მრავალი ქვეყანა უწოდებს თავს დემოკრატიულს, მართვის სრულიად განსხვავებული სისტემების მიუხედავად.

მაგრამ რომელი სისტემაა ყველაზე დემოკრატიული? ამის თაობაზე შეიძლება ბევრი ვიკამათოთ.

დემოკრატია ნიშნავს ხალხის ძალაუფლებას (ბერძ. დემოს - „ხალხი და კრატე“ - „ბატონობა“).

დემოკრატიული საზოგადოება ეფუძნება ადამიანის უფლებების პატივისცემას, თუმცა დემოკრატია და ადამიანის უფლებები, ცხადია, ერთი და იგივე არ არის.

დემოკრატია უმრავლესობის შეზღუდული ძალაუფლებაა, შეზღუდული ყველა იმ უფლებითა და თავისუფლებით, რომელიც ცალკეულ ადამიანებს ეკუთვნით. ნებისმიერი ადამიანი, რომელმაც იცის საკუთარი უფლებები და მათი პრაქტიკული გამოყენება, დაუცველი უკვე აღარ არის.

მაგრამ იმისათვის, რომ ადამიანმა დაიცვას საკუთარი უფლებები, პირველ ყოვლისა, უნდა იცოდეს კიდეც, თუ რას ნიშნავს ადამიანის უფლებები.

ადამიანის უფლებები არც თანასწორუფლებიანობას ნიშნავს და არც სამართლიანობას, მითუმეტეს, იგივე არ არის, რაც თავისუფლება, თუმცა თავისუფლების ცნება სწორედ ყველაზე ახლოს ადამიანის უფლებების ცნებასტან დგას.

ტერმინი „ადამიანის უფლებები“ დიდი ხანი არ არის რაც დამკვიდრდა ჩვენს სასაუბრო ენაში. თავიდან მასზე საკმაოდ ბუნდოვანი წარმოდგენა არსებობდა. ითვლებოდა, რომ ყოველივე ცუდი, უსამართლო და მავნე მოვლენა არღვევდა ადამიანის უფლებებს.

ადამიანის უფლებებს ზოგჯერ პოზიტიურ უფლებებსაც უწოდებენ და გულისხმობენ ხელისუფლების მოვალეობას თითოეული ადამიანის მიმართ (მაგალითად, განათლების უფლება ხელისუფლებას აკისრებს იმ სკოლების შექმნას, სადაც ყველა ბავშვს შეეძლება განათლების მიღება), თავისუფლებებს კი ნეგატიურ უფლებებს ეძახიან, რომლებიც უკრძალავს ხელისუფლებას ჩვენი ცხოვრების სხვადასხვა სფეროში ჩარევას (სიტყვის ან სინდისის თავისუფლება უკრძალავს ხელისუფლებას, ჩაერიოს ადამიანისათვის სასიცოცხლო მნიშვნელობის მქონე საქმეებში). სხვაგვარად რომ ვთქვათ, თუკი მე მაქვს რაიმეს უფლება, ხელისუფლება ვალდებულია რაღაც გამიკეთოს ამ უფლების დასაცავად, ხოლო თუ მე მეკუთვნის რომელიმე თავისუფლება, სახელმწიფომ თავი უნდა შეიკავოს რაიმე საწინააღმდეგო ქმედებისაგან. ადამიანის უფლებები და თავისუფლებები სახელმწიფოსგან ნაბოძები წყალობა არ არის. ისინი სახელმწიფოსაგან დამოუკიდებლად არსებობენ, ვინაიდან ჩვენ ადამიანებად დავიბადეთ.

ადამიანის უფლებებისა და დემოკრატიისადმი მიძღვნილი გაკვეთილების ჩასატარებლად ძალზე მნიშვნელოვანია სკოლასა და კლასში გამეფებული ატმოსფერო, რადგანაც დემოკრატიის ძირითადი პრინციპია ის, რომ ყოველი ადამიანი პატივისცემის ღირსია და აუცილებელია მისი აზრის გათვალისწინება. ის, ვინც ამას გააცნობიერებს, სხვებსაც პატივს სცემს. დემოკრატია და ადამიანის უფლებები ფეხს ვერ მოიკიდებს იქ, სადაც სხვების აზრს ანგარიში არ ეწევა.

ბევრ სკოლაში ძლიერია მოსწავლეთა „დისციპლინირებისა“ და მათი ნიშნებით დახარისხების ტრადიციები. აქ ახალისებენ მოსწავლეებს, რომლებიც მასწავლებლის მიერ მიწოდებულ ცოდნა - ინფორმაციას გაკვეთილზე გამოკითხვისას წარმატებით ამჟღავნებენ. სამაგიეროდ, დამოუკიდებელი აზრი და შემოქმედებითი მიდგომა დიდ ენთუზიაზმს არ იწვევს. ხანდახან საქმე დასჯითაც კი მთავრდება. არადა, სწავლის სურვილი მოსწავლეს შეიძლება სასწავლო ოთახის გაფორმებამ, მოწყობილობამ, სასწავლო აღჭურვილობამაც კი აღუძრას. მასწავლებელი ყველანაირად უნდა ეცადოს, რომ მოსწავლეს ეს სურვილი გაუძლიეროს.

