა ქართული ენის ლექსიკური სიმწირით საბუთდებოდა. რაფიელმა ლინგვისტური, ლექსიკოლოგიური, ლექსიკოგრაფიული, ტერმინოლოგიური კვლევებით მკაფიოდ დაადასტურა ქართული ენის სიძველე, ადგილი და მნიშვნელობა. ეს წერილი დასტურია მისი ლინგვისტური ხედვისა და ენათმეცნიერული მიღწევების სიღრმისეული ცოდნისა.

რაფიელი ილიასთან, აკაკისთან, იაკობთან ერთად ჩაერთო ტერმინოლოგიურ მუშაობაში და არაერთი მართებული აზრი გამოთქვა ქართული სამეცნიერო ტერმინების შემუშავებაზე.

4 ნოემბერი - ილია თავმჯდომარეობს ქშწკგ საზოგადოების სხდომას. სხვა მიმდინარე საკითხებთან ერთად განიხილება რაფიელ ერისთავის მიერ დასაბეჭდად წარდგენილი ქრესტომათია „სკა“, რომელსაც შესაფასებლად გადასცემენ გიორგი წერეთელს, გიორგი უთურგაულს, თედო ჟორდანიასა და პეტრე უმიკაშვილს.

შოთა რუსთაველის პოემის - „ვეფხისტყაოსნის“ - ტექსტის დადგენის მიზნით იქმნება კომისია, რომელმაც ნაბეჭდი ტექსტისა და ხელნაწერების ერთმანეთთან შეჯერების საფუძველზე უნდა დაადგინოს ახალი რედაქციის ტექსტი და მოამზადოს გამოსაცემად. ამ მნიშვნელოვანი წამოწყების ინიციატორები იყვნენ რაფიელ ერისთავი, იაკობ გოგებაშვილი და იონა მეუნარგია.

15 ნოემბერი - 14 ნოემბერს, როგორც „ვეფხისტყაოსნის“ ტექსტის დამდგენი სარედაქციო კომიტეტის წევრი, რაფიელ ერისთავი, იაკობ გოგებაშვილთან და იონა მეუნარგიასთან ერთად, საზოგადოებას მიმართავდა ამ საქმეში თანადგომისა და თანამშრომლობის თხოვნით. წერილში წარმოდგენილი იყო ავტორთა მოსაზრებები და აღნიშნული იყო, რომ ამ უაღრესად საპასუხისმგებლო საქმის „აღსრულებაში შესაძლებლობისამებრ მონაწილეობა უნდა მიეღო ყველას, მთელ ქართველ საზოგადოებას, ვისთვისაც ძვირფასი იყო რუსთველის სახელი და ვისთვისაც რუსთველი ნაციონალურ სიმდიდრეს წარმოადგენდა“ („ვეფხისტყაოსანი“ რედაქცია, „დროება“, №241).

სარედაქციო სამუშაოს შესასრულებლად შეიქმნა კომპეტენტური კომისია, რომლის შემადგენლობაშიც შედიოდნენ ქართველი მწერლები, მეცნიერები და სასულიერო პირები: გრიგოლ ორბელიანი, ილია ჭავჭავაძე, აკაკი წერეთელი, გიორგი წერეთელი, არქიმანდრიტი გრიგოლი, ივანე მაჩაბელი, თედო ჟორდანია, იაკობ გოგებაშვილი, იონა მეუნარგია, გაბრიელ ეპისკოპოსი (ქიქოძე), დიმიტრი ყიფიანი, დავით ერისთავი, დიმიტრი ბაქრაძე, სერგეი მესხი, ვახტანგ ორბელიანი, პეტრე უმიკაშვილი, ნიკო დადიანი, დავით ჯორჯაძე, ნინო ორბელიანი, ეკატერინე გაბაშვილი, ილია წინამძღვრიშვილი, ოლღა გურამიშვილი და სხვები.

6 იანვარი - „მენობათეს“

რაფიელ ერისთავის საპასუხო წერილი ანონიმ ავტორს, რომლის სტატია „ნობათი“ დაიბეჭდა გაზეთში„დროება“ (1880, №№2, 3). დასაწყისი: „მენობათეს. საახალწლოთ ვიღაცა ენამჭევრმა და პირწყლიანმა „ნობათი“ გვიძღვნა ქართველებს...“. დასასრული: „...ეს დალოცვილი რედაკტორებიც, ვისაც გინდათ შეუშვებენ სახლში და აროშვინებენ შაური წისქვილივით: ზოგს ხახალი აუღია ხელში, ზოგს ქამანჩა - და ჭიჭინებენ“ (სსლმ. №28896-3-ხ).

10 იანვარი - გრიგოლ ორბელიანთან, ილია ჭავჭავაძესთან, ნიკო ცხვედაძესთან, დიმიტრი ყიფიანთან, ივანე მაჩაბელთან და სხვებთან ერთად დაესწრო ქშწკგ საზოგადოების გამგეობის სხდომას (სეა, №0-31916).

საქართველოს ეროვნულ არქივში დაცულია ფერწერული ტილო, რომელზეც ასახულია „ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების“ გამგეობის პირველი სხდომა. ცენტრში ილია ჭავჭავაძეა. მის ირგვლივ სხედან: გრიგოლ ორბელიანი, რაფიელ ერისთავი, ნიკოლოზ ცხვედაძე, დიმიტრი ყიფიანი, ივანე მაჩაბელი და სხვები.

28 თებერვალი - გაზეთებში იბეჭდება ქართველი მსახიობების: კოტე მესხის, ვასო აბაშიძის, ავქსენტი ცაგარლის, კოტე ყიფიანისა და სხვათა განცხადება („წერილი რედაქტორთან“), რომელშიც ისინი მოითხოვენ, რომ მთავრობის მიერ ქართული დრამატული სა ზოგადოების წესდების დამტკიცებამდე თეატრალური დასის ხელმძღვანელობა მიენდოს ახლად არჩეულ პირებს: ილია ჭავჭავაძეს, დიმიტრი ყიფიანს, ლუარსაბ მაღალაშვილს, მიხეილ ბებუთაშვილს, აკაკი წერეთელს, ნიკო ნიკოლაძეს, ისაია ფითუაშვილს, სერგეი მესხს და რაფიელ ერისთავს („დროება“, 1880, №45; «Тифлисский Вестник», №57).

1880-იან წლებში რ. ერისთავის შემოქმედებაში საბავშვო თემატიკისადმი დიდი ინტერესი იკვეთება. ის აქტიურად თანამშრომლობდა იმდროინდელ საბავშვო ჟურნალ-გაზეთებთან - „ნობათი“, „საბავშვო კალენდარი“ თუ „ჯეჯილი“. თითქმის ყველა საბავშვო ჟურნალ-გაზეთის ნომერი რაფიელის საყმაწვილო ლექსით იხსნებოდა.

ამ პერიოდში ზემოაღნიშნულის გარდა ქვეყნდება მისი შემდეგი ნაშრომები:

1881

ამ დროისათვის დაასრულა ვექილად მუშაობა.

12 იანვარი - დავით ერისთავი რაფიელს უგზავნის წერილს და სთხოვს მას, მოსკოვის გამოფენისათვის ალექსანდრე როინაშვილის შერჩეული ფოტომასალის მინაწერები შეასწოროს; ასევე, საღამო ხანს ესტუმროს; აცნობებს, რომ მისთვის პიესები აქვს მომზადებული.

6 თებერვალი - მონაწილეობს „ვეფხისტყაოსნის“ სარედაქციო კომისიის პირველ სხდომაში, რომელსაც თავმჯდომარეობს გრიგოლ ორბელიანი. ილია ჭავჭავაძის წინადადებით იღებენ გადაწყვეტილებას, რომ ერთმა წევრმა ხმამაღლა იკითხოს „ვეფხისტყაოსნის“ ტექსტი და სხვებმა ნუსხებთან შეაჯერონ. ილიას ირჩევენ ტექსტის დამდგენი კომისიის თავმჯდომარედ.

6 თებერვალი - „ვეფხისტყაოსნის“ ტექსტის დამდგენი კომისია მუშაობას შეუდგა. თებერვლის, მარტისა და აპრილის თვეებში სხდომები ტარდებოდა საადგილმამულო ბანკის შენობაში. ჩატარდა პირველი სხდომა. ამ სხდომას ესწრებოდნენ გრიგოლ ორბელიანი, ილია ჭავჭავაძე, რაფიელ ერისთავი, იაკობ გოგებაშვილი, პეტრე უმიკაშვილი, არქიმანდრიტი გრიგოლი, სერგეი მესხი, ნიკოლოზ დადიანი, ივანე მაჩაბელი, თედო ჟორდანია, ილია წინამძღვრიშვილი, ვლადიმერ მიქელაძე, დიმიტრი ჯორჯაძე, დიმიტრი დადიანი, გიორგი იოსელიანი, ვახტანგ თულაშვილი, მომავალი ჟურნალ „იმედის“ ახალი რედაქტორი მიხეილ გურგენიძე; „ნესტან-დარეჯნის სქესიდამ სხდომას დაესწრნენ და ვარიანტის კითხვაში მონაწილეობა მიიღეს: კნ. ოლ. თად. ჭავჭავაძისამ, ქეთ. ირ. ბაგრატიონ-მუხრანსკიმ, კნ. ნინო ორბელიანისამ, ეკატ. გაბაშვილისამ და ა. შაიშმელოვისამ“. სხდომას უცნობი მიზეზის გამო არ ესწრებოდა აკაკი წერეთელი.

პირველსავე სხდომაზე გადაწყდა შემდგარიყო 25 სამუშაო შეხვედრა. სხდომის თავმჯდომარეები იცვლებოდნენ. პირველ სხდომას გრიგოლ ორბელიანი თავმჯდომარეობდა. პირველსავე სხდომაზე ოცდაორ წამკითხველს შორის დარიგდა 22 ხელნაწერი. სამუშაოდ თავმოყრილ 22 ხელნაწერს შორის ერთი რაფიელ ერისთავის კუთვნილება იყო. ბროსეს გამოცემიდან ტექსტს ხმამაღლა კითხულობდა რაფიელ ერისთავი, სხვები ხელნაწერებს ადევნებდნენ თვალს. წაიკითხეს 31 სტროფი და მასში 12 შესწორება შეიტანეს.

გაზეთი „დროება“დროდადრო აქვეყნებდა მუშაობის ანგარიშს.

10 მარტი - იონა მეუნარგიამ „დროებაში“ გამოქვეყნებულ ანგარიშში საგანგებოდ გამოყო რიგით მეშვიდე სხდომა. ამ სხდომას ესწრებოდნენ „ვეფხისტყაოსნის“ საუკეთესო მცოდნე ქალები. განხილვებში აქტიურად მონაწილეობდა რაფიელ ერისთავი.

8 აპრილი - ილია თავმჯდომარეობს ქშწკგ საზოგადოების სხდომას, რომელზეც სხვა მნიშვნელოვან საკითხებთან ერთად განიხილება რაფიელ ერისთავის თხოვნა მოთხრობის - „ხატაური“ - დაბეჭდვასთან დაკავშირებით. საკითხი დადებითად გადაწყდა.

ამავე სხდომაზე რაფიელ ერისთავს დაევალა განსაზღვრა, თუ რა წიგნების შესყიდვა სჭირდებოდათ გამომცემელ გრიგოლ ჩარკვიანისაგან.

13 მარტი - იონა მეუნარგია გაზეთში გამოქვეყნებულ ანგარიშში აღნიშნავდა, რომ კომისიის წევრები მოითხოვდნენ 88-ე სტროფის ამოღებას, რასაც მხარი არ დაუჭირეს რაფიელ ერისთავმა და თედო ჟორდანიამ.

9 მაისი - ილია თავმჯდომარეობდა ქშწკგ საზოგადოების სხდომას, რომელზეც გაეცნენ საერთო კრების წინაშე წარსადგენ ანგარიშს და შეიტანეს შესწორებები. რაფიელსა და ნიკოლოზ ცხვედაძეს დაევალათ პროექტის შედგენა ბიბლიოთეკის გამართვისა და წიგნების შეგროვების მიზნით (სეა, ფ. 481, 2).

მიხაი ზიჩის ილუსტრაციებით გაფორმებული „ვეფხისტყაოსანი“ გამოიცა 1888 წელს და ისტორიაში შევიდა „ქართველიშვილისეული“ გამოცემის სახელით.

16 ნოემბერი - ილია ჭავჭავაძე ესწრება რ. ერისთავის მიერ გადაკეთებული პიესის „ჯერ დაიხოცნენ, მერე დაქორწილდნენ“ წარმოდგენას.

26 ნოემბერი - ილია თავმჯდომარეობს ქშწკგ საზოგადოების სხდომას, რომელზეც იღებენ დადგენილებას, ნახევარ ფასად შეიძინონ წიგნის „სიბრძნე სიცრუისა“ 200 ეგზემპლარი. მტკიცდება რაფიელ ერისთავის „იგავ-არაკის“ გამოცემის ხარჯები და საცალო ფასი.

იგავ-არაკების ახალ გამოცემაში რ. ერისთავმა დაამატა 10 იგავის თარგმანი - „იგავ-არაკნი, კრილოვისაგან და „სიბრძნე სიცრუიდან“ გალექსილი თ. რ. ერისთავისაგან“, თბილისი, 1881 წელი.

პრესაში ქვეყნდება სოციალურ თემატიკასთან დაკავშირებული მისი მრავალი ლექსი.

ცალკე აღნიშვნის ღირსია რაფიელ ერისთავის ლექსი „სამშობლო ხევსურისა“, რომელიც 1881 წლის „ივერიასა“ (№9) და „დროებაში“ (№194) იბეჭდება. ამ დროიდან ლექსისადმი დიდი სახალხო სიყვარულის გამო რაფიელი სახელისა და გვარის გარეშე „სამშობლო ხევსურისას“ ავტორად იხსენიება.

16 ივნისი - ილია თავმჯდომარეობს ქშწკგ საზოგადოების სხდომას, რომელზეც დგინდება - რაფიელ ერისთავს მიეცეს ჰონორარი ივანე კრილოვის იგავ-არაკების ქართულად სათარგმნად და იღებენ დადგენილებას მის გამოცემაზე (სეა, ფ. 481,№ 2, გვ. 150).

21 ივნისი - ილია რაფიელ ერისთავს წერილობით ატყობინებს, რომ ქართული წიგნის მბეჭდავმა საზოგადოებამ ამ ეტაპზე გადაწყვიტა ალექსანდრე ჭავჭავაძის თხზულებათა კრებულის დაბეჭდვა. ჰპირდება მისი იგავ-არაკების გამოსაცემად საჭირო თანხის ხელისმომწერთა მეშვეობით შეგროვებას (კკსსხეც, ავტოგრაფი №956).

1882

14 იანვარი - ილია თავმჯდომარეობდა ქშწკგ საზოგადოების სხდომას, რომელზეც განიხილებოდა სხვადასხვა საკითხი, მათ შორის ბიბლიოთეკებისთვის ალექსანდრე ჭავჭავაძის ლექსების, ილია ჭავჭავაძის „გლახის ნაამბობისა“ და რაფიელ ერისთავის თხზულებათა გაგზავნის თაობაზე (ქშწკგ საზოგადოების ოქმი, სეა, ფ. 481, №45, გვ. 49).

6 თებერვალი - მხატვრულ-დრამატული საღამო დიდი წარმატებით ჩატარდა. ივანე კრილოვის ერთმოქმედებიანი კომედიის დასრულების შემდეგ დაიწყო „ვეფხისტყაოსნიდან“ „ცოცხალი სურათების“ ჩვენება. ცოცხალი სურათების გამო გაძვირებული ბილეთების საფასურის მიუხედავად, თეატრი ხალხს ვერ იტევდა. პირველ სცენაში თინათინობდა თავადის ქალი ნინო წერეთელი-ჩოლოყაშვილი, ხოლო როსტევან მეფის როლში თავადი რაფიელ ერისთავი იყო წარმოდგენილი. სხვა ქართველ თავადის ქალებთან ერთად მიხაი ზიჩის დადგმულ „ცოცხალ სურათებში“ რაფიელის მშვენიერი მეუღლე, თეოდოსია ერისთავი მონაწილეობდა.

ერისთავი გამუდმებით ზრუნავდა ახლად გათავისუფლებულ აჭარის ტერიტორიაზე ქართული განათლების გასავრცელებლად. ამის თაობაზე მას საგანგებო მიმოწერა უწარმოებია გურიის თავად გრიგოლ გურიელთან, რომელიც აჭარის გათავისუფლებამდე ცოტა ადრე სთხოვდა რაფიელს, გაეგზავნა მისთვის ქართული ენის მასწავლებელი და საჭირო წიგნები. აჭარისა და ბათუმის შემოერთების შემდეგ რაფიელი ყველაფერს აკეთებდა ურთიერთობის აღდგენა-გაძლიერებისთვის. დიდია მისი წვლილი ამ უმნიშვნელოვანეს ეროვნულ საქმეში.

6 ივნისი - ქშწკგ საზოგადოების სხდომაზე განიხილებოდა უსახსრობის გამო ბათუმის ერთ-ერთი სკოლის დახურვის საკითხი. სიტყვით გამოვიდნენ ილია ჭავჭავაძე, ნიკო ცხვედაძე, ნიკოლოზ ხუდადოვი, რაფიელ ერისთავი, პეტრე უმიკაშვილი. ილია ჭავჭავაძისა და რაფიელ ერისთავის წინადადებით სკოლას გაეწია საჭირო დახმარება. მიიღეს დადგენილება არსებული სკოლების გაძლიერებისა და ახალი სასწავლებლის გახსნის თაობაზე. „თუ აქამდი სკოლა ვერ გამაგრდა“, - აღნიშნავდა რაფიელი, - „ეგ არაფერია (ადრეა, სულ 2 წელია, რაც სკოლა გაიხსნა და ხალხის ნდობა კი ვერ მოვიპოვეთ), იქაც ახლა ძლივს დამკვიდრდა ხალხი. ახლა გვიჭირს და უჭირთ იქ სკოლა. ბაირაღი გაგვიშლია სკოლისა და ნუთუ სირცხვილეულნი უნდა დავბრუნდეთ?..“

28 სექტემბერი - წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების სხდომაზე მადლობას უცხადებენ რაფიელ ერისთავს საზოგადოებისთვის „ანდაზებისა“ (900 ც.) და „გრამატიკის სქემის“ (550 ც.) შეწირვის გამო (ქშწკგ საზოგადოების ოქმი. ფ. 481, №45, გვ. 101).

ამ პერიოდში მრავალ ლექსს აქვეყნებს „ივერიასა“ და „დროებაში“.

23 თებერვალი - რაფიელ ერისთავის შედგენილი პროგრამა ლექციებისა ქართული ენისა და ლიტერატურის შესახებ რუსულ ენაზე. გუბერნატორის ნებართვით, რაფიელს მიეცა უფლება პროგრამის მიხედვით წაეკითხა ლექციები.

8 ივნისი - ალექსანდრე როინაშვილის წერილი რაფიელს. წერს, რომ დაღესტანშია და „კრეფამს“ „დიდძალ“ არქეოლოგიურ, ეთნოგრაფიულ და ანთროპოლოგიურ მასალებს. ასევე, შეუგროვებია ანდაზები, ადგილობრივი ჩვეულებანი, ლექსები და გამოცანები. გადაუღია იქაური სოფლების მკვიდრნი „ტიპები“ და „ვიდები“. ბევრი ძვირფასი ნივთი შეუძენია. წერილის წერის დროს ბარგი ჩაუბარებია და დათუნას მონასტრის სანახავად მიემართებოდა. სცოდნია, რომ მონასტერი ოდესღაც ქართული ყოფილა. აცნობებს, რომ იმდენ ნივთს მოუყარა თავი, რომ განზრახული აქვს მოძრავი მუზეუმის მოწყობა. მნახველთათვის უნდა დააწესოს ერთი ან ორი შაური - „ხახვის“ ფასი. ამ თანხას შემდგომში ისევ ნივთების შეძენას მოახმარს, საბოლოოდ კი მუზეუმს წერა-კითხვის გამავრცელებელ საზოგადოებას უსახსოვრებს. ამ მუზეუმის დაარსებასთან დაკავშირებით რაფიელს სთხოვს რჩევებს, „დარიგებას“, ჩანს მისთვის მეტად ძვირფასია მისი აზრი. ამავე წერილიდან ირკვევა, რომ როინაშვილს რაფიელისათვის მიბარებული ჰქონია ნუმიზმატიკური მასალა - ე.წ. „ძველი ფულები“, რომლის დაღესტანში გაგზავნასაც სთხოვს, უხსნის, რომ უნდა თან ჰქონდეს, რათა შეძენისას იცოდეს, რა აქვს კოლექციაში და რა არა. აღნიშნული წერილი მათი ნდობითა და პატივისცემით სავსე ურთიერთობის დასტურია.