ცოდნა - ინფორმაციის გადაცემა განათლების ნებისმიერ სისტემაში ხდება. სწავლების პროცესი რომ უფრო ნაყოფიერი იყოს, სწავლების შინაარსი და მეთოდები ერთმანეთს არ უნდა ეწინააღმდეგებოდეს. ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ადამიანის უფლებებისა და დემოკრატიის სწავლებისას.

ჩვენ, პედაგოგები, მოვალენი ვართ, ვიცხოვროთ იმ პრინციპების შესაბამისად, რომელთაც თავად ვასწავლით. გვსურს თუ არა, მოსწავლეებისთვის ჩვენ ცოცხალი მოდელი ვართ იმისა, რასაც ვასწავლით. სიტყვებითა და მოქმედებით გამოხატული ჩვენი აზრი და ქცევა ზემოქმედებას ახდენს მათ აზრსა და საქციელზე. ჩვენი ურთიერთდამოკიდებულება მოსწავლეებთან, მათ მშობლებთან, კოლეგებთან, პრინციპები, რომლებითაც სკოლა ხელმძღვანელობს - ყველაფერი ეს განსაზღვრავს დემოკრატიისა და ადამიანის უფლებების დაცვის რამდენად კარგ თუ ცუდ მაგალითს ვაჩვენებთ ჩვენს მოსწავლეებს; სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ - რამდენად ერთგულად ვიცავთ ჩვენ და თვით სკოლა დემოკრატიისა და ადამიანის უფლებების პრინციპებს.

აი, რატომ არ შეიძლება, რომ მასწავლებელი თრგუნავდეს ან უსამართლოდ ექცეოდეს რომელიმე ერთ მოსწავლეს ან მოსწავლეთა ჯგუფს. არ შეიძლება ცალკეულ ფასეულობათა დასამარება ან ხოტბის შესხმა. პირიქით, იგი ყოველთვის მზად უნდა იყოს დაეხმაროს მას, ვისაც უჭირს. იგი მოთმინებით უნდა მოეკიდოს ყველაზე განსხვავებულ, წინააღმდეგობრივ აზრებსაც კი. მასწავლებელი მოსწავლეებს საზოგადოებრივ ცხოვრებაში აქტიური მონაწილეობის მისაღებად მომზადებულ და პასუხისმგებლობის მქონე თვითმყოფად ადამიანებად უნდა აღიქვამდეს.

არაერთმნიშვნელოვანია მოსწავლეების როლი სკოლაში. პირველ ყოვლისა, მათ უნდა იცოდნენ თავიანთი უფლებები და მათი დაცვა.

ბავშვებმა უნდა ისწავლონ ამა თუ იმ საკითხზე საკუთარი აზრის გამოთქმა და მისი დასაბუთება. ამავე დროს, მათ სხვების უფლებების დაცვა და პატივისცემა უნდა შეეძლოთ.

საზოგადოებაში და მის მინიმოდელში - კლასში - მოქმედი კანონები ყოველი პიროვნების უფლებებს იცავს და კრძალავს საკუთარი ინტერესებიდან გამომდინარე, ვინმეს უფლებების დათრგუნვას. მოსწავლეებს უნდა შეეძლოთ საერთო ინტერესებით იხელმძღვანელონ და კონსტრუქციული მიდგომა გამოამჟღავნონ პრობლემის გადაწყვეტისას.

მოსწავლე სხვა ადამიანისა და მისი უფლებების პატივისცემას მხოლოდ მას შემდეგ შეძლებს, როდესაც საკუთარი თავის პატივისცემას ისწავლის. შესაბამისად, ადამიანის უფლებების სწავლებამ ხელი უნდა შეუწყოს ბავშვებში დამოუკიდებლობის გრძნობის განვითარებას და საკუთარი ძალების რწმენის განმტკიცებას.

ყოველ ადამიანს აქვს მოთხოვნილებები, რომელთა დაკმაყოფილება აუცილებელია მისი არსებობისა და განვითარებისათვის. დედამიწის ნებისმიერ კუთხეში მცხოვრებ ადამიანს, სქესის, კანის ფერისა და ასაკის მიუხედავად, ერთნაირი მოთხოვნილებები აქვს - ეს არის ჰაერი, საკვები და დასვენება.

ასეთია ჩვენი ფიზიკური მოთხოვნილებები.

გარდა ამისა ადამიანს სჭირდება ტანსაცმელი, საცხოვრებელი. აუცილებელია ჯანმრთელობის შენარჩუნებაც.

ადამიანების, როგორც საზოგადოებრივი არსებების, ფიზიკური და სულიერი განვითარების უმნიშვნელოვანესი თვისებაა ის, რომ იგი საზოგადოების ,,კუთვნილებას“ წარმოადგენს.

საზოგადოებაში ჩვენ თავს დაცულად ვგრძნობთ. ურთიერთობა მის წევრებთან ჩვენთვის არა მარტო აუცილებელი, არამედ სასიამოვნოცაა. ჩვენ სიამოვნებას გვანიჭებს სხვადასხვა ადამიანის მსოფლმხედველობისა და ცხოვრების წესის გაცნობა.

და ბოლოს, ჩვენთვის აუცილებელია, რომ გარემო სუფთა იყოს. ეს განსაკუთრებით ეხება ჰაერს, რომელსაც ვისუნთქავთ; წყალს, რომელსაც ვსვამთ და რომელიც აუცილებელია პირადი ჰიგიენისათვის; საკვებპროდუქტებს, რომელიც არ უნდა შეიცავდეს სახიფათო ბაქტერიებსა და შხამებს.

მაგრამ გარემო მხოლოდ წყალს, ჰაერსა და მიწას როდი ნიშნავს. იგი უპირველეს ყოვლისა, საზოგადოებას, ადამიანებსა და მათ ურთიერთობას გულისხმობს.

ადამიანისათვის ძალზე მნიშვნელოვანია იმის შეგნება, რომ გარშემომყოფები აფასებენ. ეს მას საკუთარი თავის რწმენას უნერგავს. უაღრესად მნიშვნელოვანია ადამიანის პიროვნებად ჩამოყალიბების პროცესი. სხვაგვარად ეს ნიშნავს საკუთარი შესაძლებლობების განვითარებას ნებისმიერ სფეროში.

ჩვენ გვსურს საკუთარი ძალების გამოცდა, გვაინტერესებს რისი მიღწევა შეგვიძლია ცხოვრებაში.

იყო პიროვნება, ნიშნავს - ცხოვრობდე საკუთარი პრინციპებისა და შეხედულებების შესაბამისად, განაგებდე საკუთარ ცხოვრებას, იღებდე გადაწყვეტილებებს და პასუხისმგებლობას გრძნობდე მათი შედეგებისათვის.

ადამიანისათვის არანაკლებ მნიშვნელოვანია ცხოვრების მიზნის არსებობაც. ადამიანისთვის აუცილებელია ჰქონდეს: მიზანი, რწმენა, რომლითაც ხელმძღვანელობს ცხოვრებაში.

ჩვენ სისტემატურად ვცდილობთ გავაფართოვოთ ჩვენი ცოდნის საზღვრები.

ზემოთქმულის გარდა, ჩვენთვის აუცილებელია თავისუფლება - საკუთარი აზრის, საკუთარი თვალსაზრისის შეუზღუდავად და ცენზურის გარეშე გამოთქმის თავისუფლება.

მასწავლებელმა უნდა მოამზადოს მოზარდი ისეთ საზოგადოებაში საცხოვრებლად, სადაც ადამიანებს შორის განსხვავება არათანასწორუფლებიანობასა და დისკრიმინაციაში არ ვლინდება. ადრეული ასაკიდან მოყოლებული მოსწავლეს აქვს ის, რასაც სამართლიანობის გრძნობას ეძახიან. მას შეუძლია გამოიყენოს ეს იმ მოვლენების შეფასებისას, რომლებიც თავიანთი უფლებებისთვის მებრძოლ ადამიანებს ეხება.

ადამიანის უფლებების სწავლება, აგრეთვე ითვალისწინებს ისეთი დამოკიდებულების აღმოფხვრას, რომელმაც შესაძლოა მოსწავლის უმწიფარი თვითშეგნების დაზიანება გამოიწვიოს.

სამწუხაროდ, ძალადობა და სისასტიკე სკოლებში, ისევე, როგორც ოჯახში, იშვიათობა არ არის.

სკოლა უნდა იყოს ადგილი, სადაც ოჯახში ჩადებული აღმზრდელობითი საფუძვლის განმტკიცება და ტრანსფორმაცია ხდება. სკოლა მოსწავლეებს უნდა სთავაზობდეს ადამიანური ურთიერთობების გაგრძელების ახალ შესაძლებლობებს ოჯახზე ნაკლებ მკაცრ პირობებში. ოჯახში ბავშვი შეიძლება შიშს, ეჭვიანობასა და აგრესიას განიცდიდეს სხვადასხვა პირის მიმართ, სკოლაში კი მისი ემოციური ენერგია ჯგუფური მოღვაწეობისაკენ, სასწავლო მუშაობისკენ, თამაშისკენ არის მიმართული.

სკოლა მოწოდებულია, აგრეთვე, გახდეს სხვადასხვა სახის აზრთა ურთიერთგაცვლის ადგილი, მან უნდა წაახალისოს ურთიერთობანი მოსწავლეებს შორის.

მოზარდს უნდა გამოუმუშავდეს:

1. განსაზღვრული დამოკიდებულება გარშემო მყოფი საგნებისა და მოვლენებისადმი;

2. ჩამოუყალიბდეს მსოფლმხედველობა;

3. ქცევის ნორმები.

სკოლას შეუძლია თავიდან აგვარიდოს პირადი ხასიათის კონფლიქტები, რომელიც სიძულვილსა და განცდებზეა დამყარებული.

სწორედ აღზრდის ეს ხელსაყრელი ატმოსფერო, სადაც თანაგრძნობა, ინდივიდუალური და კოლექტიური აზრის გამოთქმის თავისუფლება, თანასწორუფლებიანობა და სამართლიანობა სუფევს, წარმატებით წარმართული სწავლების წინაპირობას წარმოადგენს. სკოლის საერთო კლიმატი (ეთიკა, დისციპლინა, ურთიერთდამოკიდებულება და ა. ს.) დიდ გავლენას ახდენს ადამიანის უფლებებისადმი მოსწავლის დამოკიდებულებაზე.