6/18 ივნისი - ა. ზვენიგოროდსკის წერილი რაფიელ ერისთავს. ალექსანდრე ზვენიგოროდსკი შვეიცარიიდან რაფიელს აწვდის ინფორმაციას ბიზანტიურ მინანქრიანი ნივთების შეძენის თაობაზე და სხვა...

17 ივლისი - არტურ ლაისტის წერილი (ფრანგულ ენაზე) რაფიელ ერისთავს. არტურ ლაისტი აცნობებს რაფიელს, რომ განზრახული აქვს ქართველი მწერლების ნაწარმოებების გამოცემა. ამ მწერალთა შორის ლაისტი რაფიელსაც მოიაზრებს, იმედს გამოთქვამს, რომ ჩავა თბილისში და პირადად გაიცნობს მას.

18/30 ივლისი - ალექსანდრე ზვენიგოროდსკის წერილი რაფიელ ერისთავს. ზვენიგოროდსკი ლონდონიდან რაფიელს მისთვის ჯვრის შეძენის გამო ემადლიერება. წერს, რომ ერთი სული აქვს, როდის მიეცემა ამ ჯვრის ხილვისა და ტკბობის საშუალება. ასევე აცნობებს, რომ მომდევნო შესაძლო შენაძენებისათვის უკვე გასცა განკარგულება რაფიელისათვის 500 მანეთის გაგზავნის თაობაზე. საგანგებოდ აღნიშნავს, რომ მისთვის გამორჩეულად საინტერესოა ვერცხლის ბიზანტიური ნამუშევრები და სხვა.

თბილისში ჩამოსულმა უნგრელმა მხატვარმა მიხაი ზიჩიმ ლერმონტოვის „დემონში“ თამარის სახის შექმნისას მშვენიერი თეოდოსია შეარჩია.

1883

ქართული ენის დამაკნინებელი გამოსვლების საპასუხოდ ქართველმა საზოგადოებამ ტექნიკური ტერმინოლოგიის შექმნაზე წამოიწყო ზრუნვა. რ. ერისთავმაც ბევრი იმუშავა ტერმინებზე. შემდეგ მიმართა „დროების“ რედაქტორს თხოვნით, რომ, სხვათა მიერ შემუშავებულ მათემატიკურ ტერმინებთან ერთად, მისი ნაშრომიც წარედგინა საზოგადოებისათვის შესაფასებლად - „უკეთესნი იქნებიან იგინი სხვებზე, თუ უმდარესნი, ეს დაფასება ეკუთვნის საზოგადოებას და ზემოხსენებულს კრებას. ჩემი სურვილია მხოლოდ, რომ ეს სიაც დაიბეჭდოს შესადარებლად და მასზედ კრიტიკის წარმოსათქმელად, რადგან ყოველი პირადი თავის-მოყვარეობა საზოგადო საქმეში უადგილოა და რადგან საზოგადო საქმეა მხოლოდ პატივსადები ამ შემთხვევაშიაც“, - თავმდაბლურად აღნიშნავდა გამოცდილი ლექსიკოლოგი.

წერილში „ქართული საეკლესიო გალობა და სიმღერები ნოტებით“ („დროება“, 1883, N236) რ. ერისთავმა ფილიმონ ქორიძის მიერ ქართულ გალობათა ნოტებზე გადატანის გამო სიხარული გამოხატა. ფ. ქორიძეს ურჩია საქმიანობის მეტად გაფართოვება, საზანდრების მიწვევა, ქვეყნის სხვადასხვა კუთხეში მოგზაურობა და იქაური სიმღერების ნოტებზე გადატანა. წერილში რ. ერისთავი ქორიძეს პრაქტიკულ დახმარებასაც სთავაზობდა და წერილთან ერთად გამოაქვეყნა ქართული სიმღერების მის მიერ შედგენილი სხვადასხვა თემატური სია.

წერილში „კახეთში გახლდით“ (დროება, 1883, №122) აღწერილია კახეთში არსებული სიღარიბე. ნაშრომში ავტორი მიზეზებისა და გამოსავლის ძიებაშია.

„ივერიის“ სხვადასხვა ნომერში ქვეყნდება მისი ლექსები.

11 თებერვალი - წერილს სწერს ეპისკოპოსი ალექსანდრე (ოქროპირიძე) ოზურგეთიდან თბილისში. სთხოვს, აცნობოს, თუ როდის დაისტამბება სულხან-საბა ორბელიანის ლექსიკონი.

1884

ერისთავი დრამატული საზოგადოების კომიტეტის თავმჯდომარედ აირჩიეს. 1884-1886 წლებში თეატრალურ საზოგადოებას თავმჯდომარეობდა.

თბილისში ჩავიდა არტურ ლაისტი - ერთ-ერთი პირველი უცხოელი, რომელმაც დასავლეთ ევროპას ქართული მწერლობა გააცნო.

31 მაისი - ილია სადარბაზო ბარათებს უგზავნის რაფიელ ერისთავს, იაკობ გოგებაშვილს, აკაკი წერეთელს, დავით ერისთავს, გიორგი თუმანიშვილს, ალექსანდრე სარაჯიშვილს, პეტრე უმიკაშვილს, ივანე მაჩაბელს, ეკატერინე გაბაშვილსა და სხვა ქართველ მოღვაწეებს. ამ ბარათებით ის პირველ ივნისს არტურ ლაისტის საპატივცემულო სადილზე ეპატიჟება (კკსსხეც, გიორგი თუმანიშვილის არქივი, ავტოგრაფი №363, №957).

ერისთავის რედაქტორობით პირველად გამოიცა „ქართული ლექსიკონი, შედგენილი სულხან საბა ორბელიანისაგან, თავ. რაფიელის რედაქტორობითა და ალექსანდრე ეპისკოპოსის ხარჯით დაბეჭდილი“.

გამოქვეყნდა რ. ერისთავის შედგენილი «Краткий грузино-русско-латинский словарь изъ трехъ естественныхъ царствъ природы», მოკლე ქართულ-რუსულ-ლათინური ლექსიკონი: „მცენარეთა, ცხოველთა და ლითონთა სამეფოებიდგან“, შედგენილი თ. რაფ. ერისთავისაგან, ტფ., 1884.

მან ასევე დაამუშავა „არითმეტიკისა და გეომეტრიის“, „ფიზიკისა და სამუნეჯიბო ღეოღრაფიიდან“ (ასტრონომიის), „საზომისა და საწყაოსი“, „ქიმიისა“, „ზღვისა და შიგ ცურვისა“ და „სამხედრო“ ტერმინები.

1885

რაფიელის მეუღლე - თეოდოსია ერისთავი ხანგრძლივად ავადმყოფობს. ის ძმის, სამსონ დავითის ძე ერისთავის, დახმარებით სამკურნალოდ მიემგზავრება საფრანგეთში. თეოდოსიას საფრანგეთში თან მიჰყავს ქალიშვილები - ნინო და ანასტასია.

9-10 მარტი - არწრუნისეული თეატრის შენობაში რაფიელ ერისთავმა წაიკითხა საჯარო ლექცია IV-XI საუკუნეების ქართული ლიტერატურის შესახებ და ვრცლად ისაუბრა შოთა რუსთველსა და „ვეფხისტყაოსანზე“ („დროება“, 1885, №№52, 53).

15 მაისამდე - ილია ჭავჭავაძე წერილობით სთხოვს რაფიელ ერისთავს, მასთან მივიდეს ძალზე საჭირო საქმის გამო (კკსსხეც, რაფიელ ერისთავის არქივი, ავტოგრაფი №227). წერილი გაგზავნილია მაშინ, როდესაც ქშწკგ საზოგადოების თავმჯდომარე ილია ჭავჭავაძეა.

30 დეკემბერი - ილია ჭავჭავაძე სადარბაზო ბარათებით იწვევს რაფიელ ერისთავს, აკაკი წერეთელსა და დავით ერისთავს. სთხოვს, ერთად აღნიშნონ ახალი წელი და გაზეთ „ივერიის“ პირველი ნომრის გამოსვლა (კკსხეც, რაფიელ ერისთავის არქივი, №957).

31 დეკემბერი - ილია ჭავჭავაძე გაზეთ „ივერიის“ რედაქციის დარბაზში ახალბებუთოვის ქუჩაზე ახალი წლის და გაზეთის პირველი ნომრის მოლოდინში მასპინძლობს ორმოცამდე მწერალსა და საზოგადო მოღვაწეს, მათ შორის რაფიელ ერისთავს, ნიკო ხიზანაშვილს, კოლა ერისთავს, გრიგოლ და ალექსანდრე ყიფშიძეებს, სტეფანე ჭრელაშვილს და სხვ. (ილია ხონელი, „ივერია“, 1886, №3).

გიორგი ჟურულის მოგონების თანახმად, გაზეთ „ივერიის“ რედაქციაში, „…ღამის 12 საათმა რომ დაჰკრა, გაიღო კარები და შემოვიდა სასადილოში „ივერიის“ ასოთამწყობთა დეპუტაცია. მათ თან მოიტანეს, ის-ის არის ახლად დაბეჭდილი „ივერიის“ საახალწლო ნომერი… სუფრის თამადად ჩვენი დაუვიწყარი რაფიელი იყო. ილია მივიდა მასთან ალავერდით და ახლად მოტანილი „ივერიის“ ნომერიც მას გადასცა. მხცოვანმა მგოსან-თამადამ მოითხოვა ვერცხლის თასი, შიგ ჩადო ოთხად დაკეცილი სველ-სველი გაზეთის ნომერი და ზედ წითელი ყვარლის ღვინო დაასხა. მშვენიერი და ოხუნჯური სიტყვა წარმოსთქვა ტოლუმბაშმა, ადღეგრძელა გაზეთი და თასი ჩამოგვიტარა ყველას. თვითეულს ისე დაგვალევინა ღვინო და გაზეთის წვენი, თითქო ზიარებას გვაწვდიდაო“.

გაზეთ „ივერიის“ მესამე ნომერში, რუბრიკაში „ნაკვესი“ გამოქვეყნდა „ექსპრომტები ახალ-წლის ღამეს ნათქვამი „ივერიის“ რედაქციაში“ -

თ. რაფიელ ერისთავს

ტოლუმბაშათ განთქმული ხარ,
პოეტთ შორის პატრიარხო,
ვისურვებ, რომ ძველი წელი
კვლავ მრავალი დაგვიმარხო.

„ივერიას“

ამაღამა იშვა ბავშვი
ილიამ ჰრქვა „ივერია“,
მეტად დიდი გამოვიდა
ხონელიც ვერ მოერია.
სტამბაშიაც ძლივს მოაწყეს,
ხელაძესაც აერია,
ერთის შიშით კანკალებდა,
არ წაპილწოს ნომერია,
მაგრამ იშვა... კვლავ ვისურვოთ
ქართვლის ჰქონდეს მას ფერია,
იმდენხანსა იდღეგრძელოს,
რომ ვიძახდეთ: რა ბერია!..

ილიას

ღმერთმა ინებოს, ილია,
არ მოგერიოს ძილია,
და კარგათა გაგეზარდოს
ეს მამის-ერთა შვილია.

თ. დ. ერისთავი
1 იანვარს 1886 წ.

ტფილისი.

არტურ ლაისტი საგურამოში ილია ჭავჭავაძის დახმარებით იწყებს ქართველ პოეტთა ლექსების თარგმნას. სხვა ქართველი პოეტებისა და მწერლების შემოქმედებასთან ერთად მან რ. ერისთავის „სამშობლო ხევსურისა“, „დედაენა“, „ღამის მეხრე“ და სხვ. თარგმნა.

20 თებერვალი - რაფიელ ერისთავის მიმართვა სასწავლო ოლქის მზრუნველისადმი, კირილე პეტრეს ძე იანოვსკისადმი. რაფიელი ითხოვს, ქართული ლიტერატურის შესახებ ლექციების ქართულ ენაზე წაკითხვის ნებართვას.

რაფიელ ერისთავის რედაქციითა და წინასიტყვაობით გამოიცა ანტონ კათოლიკოსის „ქართული ღრამატიკა“.

1886

16 ნოემბერი - ილია ჭავჭავაძე ქართულ თეატრში ესწრება ვასო აბაშიძის დრამის „შეშლილია“ და რაფიელ ერისთავის ვოდევილის „ჯერ დაიხოცნენ, მერე იქორწინეს“ წარმოდგენებს (გაზ. „ივერია“, 1886, №251).

ერისთავის ინიციატივითა და თაოსნობით წერა-კითხვის გამავრცელებელმა საზოგადოებამ სოფელ ქისტაურში ორწლიანი სასწავლებელი გახსნა, რომელიც მალე ოხთწლიანად გადაკეთდა და ეწოდა პირველი საფეხურის სკოლა. სკოლა 1933 წელს რაფიელ ერისთავის ბიძაშვილის, გენერალ კიაზო ერისთავის, სახლის მეორე სართულზე განთავსდა.

ამ პერიოდში რაფიელი კვლავ აქტიურად თანამშრომლობს „ივერიასთან“.

გაზეთ „ივერიის“ №8-ში ქვეყნდება რაფიელის მიმართვა ქართული დრამატული საზოგადოების წევრებისადმი - „ქართულის დრამატიულის საზოგადოების წევრთა გამოეცხადებათ“...

ჟურნალ „თეატრში“ იბეჭდება „სცენები ჩვენის ხალხის ცხოვრებიდან“ (№29) და „შედგენილი ზმები დაკვეთილ სიტყვებზედ“ (№32).

დიმიტრი ყიფიანის წერილი რაფიელ ერისთავს.

უნდა ეკუთვნოდეს 1886 წლის 4 აგვისტოს ახლო პერიოდს. კერძოდ, დიმიტრი ყიფიანის სტავროპოლში გადასახლების გადაწყვეტილების მიღებიდან მის გამგზავრებამდე.

დიმიტრი ყიფიანი რაფიელს მეუღლით იწვევს მეორე დღის დილის 10-11 საათზე საზოგადოებრივ საქმეზე სათათბიროდ. სწერს, რომ ის, შესაძლოა, დიდი ხნით მოკლებული იყოს მათ საყვარელ და სასიამოვნო საზოგადოებას (სავარაუდოდ, მოკლებული უნდა იყოს მისი გადასახლების გამო).

1887

4 იანვარი - გაზეთ „ივერიაში“ იბეჭდება რაფიელ ერისთავის საახალწლო მილოცვები ილია ჭავჭავაძისადმი „გლეხისაგან“ და „ვაჭრისაგან“ („ივერია“, 1887, №2).

6 დეკემბრის შემდეგ - დავით სარაჯიშვილის სახლში ქართველი მწერლებისა და საზოგადო მოღვაწეების: რაფიელ ერისთავის, ნიკო ნიკოლაძის, ივანე მაჩაბლის, პეტრე უმიკაშვილის, გრიგოლ ვოლსკისა და სხვათა წინაშე ილია ახალდასრულებულ მოთხრობას - „ოთარაანთ ქვრივი“ - საჯაროდ კითხულობს სოლოლაკში.

რ. ერისთავი აქვეყნებს ისტორიულ პოემას - „თამარიანი“ .

1 თებერვალი - ბესარიონ ნიჟარაძის წერილი რაფიელ ერისთავს. წერილში ბესარიონი ებოდიშება, რომ პირადად ვერ ეახლა იმის გამო, რომ ქუთაისში მიიჩქაროდა. უგზავნის სვანური ტექსტის თარგმანსა და შენიშვნებს.

1888

რაფიელი ილია ჭავჭავაძის „ოთარაანთ ქვრივს“ უძღვნის იუმორისტულ ლექსს, რომელშიც აღნიშნავს, რომ შეყვარებულია მის მთავარ პერსონაჟში (კკსსხეც, რ. ერისთავის პი რადი არქივი №77).

10 ივლისი - რაფიელ ერისთავის მამულიშვილური ზრუნვის კიდევ ერთი თვალსაჩინო მაგალითია მისი მოწოდება საზოგადოებისადმი სრული რუსულ-ქართული ლექსიკონის შესაქმნელად გაერთიანებისაკენ („აზრი სრულის რუსულ-ქართულის ლექსიკონის შედგენის თაობაზე“, „ივერია“, 1888, №144).

განათლებულ, ლექსიკოლოგიაში მუშაობის გამოცდილების მქონე ადამიანს, კარგად ესმოდა ასეთი ლექსიკონის შედგენის მნიშვნელობა, აუცილებლობა და სირთულე. რ. ერისთავმა მოიფიქრა სქემა, რომლის საფუძველზეც საქართველოს სხვადასხვა რეგიონში მცხოვრები, განათლებული ადამიანები შეძლებდნენ მუშაობის პროცესში ჩართვას და ლექსიკონის თავიანთი დიალექტით გამდიდრებას. ბოლო ეტაპზე კი სარედაქციო ჯგუფი საბოლოოდ დაამუშავებდა თავმოყრილ მასალას. ამ ინიციატივას ქართველი საზოგადოება მოწონებით შეხვდა. ალექსანდრე სარაჯიშვილი რაფიელ ერისთავის ამ მიმართვასთან და მის შედეგთან დაკავშირებით წერდა, რომ „ივერიის“ რედაქციას ბევრი ადამიანისაგან მიუღია წერილები, რომლებშიც ისინი გამოთქვამდნენ სურვილსა და მზადყოფნას, ეშრომათ ლექსიკონის შესავსებად (ივერია, 1888, №152).

2 თებერვალი - კოტე ყიფიანის წერილი რაფიელ ერისთავს. კოტე ყიფიანი რაფიელს უგზავნის მის მიერ „გადმოკეთებული“ ვოდევილის ტექსტს, სთხოვს წაიკითხოს და შეასწოროს - „თქვენგან გასწორებული, რასაკვირველია, კარგი იქნება“-ო.

1889

მისი ბიოგრაფიის საინტერესო ეპიზოდია კომერციული საქმიანობით დაკავება. რაფიელმა თითქმის მუქთად ასვა ნახევარ თბილისს თავისი ჩინებული ახმეტური ღვინო და, ცხადია, დიდადაც იზარალა. საბოლოოდ თავი იმით ინუგეშა, რომ „ქართველი კაცისთვის ღმერთს ვაჭრობა არ დაუწესებიაო“.

ამის შემდგომ, ეკონომიური მდგომარეობით შეჭირვებული რაფიელი 1889 წლიდან 1896 წლამდე კვლავ სახელმწიფო სამსახურშია. ლევან მელიქიშვილის შუამდგომლობით კავკასიის საცენზურო კომიტეტში ქართული ენის ცენზორად ინიშნება. ცენზორობა პრესტიჟული საქმიანობა ნამდვილად არ იყო, მაგრამ უსახსროდ დარჩენილი იძულებული შეიქნა ამ საქმიანობას დასჯერებოდა. მსგავსი ლიბერალური ცენზორი ქართულ ლიტერატურას არასოდეს ჰყოლია.

ილია ჭავჭავაძე რაფიელს, როგორც საცენზურო კომიტეტის ცენზორს, უგზავნის წერილს თხოვნით, მიხეილ ნასიძის ლექსი „ახალი იავ-ნანა“ უცვლელად დატოვოს. თუკი ვინმე შენიშნავს, პასუხისმგებლობას თავად იღებს (კკსსხეც, რაფიელ ერისთავის არქივი №955).

ქვეყნდება ორმოქმედებიანი ტრაგი-კომედია „ბრილიანტი“, თხზ. თ. რ. ერისთავისა, („თეატრი“, №№8, 9, 10, 13, 15).

1890

ქვეყნდება რაფიელ ერისთავის რეცენზია გუსტავ რადდეს წიგნზე «Хевсурия и хевсуры» (опыт монографии), Тифлис, 1881 - «Отпечатки и поправки в монографии Хевсурия и хевсуры» (ЗКОРГО, XIV, Тифлис, 1890).

რაფიელ ერისთავმა დიდი სარედაქციო სამუშაო გასწია ურბნელის (ნიკო ხიზანაშვილი) ეთნოგრაფიულ ნაშრომზე „ნარკვევები ფშავ-ხევსურეთის შესახებ“.

«Извлечение из этнографических очерков Урбнели о хевсурах» (ЗКОРГО, XIV, вып. I, Тифлис, 1890). მას ეკუთვნის თარგმანი რუსულ ენაზე, სისტემატიზირებული რუბრიკების მიხედვით დალაგებული ამონარიდები, შენიშვნები.

რაფიელ ერისთავის წერილი სიძეს - ნიკოლოზ ხიმშიაშვილს.

რაფიელ ერისთავი სიძეს სწერს, რომ მათ გარეშე მოიწყინა; ნინო და ფედია კახეთში მიდიან და მარტო რჩება. კარგი იქნებოდა ნიკოს ბანკის კრებაზე დასწრება (სსლმ. №2079-ხ).

დავით ჩუბინაშვილის წერილი რაფიელ ერისთავს. დავით ჩუბინაშვილი რაფიელს სახსოვრად უგზავნის თავის რუსულ-ქართული ლექსიკონის ერთ ეგზემპლარს. აცნობებს, რომ გზავნილი გრიგოლ ჩარკვიანის სახელზეა, და თუ ჯერ არ მიუღია, გაგზავნოს „კაცი“ წამოსაღებად. ეს წერილი, სავარაუდოდ, დავით ჩუბინაშვილის ლექსიკონის დაბეჭდვიდან ახლო პერიოდში უნდა იყოს გამოგზავნილი (1890?).

აქვეყნებს თხზულებებსა და ლექსებს.

1890 წლის შემდეგ

რაფიელ ერისთავის წერილი ქალიშვილს - ელენე ერისთავს.

რაფიელი საყვედურობს ქალიშვილს, რომ წერილს არ სწერს. ატყობინებს, რომ დის, ბარბარეს მეუღლეს, ნიკო ხიმშიაშვილს მამული კინაღამ გაუყიდეს. ტასო კვლავ ჟელეზნავოდსკში იმყოფება. სიძე - ნინოს მეუღლე ფედია ეკიმოვი - აპირებს ჩასვლას და რაფიელს უხარია, რომ შვილს, ნინოს, ნახავს. თვითონ ელენესთან სტუმრობას ენკენისთვე ში აპირებს (სსლმ. №23911).

1891

რაფიელ ერისთავმა და მთელმა მისმა ოჯახმა დიდი დანაკლისი განიცადა. რაფიელმა დაკარგა საყვარელი ადამიანი და მეგობარი, მისმა ქალიშვილებმა უსათნოესი და მოსიყვარულე დედა. რაფიელის მეუღლე - თეოდოსია დავითის ასული ერისთავი სრულიად ახალგაზრდა, 46 წლის ასაკში გარდაიცვალა. დაიკრძალა თბილისში, დიდუბის პანთეონში.

რაფიელი აქვეყნებს ნაწარმოებებს გაზეთ „დროებასა“ და სახელმძღვანელოში - „წყარო“ - მოსამზადებელი კლასებისათვის.

1892

17 სექტემბერი - დაჯილდოვდა წმინდა ვლადიმირის მეოთხე ხარისხის ორდენით (კკსსხეც, რაფიელ ერისთავის არქივი, 185-12).

25 ოქტომბერი - ალექსანდრე ჯაბადარის წერილი რაფიელ ერისთავს. ამ წერილში ალ. ჯაბადარი რაფიელს აცნობებს, რომ შესასწორებლად უგზავნის მათ შორის დადებულ შეთანხმების წერილს, რომელიც შეეხება რ. ერისთავის გამოქვეყნებული და გამოუქვეყნებელი თხზულებების გამოცემას.

1893

4 თებერვალი - რაფიელ ერისთავის წერილი ქალიშვილს - ელენე ერისთავს.

რაფიელი საყვედურობს ქალიშვილს უყურადღებობის გამო. სთხოვს, რომ აუცილებლად მისწეროს დეიდა კატოს, რომელმაც ამდენი რამ გაუკეთა და სანაცვლოდ მხოლოდ ყურადღებას ითხოვს. ატყობინებს, რომ ძალიან ყინავს და მოწყენილები არიან. ბაბუცა ესტუმრა, ცოტა იავადმყოფა და გამოკეთდა (სსლმ. №23912).

11 თებერვალი - ეპისკოპოსი ალექსანდრე ოქროპირიძე გურიიდან გამოგზავნილ წერილში რაფიელს კურთხევას უთვლის და სთხოვს, წერილითვე აცნობოს, როდის იქნება მზად სულხან საბა ორბელიანის ლექსიკონი.

აქვეყნებს თხზულებებს - „თხზულებანი, თ. რ. ერისთავისა“, ტფ., ქართველთა ამხანაგობის გამოცემა, 1893.

1894

8 იანვარი - რაფიელ და ანასტასია ერისთავების წერილი ბარბარე ერისთავს

რაფიელი მადლობას უხდის ბაბუცას გოზინაყისა და შეპირებული მარინადისათვის. სთხოვს, ჩავიდეს მათთან. ატყობინებს ტასოს ავადმყოფობის ამბავს, რის გამოც ფოსია ვერ ტოვებს მას. მათთან სტუმრად იმყოფება მანანა ჯორჯაძე ქალიშვილით.

ტასო მადლობას უხდის ბაბუცას მიპატიჟებისათვის, აცნობებს, რომ ავადმყოფობის გამო ვერ შეძლებს დასთან სტუმრობას, რადგან დღეგამოშვებით უნდა იაროს ექიმ გეგე მაღალაშვილთან; თავს უკეთ გრძნობს. ასევე ატყობინებს, რომ მამამ ნინოსგან მიიღო ბარათი ნახატებით (სსლმ. №21456-ხ).

22 ივლისი - რაფიელის წერილი ქალიშვილს - ელენე ერისთავი-ტუსიშვილს. რაფიელი ებოდიშება, რომ მოუხდა მისი მეუღლის, გიგლო ტუსიშვილის, დაყოვნება იმის გამო, რომ მეორე სიძეს, ბარბარეს (ბაბუცას) მეუღლეს, ნიკო ხიმშიაშვილს, კინაღამ მამული გაუყიდეს. ასევე ატყობინებს, რომ მისი და, ანასტასია (ტასო) ერისთავი-კახიძე სამკურნალოდ ჟელეზნოვოდსკშია, თუმცა შვიდთვიან დიდ ხარჯებთან დაკავშირებულ მკურნალობას შედეგი ვერ გამოუღია.

ქალიშვილს - ელენეს - ჰპირდება სექტემბერში „სართველოთ“ სტუმრობას. ასევე სწერს, რომ ქალიშვილის, ნინო ერისთავი-ეკიმოვას, მეუღლე იწერება, რომ აგვისტოში ეწვევი ან. „მე უფრო ნინიჭკას მოსვლა მიხარიან“, - გულწრფელად აღიარებს შვილს მონატრებული რაფიელი.

28 მარტი - რაფიელი საქმიან წერილს უგზავნის სიძეს - გიგლო ტუსიშვილს, ქალიშვილის, ელენეს, მეუღლეს. ატყობინებს, რომ ჩქარობს ამ წერილის მიწერას, ყველაფერს რისი შეტყობინებაც სურს, წერილით ვერ გადასცემს და სთხოვს მალე ჩასვლას და პირად საუბარს, მის მიერ უჭაჭოდ დაყენებული ღვინის ნახვას, კიდევ თუ დარჩა, ჰპირდება თესლის შეძენასა და გაგზავნას.

უკვირს გიგლოს იჯარით გაცემული მიწის ხვნასთან დაკავშირებული სურვილი. თუ 175 კოდი პური გექნება, მეტი რად გინდაო.

სთხოვს სააღდგომოდ „ოთხი ფეხი ვიჩინის“, ბატკნის, ინდაურისა და კვერცხების გაგზავნას. ღვინო კი ჯერ არ უნდათ, რადგან აქვთ.

1895

22 მარტი - სტამბისა და წიგნის მაღაზიის მფლობელის, კონსტანტინე თავართქილაძის წერილი ოზურგეთიდან რაფიელ ერისთავს, როგორც ცენზორს. წერილი ეხება კნეიპის წიგნის, სათაურით «Водолечение», თარგმანის დაბეჭდვასა და თეოფილე ხუსკივაძის „ეკატერინე ბატონიშვილის“ ბეჭდვის შეფერხებას.

22 მაისი - გაზეთ „კვალში“ (№22) გამოქვეყნებულ სტატიაში „საყურადღებოთ“ აკაკი წერეთელმა რაფიელ ერისთავის საიუბილეო თარიღის - მოღვაწეობიდან 50 წლის იუბილეს აღნიშვნის საკითხი დასვა. აკაკის წინადადება ქართველმა საზოგადოებამ და ქართულმა პრესამ მაშინვე აიტაცა.

„საზაფხულო ბაღში“ შედგა პირველი კრება. დაესწრნენ „წარმომადგენელნი ქართული ჟურნალ-გაზეთებისა, წერა-კითხვის გამგეობისა, ქართული დრამატული საზოგადოების გამგეობისა და ქართველ მსახიობთა“. არჩეულმა კომიტეტმა, გიორგი წერეთლის, პეტრე ყიფიანისა და კოტე მესხის შემადგენლობით, შეიმუშავა სადღესასწაულო პროექტი. მეო რე კრებაზე კომიტეტმა პროექტი დასამტკიცებლად წარადგინა („კვალი“, №46).

9 ივლისი - გაზეთ „კვალის“ (№29) რუბრიკაში „სხვა-და-სხვა ამბები“ ქვეყნდება შემდეგი შინაარსის ინფორმაცია: „თ. რ. დ. ერისთავის საიუბილეო დღესასწაული დაინიშნა ოქტომბრის 22-ს. საიუბილეო კრებამ გადაწყვიტა დააარსოს სამაზრო კომიტეტები, რომ ამ დღესასწაულს მიეცეს საერო მნიშვნელობა“.

17 სექტემბერი - გაზეთ „კვალ“-ში (№40) გამოქვეყნებული განცხადებით, აკაკი საიუბი ლეო კომიტეტის წევრებს საიუბილეო პროგრამის შესადგენად 19 სექტემბერს საღამოს, 7 საათზე სათავადაზნაურო ბანკის დარბაზში იწვევდა.

გაზეთ „კვალი“-ს ამავე ნომრის პირველ გვერდზე გამოქვეყნებული იყო გაზეთის რედაქციის განცხადება, რომელშიც აღნიშნული იყო, რომ თ. რაფ. ერისთავის საიუბილეო დღესასწაულის გამო 1895 წლის ივლისში შემდგარ კრებაზე არჩეულ იქნა გამგე კომიტეტი და ამსრულებელი კომიტეტი. გამგე კომიტეტს შეადგენდნენ: ქართლ-კახეთის თავად-აზნაურთა წინამძღოლი თ. კ. ი. მუხრანბატონი, თ. მარიამ ვახტანგის ასული ორბელიანისა, თ. აკაკი წერეთელი, თავ. ილია ჭავჭავაძე და თ. პეტრე ალექსანდრეს ძე გრუზინსკი; ამსრულებელ კომიტეტს: გ. ე. წერეთელი, ნ. ზ. ცხვედაძე, პ. ყიფიანი, ვალ. გუნია, კონსტ. მესხი და გიორგი ყარანგოზიშვილი.

19 სექტემბერი - ამ დღეს სათავადაზნაურო ბანკის დარბაზში დანიშნული თავყრილობა ვერ შედგა („კვალი“, №46).

26 სექტემბერი - „ივერიაში“ (№206) იბეჭდება „თ. რაფიელ ერისთავის საიუბილეო პროგრამის ესკიზი, რომელიც შეიმუშავა პირველ დაწყებითმა საიუბილეო კრებამ“.

5 ოქტომბერი - საღამოს 8 საათზე ტფილისის სათავადაზნაურო ბანკში შედგა რაფიელ ერისთავის საიუბილეო დღესასწაულთან დაკავშირებული კრება.

9 ოქტომბერი - შედგა მეორე კრება, რომელსაც დაესწრო ილია. შეიცვალა მანამდე მომზადებული პროგრამის ესკიზი. შემუშავდა დღესასწაულის პროგრამის საბოლოო ვერსია (№43).

22 ოქტომბერი - რაფიელ ერისთავის მოღვაწეობის 50 წლის იუბილეს აღნიშვნა. გაზეთი „ივერია“: „დღეს ქართველ ერს დღესასწაული აქვს! დღეს ყოველი ქართველი, ვინც უნდა იყოს, დღესასწაულობს დიდ ეროვნულ დღეს...“.

1895 წლის 22 ოქტომბერი, რაფიელ ერისთავის მოღვაწეობის 50 წლის იუბილე საერო დღესასწაულად იქცა. „ორმოც-და-ათის წლის მოღვაწეობის დღესასწაულობა ჩვენი წარჩინებული პოეტისა ამავე დროს შეიქნა დღესასწაულათ საქართველოს ერის თვითცნობიერებისა“ („კვალი“, №46).

24 ოქტომბერი - გაზეთ „ივერიაში“ ქვეყნდება ქშწკგ საზოგადოების ადრესი რაფიელ ერისთავისადმი მისი ლიტერატურული მოღვაწეობის 50 წლისთავის გამო, რომელსაც გამგეობის წევრებთან ერთად ხელს აწერს საზოგადოების თავმჯდომარე ილია ჭავჭავაძე.

1895 წლის ღვინობისთვის საიუბილეო ადრესები ქართულ პრესაში ქვეყნდება.

25 ოქტომბერი - ზაქარია ჭიჭინაძის წერილი რაფიელ ერისთავს. ზაქარია წერს, რომ უგზავნის ბოჭორიშვილის ლექსებს. თავად შეუძლოდაა და ვერ მივა, რის გამოც მის ნაცვლად ბარათის მიმტანი მოაწერს ხელს.

30 ოქტომბერი - გიორგი წერეთლის წერილი რაფიელ ერისთავს. აცნობებს, რომ საიუბილეო კომიტეტმა მას მიანდო რაფიელისათვის ას ოცი მანეთის ოდენობის თანხის გადაცემა. საიუბილეო კომიტეტს ჯერ უფიქრია იუბილარისათვის რაიმე ნივთის შეძენა, მაგრამ შემდგომ, იმის გამო, რომ „ვაითუ მისი გულის შესაჯერებელს“ ვერ შეარჩევდნენ, გადაწყვიტეს საჩუქრის ფულადი სახით მირთმევა.

1896

რაფიელ ერისთავი ასრულებს ნაშრომს სვანეთის შესახებ და გაზეთში «Новое обозрение» აქვეყნებს (1896, №№4426, 4442, 4457; 1897, №4555). ეს მასალა შინაარსით, სტრუქტურითა და მოცულობით ვრცელი სამეცნიერო ნაშრომია.

ოქტომბერში ამთავრებს სამსახურს როგორც კავკასიის საცენზურო კომიტეტის ცენზორი. ამით სრულდება მისი მოღვაწეობა სახელმწიფო სამსახურში. ენიშნება პენსია 850 მანეთი წელიწადში.

22 აპრილი - კონსტანტინე მამაცაშვილის წერილი რაფიელს. ხანდაზმულობის გამო თავად ვერ დასწრებია საიუბილეო დღესასწაულს და სტუდენტის ხელით გაუგზავნია მისალოცი რაფიელისათვის. თუმცა გაზეთებიდან მისთვის ცნობილი გამხდარა, რომ წერილს ადრესატამდე ვერ მიუღწევია. სთხოვს რაფიელს შეატყობინოს, მიიღო თუ არა გასულ წელს მისგან გაგზავნილი მისალოცი.

25 აპრილი - ექვთიმე თაყაიშვილის წერილი რაფიელ ერისთავს. იმჟამად სათავადაზნაურო სკოლის გამგე, ექვთიმე თაყაიშვილი, მას სწერს, რომ პირადად და კომიტეტის წევრებიც სთხოვენ რაფიელს, არ დააბრკოლოს სათავადაზნაურო სკოლის ანგარიშის გაშვება, ვინაიდან ანგარიშში არაფერია ცენზურის საწინააღმდეგო.

ქვეყნდება იგავ-არაკნი [გადმოკეთებული] თ-დ რაფიელ ერისთავის მიერ, „ქართველთა ამხანაგობის“ გამოცემა.

1897

ჟურნალში «Нива» ერთსა და იმავე გვერდზეა დაბეჭდილი ლევ ტოლსტოის, რაფიელისა და ილიას ფოტოგრავიურები. რაფიელისა და ილიას ფოტოგრავიურები ლევ ტოლსტოის გრავიურასთან შედარებით უფრო მომცროა. მომდევნო გვერდზეა განთავსებული ვასი ლი ველიჩკოს სტატია რაფიელ ერისთავისა და ილია ჭავჭავაძის შესახებ, სადაც აქცენტი რებულია მათი შემოქმედებითი მოღვაწეობა («Грузинские поэты кн. Р. Д. Эриставов и кн. И. Г. Чавчавадзе», ჟურნ. «Нива», 1897, №35, გვ. 834-835).

„გეოგრაფიული საზოგადოების ჩანაწერებში“გამოაქვეყნა მეორე ეთნოგრაფიული ნარკვევი: «Заметки о Сванетии», (ЗКОРГО, XIX, Тифлис, 1897, приложение II), „შენიშვნები სვანეთის შესახებ“.

17 დეკემბერი - რაფიელ ერისთავის წერილი ბარბარე ერისთავს.

რაფიელი ულოცავს ქალიშვილს სახელის დღეობას და ქალიშვილის შეძენას; ატყობინებს, რომ მისალოც წერილს ნიკოსაც გაუგზავნის (სსლმ. №2078-ხ).

1898

6 თებერვალი - რაფიელ ერისთავის წერილი კოტე დოდაშვილს.

რაფიელ ერისთავი სთხოვს კოტე დოდაშვილს, ამ ბარათის მიმტანს გადასცეს იუბილესთან დაკავშირებული წიგნები და ტელეგრამები (სსლმ. №2080).

რაფიელმა კვლავ სცადა ადრე, მარცხით დასრულებული, ნავთობის მოპოვების წამოწყება. საქმეში მცირე თანხა დააბანდა და საქმის წარმართვა ქალიშვილის - ბარბარეს მეუღლეს, ნიკო ხიმშიაშვილს დაავალა.

4 ივნისი - რაფიელ ერისთავის წერილი ნიკოლოზ ხიმშიაშვილს

რაფიელ ერისთავი სწერს სიძეს, რომ უგზავნის მინდობილობას ნავთის საქმეზე; იმედოვნებს, რომ გონივრულად აწარმოებს საქმეს და იჯარით გასცემს რაფიელის წილ 500 მანეთს წელიწადში (სსლმ. №2077-ხ).

1899

რაფიელის საიუბილეო ადრესები - „საერო დღესასწაული თ. რაფ. ერისთავის იუბილეს გამო“, ექვთიმე ხელაძის სტამბაში წიგნად დაიბეჭდა.

იანვრიდან რაფიელის ჯანმრთელობის მდგომარეობა საგრძნობლად მძიმდება.

1900

ოქტომბერი - ილია ჭავჭავაძე და რაფიელ ერისთავი აირჩიეს მოსკოვის უნივერსიტეტთან არსებული ბუნებათმცოდნეობის, ეთნოგრაფიისა და ანთროპოლოგიის საზოგადოების წევრებად(„ივერია“, 1900, №321).

1901

19 თებერვლამდე - ილია მოკლე ბარათს უგზავნის რაფიელ ერისთავს.

19 თებერვალი - რაფიელ ერისთავი 77 წლის ასაკში თელავში გარდაიცვალა.

19-25 თებერვალი - რაფიელ ერისთავის სიძისა და ქალიშვილის - ვასილ კახიძისა და ანასტასია ერისთავი-კახიძის სახლში, თელავში, შუადღესა და საღამოს იმართებოდა პანაშვიდები.

21 თებერვალი - რაფიელ ერისთავის გარდაცვალების გამო ქშწკგ საზოგადოების სახელით ილია სამძიმრის დეპეშას უგზავნის თელავში მწერლის სიძეს, ვასილ კახიძეს.

22 თებერვალი - გაზეთი „ივერია“ (№41) იუწყებოდა, რომ 21 თებერვალს, „ქვაშვეთის წმ. გიორგის ეკკლესიაში პანაშვიდი იქმნა გარდახდილი ახლად გარდაცვალებულის პოეტის თავ. რაფიელ ერისთვის სულის მოსახსენებლად“.

ამავე დღეს გაზეთი „ივერია“ აქვეყნებს რაფიელ ერისთავის ოჯახის ნეკროლოგს.

24-25 თებერვალი - რაფიელ ერისთავი თელავიდან ხალხმრავალი პროცესიის თანხლებით სოფელ ქისტაურში გადაასვენეს.

25 თებერვალი - რაფიელ ერისთავი სოფელ ქისტაურში დაიკრძალა.

დასაფლავების დღეს, ტფილისში, ქაშუეთის წმ. გიორგის ეკლესიაში მის სახელზე ჩატარდა წირვა და გადაიხადეს პანაშვიდი.