სკოლამ მოსწავლეებს უნდა მისცეს ცოდნა, რომელიც აუცილებელია დემოკრატიული საზოგადოების ასაშენებლად, განუვითაროს პირადი პასუხისმგებლობის გრძნობა სახელმწიფოს მიერ ადამიანის უფლებების დარღვევის მიმართ.

სკოლაში დანერგილი ყოველი სიახლე შეიძლება ძნელად მისაღები და გაუგებარი აღმოჩნდეს როგორც მოსწავლეებისთვის, ისე მათი მშობლებისთვის, რამაც არ უნდა დააფრთხოს მასწავლებელი. ის არც „სახიფათო“ თემების განხილვას უნდა მოერიდოს. მასწავლებელი უნდა შეეცადოს შეძლებისდაგვარად განუმარტოს ახალი საგნებისა და მეთოდიკების საჭიროება და არსი ყველას, ვინც კი ასე თუ ისე დაკავშირებულია სასწავლო პროცესთან. მასწავლებელი, მოსწავლე და მშობელი სკოლაში დანერგილმა სიახლეებმა კი არ უნდა დააშოროს, არამედ დააახლოვოს და დააკავშიროს. ამ საქმეში მათ, ვფიქრობთ, დიდ დახმარებას გაუწევს წინამდებარე სახელმძღვანელო.

თანამედროვე საზოგადოებასა და მსოფლიო პოლიტიკაში მიმდინარე ძვრების ფონზე სკოლას არ შეუძლია უარი არ თქვას ფასეულობათა ნეიტრალიზაციაზე. ჩვენთვის რეალურად ახლობელ ან მასობრივი ინფორმაციის საშუალებებით დაახლოებულ მტკივნეულ ყოველდღიურობას ვერსად გავექცევით. აქ თავისთავად წამოიჭრება ობიექტურობის პრობლემაც, განსაკუთრებით, როცა განსახილველი თემები მოსწავლეებს შეეხება.

ბევრად უფრო იოლია საუბარი ფაშიზმის პერიოდზე ან აპარტეიდზე სამხრეთ აფრიკაში, ვიდრე ლტოლვილების ან მაწანწალა ბავშვების მდგომარეობაზე.

ადამიანის უფლებების სწავლებისას გარკვეულ თემებსა და ასპექტებს ძალუძთ გამოიწვიონ მოსწავლეების ემოციური რეაქცია და მათ მოქმედების სურვილი აღუძრან. მასწავლებელი ამისათვის მზად უნდა იყოს. მსგავსი რეაქცია სასწავლო პროცესის ნაწილს წარმოადგენს და შესაძლებლობას აძლევს ბავშვს, დემოკრატიულ საზოგადოებაში მონაწილეობისთვის სასარგებლო უნარ - ჩვევები შეიძინოს.

ადამიანის უფლებათა სწავლებისას არ უნდა დავარღვიოთ კლასიკური სამკუთხედის პრინციპი: მოსწავლეს უნდა ჰქონდეს ცოდნა, რომელსაც ის უნარ - ჩვევების მეშვეობით რეალურ ცხოვრებაში გამოიყენებს და შესაბამისად, უნდა ჰქონდეს სწორი განწყობა - დამოკიდებულება არა მხოლოდ აღნიშნული საგნის, არამედ გარე სამყაროს მიმართ.

კლასიკური სამკუთხედი ეყრდნობა შესაბამის მეთოდოლოგიას, რომელიც სქემის შეიძლება სახით წარმოვიდგინოთ:

სასწავლო პროცესის წარმართვისას, სასურველია, ვიხელმძღვანელოთ ინტერაქტიური ანუ მოსწავლეზე ორიენტირებული მეთოდიკით, რომლის ხერხებსა და მეთოდებს ქვემოთ გაგაცნობთ.

გაკვეთილის სტრუქტურა

პედაგოგი ყოველი გაკვეთილისთვის საგანგებოდ ემზადება, რაც მხოლოდ გამოსაკითხი და ასახსნელი მასალის დამუშავებას როდი გულისხმობს: პედაგოგმა თვალნათლივ უნდა წარმოიდგინოს მთელი გაკვეთილის მსვლელობა - რა თანმიმდევრობით ჩაატარებს ამა თუ იმ სამუშაოს და დროში როგორ გაანაწილებს მას. სასურველია, თუ მასწავლებელი გაკვეთილის მსვლელობას სტრუქტურულად წარმოადგენს, რისთვისაც შეუძლია გამოიყენოს შემდეგი სიმბოლოები:

ამ სიმბოლოების გამოყენებით მასწავლებელი ადგენს კონკრეტული გაკვეთილის სქემას.

შინაარსობლივად გაკვეთილი სამი ფაზისგან შედგება: პროვოცირება, სიღრმისეული წვდომა და რეფლექსია, ანუ გააზრება.