რაფიელ ერისთავის გარდაცვალებისა და დაკრძალვის რეალიებს დეტალურად ასახავს მისი თანამედროვე ქართული პრესა.

11 მარტი - თავადაზნაურთა თეატრში რაფიელ ერისთავის ხსოვნისადმი მიძღვნილი ლიტერატურული საღამო შედგა („ივერია“, №57).

გაზეთ „ივერიის“ ამავე ნომერში გამოქვეყნდა 11 მარტს, რაფიელ ერისთავის სახსოვრად გამართულ საღამოზე აკაკი წერეთლის მიერ წარმოთქმული სიტყვა.

1902

17 თებერვალი - „ცნობის ფურცელი“ (№1729) იუწყებოდა, რომ ქაშვეთის წმ. გიორგის ეკლესიაში ჩატარდებოდა წირვა და გადახდილი იქნებოდა რაფიელ ერისთავის სულის მოსახსენიებელი პანაშვიდი.

_______________

1. რაფიელს 10 წელი 1834 წელს შეუსრულდებოდა. ამ ასაკში ფილადელფოსის მოწაფე ვერ იქნებოდა, ვინაიდან 1832 წლის შეთქმულებაში მონაწილეობისათვის დაპატიმრებული ფილადელფოსი 1833 წელს გარდაიცვალა.

2. არასწორია მოსაზრება, რომ რაფიელი დავითისა და ნინოს პირველი შვილი იყო. ცოლ-ქმარს რაფიელამდე ქალიშვილი შესძენიათ, რაც დოკუმენტური მასალით დასტურდება. გოგონა, სახელად ეკატერინე, რაფიელის დაბადების დროისათვის 4 წლის იყო. როგორც ჩანს, ის ადრევე გარდაიცვალა.

აკა მორჩილაძე

„როგორც ნამდვილი ოპოზიციის წევრი, ის იყო ფრთხილი, ამწონ-გამზომი საქმისა და გარემოებისა, გრძნობა-მოუსყიდველი და გამბედავ-შეუპოვარი“, - ასე იხსენებდა აკაკი წერეთელი რაფიელ ერისთავს.

აკაკის, წვრილმან ნაკლზე მონადირესა და მწარე შემფასებელს, ამ კაცის განსაკუთრებული პატივისცემა ჰქონდა, სულ აქებდა და დიდად არც ახსნიდა ხოლმე, რატომ. ერთხელ, თელავში ჩასულმა, უკვე საქმეთაგან გარიდებული, სიძე-ქალიშვილთან მცხოვრები მოხუცი რაფიელი მოინახულა. თბილ, ცრემლიან მოგონებად დაურჩა ეს ამბავი და მერე, ამ ამბებიდან ალბათ ათი წლის შემდეგ, კვლავ აღმოჩნდა კახეთში და მასპინძლებს სთხოვა, ქისტაურში წაეყვანათ რაფიელის საფლავზე.

იქ მისულიყო, თავმდაბლური ქართული საფლავის ქვა ენახა და დარდიანად ეთქვა, რაფიელი უკეთეს განსასვენებელს იმსახურებდა, აბა, აქ, რამდენი ქართველი მოვა მისთვის პატივისცემის გამოსახატადო. რაფიელ ერისთავმა თავად გადაწყვიტა ასე, ჩემს მშობლიურ სოფელში დამკრძალეთო. ქისტაური იყო მისი მამული და ყველაფერი და იყო დრო, იქაურობას წლობით ვერ მისწვდებოდა ხოლმე. ერთ საქმიან წერილში უწერია კიდეც, სახელმწიფო საქმეში მყოფი წლობით ვერ ვნახულობ ჩემს მამულს და ყველაფერი მოუვლელი მრჩებაო.

მოუვლელი, გაპარტახებული.

ეს ის დრო იყო, რუსულ სამსახურს რომ დაეთხოვა ბარე ოცი და მეტი წლითაც. მერე აღარც ეგონა, თუ დაუბრუნდებოდა, მაგრამ არ გამოვიდა - ხელმოკლეობამ თავისი გაიტანა.

მეოცე საუკუნის დასაწყისში და მერეც, კომუნისტების პირველ ათწლეულებში, ასე წერდნენ და ასეც მიიჩნეოდა: რა უჭირდათ მეცხრამეტე საუკუნის მოღვაწეებს, თამამად მისდევდნენ საზოგადო საქმეს, მასწავლებლობას, ლექტორობას, ლექსის, მოთხრობისა და ნაკვლევის წერას, რადგან ეს ჩვენი მოღვაწენი, მემამულენი, უძველეს გვართა თავადები იყვნენ და დღიური სარჩო საძებარი არ ჰქონდათო. ამის თაობაზე 1917 წლამდე პირადად რაფიელ ერისთავის შესახებ ამბობდნენ ივ. გომართელი და იპ. ვართაგავა, მერე კი - ვისაც არ დაეზარებოდა, ყველა.

ასე არ იყო, რადგან მეცხრამეტე საუკუნის მეორე ნახევარი არ არის ის დრო, როცა გუბერნიული საქართველოს თავადების სრული უმრავლესობა თავს ხელგაშლით მოიწონებდა. ეს უბრალოდ შეუძლებელი იყო, რადგან ეკონომიკა უპირველესი მოკარნახეა და იმ დროის ნამდვილი სურათის ახსნა კი შორს წაგვიყვანს: თბილისისა და ქუთაისის გუბერნიებში იყვნენ განთქმული გამონაკლისები, დიდი მემამულენი, მაგრამ ესენი ერთეულები ბრძანდებოდნენ. რაფიელ ერისთავი ამათ რიგში არ იყო და ვერც იქნებოდა: მის უკიდურესად წარჩინებულ გვარს ადრევე გადაეტანა წახდენის ტრაგედია და მისი ოჯახი იყო ძველი საქართველოს უდიდესი ფეოდალური საგვარეულოს აღსასრულის ცოცხალი მაგალითი.

რაფიელი - სახელი ძველია, ბიბლიური თუ აპოკრიფული, მაგრამ მთავარანგელოზისა: ამბობენ, რომ შუა საუკუნეების საქართველოში უფრო ბერებს მიეცემოდათ, თუმცა, არა გვყავს არც ერთი კათოლიკოსი ამ სახელით, მაგრამ, ასეა თუ ისე, საეროდ და კანტიკუნტად, ეს სახელი მეთვრამეტე საუკუნეში ამოტივტივებულა აღმოსავლეთ საქართველოს თავადურ ოჯახებში: თეიმურაზ მეორისა და მისი ვაჟის, ერეკლეს მეფობაში წამოსულა ბევრი დავიწყებული დანათვლა და მოდური სპარსულისთვის უჯობნია: აქედან, რაფიელ ბაბუას ერქვა და შვილიშვილისთვისაც დაურქმევიათ, მით უმეტეს, უკვე რუსთა დრო იყო და არა სპარსთა და ოსმალთა.

სახელი რაფიელ, გვარად კი ერისთავობა.

ერისთავობა ძველი ქართული თანამდებობაა, რომლის შინაარსსაც თუნდაც სრულად უსწავლელი ქართველი იოლად გაიგებს და თუ ისტორიულად წარმოიდგენს, შეხედავს, როგორც ვინმეს, უფრო მაღალს, ვიდრე მისი წინაპარი ყოფილა. ერი და თავი - ორი ყველაზე დრამატული და ცოცხალი ქართული სიტყვაა.

ხშირად თანამდებობა ქცეულა გვარად და ასეთი გვარად ქცეული ტიტული ოჯახებს საუკუნოდ შერჩენიათ. ჰოდა, ერისთავი ამ გვარად ქცეულ თანამდებობებს შორის ყველაზე ხშირია, რადგან უხსოვარ დროიდან ხეობათა მეთაურის თანამდებობაც ყოფილა და მერე და მერე ვიღაცებს მთელი მხარეებისთვისაც უერისთავიათ და სამეფოებიც უმართავთ.

რაფიელ ერისთავის მეუღლეც, თეოდოსია დავითის ასული, გურული ერისთავის ქალი იყო. ამბავი რაფიელის საგვარეულო წარსულისა სულ სხვა გახლდათ და მისი მეუღლის ოჯახთან საერთო არაფერი ჰქონდა.

რაფიელი იყო შთამომავალი არაგვის ერისთავთა ოდესღაც მძლე ოჯახისა, ეს კი ჩვენს ისტორიაში არ ნიშნავს მხოლოდ მდინარე არაგვს და არაგვის ხეობის მმართველ ერისთავებს. ეს დიდი ისტორიაა: სიდამონიძეთა გვარის დაძვრის, მისი არაგვის ერისთავებად გარდაქმნის და ქართლის ტახტამდე სვლის ამბავი ცნობილია წვრილმანებით და წვრილმანების გარეშეც. ამის სწრაფად მოთხრობა შეუძლებელია, მაგრამ ვისაც თვალი გადაუვლია მეჩვიდმეტე საუკუნის შექსპირული ვნებებითა და სისხლით სავსე საქართველოს ისტორიისათვის, იმან, რასაკვირველია, იცის, ვინ არიან არაგვის ერისთავნი.

ასეთი საოჯახო ამბავი ცოტაა. ასეთი სისხლი და სინამდვილე - იშვიათი. არაგვის ერისთავთა გვარი არის განსაკუთრებული და სავსე საუკუნოვანი პოლიტიკურობით. მისი ისტორიული და მხატვრული სახეები უძიროა სიყვარულისა და სიძულვილის, ვაჟკაცობისა და სიმხდალის, მიტევებისა და სისასტიკის, ამაღლებისა და დაცემის სურათთა წყებაში და ეს არ მთავრდება.

საერთო ეროვნული ისტორიისთვის ყველაზე საყვარელია ზაალ არაგვის ერისთავი - ერთ-ერთი მეთაური ქართველებისთვის საფიცარი ბახტრიონის აჯანყებისა ირანის წინააღმდეგ, ხოლო ყველაზე მრისხანენი და მხვეჭელნი, მისი წინაპრები ნუგზარი და ზურაბი გახლავთ. ამ ორის სახელი, გამარჯვებანი და ვნებანი, ისეთია, რომ მეცხრამეტე საუკუნის კომედიებშიც კი პერსონაჟები კვლავაც ასე იხსენიებენ: ნუგზარ ერისთვის დროსაო, სისხლის წვიმების დროსაო.

საქართველოს რომ სისხლი გაუკვირდება და წვიმას დაარქმევს.

მაგრამ ისტორიაც ესაა, რომ არაგვის ერისთავთა დიადი თავგადასავალი და მათი ომი, პატარა, დაკარგული ქვეყნის ყოფისთვის საბოლოოდ დამცრობილი, არაერთგზის ამოწყვეტილი, გაუბედურებული ოჯახის ამბავია, რომლის ილაჯგაწყვეტილი თავკაციც არანაკლებ ილაჯგაწყვეტილ მეფეს სთხოვს: ერთ ნასოფლარს, ქისტაურს მივაკვლიე, ამდენი ყმა ლეკებს გამოვტაცე, ამდენი სხვისგან ვიშოვე და მიბოძე ეს ნასოფლარი, ადგილად ვაქცევო.

უკეთეს დროს, რაფიელის გვარი სწორედ ამ ორი სიტყვით უნდა დაწერილიყო: არაგვის ერისთავი, რუსული მმართველობისას კი, არაგვიისკი, რაც გაუტოლდებოდა რუსთ ხელმწიფისგან ქართველებისთვის მინიჭებულ უმაღლეს გვარებს: ბარგატიონებისთვის - გრუზინსკის, იმერეტინსკის, მუხრანსკის, დადიანისთვის კი - მინგრელსკის. მაგრამ არაგვის ერისთავები უფრო ადრე დაემცრნენ, ვიდრე სხვა დიდი ქართლ-კახური საგვარეულოების მსგავსად შეძლებდნენ რუსეთის კავკასიურ პოლიტიკაში ჩაბმას.

ქართლ-კახეთის მეფე ერეკლე მეორეს მიერ რუსთადმი გაგზავნილ ქართველ თავად-აზნაურთა სიებში არაგვის ერისთავთა გვარი აღარ წერია როგორც არაგვის ერისთავნი. უბრალოდ, ერისთავნი, რაც დამცრობის მეტს არაფერს გვაჩვენებს: რაფიელ ერისთავის წინაპრების ბოლო ომი საკუთარ გლეხებთან იყო, რომლებმაც მეფე მოიწვიეს არაგვის საერისთავოს გასაუქმებლად და გაიმარჯვეს - სწორედ ნახსენები ერეკლეს მამა, თეიმურაზი, გახდა არაგველთა პატრონი.

გვართა სიავე საქართველოს ისტორიის ერთ-ერთი მტკივნეული საკითხია, მაგრამ ის, რაც იყო, იყო და რას წაუხვალ, მით უმეტეს, როცა ამბავი რაფიელ ერისთავს ეხება.

ამ გრძელი შესავლის არსი ის თუა, რომ წარმოვიდგინოთ, როგორ ცვლის დროება ოჯახურ სულსა და აუფასურებს წარსულ მოთხოვნებს და მისწრაფებებს.

რაფიელ ერისთავი დაიბადა და გაიზარდა დიდი ისტორიისა და პოლიტიკური ამბიციის თავადურ ოჯახში, რომლის წარსული დიდებისგანაც აღარაფერი იყო დარჩენილი, გარდა საოჯახო გადმოცემისა - ოდესღაც დიადი, ბედთა განმსაზღვრელი სახლეული ოცდაათ წელიწადს უკვე რუსთა კარზე ჩიოდა, რომ მისთვის დაებრუნებინათ არაგვის ერისთავობა შესაბამისი მიწებით, რაც სწორედ მაშინ დასრულდა მარცხით, როცა რაფიელი ოთხი წლისა იქნებოდა.

რაფიელ ერისთავი იყო პირველი ვაჟი დავითისა და მისი მეუღლის, ნინო ამილახვრისა და ის დაიბადა დედულეთში, საამილახვროს მთავარ ალაგ ჭალაში, სადაც დღესაც დგას ამილახვრიანთ ძველი ციხე, ეკლესია და სასახლე. ესეც ცალკე ამბავია: ისტორიული სიდიადე და თითქოს თანდაყოლილი გულზვიადობა და პოლიტიკაში მჭახედ ყოფნა არაგვის ერისთავთა გვარისა და დედის მხრივ კი, მეთვრამეტე საუკუნის შეუდარებელი პერსონაჟის, გივი ამილახვრის ნათესაობა, ვისი არსებობაც ყოველთვის იყო ქართველ მეფეთა ძილგატეხილობის მიზეზი.

ასეთი ისტორიებიდან, თითქოს წინასწარი კარნახით, სამხედროები გამოდიან ხოლმე, პირდაპირ გენერლები, მით უმეტეს, რუსთ ხელმწიფის დროის საქართველოში. თუ იმასაც გავითვალისწინებთ, რომ ნიკოლოზ ბარათაშვილსაც კი სამხედრო კარიერაზე უოცნებია, რა გასაკვირია, რომ თუნდაც წამხდარნი, არაგვის ერისთავნიც ნაცად ხელობას მიჰყოლოდნენ, მაგრამ ასე არ მოხდა.

რაფიელის და-ძმათაგან ყველაზე ჩვეულებრივ და შეუმჩნეველ ადამიანად მის მომდევნო ძმას, იოსებს მოიხსენიებენ, დანი კი განსხვავებული ცნობადობით, მაგრამ სამუდამოდ დარჩნენ საქართველოს ისტორიაში: ერთი, ბარბარე, იმიტომ, რომ ახალი დროის ყველაზე მეტად ცნობილი ქართველი მწერალი ქალია და ქმრის გვარით, ჯორჯაძედ მოიხსენიება, მეორე, ანა კი იმიტომ, რომ განსაკუთრებული ბუნებისა იყო - მოწყალების დად წავიდა რუსეთ-თურქეთის ომში, იქ ტიფით გარდაიცვალა და არდაგანში დაკრძალეს.

რაფიელ ერისთავის განათლების გზა იმ დროისთვის ჩვეულებრივზე ჩვეულებრივია: ჯერ ოჯახი, დედისეული ქართული ანბანი, მერე შუამთის მონასტერი, სადაც მას მასწავლებლად, ერთხანს მაინც, უნდა ჰყოლოდა საქართველოს თავისუფლებისთვის დიდი მოჯანყე და იდეალისტი ბერი ფილადელფოს კიკნაძე. უკვე მოხუცი რაფიელი გაიხსენებს, ლექსის წერა შუამთელმა ბერებმა მასწავლეს, ბავშვობიდან გამიჩინეს პოეზიის სიყვარულიო. მერე კი აღმოსავლეთ საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში რუსის მოხელეებთან და ოფიცრებთან მიბარებულად ცხოვრება რუსულის სასწავლად.

დრო გავა და ჩვეული სიფრთხილით იტყვის, კი, ბატონო, რუსული ვისწავლოთ, მაგრამ არავის უთქვამს, რომ ქართული უნდა დაგვავიწყდესო. ბევრნი, მისი წრისანი, ქართულად აღარც კი ლაპარაკობდნენ ერთმანეთში და სამეფისნაცვლოც ამას მიესალმებოდა, წლიდან წლამდე მზარდი შეზღუდვების წყალობით. მისი ბევრი ნარკვევიც რუსულადაა დაწერილი: სანამ ჟურნალი „ცისკარი“ და მერე გაზეთი „დროება“ გაჩნდებოდა, გაზეთ „კავკაზში“ თუ შეიძლებოდა რაიმეს გამოქვეყნება. მისი საუკეთესო მოთხრობაც რუსულადაა დაწერილი და გამოქვეყნებული, ჯერ კიდევ ახალგაზრდობაში, კრებულ „ზურნაში“, თუმცა, ეს ბევრს არაფერს ნიშნავს ასეთ კაცზე ლაპარაკისას.

რაფიელის განათლება არც განსაკუთრებულია და არც მეცნიერებით სავსე: თავისი ბიჭობის დროის ლამის ყველა თბილისურ პანსიონში ცხოვრობდა, თან კი, კეთილშობილთა სასწავლებელში, მაშინ უკვე სათავადაზნაურო გიმნაზიად წოდებულში სწავლობდა. ეს იყო და ეს: არც უნივერსიტეტში უსწავლია და არც სამხედრო სასწავლებელში. სტუდენტობა უფრო მისი შემდგომი თაობის სწრაფვა იყო, ხოლო სამხედრო კარიერას, როგორც ამბობდნენ, თვალების დაავადებამ შეუშალა ხელი. მაგრამ აქედან დრამა არ შექმნილა - თავადურმა წარმომავლობამ და საგიმნაზიო განათლებამ მას საშუალება მისცა ნაირგვარ, უმეტესად საშუალო, მაგრამ საინტერესო და რთულ თანამდებობებზე ემსახურა მოხელედ და სახელმწიფო მრჩეველის სამოქალაქო წოდებაც მიეღო, რაც სამხედრო განხრით პოლკოვნიკსა და გენერალ-მაიორს შუამდგომი ტიტულია. სტატსკი სავეტნიკობა ჰქონდა მხოლოდ განსაკუთრებული წარმომავლობის და სამსახურის წლების გამო, სადმე რომ დაეწინაურებინათ, მიიღებდა დეისტვიტელნი სტატსკი სავეტნიკს.

წერა ადრიდანვე დაიწყო: ლექსებიც გამოუდიოდა. საერთოდ ოთხი იმპერატორის დროებაში მოუწია შემოქმედებამ. ასეთი სხვა ქართველი ძნელი მოსაძებნია. ადრეული ლექსების გამო სიკვდილის შემდეგაც კი კრიტიკა შეხვდა, სამიჯნურო რითმაქარგულობით იყო გატაცებულიო, სიტყვების რახარუხით ავსებდა სტრიქონებსო და ასე...

კი, სამიჯნურო ლექსები იყო, ამ გაქანებისა ბევრ ნიჭიერ არაპოეტ ქართველს დაუწერია. მას თანატოლი ქალი უყვარდა, რაც არ დასრულდა არც თანაგრძნობით და არც ტრადიციული გარიგება-გამორიგებით. სწორედ ამ უიღბლო გულთახეთქვის შემდეგ უფიქრია რაფიელს, ცოლს საერთოდ აღარ შევირთავო.

უცოლობა უცხო რამ სულაც არ იყო ძველებურ ქართულ ოჯახებში - ძმებიდან ერთი შეირთავდა ხოლმე, მამულის შესანარჩუნებლად, თუმცა, იმ დროში ეს არც წესი იყო, არც ეკონომიკური აუცილებლობა და აღარც მორალური ვალდებულება. რაფიელსაც უფრო გულგატეხილობის გამო ეთქვა ასე.