I ეტაპი. გაკვეთილი იწყება პროვოცირებით, რომლის დროსაც მასწავლებელი ცდილობს მობილიზება გაუკეთოს მოსწავლეთა ცოდნას კონკრეტულ საკითხთან დაკავშირებით. ამისათვის იყენებს შეკითხვებს კლასის მოსამზადებლად და მსჯელობის საჭირო მიმართულებით წასამართად. პროვოცირებისათვის ძალზე ეფექტურია სიტუაციური ამოცანის, დაუსრულებელი ისტორიის გაგრძელება, ილუსტრაციების ან ფილმის ჩვენება, ლექსის ან მუსიკალური ნაწარმოების მოსმენა.

II ეტაპი. სიღრმისეული წვდომა გულისხმობს მასალის შესწავლას, როდესაც შეიძლება მივმართოთ ლექციურ ჩართვას, საკლასო დისკუსიას, ღია და დახურულ შეკითხვებას, სახელმძღვანელოში მოცემული ტექსტებისა და დამატებითი ინფორმაციის გაცნობას, სქემებს.

III ეტაპი. რეფლექსია, ანუ გააზრება შემაჯამებელი ეტაპია, რომლის დროსაც ხდება მოსწავლის მოსწავლის შემოქმედებითი და კრიტიკული აზროვნების განვითარება, პარალელების გავლება, მოსაზრებების გამოთქმა და დასაბუთება, მსჯელობა, გადაწყვეტილების მიღება, შეჯამება.

შეკითხვათა სახეები

ბავშვები უამრავ კითხვას სვამენ. ისინი შეკითხვების საშუალებით ცდილობენ პასუხი მიიღონ მათთვის საინტერესო საკითხებზე, კავშირი დაამყარონ უცნობ სამყაროსთან, რომელიც ერთდროულად იზიდავს და აფრთხობს კიდეც მათ.

მოსწავლეთა უმრავლესობა სვამს მარტივ შეკითხვებს, რომლებიც, როგორც წესი, მარტივ პასუხებს მოითხოვს.

დროთა განმავლობაში, ცოდნისა და უნარ - ჩვევების შეძენასთან ერთად, დასმული კითხვებიც რთულდება.

მასწავლებელმა სხვა უნარ - ჩვევებთან ერთად ყურადღება უნდა მიაქციოს შეკითხვის დასმის ჩვევის გამომუშავებასაც.

შეკითხვა შეიძლება იყოს ღია და დახურული.

დახურული კითხვა მოითხოვს მხოლოდ „დიახ“ ან „არა“ პასუხს. ამგვარი კითხვა თავის თავში უკვე შეიცავს პასუხს, რომელსაც ან უნდა დაეთანხმო, ან არა, მასზე არსებობს მხოლოდ ერთმნიშვნელოვანი პასუხი. მაგალითად, „სამართლიანი იყო თუ არა საფრანგეთის დიდი რევოლუცია?“ დახურული კითხვა გამოიყენება ძირითადად ცოდნის შესამოწმებლად და ფაქტის კონსტანტაციისათვის. მისგან განსხვავებით, ღია შეკითხვა შემდეგნაირად შეიძლება ჩამოვაყალიბოთ - „რა აზრის ხართ საფრანგეთის დიდი რევოლუციის შესახებ?“ ან კიდევ - „რამდენად სამართლიანი იყო საფრანგეთის დიდი რევოლუცია?“

ღია შეკითხვა არ მოითხოვს ერთ კონკრეტულ პასუხს, არამედ მოწოდებულია აზრთა სხვაობის გამოსავლენად, საკამათოდ, ისეთი საკითხების განსახილველად, რომელზედაც არ არსებობს ერთმნიშვნელოვანი პასუხი. ამ შემთხვევაში ჭეშმარიტების ერთობლივი ძიება და კვლევა უფრო მნიშვნელოვანია, ვიდრე შედეგი.

ღია შეკითხვები შეიძლება დავყოთ რამდენიმე ჯგუფად:

1. ჰიპოთეზური: „რას იფიქრებ ან მოიმოქმედებ შენ, თუ ...?“ ასეთი შეკითხვები მოსწავლეებს ეხმარება წარმოსახვის უნარის განვითარებაში და მიმართავს მათ გონებას ფიქრისა და განსჯისაკენ.

2. განსჯითი: „როგორ შეგვიძლია ჩვენ ხელი შევუწყოთ ამ პრობლემის გადაჭრას?“

3. წამახალისებელ - მხარდამჭერი: „საინტერესოა რა მოხდა შემდეგ?“ ეს შეკითხვა მოსწავლეს ეხმარება, შეძლოს თავისი შთაბეჭდილებისა და გამოცდილების გაზიარება.

4. მასტიმულირებელი: „რა აზრის ხარ...?“ ამით მასწავლებელი აგრძნობინებს მოსწავლეს, რომ მისი აზრი მნიშვნელოვანი და საინტერესოა.

5. კვლევითი: „რატომ ფიქრობ ასე?“ ეს შეკითხვა დასმული უნდა იყოს არა აგრესიულიან გამომცდელი ტონით, არამედ უნდა გამოხატავდეს მასწავლებლის ინტერესს; ხელს უწყობდეს ბავშვს, დაუფიქრდეს საკითხს, უვითარებდეს მას ანალიზის, მსჯელობისა და საკუთარი აზრის დასაბუთების უნარს.