სამხედრო სახელმწიფოს სამსახურში სამოქალაქო პირად შესული, ალბათ ყველაზე საოცარი არაგვის ერისთავი იქნებოდა, იმ ძველ დროებაში რომ მოხვედრილიყო - არ უყვარდა ომი, ძალმომრეობა და ძალადობა და არ უყვარდა ღიად. ეგებ არა ყველასთვის გასაგონი ხმაურით, მაგრამ ცხადად. ადრიდანვე იცოდნენ, რა კაციც იყო: ხმადაბალი, დასამახსოვრებელი იუმორით, ყოველთვის საღი, სიკეთისკენ მიმართული აზრით და ფრთხილი, სწორი მოქმედებით.

ადრიან სახელმწიფო სამსახურად თარჯიმნობა ჰქონდა - ეს უკვე ძველი და ნაცადი ხელობა იყო ქართველ თავადთათვის, რომლებიც დიდ კარიერას არ უმიზნებდნენ. მოხვდა თიანეთში, იქაურობას დროებით განაგებდა არნოლდ ზისერმანი, ავტორი შემდგომში ცნობილი წიგნისა თავისი კავკასიური ცხოვრების შესახებ, ისიც ახალგაზრდა. იმავე დროებაში შეხვდა მარი ბროსეს, პირველ უცხოელ მეცნიერს, პროფესიულად რომ იკვლევდა საქართველოს ისტორიას. ფრანგი ქისტაურშიც დარჩა მათთან, გააოცა დავითის ბიბლიოთეკამ, რაც პირდაპირი ნიშანია ოჯახში არსებული მისწრაფებისა. ერთად წაუკითხავთ და გადმოუწერიათ ბოჭორმის ეკლესიის წარწერები, მამა-შვილს ბევრი უამბნია ბროსესთვის, რომელიც ნაამბობს, როგორც მისთვის სრულიად უცნობ, მნიშვნელოვან ცნობებად იხსენებდა გვიანდელ მოგონებაში. დარჩენილია რაფიელის წერილები ამ ფრანგი მეცნიერის მიმართ და მისი მოგონებაც ამ შეხვედრის შესახებ, რომელშიც აშკარად ჩანს მეცნიერთან განშორებით გამოწვეული სევდა. ვინ იცის, ეგებ ესეც ერთ-ერთი ბიძგი იყო: კვლევა და მეცნიერობა რაფიელს ყოველთვის საყვარელ საქმედ მიაჩნდა.

ის არ იყო თერგდალეული, ყველაზე ცნობილ თერგდალეულებზე ცამეტი-თხუთმეტი წლით უფროსი გამოდიოდა. არც იმ გაგებით დაელია თერგი, რომ სასწავლებლად ყოფილიყო რუსეთში. და არც, როგორც მაშინ იხუმრებდნენ, მოზდოკამდე გადასულიყო უახლოესი რუსეთის სანახავად. გრძელი ცხოვრებაც ისე გაელია, რომ უცხო ქვეყნები არ ენახა, მაგრამ საქართველო კი ისე იცოდა, ბევრი ვერ შეეჯიბრებოდა.

მისი საქმე ისე მოწყობილიყო, რომ ნაირგვარ თანამდებობებზე მყოფს ბევრი კუთხე მოევლო და ეს იყო, რომ მოევლო დიდი დაკვირვებით, ჭკუით და სამეცნიერო თვალით. იმ ადგილებში მოხვედრილიყო და ის ადგილები დაენახა, ჯერ კიდევ ფეოდალური საქართველოს შვილებს მხოლოდ სახელით რომ გაეგოთ, მაგრამ დიდად არც აინტერესებდათ.

ეს იყო მისი ცხოვრების მთავარი საქმე და მთავარი ნაკეთებიც ეს გამოვიდა. მერე, კიტა აბაშიძე წერდა, უფრო მნიშვნელოვანი მწერალი და პოეტი იქნებოდა, მისი მოღვაწეობა აკაკის და ილიას მოღვაწეობას რომ არ დამთხვეოდაო.

საქმე ისაა, რომ რაფიელ ერისთავი როგორც პოეტი და დრამატურგი ეგებ არც იყო მძლავრი შემოქმედებითი უნარების მქონე მწერალი, რომლის შემოქმედებაც გარდამტეხი იქნებოდა იმ დროის ქართული ლიტერატურისთვის. მაგრამ მთელ მის ნაწერსა და ნაფიქრალში სულაც არ არის მთავარი მხატვრული დონე ან იმ დროის მსოფლიო ლიტერატურის სტანდარტების დევნა. ქართულ მწერლობას მან სულ სხვა რამ მისცა, რაც საქართველოს და ეგებ ქართველების ერთიანობის შეგრძნებისთვის ისეთივე მნიშვნელოვანი იყო, როგორც აკაკის ლექსები, წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების სკოლები და ილიას მთელი ეროვნული საქმიანობა.

ცნობარებსა და ენციკლოპედიებში რაფიელ ერისთავის საქმეებს რომ ჩამოთვლიან ხოლმე, იქ აუცილებლად შეგვხვდება სიტყვები: ეთნოგრაფი და ლექსიკოგრაფი, რის უკანაც ძალიან მნიშვნელოვანი რამ იმალება.

რა თქმა უნდა, რაფიელ ერისთავი საქართველოს ისტორიაში დარჩენილია როგორც ავტორი ლექსისა „სამშობლო ხევსურისა“, რომელიც დაწერილია საქართველოსთვის ურთულეს დროს, ალექსანდრე მესამის კონტრრეფორმების პერიოდში, როცა იმპერატორმა გადაწყვიტა დიდი ეროვნული შეზღუდვების გამკაცრება და ამას დიდი ამბები მოჰყვა კავკასიაში. ამ ლექსის შემდეგ რაფიელ ერისთავი აღარავის მოუხსენიებია უბრალოდ როგორც რაფიელ ერისთავი, ასე წერდნენ: ახალი თხზულება, ახალი პიესა, ახალი ლექსები „სამშობლო ხევსურისას“ ავტორისაგან. მაშინ ასე იყო, რომ შეიძლებოდა ქართველს წერა-კითხვა არ სცოდნოდა, მაგრამ „სამშობლო ხევსურისა“ კი ზეპირად იცოდა.

რაფიელისთვის სრულიად უცხო იყო ის სახელი, ამ უკვდავმა ლექსმა რომ დაუგდო. მანამდე ცნობი ლი იყო ლექსით „მთხოვნელი მსაჯულისადმი“, სამეგრელოში ყოფნისას რომ დაწერა დასავლურქარ თული, იოსებ მიქაბერიძის ფსევდონიმით, მაგრამ ეს ლექსები, პირველი სამუდამოდ დარჩენილი და მეორე დავიწყებული, თუმცა, ავტორის სახალხო კაცად დამამკვიდრებელი იმ დროის საქართველოში, მაინც ვერ გააფერმკრთალებს იმას, რაც რაფიელ ერისთავმა საქართველოს კვლევით მოახერხა.

ის პირველი ქართველი იყო, თუშ-ფშავ-ხევსურთა ყოფა რომ იკვლია, საქართველოს მთის მრავალფეროვნება რომ დაინახა და უამრავი რამ ჩაიწერა, აღწერა და დაწერა - საფუძველი დაუდო მომავლის მეცნიერებს. მან პირველმა იფიქრა სამეგრელოს ყოფა-ცხოვრებაზე და, რაც მთავარია, წერა და ბევრჯერ გამოაქვეყნა ნაწერი და ნაფიქრი. ამაში დაუზარელიც იყო, ფიქრიანიც და ყურადღებიანიც.

მთელი მისი დრამატურგია თბილისის და ქართლის სოციალურ სურათზე იყო აგებული, ის ხედავ და პერსონაჟებს და ალაპარაკებდა მათ სწორედ ენის და ყოფის დიდი ცოდნის წყალობით, თორემ ისე, განსაკუთრებულ დრამატურგად თავს არ მიიჩნევდა, სჭირდებათ და ვაკეთებო: პირველი პროფესიული დასი რომ შეიქმნა, ყველა თავისი ვოდევილი აჩუქა. სხვებივით არ სდია, გინდათ თუ არა, დადგითო, თუ გამოგადგებათ, ბარემ მანდ გქონდეთო.

ალბათ იმაშიც პირველი იყო, რომ ტექსტებს კონკრეტულ მსახიობებს არგებდა: ითვალისწინებდა მათ შესაძლებლობებს და ამის მიხედვით წერდა. მაგრამ მისი შემოქმედების არსი მაინც კვლევაშია და არა მხატვრულ ძიებებში. რაფიელ ერისთავის ვნება ენაა, ცოცხალი ქართული, რომელიც მან მთელი საქართველოდან კრიფა და ამ ენის სიცოცხლე იმდენად აინტერესებდა, რომ სულხან-საბას ლექსიკონის პირველი რედაქტორი გახდა, მანამდე კი პირველი ქართული ბოტანიკური ლექსიკონიც შეადგინა.

ამბობდნენ კიდეც, რომ მოეცალა და თავად შეედგინა ქართული ლექსიკონი, ჩუბინაშვილი და „სიტყვის კონა“ აღარც გაგვახსენდებოდაო. ამით იყო ცნობილი. ენის ასეთი ცოდნა და ასე გამომზეურებაა მთავარი მის პოეზიაში, პროზასა და პიესებშიც. ლადო ასათიანის ლამის ასი წლის შემდგომ უბის წიგნაკში იპოვით მისი რითმების ბმის ჩანაწერს და სიტყვებს, რომ რაფიელი ამაში საუკეთესოა მეცხრამეტე საუკუნეში.

სამოციანელების დრო ხომ ახალი ქართული ენის დაბადების დროა: გვახსოვს პოლემიკა ამის თაობაზე, მამათა და შვილთა ბრძოლა და სხვა უამრავი რამ: აკაკისგან გახალხურებული ლექსი, ილიასგან მოუხმარი ასოები და სხვაც უამრავი, მაგრამ დავიწყებულია, რომ რაფიელ ერისთავი იყო ადამიანი, რომელიც ადრიდანვე, უბრალო ქართულს ამჯობინებდა: მაშინ ასე ამბობდნენ, მდაბიური ენა შემოაქვსო, აკაკიზე იტყოდნენ, იმერულებს ურევსო და ათასი უარესობაც. ცნობილია გრიგოლ ორბელიანის გარითმული გულყრები ამასთან დაკავშირებით. ძველებს უჭირდათ საქართველოს მთავარი გამაერთიანებლის დანახვა და მიღება ხომ საერთოდ. მერე ვაჟა-ფშაველა წერდა, მე რომ თამამად ავიღე საწერად ჩემი ფშავური კილო, რომელიც ძალიანაც მომწონდა, ეგ სითამამე რაფიელ ერისთავის ნაწერებმა, მისმა საერო კილომ მომცაო. როცა ვნახე, რომ მაშინ ჯერ კიდევ ჟურნალ „ივერიაში“ დაუბეჭდავთ რაფიელის ასეთი ნაწერი, უკან აღარ დამიხევია, მეც ჩემებურად დავიწყე წერაო.

რასაც ადრე მდაბიურობას სწამებდნენ, იმას ვაჟამ ძალიან ზუსტი სახელი, საერო უწოდა. საბოლოოდ, ათასი ერთობით, ამ ენის ასე წერამ შეკრა საქართველო.

რაფიელ ერისთავმა მოძებნა ეს ენა და რაღაც განსაკუთრებული სიმშვიდით, მხოლოდ მისებურად დაიწყო მისი შემოტანა. აღარავის ახსოვს მისი ლექსები, იმ, ერთი, დიადი, ყველაზე ქართული ლექსის გარდა და არც არავინ იცის, რომ, როცა დღეს რაღაცას წერს ქართულად, ყველას გასაგებად, ერთი ძველი არაგვის ერისთვის დიდი დამსახურებაცაა.

ის მესიტყვე იყო.

საერთოდ, რაფიელი გლეხთა მეგულისყურედ მიიჩნეოდა. ალბათ უფრო ლექსების გამო და, ცხადია, ამის უკან მისი მართლა დიდი გულშემატკივრობაც იდგა, მაგრამ მთავარი მაინც ენა იყო, როგორც თავადაც ამბობდა, გლეხებისგან მოტანილი, მაშინ ჯერ კიდევ გაუმკაცრებელ ახალ ქართულ გრამატიკასთან საუცხოოდ შეზავებული.

გლეხებზე კი მართლა ჰქონდა ამაგი, თუნდაც იმ კუთხით, რომ ისინი უხვად გამოფინა თავის ნაწერებში, აღწერა მათი რთული ცხოვრებაც და ყოფის თავისებურებებიც. მათთვის სამართალიც ეძება და არასდროს დაზარებია.

ბატონყმობის გაუქმების საკითხზე ატეხილ ხანგრძლივ და ხმაურიან შიდაქართულ სიტყვიერ ომში მისი მგზნებარე სიტყვები არავის გაუგონია, არ ყოფილა ამ ომის პირველი მწკრივის მებრძოლი, რასაც მის სახელმწიფო სამსახურში დგომას მიაწერენ, მაგრამ, ერთი მხრივ, ხმალამოღებულობა და ბასრი დაპირისპირება ისედაც არ იყო მის ბუნებაში და მეორეც: ყველა ხედავდა, რომ საქმით ის სწორედ გაუქმების მომხრე იყო და დიდი მომხრეც.

სამეგრელოში მის ზურგზე გადადიოდა ყველაფერი, ბატონყმობის გაუქმებამდელი ამბავი, გლეხთა შვება, დახმარება და სხვაც მრავალი. სწორედ მისი ხელით იყო ათასგვარი შეღავათი, ამოსასუნთქი.

მამათა და შვილთა ბრძოლაში ის არ ჩანდა მამათა მხარეს, მაგრამ არც ამოუძულებია ისინი. უკვე ხნიერი, მოხუცი ეგებ ამიტომაც უყვარდა ყველა თაობისა და წოდების ხალხს - დიდი თავადი, საწყალთა რაღაცნაირი, მშვიდი მოსარჩლე და თან ასეთი შინაური არისტოკრატთათვის - ასე განსაჯეთ და ჩვიდმეტი წლის იოსებ ჯუღაშვილმაც კი მიუძღვნა საიუბილეო ლექსი - „ თ. რ. ერისთავსო“. ყოველგვარი განსაკუთრებულობის გარეშე განცდებს იწვევდა ხალხში, მომავალ რადიკალებშიც კი. ხნიერი, მამულს დაბრუნებული, ქისტაურელი გლეხების ხმა იყო და თავისებურად ეხმარებოდა მათ. ასეთი სახალისო ამბავიცაა: მის ბიძაშვილ კიაზო ერისთავს ფული დასჭირვებოდა და გლეხებისთვის თანხა დაეწესებინა პირუტყვზე. გლეხებს უკანონობა ეუარათ, თავადს კი მთელი სოფლის ხარ-ძროხა გამოერეკა და თავისთან დაემწყვდია გალიებში, სანამ არ გადამიხდით, არ დაგიბრუნებთო.

ასეთი რამ ბატონყმობის ამდენი ხნის გაუქმების შემდეგ იშვიათი იყო და გლეხებს რა ექნათ და, ბედად, ქისტაურში რაფიელი ყოფილიყო და მისთვის ეთხოვათ, დაგვეხმარეო. გაძღოლოდა და ეთხოვა, გამოუშვი საქონელიო, კიაზო კი აფოფრილიყო და აქ კი რაფიელს თანამედროვე მიდგომა გამოეჩინა, თელავში წასულიყო, ფოტოგრაფი ექირავებინა და დამწყვდეული საქონლისთვის ფოტოები გადაეღო, კიაზოს კი დამუქრებოდა, ამ სურათებს იმპერატორამდე მივიტან, სასჯელი შეგხვდება, კანონს არღვევო.

ასე აკეთებდა ხოლმე.

მისი მოხელეობა დრამატულ გარემოებებს დაემთხვეოდა ხოლმე: ქუთაისში ნაირგვარ თანამდებობებზე დანიშნული საბოლოოდ სამხედრო გუბერნატორის, გენერალ პეტრე კოლუბიაკინის, საგანგებო სამოქალაქო თანაშემწე-თარჯიმნად იყო: ეს კი დაემთხვა უტუ მიქავას ცნობილ აჯანყებას, ყირიმის ომს, სამეგრელოს ოსმალთაგან დაკავებას და მერე ოდიშის სამთავროს ვერაგ გაუქმებას. აქ რაფიელი იყო მონაწილე ყოველი მოვლენისა და ყოველდღიური რთული საქმეებისა. მისი ჩანაწერებიდან შემოგვრჩა მიქავას ცნობილი სიტყვა სამართლიანობის შესახებ და სამთავროს გაუქმების მტკივნეული ამბის ყოველდღიურობაშიც ეს კეთილთვალებიანი კაცი მრავალ საქმეს აკეთებდა რბილად, სიმშვიდისა და უკეთესობისთვის და მერე ადმინისტრირებდა კიდეც: ყოფილი სამთავროს მძიმე ბატონყმურ სურათს წმენდდა იშვიათი სიკეთით.

მისი დამსახურება დიდი იყო.

მაზრის უფროსი, იმის უფროსი, ამის უფროსი, მრჩეველი, თანაშემწე, პროკურორი, მოსამართლე - რაღას დათვლი: თანამედროვე სიტყვით, ექსპერტი იყო. უამრავი ყოველდღიური საქმის გვერდით კვლევა, სამეგრელოს შესწავლა, საქართველოსთვის დანახვება.

ეს რა წლებია და, სწორედ დიდ პოლემიკათა. სანამ ის სამეგრელოშია, მის ოდინდელ თანამდებობაზე ილია ჭავჭავაძე ინიშნება ქუთაისში: არ მოვწონვარო, ოლღას სწერს, იციან, რომ ბატონყმობის წინააღმდეგი ვარო.

ეს უცნაური, დაკარგული ამბებია, იმ დროშივე, ორმოცს მიტანებული მარტოხელა რაფიელი ახალგაზრდა თავადის ქალს შეიყვარებს და ქალიც უპასუხებს. მერე რომანტიკულად იტყვიან, ლექსებით მოხიბლაო; ქისტაურში უხარიათ მოხუც მამას და იქ დარჩენილ სოსიკოს.

თითქოს ყველამ იცის, ასე გადაეწყვიტა, ცოლს არ შევირთავო, მაგრამ აქაც სხვანაირია, ისეთი, როგორც ახალგაზრდები: გარიგებით კი არა, გრძნობით, თუნდაც უკვე ჭაბუკი აღარ იყოს. თეოდოსია ლამაზი ქალი იყოო, ასე ამბობენ, რაფიელზე ბევრად უმცროსი, მერე მასზე ადრე გარდაიცვალა.

თეოდოსია ისე წავიდა ამ ქვეყნიდან, რომ ახალგაზრდობა არ დაუკარგავს, სულ ლამაზი იყოო, იგონებენ - მიხაი ზიჩის რომ ქართველებმა „ვეფხისტყაოსნის“ დასურათება სთხოვეს და მერე ეს ყველაფერი ქართველიშვილისეულ ვეფხისტყაოსანში მოხვდა, სწორედ იმ მწარე ათწლეულებში, ის ალექსანდრე მესამე რომ „ინოროდეცთა“ და „ტუზემეცთა“ მეორეხარისხოვან რუსებად გადასაქცევად იღვწოდა, ზიჩის ცნობილ ცოცხალ სურათებში ერთ-ერთი პირველი სწორედ თეოდოსია მიიწვიეს.

ხუთი ქალიშვილი შეეძინათ, თვითონაც წაიოხუნჯებდა ხოლმე ამის თაობაზე: ერთი ქალიშვილის გასათხოვებლად საჭირო მზითვის შესახებ საქართველოში ტრაგედიები იწერება და აგერ ხუთი მყავს და ჩემზე დაწერონო. სავსე იყო ოჯახური სიყვარულით.

უკვე ოჯახს მოკიდებული, სამეგრელოდან ისევ ქუთაისში მიაბრუნეს: მომრიგებელ მოსამართლედ, ესეც ცნობილი დაბალი, მაგრამ განსაკუთრებული თანამდებობაა საქართველოს ისტორიაში - ილია ჭავჭავაძეს სჭერია დუშეთში და ამ სამსახურის გამო ბევრი სახალისო რამეც უამბნია მეგობ რებისთვის.

თავადის პირობაზე ოჯახს გვიან მოკიდებული რაფიელი კი, მოსამართლეობის გარდა, სულ სხვა მისწრაფებით ამახსოვრებინებს თავს ქუთაისს: პიესებს წერს, სამოყვარულო დასს ადგენს და წარმოდგენებს ათამაშებს, ხანდახან კი თვითონაც თამაშობს.

ნიკო ნიკოლაძე, მსოფლიო სოციალისტი და ქუთაისის ინტელექტუალური ჯადოქარი, იხსენებს, რაფიელი თბილისში მატანდა პიესებს, ეგებ ვინმეს გამოადგესო. იმ დროის ქუთაისს უკვე ერთი ნაბიჯი აკლდა მზარდ, გამორჩეულ ქალაქამდე, რომლის პრეინდუსტრიული დიდებაც დღემდე ცოცხლობს საქართველოს ისტორიაში განსაკუთრებულ მოვლენად: დარჩენილ სიახლეთა და სწავლათა მრავლისშემძლეობის გამო.

მერე რაფიელს რაჭაში ნიშნავენ მომრიგებელ მოსამართლედ და აქ კი გრძელ უარს სწერს და უგზავნის მთავრობას.

არ წავიდა.

აღარ.

როგორც ეთნოგრაფსა და ლექსიკოგრაფს, ეგებ ძალიანაც აინტერესებდა, მაგრამ ეკონომიკა ხომ მოკარნახეა და უკვე ოჯახის პატრონი იყო. დაწერა უარი და ასე გამოვიდა სახელმწიფო სამსახურიდან, როგორც ეგონა, სამუდამოდ. და მობრუნდა, სადაც ბრუნდებიან ხოლმე ქართლ-კახელნი - ქა ლაქს, ანუ თბილისში.

ეს დაბრუნება განსაკუთრებულ, სამომავლოდ ბევრის განმსაზღრველ დროს დაემთხვა: საქალაქო და სხვა საიმპერიო რეფორმები მოღვაწეობის მეტ შესაძლებლობებს იძლევა. ნიკოლაძისავე მოგონებით, ერთი ჯგუფი ადამიანებისა დუშეთს დავდიოდით და იქ ილიას ვარწმუნებდით, რომ თბილის ში მობრუნებულიყო და სათავეში ჩადგომოდა საერთო საქმესო.

ამან გაჭრა და აქედან ბევრი რამ დაიწყო: სახსენებლად მხოლოდ წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოებაც კმარა. რაფიელიც ამ დროსაა სამსახურისგან თავისუფალი კაცი: მეტს წერს, მეტს ეხმარება, მეტს საქმიანობს. კვლავ აკაკის ერთი მოგონების მიხედვით, როცა სამოცდაათიან წლებში დაარსებულ ქართულ მუდმივ სათეატრო დასს გაუჭირდა, ილიამ მითხრაო, ჩაუდექი სათავეში, მძიმე საქმეა, მაგრამ იმერელი ხარ, იმერული მოხერხებით ეგებ რამე მოაწესრიგო, მოადგილედ რაფიელ ერისთავს დაგინიშნავთ, საქმე იცის, შენ მხოლოდ იუფროსებო.

ასეთი სახელი ჰქონდა: საქმე მიეცი და გააკეთებს - სწორად და კარგადო.

საერთოდ, გამორჩეულად უყურებდა ამ ყველაფერს. სწორედ მაგ დროებაში იგავ-არაკების გალექსვა და თარგმნა დაიწყო. ჯერ „სიბრძნე-სიცრუისადან“ აირჩია და გალექსა, მერე კრილოვის ნაწერები თარგმნა ლექსადვე. ამას დიდი მოწადინებით აკეთებდა, მხოლოდ და მხოლოდ იმიტომ, რომ მიაჩნდა: პატარა ქართველი მოწაფეებისთვის ყველაზე უკეთ ასახსნელი და დასამახსოვრებელი სწორედ იგავ-არაკებია - ამით უკეთ გაიგებენ ცხოვრების რაობასო. საერთოდ, ყველაფერს ამის გათვალისწინებით აკეთებდა.

იმ სამოცდაათიანი წლების ნაწერები ბევრია. რა თქმა უნდა, წუხდა ქართველთა ხელმოკლეობას და სიღარიბესაც და რას არ მოიფიქრებდა ხოლმე საამისოდ. ერთი ასეთი მოფიქრება საზარალოდ დაურჩა, მაგრამ მისი, როგორც თავისუფალი ადამიანის, ბუნება კარგად გამოხატა.

ასე ამბობდა, იმიტომ გვჭირს ეს უფულობა და წვალება, რომ ვაჭრებისა და ჩარჩების ხელში ვართ, ვაჭრობას ვუკადრისობთ და ამით ვნადგურდებითო. ნამუსიანი ყიდვა-გაყიდვა სირცხვილი არააო: დიდი ამბავი იყო, როცა შუა ქალაქში თავადმა რაფიელ ერისთავმა მეგობართან ერთად სარდაფი იქირავა აწინდელ და მაშინდელ პუშკინის ქუჩაზე და ქისტაურიდან თავისი საუცხოო ღვინო ჩამოიტანა, მევე გავყიდი, ოღონდ პატიოსნად, არაჩარჩულადო.

ღვინოები ყოველთვის საუცხოო ჰქონდა, აქვე ითქვას და, თბილისში უპირველესი თამადა იყო, იმ თავისი ტკბილმოუბრობით, ხუმრობით, სიტყვებით. მაგრამ, აბა, ნახეთ, არაგვის ერისთავი დახლში დგას, ღვინოს ყიდის და სხვისთვის იქვე მწვადს წვავსო.

ეს არ უთაკილია, აღარ უნდოდა სახელმწიფო სამსახური და გამოსავალს ეძებდა. აბა, როგორი არაგვის ერისთავიაო, ნუგზარაანთი როგორ არი, წინსაფარი შემოუცვამსო. არ ნაღვლობდა, მით უმეტეს, რომ მის სირაჯხანას თავიდან ხალხი ესეოდა, ღვინო რომც უვარგისი ჰქონოდა, ასეთი კაცის ნახვაც კი ღირდა ერთი ხელადის ზარალად ყიდვად და ასე იყო: დღისით ღვინოს ყიდდა და სახელდახელო მწვადს წვავდა და საღამოს „სიტყვის კონის“ ძველ ხელნაწერებს ადარებდა ერთმანეთს.

ეს ყველაფერი კარგი, მაგრამ არ გამოვიდა: სადაური სირაჯი და ვაჭარი იყო - ნისიაზე ბევრს გასცემდაო, სტუმარს იქვე მიიღებდაო; მაშინ ხუმრობდნენ, ერთმა მეჯვრისხეველმა მღვდელმა თავისი რამდენიმედღიანი სტუმრობით, ბაყბაყდევის ნასხლეტობით საბოლოოდ მოუთავა ხელი თავად რაფიელ დავითის ძის, ოდესღაც არაგვის ერისთავის, სავაჭრო წარმოდგენებსო და სირაჯხანაც დაიხურა.

შემდგომში, როცა წერდნენ, თავადი იყო და ბევრი ებადაო, ჯერ კიდევ ცოცხალი აკაკი გამწარებული უპასუხებდა: რა ებადა, ლევან მელიქოვს (განთქმულ გენერალ მელიქიშვილს) რომ სიბერეში ცენზორის ადგილი არ ეშოვნა მისთვის, ოჯახი მშიერი დაურჩებოდაო.

გენერალ მელიქიშვილის ეს მოხერხება მართლაც ამოსუნთქვის საშუალება იყო, ხნიერი, სამოცს კარგახნის გადაცილებული რაფიელ ერისთავი ქართული ნაწერის და ნაბეჭდის ცენზორად დაინიშნა. დათანახმდა ამას და ეს დიდი პარადოქსია სწორედ იმ ეროვნულად ყველაზე მძიმე ათწლეულებში, მაგრამ რა საკვირველიც არ უნდა იყოს, ასეთი ახალი ამბავი გაეხარდა ყველა გაზეთს, ჟურ ნალს, მწერალს, პოეტს, პუბლიცისტსა და მეცნიერს.

ლუკა ისარლოვის მრავალწლიანი ცენზორობის ტანჯვაში გამოვლილი ქართველი მოკალმენი დიდი გაკვირვებით, მაგრამ იმედით შეხვდნენ ამ დანიშვნას. მოულოდნელი იყო, „სამშობლო ხევსურისას“ ავტორი ცენზორად. ის ადამიანი, რომელმაც ეს განსაკუთრებული ლექსი ცენზურას ისე შეაპარა, რომ ყველასთვის გასაკვირი იყო.

რასაკვირველია, რაფიელ ერისთავმა იცოდა წესები და მათი გვერდის ავლის ყველა ხერხიც და ეს ხერხი ცნობილი იყო: ეთნოგრაფიულობა ჭრიდა - ვაჟაც ასე დააწერდა ხოლმე თავის პოემებს, მთის ამბავიო, ლეგენდაო და სხვა. ბევრი ბრაზობდა, ამ სიბერეში რა ცენზორობა აუტყდაო, მაგრამ ეს რაფიელ ერისთავი იყო და უმეტესობას ესმოდა, რომ ის ყოველთვის უკეთესი და სანდო იქნებოდა, ვიდრე ათასი სხვა.

დარჩენილია ილია ჭავჭავაძის მოკლე წერილი ცენზორ რაფიელ ერისთავისადმი, სადაც „ივერიის“ გამომცემელი სთხოვს, რომ აღადგინოს მიხეილ ნასიძის სატირული ლექსის ცენზურის მიერ წაშლილი ბოლო სტრიქონი: „თქვენი ჭირიმე, ლექსს ნუ წაახდენთ...“ - და ლექსიც შეუკვეცავად იბეჭდება.

იოსებ იმედაშვილი ქართველ მოღვაწეთა ლექსიკონში რაფიელ ერისთავისადმი მიძღვნილ სტატიაში წერს: ყოველი ქართული საქმიანობის წარმატების მოსურნე და გულშემატკივარი იყო, ასევე იქ ცეოდა ცენზორად ყოფნისას. ალექსანდრე ჯაბადარს უთხრა: მე არ ვიცი, ცენზორად როდემდე ვიქნები, თუ საეჭვო რამე გაქვთ დასაბეჭდი ცენზურის მხრივ, საჩქაროდ წარმოადგინეთ ცენზურაში, სანამ აქა ვარო. თუმცა, მე ნ. ბარათაშვილის „ბედი ქართლისას“ ნებართვის ასაღებად წინასწარ რომ პირი ვუკითხე, მითხრა წარმომიდგინეო, ხოლო როცა წარვუდგინე - აკრძალაო, იგონებს იმედაშვილი.

მთელი ამ ისტორიის დრამატულობაც ისაა, რომ არავინ იცის, რატომ ვერ მოახერხა რაფიელმა „ბედი ქართლისას“ დაბეჭდვაზე ნებართვის გაცემა. ეგებ იმ დროს იმას ცდილობდა, რომ მისი თანამშრომლების მიერ ოთხ ტომად გათვალისწინებული ალექსანდრე ყაზბეგის თხზულებების ორ ტომად დაყვანის შემდეგ, ისე აევლო გვერდი კანონისთვის, რომ მაინც ოთხივე ტომის გამოცემის ნებართვა გაეცა, რაც მოახერხა კიდეც. ანდა, მამია გურიელის ლექსების კრებული მოხერხებულად აეცდინა აკრძალვისთვის. გაზეთების ამბავი ხომ კიდევ ცალკე იყო. მისმა ცენზორობამ ქართული პრესა ისე გაათამამა, რომ მთავრობამ „ივერია“ საერთოდაც დახურა და მის ხელახალ გამოცემას ლამის წელიწადი დასჭირდა.

ცნობილია, რომ ამ დროულ კაცს არაერთხელ შეხვედრია მძიმე საყვედური და მუქარა საცენზურო კომიტეტის რუსი უფროსებისგან. ეს მძიმე რამ იყო და დღეს ასევე ნაკლებად გასაგები.

ასე იყო თუ ისე, რაც რომ საქართველო რუსთა ხელქვეით იყო ჯერ ასჩვიდმეტი და მერე კიდევ სამოცდაათი წლის განმავლობაში, ასეთი კარგი ცენზორი ქართულ ლიტერატურას არც ჰყოლია და არც რომელიმე ცენზორს უთქვამს, ბიჭო, დროზე დაწერეთ, სანამ მოვუხსნივარო.

კიდევ ერთი პარადოქსი კი ისაა, რომ საქართველოს ისტორიაში შემოქმედისა და მოღვაწის პირველი იუბილე სწორედ ქართული ლიტერატურის ცენზორს გადაუხადეს. ისე კი, ცენზორობიდან თავად წავიდა, მაგრამ იუბილე იყო პირველი და განუმეორებელი, აი, მერე აკაკისა რომ დაიმახსოვრა ხალხმა, იმის წინამორბედი.

იუბილეს ინიციატორი აკაკი იყო და ყველამ მოინდომა: საქმეში მთელი საქართველო ჩაება. მანამდე არ იცოდნენ, რა იყო იუბილეს გადახდა. აკაკი წერდა, ევროპაში ადამიანებს ასე აფასებენ - მოღვაწეობის ოცდახუთი წლისთავს აღუნიშნავენო და ჩვენთვის ალბათ ოცდახუთი ცოტაა და, აი, რაფიელს უნდა გადავუხადოთ ქართულ ლიტერატურაში საქმიანობის ორმოცდაათი წლისთავიო.

იუბილესთვის მზადება იმდენად სახალხო იყო, რომ პროცესი, პრობლემები, მიმდინარე საკითხები უწყვეტად შუქდებოდა ქართულ პრესაში, იმართებოდა პოლემიკა, ღიად ითვლებოდა ხარჯი, ისახებო და თანხების მოძიების გზები და ყოველივე ამას თავად რაფიელი უხერხულობით ადევნებდა თვალს.

მერე კი დადგა ოქტომბრის კარგი დღე, რომელმაც, ისევ აკაკის ნათქვამისა არ იყოს, ცოცხალ მოღ ვაწეს აჩვენა მთელი ქართველობის სიყვარული. მანამდე თბილისი უფრო დაკრძალვებით აფასებდა გამორჩეულ ადამიანებს, აქ კი სწორედ ცოცხალი კაცი უნდა წარმოეჩინათ. რასაკვირველია, თეატრალურობა დიდი იყო - განსაკუთრებით თბილისის ქუჩებში, სადაც ხალხი ერთიათად იხდიდა, ოღონდ კი თეატრის დარბაზში შესასვლელი ბილეთი ეყიდა, ქუჩებში კი ასე იყო - ქაშვეთში პარაკლისის გადახდის შემდეგ მორთულ ეტლში ჩააბრძანეს უხერხულობისგან აწითლებული, თეთრწვერა რაფიელი, რომელიც სადღაც მალავდა იმ თავის სიკეთით სავსე თვალებს. ეტლის წინა სკამზე ეჯდა ილია ჭავჭავაძე, რომელსაც მისი ხელი ეჭირა გასამხნევებლად, ეტლის საფეხურზე კი იდგა აკაკი წერეთელი, რომელიც მალიმალ ხელს გაიშვერდა ხოლმე რაფიელისკენ.

ამის ხილვა ხალხს ექსტაზში აგდებდა. მერე, ცხადია, შენობა, დერეფანი, სცენა, წარმოდგენა და მიმართვანი, ლექსები, სცენები მისი სპექტაკლებიდან, ადრესები...

ეს უნიკალური ადრესებია პირველი გამოხატულება სწორედ ცოცხალი სიყვარულისა ყველასგან, რაც უნიკალური რამ იყო მაშინდელ ქართულ ყოფაში: მობერებული თერგდალეულებისგან, ახალი „ბუნტავშჩიკებისგან“, სარედაქციო ლომებისა და მელიებისგან, მარქსის და ფრეიდის მთარგმნელთაგან, ძველ ქართველ თავადთაგან, გულზე ორდენებით და მხრებზე გენერლის სამხრეებით, ხელებში აზარფეშებით.

ყველასგან, ყველასგან. ეს იყო მხოლოდ ქართული: იუბილეს უხდიდნენ ცენზორს, რომელსაც სამსახურში ავიწროვებდნენ და რომელმაც დაწერა ყველაზე ქართული, ყველაზე ამაღელვებელი ლექსი საქართველოს ისტორიაში.

სადაც ვშობილვარ, გავზრდილვარ...

ეს ისაა, რაც სამუდამო აუცილებლობად დარჩა.

იუბილეს შემდეგ კი მალე გადადგა. ქალიშვილმა წაიყვანა თელავში. სიძის, ვასო კახიძის ოჯახში ცხოვრობდა. უყვარდა თელავიც, უმეტესად მარტო იყო შინ და ჩამოივლიდა ხოლმე გალავანთან, სასეირნო ადგილას, სადაც იკრიბებოდნენ ხნიერი ვახვახიშვილები და რუსიშვილები, გადამდგარი კახელი ოფიცრები. იქ გააჩაღებდნენ ხოლმე ძველი ამბების თხრობას და ჩაებმებოდა კიდეც, მაგ რამ სამხედრო თავგადასავლები არ იყო სამისო რამ. ამის მიუხედავად, გამოჩნდებოდა იქ და ჩაებმეოდა საუბარში - იშვიათად ზრდილი კაცი იყო, ოღონდ, შინ ფეხით დაბრუნება უჭირდა და ეტლს დაუძახებდნენ ხოლმე. უკვე ეტლში ასვლაც აღარ უჩანდა იოლად და თელაველი ახალგაზრდები შველოდნენ ხოლმე. მათთან ყოფნაც უყვარდა, დაასაჩუქრებდა, რაც ებადა იმით, მოუთხრობდა თავისი ბავშვობის ამბებს, როცა ალაზანზე იპარებოდა და მისი სიყვარული მაინც ქისტაური იყო. სანამ შეეძლო და სულ იქ გარბოდა, როგორც ხდება ხოლმე: იქა ვარ კარგადო.

აღარ შეუწუხებია ვინმე და აღარც გამოჩენილა, თუ ჩააკითხავდნენ და ეგ იყო.

რატომღაც განსაკუთრებულად მოხუცად ჩანდა სამოცდაათ წელს გადაცილებული. თუ უამბობდნენ, რაიმე საჭიროს არ გამოაკლდებოდა, თავისებურად დაეხმარებოდა, რითაც შეეძლო.

მეოცე საუკუნესაც მოსწვდა, მაგრამ ვეღარ იყო ღონით. მოხუცური ისტორია: ქისტაურში წამიყვანეთ, იქ კარგად გავხდებიო და ნამდვილი გულიანი ამბავი: ერთ დილასაც ადგა და, რახან არ მიჰყავდათ სისუსტის გამო, თავად წავიდა ქისტაურში ფეხით.

იცოდა, წინ რა იყო.

გზად წამოეწივნენ. როცა ეტლში ჩასვეს თელავში მოსაბრუნებლად, მეეტლეს შესჩივლა, გიორგი, შენ მაინც მეგონე ერთგული, იქ წამიყვანე, სადაც მინდაო. ვინ წაიყვანდა.

სამ დღეში გარდაიცვალა. რატომ ვუშლით ხოლმე ადამიანებს, იქიდან წავიდნენ, სად მამა-პაპა ეგულვით? შედგა კომისია. არსებობს ილიას დეპეშები, მზად ვართ თბილისში მოვასვენოთ და დავკრძალოთ, როგორც მხოლოდ მას შეეფერებაო. ოჯახიცა და კახელებიც მაგრად დადგნენ, მისი და ნაბარები უნდა ავასრულოთ, ქისტაურში დავკრძალოთო. თითქოს თქვა, მეყო ის იუბილე, წყნარად გამიშვით, რადგან არასდროს მიყვირიაო.

ასეც გადაწყვიტეს.

ოღონდ, მისეული თავმდაბლობა აქ არ დაიცვეს. ძალიან უყვარდათ.

იშვიათი ერისთავი იყო, მთელი უბრალო ხალხი რომ გლოვობდა და გლეხებმა რომ გამოასვენეს. არც ყოფილა მანამდე კახეთში, რომ ხალხს ასე ეჭირისუფლა ასეთი გვარის კაცისთვის. თელავისაკენ კი დაიძრა აღმოსავლეთ საქართველოს მთა: შავით მოსილი ხევსურები მორიგეობდნენ ეკლესიასთან, წამით არ სტოვებდნენ მარტო. ჯერ თელავში გადაუხადეს პანაშვიდი, მერე ვარდისუბნის ეკლესიაში წაასვენეს და იქ ღამე უთიეს, ქალები გზად დაფნას უფენდნენ. ხელით მიასვენებდნენ, ბალდახინი სულ ტყუილად მოჰყვებოდა. ვარდისუბნელებს რუისპირელები შეენაცვლნენ, იმათ იყლათოელები: მთელი კახეთი გზისპირებზე გამოფენილიყო, თითქოს მეფეს ელოდნენ. მეფე იყო, აბა ვინ იყო, ერთი ჩუმი, კეთილი, დაუღლელი, ქვეყნის მომსახურე მეფე. გზაზე, სამრეკლოებზე მნათენი იდგნენ და რეკდნენ - სულ ზარი მიაცილებდა. მთელი ქისტაური დაჩოქილი ელოდა. დაინახეს და მოთქმით იტირეს, გულსაკლავად, ისე, როგორც არასდროს უტირიათ და მიასვენეს მშობლიურ სახლში, საითკენაც სულ მიიწევდა. შეღამებულზე დაკრძალეს. სულ ეკლესიის ზარის ხმასა და მოთქმაში.