6. შემაჯამებელი: „თუ სწორად გავიგე, შენ ფიქრობ, რომ ...“ ეს შეკითხვა გულისხმობს ბავშვების მოსაზრებების შეჯამებას და იმის შემოწმებას, სწორად გაიგო თუ არა მათი ნააზრევი მასწავლებელმა. ამ დროს სხვა მოსწავლეებს კიდევ ერთხელ ეძლევათ საშუალება, გააანალიზონ მათი მეგობრის მოსაზრება, განსაზღვრომ, ეთანხმებიან თუ არა მას.

7. შემათანხმებელი: „ეთანხმებით თუ არა გამოთქმულ მოსაზრებას?“ ამ შეკითხვამ შესაძლოა კამათის პროვოცირება გამოიწვიოს, ან პირიქით - დაასრულოს კამათი. პირველ შემთხვევაში მასწავლებელი უნდა უნდა ეცადოს კონსენსუსის მიღწევას ან, თუ ეს შეუძლებელია, მოახდინოს განსხვავებული აზრის დაფიქსირება და საკითხი დატოვოს ღიად. მეორე შემთხვევაში კი, შეკითხვით - „შეიძლება თუ არა ეს საკითხი გარკვეულად ჩაითვალოს?“ - იგი ამთავრებს ერთ თემას და გადადის შემდეგზე.

წყვილები და შედეგები

წყვილებსა და ჯგუფებში მუშაობა ხელს უწყობს თანამშრომლობის ჩვევის გამომუშავებას. ამ სავარჯიშოების შესრულებისას მოსწავლეები სწავლობენ ერთმანეთის მოსმენას, სხვისი აზრის გაზიარებას, კრიტიკულ აზროვნებასა და შეფასებას, საკუთარი აზრის გამოთქმას, დასაბუთებას და ა.შ. ისინი ეჩვევიან ფუნქციების დანაწილებას, დროის რაციონალურ გამოყენებას.

გთავაზობთ წყვილებში მუშაობის წესებს:

1. მასწავლებელი კლასს ყოფს წყვილებად

2. კლასს ეძლევა საერთო დავალება.

3. მოსწავლეები სამუშაოს ასრულებენ წყვილებში.

4. თამაშის დრო განსაზღვრულია (სამუშაოს სირთულის მიხედვით).

5. მასწავლებელი თვითონ ანაწილებს მოსწავლეების ფუნქციებს.

წყვილებში მუშაობის დროს ბავშვებს მოეთხოვებათ ყურადღების კონცენტარაცია. ისისნი პასუხისმგებლობას გრძნობენ თავიანთი მეწყვილის მიმართ.

წყვილებში გამომუშავებული თანამშრომლობის ჩვევა კიდევ უფრო მტკიცდება ჯგუფური სამუშაოების შესრულებისას. გთავაზობთ წესებს ჯგუფური მუშაობისთვის:

1. კლასი იყოფა 4 - 5 კაციან ჯგუფებად (გუნდებად)

2. კლასს ეძლევა საერთო დავალება.

3. დავალება სრულდება ჯგუფებში.

4. ჯგუფი უნდა მუშაობდეს შეთანხმებულად, არ უნდა მოხდეს კონფლიქტი, არ უნდა ითრგუნებოდეს არც ერთი მოსწავლე.

5. ჯგუფის ყოველი წევრი უნდა ჩაერთოს საქმიანობაში.

6. სამუშაო სრულდება ერთ ფურცელზე.

7. დავალება სრულდება მასწავლებლის მიერ წინასწარ განსაზღვრულ დროში (10 -15 წთ.).

8. ჯგუფი, რომლის წევრებიც შეთანხმებულად ვერ მოქმედებენ, მუშაობას წყვეტს.

9. ჯგუფი მუშაობს ერთი მაგიდის გარშემო.

თითოეულ ჯგუფში ერთი მაგიდის გარშემო თავს იყრიან სხვადასხვა ხასიათისა და ტემპერამენტის მოსწავლეები: აქტიურები, პასიურები, ლიდერები. ხშირად, ჯგუფებში სწორედ ამიტომ წარმოიშვება კონფლიქტი. მასწავლებელი სთავაზობს გუნდს კონფლიქტის მშვიდობიან მოგვარებას. თუ ამას გუნდი ვერ მიაღწევს, ანუ ვერ იპოვის გამოსავალს, ის სამუშაო პროცესიდან ვარდება.

ჯგუფის შერჩევა სხვადასხვაგვარად ხდება: ჯგუფი შეიძლება შეირჩეს ისე, რომ თითოეულ მათგანში თანაბარი შესაძლებლობების მქონე ბავშვები გაერთიანდნენ, შეიძლება ცალ-ცალკე შედგეს ბიჭებისა და გოგონების გუნდები ან შეიძლება ჯგუფების ორგანიზება ბავშვების მეგობრული დამოკიდებულების გათვალისწინებით. შესაძლებელია შემთხვევითობის პრინციპით შერჩევაც, რათა მოსწავლეები მიეჩვიონ უცხო გარემოსი ნებისმიერ პარტნიორთან ურთიერთობას. ჯგუფებად დანაწილება უნდა მოხდეს ოპერატიულად (2-3 წთ).