ეს ენახა, ეგებ, ეთქვა, არ ვღირვარ, თავს ნუ დაიღლითო.

ოცდაათიანი წლების მეორე ნახევარში, როცა კომუნისტებმა ძველ მოღვაწეთა თავისებური განდიდება დაიჭირვეს და მათი საპატიო გადასვენებები წამოიწყეს, რაფიელიც არ დატოვეს თავის საყვარელ ქისტაურში და თელავში გადაასვენეს, გალავნის ეზოში: ის რომ ესვენება, პანთეონი იქნებაო.

იქა წევს, მშვიდად და შეუმჩნევლად, ყველაზე ქართული ლექსის კეთილშობილი და თავმდაბალი ავტორი, კაცი იშვიათი და განსაკუთრებული, რომლის სტრიქონები იმის შესახებ, თუ რა არის სამშობლო, დარჩა ურყევ და უცვლელ, მარადიულ მაფხიზლებლად ქართველი ხალხისა.

ია ღადუა

„დღეს ქართველ ერს დღესასწაული აქვს! დღეს ყოველი
ქართველი, ვინც უნდა იყოს, დღესასწაულობს დიდ ეროვნულ დღეს...“

(„ივერია“, 1895)

„ორმოც-და-ათის წლის მოღვაწეობის დღესასწაულობა ჩვენი წარჩინებული
პოეტისა ამავე დროს შეიქნა დღესასწაულათ საქართველოს ერის თვითცნობიერებისა“

(„კვალი“, 1895)

1895 წლის 22 ოქტომბერს საქართველომ რაფიელ ერისთავის მოღვაწეობის 50 წლის იუბილე საზეიმოდ აღნიშნა. ეს დღე იმთავითვე იწოდა საერო დღესასწაულად, რომელიც, მართლაც რომ დიდებულად აღინიშნა და მთელი ერიც გააერთიანა.

თუმცა, როგორც დღესასწაულის შემდგომ გაზეთი „კვალი“ წერდა, მისი მომზადება გარკვეულ სირთულეებთან იყო დაკავშირებული: „თავადი რ. ერისთავის საიუბილეო დღესასწაული შეიქმნა თვალსაჩინო წუთიერ ჟამათ, რომელშიაც გამოიხატა ნათლად საქართველოს ერის თვითცნობიე რება. წარჩინებულნი ჩვენი მოსწრებულნი მოღვაწენი, რომელნიც კი დაესწრნენ ამ დღესასწაულზე, მოწმობენ, რომ ასეთი რამე ჯერ მათ არ გამოუცდიათ, არ უნახავთ თავის სიცოცხლეში. ორმოც-და-ათის წლის მოღვაწეობის დღესასწაულობა ჩვენი წარჩინებული პოეტისა იმავე დროს შეიქნა დღე სასწაულათ საქართველოს ერის თვითცნობიერებისა.

ეს შემთხვევა გახდა ერთ ნათელ ჭდეთ მეცხრამეტე საუკუნეში ჩვენი ერის გამოფხიზლებისა, ამის გამო ჩვენ საჭიროთ დავინახეთ, ვუამბოთ ჩვენს მკითხველებს დაწვრილებით, თუ რანაირათ გან ხორციელდა ეს სანუგეში მოვლენა, ვუჩვენოთ, პირველათ ვინ აღძრა ეს საქმე, რა მწუხარებისა, დაუნდობლობისა და უიმედობის დარჯაკში განვლო ამ დღესასწაულობის მზადებამ და ბოლოს რო გორ დიდებულათ დაგვირგვინდა იგი“.

ყველაფერი დაიწყო იმით, რომ 1895 წლის 22 მაისის გაზეთ „კვალში“ დაიბეჭდა აკაკის სტატია „საყურადღებოთ“: „ყოველ ქვეყანაში, ყოველი ხალხისგან, გარდა ველურისა, მიღებულია, რომ თავიანთ გამოჩენილ შვილების ოცდა-ხუთი წლის მოღვაწეობა იდღესასწაულონ ხოლმე. ამ დღესასწაულს ეძახიან „იუბილეის“. ჩვენ ქართველები არ მივდევთ ამ ჩვეულებას, ალბათ იმიტომ, რომ ოცდა-ხუთი წელიწადი არ მიგვაჩნია საკმარისათ, და მეტსა ვთხოულობთ. კეთილი და პატიოსანი! მაგრამ დღეს გამოდის, რომ ორმოც-და-ათიც თურმე არა კმარა და ასი უნდა იყოსო!? ცხადია, რომ ეს, დროს გაჭიანურება, ნამეტანი სურვილითა და უზომო სიყვარულით მოგვდის: ისე გვიყვარს ჩვენ ჩვენი მოღვაწეები, რომ სასიკვდილოთ არ გვემეტებიან, სულგრძელობით მოველით და ვუცდით საუკუ ნის შესრულებას და ის ანდაზა კი გვავიწყდება, რომ „თქვენს სულგრძელობას ჩემი დღეგრძელობაც ეჭირვებაო“. სწორედ ორმოც-და-ათი წელიწადია, რაც გამოსულა სალიტერატურო ასპარეზზე ჩვენი საყვარელი მოხუცი, პატიოსანი მოღვაწე თ. რაფიელ ერისთავი და დიდი უმადურობა იქნება ჩვენგან მის შესახებ გულ-მავიწყობა და ჩვეულებრივი დაუდევრობა“.

როგორც შემდეგ აღინიშნა გაზეთ „კვალში“, აკაკის ამ განცხადებას ეჭვის თვალით დაუწყო ცქერა ქართულმა პრესამ. მეტიც, საზოგადოებამ იმაზეც კი დაიწყო საუბარი, აკაკიმ ამ სიტყვებით საკუთარი იუბილეს აუცილებლობა იგულისხმაო.

„კვალის“ რედაქცია გულისყურით მოეკიდა აკაკის მოწოდებას და საერთო განცხადება დაბეჭდა, რომ რაფიელ ერისთავის იუბილეს გადახდისთვის შეკრებილიყვნენ და თარიღიც დაენიშნათ. მას

მყისიერად გამოეხმაურა „ივერია“ და ეს ბუნებრივიცაა. რაფიელ ერისთავის იუბილე ხომ იმდენად მნიშვნელოვანი და ღირებული იყო ქართველი ერისთვის, რომ გაზეთი „ივერია“ გვერდს ნამდვილად არ აუვლიდა. ორივე გაზეთში დაწვრილებით იბეჭდებოდა როგორც მზადების თითოეული ეტაპი, ისე თავად იუბილეს შესახებ ცნობები.

იუბილეს შესახებ პირველი ინფორმაცია „ივერიაში“ 27 მაისს ჩნდება მეთაური წერილის სახით, რომლის ავტორია ლალი, იგივე გიორგი ლასხიშვილი. უნდა აღინიშნოს, რომ რაფიელ ერისთავის იუბილეს შესახებ სტატიები ძირითადად გიორგი ლასხიშვილის მიერაა დაწერილი. ამ წერილით „ივერია“ ეხმიანება იუბილეს გამართვის შესახებ აკაკის წერილს „საყურადღებოთ“. გიორგი ლასხიშვილი იმედს გამოთქვამს, რომ ამ შემთხვევაში ქართველი ერი არ გამოიჩენს ჩვეულ დაუდევრობას. „ორმოცდა-ათი წელიწადია ქართველი საზოგადოება ტკბება თვისის საყვარელის და სიმპატიურის მგოსანის ლექსებით და პატივისცემით თვალ-ყურს ადევნებს მისს პატიოსანს საზოგადო მოღვაწეობას. ასეთი ხანგრძლივი და ნაყოფიერი საზოგადო მოღვაწეობა, საყვარელ მოხუცისა, ვალად გვდებს, ღირსეული პატივი ვსცეთ მას, საქვეყნოდ აღვიაროთ ჩვენი სიყვარული და პატივისცემა გამოჩენილ მამულიშვილისადმი“.

იუბილესთვის მოსამზადებელი პირველი კრება „საზაფხულო ბაღში“ შედგა, რომელსაც, გაზეთ „კვალის“ ინფორმაციით, დაესწრნენ „წარმომადგენელნი ქართული ჟურნალ-გაზეთებისა, წერა-კითხვის გამგეობისა, ქართული დრამატული საზოგადოების გამგეობისა და ქართველ მსახიობთა. ამ კრებაზე ამორჩეულ იქმნა დღესასწაულობის წეს-რიგის პროექტის შესადგენათ მოსამზადებელი კამიტეტი სამი პირისაგან: გ. ე. წერეთელი, პ. ი. ყიფიანი და კ. ს. მესხი. ამათ შეიმუშავეს სადღესასწაულო პროექტი, მოიწვიეს მეორე კრება, რომელზედაც დაესწრო «Нов. Обоз.»-ის წარმომადგენელიც, წარუდგინეს ეს პროექტი დასამტკიცებლათ და აგრეთვე გამგე და ამსრულებელი კომიტეტებიც უნდა ამოერჩიათ“.

ივლისის დასაწყისში, „ივერიის“ ახალი ამბების რუბრიკაში იბეჭდება ინფორმაცია კრებებზე მიღებული გადაწყვეტილების - თარიღის დანიშვნის, კომიტეტების არჩევისა და იუბილეს მოსამზადებელი სამუშაოების შესახებ: „თავ. რაფ. ერისთავის იუბილეს მოსამზადებელ კომისიამ მოიწვია გუშინ-წინ საზოგადოება, რომელსაც წაუკითხა განზრახულ დღე-სასწაულის წეს-რიგის პროექტი. რადგანაც ეს პროექტი ჯერ საბოლოოდ შემუშავებული არ არის, ამიტომ ჩვენ მას შემდგომში დავბეჭდავთ. ახლა კი მკითხველს ვაცნობებთ მხოლოდ კრების უმთავრეს გარდაწყვეტილებას. დღესასწაული დაინიშნა 22 ოქტომბრისთვის. რადგანაც პატივცემული იუბილარი სახელმწიფო სამსახურში არის ამჟამად, კომიტეტს დაევალა იშუამდგომლოს მთავრობის წინაშე, რათა ოფიციალურად ნება დართულ იქმნას იუბილეს დღესასწაული. დღესასწაულის მოსამზადებლად და გარდასახდელად აღმორჩეული იქმნა ორი კომიტეტი: გამგე და აღმასრულებელი, თითოეული ხუთ-ხუთ პირთაგან; კომიტეტის წევრთა გვარს დავბეჭდავთ მაშინ, როდესაც აღმორჩეულნი თანხმობას გამოაცხადებენ და იკისრებენ დანიშნულ მოვალეობის აღსრულებას. გარდა ამ კომიტეტისა, საქართველოს პროვინციის უმთავრეს დაბა-ქალაქებშიც დაარსდება კომიტეტები, რომელთ მიენდობა ფულის შეკრება, დეპუტაციების გამოგზავნა ტფილისში და სხვა. განზრახულია საქართველოს ყოველ კუთხიდან მოიწვიონ დეპუტაციები, რომელთა წევრებათ უნდა იქმნენ ყველა წოდებისა და დაწესებულების წარმომადგენელნი. მილოცვის შემდეგ სიონში გარდახდილ იქნება პარაკლისი; შემდეგ გაიმართება ნადიმი, რომელზედაც, სხვათა შორის, მომღერლები უნდა იყვნენ მოწვეული გურია-სამეგრელოდან, ქართლ-კახეთიდან და სხვა. საღამოს თეატრში სადღესასწაულო წარმოდგენა გაიმართება; წარმოადგენენ იუბილარის პიესებს. ამბობენ - ჩვენი პატივცემული პოეტი ამ ჟამად ამზადებს ახალს პიესასო. საზოგადოდ კომისიის მიერ შემუშავებული პროგრამა კარგია და, თუ შესაძლებელი იქნება მისი აღსრულება, დღესასწაული დიდებულად ჩაივლის, როგორც ეკადრება ჩვენს საყვარელს მგოსანს და დიდად პატიოსანს საზოგადო მოღვაწეს“.

ეს ინფორმაცია იბეჭდება 9 ივლისის გაზეთ „კვალშიც“, რუბრიკაში „სხვა-და-სხვა ამბები“: „თ. რ. დ. ერისთავის საიუბილეო დღესასწაული დაინიშნა ოქტომბრის 22-ს. საიუბილეო კრებამ გადაწყვიტა დააარსოს სამაზრო კომიტეტები, რომ ამ დღესასწაულს მიეცეს საერო მნიშვნელობა“.

მართალია, შეიკრიბნენ ორჯერ, კომიტეტებიც და თარიღიც დათქვეს, მაგრამ საქმე წინ ვერ წავიდა. მთელი აგვისტოს განმავლობაში „გამგე კომიტეტის წევრებმა არ ინებეს საქმის დაწყება“. დრო კი აღარ ითმენდა, ამიტომაც „ენკენისთვის დამდეგს გ. ე. წერეთელი პირადათ მიიქცა თ. კ. ი. ბაგრატიონ-მუხრან-ბატონთან და თხოვა, მოეწვია შეერთებული სხდომა გამგე და ამსრულებელი კამიტეტების წევრებისა, რომ შედგომოდენ საიუბილეო დღესასწაულობის მზადებას. სამწუხაროთ, თ. კ. ი. ბაგრატიონ-მუხრან-ბატონმა უარი განაცხადა მეთაურობაზე“.

სექტემბრის დადგომისთანავე გამოიკვეთა, რომ საჭირო იყო სასწრაფო და აქტიური მოქმედება, რათა დღესასწაული არ ჩაშლილიყო. ამიტომაც 17 სექტემბრის გაზეთ „კვალის“ ნომერში, პირველსავე გვერდზე, იბეჭდება აკაკის განცხადება, რომელშიც პოეტი საიუბილეო პროგრამის შესადგენად შეკრებისთვის მოუწოდებს საიუბილეო კომიტეტის წევრებს: „უმორჩილესად ვთხოვთ პატივცემულთ პირთ გამგე და ამსრულებელი კომიტეტებისა კეთილ ინებონ და ამ თვის 19, სამშაბათს საღამოს, საათის 7-ზე, თფილისის სათავად-აზნაურო ბანკის დარბაზში მობრძანდენ თ. რაფიელ ერისთავის საიუბილეო პროგრამის შესახებ მოსალაპარაკებლათ“.

ამ განცხადების ქვემოთ კი, ასევე პირველ გვერდზე, თავად რედაქციის განცხადებაა: „თ. რაფ. ერისთავის საიუბილეო დღესასწაულის გამო. ამ წლის ივლისის დამდეგს მოხდა საიუბილეო კრება, რომელზედაც არჩეულ იქმნენ გამგე კომიტეტი და ამსრულებელი კომიტეტი შემდეგი პირებისაგან: გამგე კომიტეტის წევრებათ: ქართლ-კახეთის თავად-აზნაურთა წინამძღომელი თ. კ. ი. მუხრანბატონი, მარიამ ვახტანგის ასული ორბელიანისა, თ. აკაკი წერეთელი, თავ. ილია ჭავჭავაძე და თ. პეტრე ალექსანდრეს ძე გრუზინსკი; ამსრულებელ კომიტეტის წევრებათ: გ. ე. წერეთელი, ნ. ზ. ცხვედაძე, პ. ყიფიანი, ვალ. გუნია, კოსტ. მესხი და გიორგი ყარანგოზიშვილი.

რადგან საიუბილეო დღესასწაულობა ჩვენის საყვარლის მოხუცი პოეტისა მოწევნილია, ოკტომბრის 22 არის დანიშნული, დრო არის არჩეულთა პირთა გამგე კომიტეტისამ მოუწოდოს კრებას და ამსრულებელ კომიტეტს დაავალოს შემუშავებული საიუბილეო დღესასწაულის პროგრამა აღსრულებაში მოიყვანოს“.

მიუხედავად აკაკისა და რედაქციის ასეთი მხურვალე მოწოდებისა, კრება ვერ შედგა, რადგან „დანიშნულ საღამოს მივიდენ ბანკის დარბაზში მხოლოთ ორი კაცი: თ. აკაკი წერეთელი და გ. ე. წერეთელი. სამწუხარო იყო ასეთი გულცივობა და დუმილით უარისყოფა გამგე და ამასრულებელ კამი ტეტის წევრთაგან“.

„კვალის“ მომდევნო ნომერში სხვადასხვა ამბის რუბრიკაში დაიბეჭდა, რომ კრება ვერ შედგა: „სამშაფათს, სექტემბრის 19, იყო დანიშნული შეერთებული სხდომა თ. რ. დ. ერისთავის საიუბილეო დღესასწაულის გამართვის შესახებ ამ საქმეში ამორჩეული გამგე და ამსრულებელი კომიტეტის წევრებისა. სამწუხაროთ სხდომა არ შედგა. იმედია, ქართლ-კახეთის თავად-აზნაურთა წინამძღოლი თ. კ. ი. ბაგრატიონ-მუხრანბატონი, რომელიც არის გამგე-კომიტეტის წევრათ ამორჩეული, მოუწოდებს ახალ კრებას და შეუდგება შესაფერს საიუბილეო განკარგულების მოხდენას“.

როგორც ჩანს, ვერც ამ განცხადებამ უშველა კრების მოწვევას, რადგან „კვალის“ მომდევნო, 42-ე ნომერშიც (1 ოქტომბერი) ვკითხულობთ რედაქციის განცხადებას პირველსავე გვერდზე, პირველივე ინფორმაციად და არა სხვადასხვა ამბის რუბრიკაში: „რადგან გამგე და ამსრულებელ საიუბილეო კომიტეტებმა აქამომდე კრება ვერ მოახდინეს, რომ დაეწყოთ მოქმედება, ამისთვის საჭიროა „ივერიის“, „კვალის“, „მოამბის“ რედაქციათა, აგრეთვე წერა-კითხვისა და დრამატიულ გამგეობათა წარმომადგენელნი შევკრბეთ და შეთანხმებით მოვილაპარაკოთ საიუბილეო დღესასწაულის გამართვაზე“.

თუმცა, პირველ ოქტომბერს საიუბილეო პროგრამის ესკიზი უკვე შემუშავებული იყო. „ივერიის“ 26 სექტემბრის ნომერში იბეჭდება „თ. რაფიელ ერისთავის საიუბილეო პროგრამის ესკიზი, რომელიც შეიმუშავა პირველ დაწყებითმა საიუბილეო კრებამ:

1. დაინიშნოს საიუბილეო დღესასწაული მთავრობის ნება-დართვით ოქტომბრის 22.

2. ტფილისის გამგე-კომიტეტი დანიშნავს საქართველოს დაბა-ქალაქებში ადგილობრივ აგენტებს, რომელთაც დავალებული ექნებათ [რწ]მუნებური კომიტეტების შედგენა.

3. ადგილობრივმა კომიტეტმა თავს უნდა იდვას დეპუტაციების გამოგზავნა და იუბილიარის სახელზედ ფულის შეგროვება, როგორც საჩუქრებისთვის, ისე მის სახელზედ ფონდის დასაარსებლად.

4. ყოველი ადგილობრივი კომიტეტიდგან იქნება გამოგზავნილი დეპუტაცია შესაფერი ისტორიული ტანთ-საცმელით და იარაღით მორთული; ხოლო გურიიდგან, სამეგრელოდგან, ქართლიდგან და კახეთიდგან თითო გუნდი მომღერლებისა.

5. დილით ცხრა საათზედ უნდა იქმნეს სიონის, ან ქვაშვეთის ტაძარში იუბილიარისათვის პარაკლისი გადახდილი. შემდეგ იუბილიარს ლიტერატორთა გუნდი მოიყვანს მუხრან-ბატონის დარბაზში (კლუბში), სადაც იქნება დეპუტაციების მილოცვა.

6. სანადიმოდ წავლენ ერთ-ერთ ბაღში მიხაილოვის ქუჩაზედ.

7. ნადიმს შემდეგ საღამოს მოხდება დღესასწაულებრივი გამოსვლა თეატრის დარბაზამდის, სადაც გაიმართება საიუბილეო წარმოდგენა.