შესაძლებელია მასწავლებელმა თავად დაადგინოს ჯგუფის მუშაობის წესები (მაგ.: ლიდერის არჩევა), მაგრამ უმჯობესია მუშაობის სისტემის შექმნა მთლიანად მივანდოთ ბავშვებს (რა თქმა უნდა, მასწავლებლის რეკომენდაციების გათვალისწინებით). კარგია, თუ ჯგუფი თვითონ აირჩევს, ვინ წარადგენს კლასის წინაშე თავის ნამუშევარს. მასწავლებელი თვალს ადევნებს მოსწავლეების მუშაობას, თუმცა, ეს იმგვარად ხდება, რომ ბავშვებს არ შეექმნათ შთაბეჭდი, თითქოს მასწავლებელი მათ თავზე ადგათ. მასწავლებელი არ უნდა ჩაერიოს ჯგუფის მუშაობაში, გარდა იმ შემთხვევისა, თუ ჯგუფი მისგან მოითხოვს რაიმე განმარტებას, ან შეატყობს, რომ ჯგუფმა არასწორად გაიგო პირობა.

აქტიური მეთოდიკებითა და ჯგუფური თამაშებით მუშაობისას მასწავლებელი უკანა პლანზე გადადის. იგი გეზის მიმცემისა და მეთვალყურის როლს ასრულებს და ბოლომდე ნეიტრალურ წამყვანად რჩება.

სამუშაოს დამთავრების შემდეგ ჯგუფები წარმოადგენენ საკუთარ ნამუშევრებს. პრეზენტაციის დროს მასწავლებელი კითხვებს არ უსვამს და არ აწყვეტინებს აზრს მომხსენებელს.

ბოლოს ნამუშევრები შეიძლება გამოიკრას კედელზე ან დაფაზე. მასწავლებელს წინასწარ უნდა ჰქონდეს განსაზღვრული ნამუშევრების შეფასების ფორმა. სასურველია, ბავშვებმა თავად შეაფასონ სხვა ჯგუფის ნამუშევრები. პრეზენტაციის მსვლელობისას ყოველი ჯგუფის მიერ წარმოდგენილი ნამუშევარი იკვრება დაფაზე და მიეწერება ჯგუფის ნომერი. სასურველია ბავშვებმა თავად შეაფასონ სხვა ჯგუფის ნამუშევრები. პრეზენტაციის მსვლეობისას ყოველი ჯგუფის მიერ წარმოდგენილი ნამუშევარი იკვრება დაფაზე და მიეწერება ჯგუფის ნომერი. სასურველია, მოსწავლეებმა თავად შეაფასონ ერთმანეთის ნამუშევარი: თითოეული მოსწავლე ასახელებს, მისი აზრით, საუკეთესო ჯგუფურ ნამუშევარს (გარდა საკუთარისა) და ასაბუთებს კრიტერიუმებით (ჩამოყალიბებული აზრი, ორიგინალური გადაწყვეტა, მხატვრული გაფორმება, შთამბეჭდავი პრეზენტაცია და ა.შ.) იხელმძღვანელოს შეფასებისას. ყოველი გამომსვლელის აზრს მასწავლებელი დაფაზე აფიქსირებს - წერს ,,პლუსს“ სათანადო ნამუშევრის ქვეშ. ქულების (პლუსების) რაოდენობა გამოავლენს გამარჯვებულს. თუმცა მასწავლებელმა აცილებლად უნდა შეაქოს ყველა ჯგუფი და აღნიშნოს, რომ ყველამ საინტერესოდ იმუშავა.შეფასება შეიძლება მოხდეს მცირე დისკუსიის შემდეგ, რომლის დროსაც მასწავლებელსა და ბავშვებს შესაძლებლობა ეძლევათ შეკითხვები დაუსვან თითოეული ჯგუფის წევრებს.

მასწავლებელმა წინასწარ უნდა განსაზღვროს, რა დრო უნდა დაეთმოს დავალების შესრულებას, პრეზენტაციებსა და ნამუშევრების შეფასებას.

გონებრივი იერიში

გონებრივი იერიში დროის მცირე მონაკვეთში დიდი რაოდენობის იდეების გენერაციის საშუალებას იძლევა. იგი ტარდება დამოუკიდებლად ან წარმოადგენს სხვა სავარჯიშოს ნაწილს. ამ მეთოდის გამოყენება თითოეული მოსწავლისგან ინდივიდუალურ აქტივობას მოითხოვს და საერთო პრობლემის ერთობლივად გადაწყვეტას განაპირობებს.

მასწავლებელი წინასწარ შეარჩევს თემას და შეკითხვის სახით ჩამოაყალიბებს მას. შეკითხვა მკაფიოდ უნდა იყოს ჩამოყალიბებული და მოსწავლეთათვის გასაგები ფორმით მიწოდებული.

ამის შემდეგ მოსწავლეები გამოთქვამენ თავიანთ მოსაზრებებს და გვთავაზობენ პრობლემის გადაწყვეტის გზებს. იდეების გენერაციის დროს სასურველია დავიცვათ შემდეგი პრინციპები:

1. მოსწავლეთა მიერ მოსაზრების გამოთქმის დროს დაუშვებელია კამათი, კრიტიკა ან შეფასება. უნდა ვიმუშაოთ პრინციპით: ყველა მოსაზრება ღირებულია.