8. დაწვრილებით შემუშავება ამა პროგრამისა და მისის ასრულება დავალებული ექნება ამორჩეულ გამგე და ამსრულებელ კომიტეტებს“.

მიუხედავად კომიტეტების პასიურობისა, ზაფხულის განმავლობაში პრესაში ხანდახან ჩნდებოდა ინფორმაცია, ვინ როგორ ემზადებოდა ამ დღესასწაულისთვის. მაგალითად, 23 ივლისის „კვალის“ ნომერში, სხვადასხვა ამბის რუბრიკაში ვკითხულობთ: „თბილისის ქართველ ხელოსანთ განუზრახავთ მიართვან თავ. რ. ერისთავს საიუბილეო დღეს საწერი მაგიდა, რომლის გეგმაც უკვე შეუკვეთიათ ერთ ახალგაზრდა ხუროთმოღვრისთვის“. ეს ინფორმაცია 26 ივლისის ნომრის ახალი ამბების რუბრიკაში დაბეჭდა „ივერიამაც“. მხოლოდ დასაწყისად წაუმძღვარა: „გაზეთ კვალის სიტყვით...“.

ამ მშვენიერი მაგიდის დასრულებაც არ დარჩენია ყურადღების მიღმა „ივერიას“ და 7 ოქტომბრის ნომერში ვკითხულობთ: „ტფილისის ხელოსნებს თავად რაფიელ ერისთავისათვის მისართმევად დაუმზადებიათ მშვენიერი საწერი მაგიდა კარგის ხისა, წინ ორის რაფით წიგნებისა და სხვა საჭირო ნივთების დასაწყობად; მაგიდას თავზედ ექნება დადგმული იუბილარის თავ. რაფიელ ერისთავის სურათი მშვენიერის ჩარჩოთი, რომელიც მუხის ხისაგან არის გაკეთებული და რომელიც წარმოადგენს გვირგვინს მუხის ფოთლებისას რკოებით. ნამუშევარი მართლა საუცხოვო რამ არის. თვითონ მაგიდაც გვერდებზეც სულ დაჩუქურთმებულია“. დღეს ეს მაგიდა დგას ქისტაურის რაფიელ ერისთავის სახელობის მემორიალურ მუზეუმში.

1 ოქტომბრის „კვალის“ მოწოდებას, როგორმე შეკრებილიყო არა მხოლოდ კომიტეტები, არამედ სხვადასხვა საზოგადოების წარმომადგენლები, „ივერიაც“ გამოხმაურა და თავადაც მოუწოდა ყველას შეკრებისკენ. 3 ოქტომბრის „ივერიის“ ნომერში, ახალ ამბებში ვკითხულობთ, რომ „ხუთშა ბათს, 5 ოქტომბერს, საღამოს 8 საათზედ, ტფილისის სათავად-აზნაურო ბანკის სადგომში დანიშ ნულია კრება თავ. რაფ. ერისთავის საიუბილეო დღესასწაულის შესახებ. კრებას უნდა დაესწრნენ ქართული ჟურნალ-გაზეთებისა და წერა-კითხვის გამავრცელებელ და დრამატიულ საზოგადოებათა წარმომადგენელნი“.

კრება რომ მართლაც შედგა, ამას 6 ოქტომბრის ნომრით ვიგებთ: „გუშინ საღამოს თავ. რაფიელ ერისთავის იუბილეს დღესასწაულობის მომზადებისთვის კრება მოხდა. ორშაბათს, 9 ოქტომბერს, მეორე კრება იქნება, რომლის შედეგაც მკითხველს ვაცნობებთ საბოლოო გარდაწყვეტილებას“. 9 ოქტომბერს კრების დანიშვნას „კვალიც“ აღნიშნავს. კრებას ესწრებოდა ილია ჭავჭავაძეც. „კვალის“ რედაქციას კი კოტე დოდაშვილი წარმოადგენდა. სექტემბერში შედგენილი პროგრამის ესკიზი შეიცვალა და სწორედ ამ კრებაზე შეიმუშავეს საბოლოო ვარიანტი დღესასწაულის პროგრამისა.

ეს ხდებოდა თბილისში. თუმცა, რეგიონებიც ემზადებოდნენ დღესასწაულისთვის. ოქტომბრის დადგომისთანავე პრესაში მომრავლდა მათ შესახებ ინფორმაცია. ამ მხრივ კვლავ „ივერია“ და „კვალი“ გამოირჩეოდა, რომლებშიც, ფაქტობრივად, ყოველი ეტაპი შუქდებოდა. მეტიც, ზოგჯერ გაზეთის ერთსა და იმავე ნომერში იუბილესთან დაკავშირებით რამდენიმე პუბლიკაცია თუ განცხადება გვხვდება. მაგალითად, „კვალის“ 42-ე ნომერში, პირველ გვერდზე რომ ვერშემდგარი კრების შესახებ გვაუწყებ და რედაქცია, იმავე ნომრის მე-3 გვერდზე, სხვადასხვა ამბის რუბრიკაში, ჩნდება მოსაზრება, თუ როგორ უნდა ჩაერთოს რეგიონები იუბილეს სამზადისში: „ჩვენის პოეტის თ. რ. დ. ერისთავის იუბილეის დღე მოახლოებულია. საჭიროა ყოველ საქართველოს კუთხეში დაარსდეს ჩვენის ლიტერატურის გულშემატკივართაგან ადგილობრივი კომიტეტები, რომელთაც დაევალებათ შეამზადონ დეპუტაციე ბი და საჩუქრები, აგრეთვე იუბილარის სახელზე სასტიპენდიო თავნის შედგენა. ამ საქმეს უნდა ყოველ კუთხეში მარჯვე და საქმის მუყაითი მეთაური. იმედია, ჩვენი მაზრების ინტელიგენცია გამოიჩენს შესაფერის მხნეობას, თფილისიდან მინდობილობა არავისთვის საჭირო არ უნდა იყოს. თითოეულმა მაზრამ და კუთხემ თვითონ უნდა ითავოს ეს საქმე და ვისაც გული შეტკივა, ან მხნეობა მოდევს, იმათ უნდა მიიღონ თავის თავზე, რომ იუბილეის მისცენ ეროვნული ხასიათი. ის იქნება პირველი მაგალითი პროვინციების ინიციატორობისა, მაზრების თვითმოქმედებისა. ვთხოვთ, ყველას საქართველოს ყოველ კუთხეში თავი გამოიდვას და ამ საგანზე თავიანთი მოქმედების ამბავი შეგვატყობინოს ხოლმე „ივერიის“ და „კვალის“ რედაქციებში, რომ ამით დავიცვათ ერთობა მოქმედებისა“.

ყველა კუთხის კოორდინაცია დღესასწაულის მოსამზადებლად რომ აუცილებელი იყო, ამას მოწ მობს „ივერიაში“ დაბეჭდილი სხვადასხვა სახის ინფორმაცია რეგიონებიდან, რომლებიც კონკრეტულ მითითებებს ითხოვდნენ. მაგალითად, 5 ოქტომბრის ნომერი იუწყება, რომ „გორიდგან და სხვა ქალაქებიდგანაც გვატყობინებენ, რომ ემზადებიან ღირსეულად მიეგებნენ დიდად პატივცემულის მხცოვანის პოეტის რაფიელ ერისთავის საიუბილეო დღეს და თანაც გვთხოვენ ვაცნობოთ, როგორ აპირებენ დღესასწაულობის გარდახდას. კარგი იქნებოდა მანდიდგან რაიმე განკარგულება მოგეხდინათ პროვინციებისათვისაო, იწერებიან ყველა მხრიდგან, თუ როგორ შევადგინოთ საიუბილეო კომიტეტებიო. ამაზედ ჩვენც ვაცნობეთ, რომ ტფილისდგან არავითარი განკარგულება ამის შესახებ არ გაეგზავნებათ პროვინციებს და ამიტომ ვურჩევთ, თითონვე იზრუნონ და შეადგინონ კომიტეტები, რომელნიც დაადგენენ, თუ როგორ სცენ პატივი იუბილარს“.

15 ოქტომბრის „კვალში“, სხვადასხვა ამბის რუბრიკაში, იბეჭდება ინფორმაცია იმის შესახებ, თუ როგორ ემზადება ქუთაისი: „ქუთაისში თ. რ. დ. ერისთავის საიუბილეოთ დიდი მზადებაა: სათავად-აზნაურო შკოლის მოწაფენი ფულს აგროვებენ საჩუქრისთვის და თავნისთვის. ქუთაისის ხელოსანთა დასი აგრეთვე აგროვებს თავნს და უნდა იუბილარის სახელზე გამართოს პირველ დაწყებითი სამოხელო შკოლა. ქუთაისის საზოგადოება აგრეთვე ცალკე აპირებს იუბილარის მილოცვას“.

რაც შეეხება დღესასწაულის პროგრამას, საბოლოო ვარიანტი იბეჭდება როგორც „ივერიაში“, ისე „კვალში“.

15 ოქტომბერს „კვალი“ ამცნობს მკითხველებს, რომ „იუბილეი უთუოთ კვირას, 22 ოქტომბერს, უნდა ვიდღესასწაულოთ ამ პროგრამით:

1. გადახდილ იქნება ქვაშვეთის ეკლესიაში პარაკლისი 11 1/2 საათზე.

2. პარაკლისის შემდეგ ყველა დეპუტაციები და საზოგადოება შეგროვდება ქართველ თავად-აზნაურთა თეატრში. დეპუტაციები იჭერს ადგილს სცენაზე და რიგ-რიგათ მიულოცავენ იუბილარს. მათ მილოცვას შემდეგ წაკითხულ იქნება დეპეშები, ლექსები და სხვა...

3. საღამოს 8 საათზე გაიმართება საიუბილეო წარმოდგენა ქართულ თეატრში.

4. იუბილარის სახსოვრათ განზრახულია ფონდი დაარსდეს; ამისთვის შემომწირველთა სია იუბილეის დღეს დაურიგდება მსურველთ იუბილემდე და შემდეგ შემოწირულობას მიიღებენ ქართული ჟურნალ გაზეთები და გამოაცხადებენ შემომწირველთა სიას; ფულს კი გადაცემენ წერა-კითხვის გამავრცელებელ საზოგადოებას, რომელსაც მიენდობა ეს ფონდი რომელსამე საზოგადო საქმეს მოახმაროს იუბილარის სახელობაზე“.

ამავე კრებაზე აირჩიეს გამგე კომიტეტის წევრები: დავით მიქელაძე, გიორგი წერეთელი და ალექსანდრე ჭყონია. მათ დამხმარედ კი - გრიგოლ აბაშიძე, ვალერიან გუნია, პეტრე ყიფიანი და ანდრია ღულაძე. თუმცა, პეტრე ყიფიანმა და ანდრია ღულაძემ უარი თქვეს. ალექსანდრე ჭყონიამ კი მოუცლელობის გამო ვერ მიიღო მონაწილეობა. ასე რომ, დარჩნენ: დავით მიქელაძე, გიორგი წერეთელი, გრიგოლ აბაშიძე და ვალერიან გუნია. გაზეთ „კვალის“ ინფორმაციით, „კერძო სხდომაზე იმათ მიიპატიჟეს დასახმარებლათ - კონსტანტინე მესხი და ვლადიმერ ალექსეევ-მესხიევი (რეჟისორი ქართულ თეატრისა). ამ სხდომაზე დისციპლინის (ერთარსი მოქმედების) დასადგენათ თ. დ. მიქელაძემ წინადადება მისცა გ. ე. წერეთელს, რომ ის ყოფილიყო მეთაურად ამ საქმეში. გ. ე. წერეთელმა განაცხადა: იმ პირობით ვიკისრებ ამ მძიმე საქმეს, უკეთუ თ. დ. მიქელაძე, გრ. აბაშიძე. კ. მესხი და ვ. გუნია დამეხმარებიან როგორც რჩევით, ისე, საქმის განკარგულებაშიო. ხსენებულმა პირებმა სრული თანხმობა განაცხადეს ამ საქმეზე და ახალ ამორჩეულ საიუბილეო დღესასწაულის მოთავენი მწყობრით, ერთგულებით და თანხმობით შეუდგნენ საქმის განხორციელებას. მათი უმთავრესი განზრახვა ის იყო, რომ დღესასწაულობას მიცემოდა, რაც შეიძლებოდა, დიდი საერო ხასიათი“.

მოსამზადებელი სამუშაოების ამსახველი ინფორმაციების გარდა, ოქტომბრიდან პრესაში ჩნდება პუბლიკაციები, რომლებიც რაფიელ ერისთავის ცხოვრებისა და შემოქმედების ერთგვარი შეფასებაა. მაგალითად, 2 ოქტომბრის „კვალის“ ნომერში, პირველ გვერდზე, ავტორის მითითების გარეშე, იბეჭდება რაფიელ ერისთავის იუბილეს შესახებ წერილი, რომელშიც საკმაოდ საინტერესოდაა აღწერილი ქართველი ერის დამოკიდებულება მწერლისადმი და საიუბილეო დღესასწაულის აუცილებლობა: „რა უნდა ასაზრდოებდეს სამშობლო ლიტერატურას? ერის თანაგრძნობა. მაგრამ ქართული ლიტერატურა იმ წერტილზე ჯერ არ მიწეულა, რომ ერის თანაგრძნობამ მისი მწერლები ან გაათბოს, ან გააძღოს. ისინი დღემდის არიან ისეთი ცხოვრების ბნელით გარე-მოცულნი, რომ თითოეულს მათგანს ჯერ კიდევ ეკლის გვირგვინი ადგია თავზე. ჯერ შორს არის ის ბედნიერი დრო, როცა ამ ეკლის გვირგვინს ქართველი ერი მოხდის თავზე თავ-განწირულს მოღვაწეს და შეუმკობს შრომაში გათეთრებულს ჭაღარას დაფნის ფოთლებით. ყოველი ქართველი პოეტი და მწერალი დღემდის თავის კუჭს ასაზრდოვებს მხოლოთ შიმშილით, გულს ნაღვლით და სულს უნუგეშობით. ასეთს გარემოებაში ჩაყენებული ქართველი მწერალი ნუ თუ არ არის იგივე მოწამე, რომელსაც ტანჯვის ჯილდოთ სამარეში მიჰქონდა ხოლმე შარავანდედი უკვდავებისა. ასეთ შარავანდედათ ჩვენი დაუვიწყარი პოეტის რაფაელისთვის უნდა შეიქნეს მისი საიუბილეო დღესასწაული, რომელზედაც იმან თავის თვალით უნდა იხილოს ქართველი ერის გულწრფელი დაფასება. სხვა ქვეყნებში ამისთანა მოღვაწეს ხალხი ამდიდრებს, უზრუნველ ცხოვრებას ანიჭებს და ბედნიერების ფიალას ხელში აძლევს. ჩვენ კი ყოველივე ამის მაგივრათ შეგვიძლია შრომაში დატანჯულს ჩვენს პოეტს მხოლოთ ერთი ბედნიერი წამი საერო თანაგრძნობისა გამოვაცდევინოთ. ესეც საკმაო იქნება მისთვის, რომ ყოველივე წარსული ტანჯვები დაივიწყოს და აღტაცებით წარმოსთქვას: „აწ განუტევე მონა შენი, მეუფეო, მშვიდობით!“ ნუ თუ ჩვენ დავიშურებთ ამ ბედნიერს წამს იმისთვის, ვისაც თავის ტკბილი ლექსებით ამდენი აზრი და გრძნობა გაუღვიძებია ჩვენს გულში. მაშ იმედი გვაქვს, ოც-და-ორი ოქტომბერი ღირსეულ ჯილდოთ მიერთმევა ჩვენს საყვარელს, ღვაწლით შემოსილს, პოეტ-მოხუცს“.

14 ოქტომბრის „ივერიაში“ იბეჭდება აპოლონ წულაძის წერილი „თავ. რაფიელ ერისთავის იუბილეის გამო“, რომელშიც ავტორი აღნიშნავს, რომ „სამშობლო ხევსურისას“ ავტორი ნამდვილად იმსახურებს, ერმა ღირსეული მადლობა უთხრათ და გამოდის წინადადებით, რომ რაფიელის სახელით აშენდეს ხევსურეთში სკოლა: „ჩვენს დიდებულ მხცოვანს პოეტს სხვა მრავალ შესანიშნავ ლექსთა შორის აქვს ერთი ხელი-ხელ საგოგმანებელი ლექსი „სამშობლო ხევსურისა“. არ მეგულება ისეთი წერა-კითხვის მცოდნე ქართველი, რომელმაც ეს ლექსი ზეპირად არ იცოდეს, ვიცნობ ისეთებსაც, რომელთაც წერა-კითხვა არ იციან, მაგრამ ეს ლექსი და მისი შინაარსი კი იციან. დიაღ, ამ ლექსს დიდი სახელი აქვს მოხვეჭილი - მას კითხულობენ სცენაზედ, მას კითხულობენ მეჯლის-ნადიმზე და სხვაგან. ვინ იცის ამ ლექსს რამდენისთვის აუჩქროლებია გული, რამდენისთვის ნეტარების ცრემლი მოუყენებია თვალზედ, რამდენს ლახვარივით მოხვედრია გულში, ვინ იცის, რამდენი სამშობლოზედ ხელ-აღებული აუკვნეს-აუცრემლებია, რამდენს მოვლინებია მოძღვრად და დაურიგებია: - უკეთურო, უბადრუკო, სამშობლოს გამცემო, იუდავ, სამშობლოს სალ-კლდეების სრა-სასახლეებში გამცვლელო, ნუ სცვლი შენს დედა-სამშობლოს სხვის ქვეყანაზედ, თუ გინდ ის სამოთხე იყოსო, აგონებს გზა-დაბნეულს ცხოვარს. დიაღ! იმდენად ძლიერია ეს ლექსი, რომ რაფაელს მეტი არა დაეწერა, მაინც უკვდავი იქნებოდა და ვიდრე ჩვენი ერი ერად იქნებოდა, „სამშობლო ხევსურის“ ავტორს მის გულში ძეგლი ექნებოდა აგებული. და აი დღეს რაკი საუკეთესო შემთხვევა გვეძლევა, მისი დიდი ხნის შრომა-ღვაწლი დავაფასოთ, სამშობლოს ერთგულად სამსახურისთვის მადლობა ვუთხრათ, იმაზედ გვინდა დაფიქრება, რომ მადლობა ღირსეული იყოს და როგორც იუბილარის ღვაწლი დაუვიწყარი და ნაყოფიერია, მადლობაც მზგავსივე უნდა გამოვთქვათ - შევუფერადოთ და შევუხამოთ მედღესასწაულე პოეტის სულის კვეთებას. დეე, ის დღე იყოს სამახსოვრო ჩვენდა შვილით-შვილადმდე. ამ დღის დიდებულება უპირველესად გამოვხატოთ იმითი, რომ ჩვენზედ უკან ჩამორჩენილ მოძმე ხევსურებს, იუბილარის საყვარელს თემს, რაფიელის სახელზედ სკოლა ავუგოთ. ხევსურეთი კარგა მოზრდილი კუთხეა ჩვენის ქვეყნისა, კარგი ნიჭის პატრონი მცხოვრებლებით არის დასახლებული, წარსულში სამშობლოს დაცვაშიაც დიდი მსხვერპლი მიუძღვით და აი ეს ერი დღეს უსკოლოდ არის დატოვებული. რაფიელმა მათ უძღვნა ლექსი - „სამშობლო ხევსურისა“. ჩვენც ამ დღის მოსაგონებლად ვუძღვნათ განათლებლის ლამპარი. ავუგოთ სკოლა, საცა პატარა ხევსურები „ჩააჭიკჭიკებენ“: „არ გავცვლი მე ჩემს სამშობლოს სხვა ქვეყნის სამოთხეზედა“.

მოახლოვდა 22 ოქტომბერი. როგორც ჩანს, დღესასწაულზე დასწრების მსურველი ბევრი იყო და დადგა საკითხი წესრიგის დაცვის საჭიროებისა. შესაბამისად, 18 ოქტომბრის „ივერიაში“ ქვეყნდება რედაქციის განცხადება, რომ იუბილეზე დასწრების მსურველმა უნდა აიღოს კონტრამარკა¹: „გამგე კომიტეტი გვთხოვს გამოვაცხადოთ, რომ თ. რაფიელ ერისთავის საიუბილეო დღესასწაულზედ დასასწრებად თეატრში კვირა დილით 22 ოკტომბერს საჭიროა ყოველმა მსურველმა კონტრამარკა აიღოს წესიერების დასაცავად. მსურველთ კონტრამარკა უნდა აიღონ წინდაწინ წერა-კითხვის სა ზოგადოების კანცელარიაში, „ივერიის“, „კვალის“ და „მოამბის“ რედაქციებში“.