2. აზრის გამოთქმა ნებაყოფლობითი და თავისუფალია. მოსწავლეებმა უნდა გამოთქვან მოსაზრებები, როცა თავად მოისურვებენ და არა მაშინ, როცა ამას მასწავლებელი მოითხოვს. იდეა შეიძლება იყოს როგორც ორიგინალური, ისე სხვისი იდეის განვითარების შედეგი.

3. ამ ეტაპზე მნიშვნელოვანია იდეების რაოდენობა და არა ხარისხი. ხარისხზე მსჯელობა უნდა მოხდეს გენერაციის ეტაპის დასრულების შემდეგ (შეფასების ეტაპი).

4. ყველა იდეა უნდა დაიწეროს დაფაზე ან დიდ ქაღალდზე (მათ შორის ყველაზე მიუღებელიც კი).

5. შეფასების წინ მოსწავლეებს უნდა ჰქონდეთ დაფიქრების საშუალება.

6. იდეების გენერაციის პერიოდის ხანგრძლივობა დამოკიდებულია გაკვეთილის მსვლელობაზე, თუმცა მასწავლებელმა შეიძლება წინასწარ განსაზღვროს იგი (რეკომენდირებულია 20 - დან 30 წთ - მდე).

მასწავლებელმა აქტიური სამუშაოს მსვლელობისას უნდა განსაზღვროს, რამდენი ხნის შემდეგ დაიწყება შეფასების ეტაპი: მაშინვე თუ მომდევნო დღეს. ამ ხნის განმავლობაში მოსწავლეთა მიერ გამოთქმული მოსაზრებები უნდა ეწეროს დაფაზე ან კედელზე გაკრულ დიდ ქაღალდზე.

იდეების შეფასების ეტაპის დაწყებისას უნდა მოხდეს მოსაზრებათა მოკლე მიმოხილვა. მოსწავლეებმა მასწავლებელთან ერთად უნდა განსაზღვრონ, დააჯგუფონ მსგავსი იდეები და განაზოგადონ ისინი.

მსგავსი იდეების გაერთიანების შემდეგ შესაძლებელია მცირე დისკუსია მათ ავკარგიანობაზე, რის შემდეგაც უნდა მოხდეს მათი რანგირება - თითოეულ მოსწავლეს შეუძლია ამოარჩიოს რამდენიმე, მისი აზრით ყველაზე ფასეული თემა და დაალაგოს ისინი მნიშვნელობის მიხედვით (თავისი დამოკიდებულება გამოხატოს ქულებით).

ქულების შეჯამების შემდეგ უნდა გამოიკვეთოს 5 იდეა, რომელსაც კლასი უპირატესობას მიანიჭებს.

მასწავლებელს, გაკვეთილის სპეციფიკურობის გათვალისწინებით, შეუძლია შეცვალოს შეფასების ეტაპის მიმდინარეობა. მაგ: ძირითადი აქცენტი გადაიტანოს თავად დისკუსიაზე, რომელიც სრულდება არა შეფასებით (ქულებით), არამედ მოსწავლეთა შეთანხმებით, მაგრამ ეს შეთანხმება არ უნდა იყოს ხელოვნური და თავს მოხვეული.

სიტუაციური ამოცანა

სიტუაციური ამოცანა ჯგუფური მუშაობის რთული ფორმაა. ამ დროს ჯგუფური მუშაობის წესი და სტრუქტურა იგივე რჩება, რთულდება მხოლოდ თემა, რომელიც ჯგუფს სიტუაციური ამოცანას მასწავლებელი საჭიროებისამებრ, საკუთარი შეხედულებიდან, კლასის ინტერესებიდან გამომდინარე ირჩევს ან იგონებს).

თითოეულმა ჯგუფმა უნდა გააანალიზოს შემოთავაზებული სიტუაცია, მიიღოს საერთო გადაწყვეტილება, იპოვოს გამოსავალი და გააკეთოს შესაბამისი დასკვნა, რისთვისაც ჯგუფმა უნდა იმუშაოს შეთანხმებულად და მიაღწიოს კონსენსუსს.

თუ ჯგუფის წევრებს უჭირთ შეთანხმება, მასწავლებელმა შეიძლება მათ შესთავაზოს კენჭისყრის წესის ხერხი:

4 -5 კაციანი ჯგუფის ყველა წევრი თითო ხმის უფლებით სარგებლობს. წინადადება, რომელიც ყველაზე მეტ ხმას მიიღებს, ჯგუფურ გადაწყვეტილებად ჩაითვლება.შესაძლებელია გადაწყვეტილების მიღება მოხდეს გამსვლელი ხმების წინასწარ დადგენილი რაოდენობით (ორი მესამედი).

კონსენსუსი შეთანხმების ის ფორმაა, როცა გადაწყვეტილების მიღებისას ყველა ერთსულოვანია. იგი დემოკრატიული პროცესია.

დაუსრულებელი ისტორია

დაუსრულებელი ისტორია ჯგუფური სამუშაოს ერთ-ერთი საინტერესო ფორმაა, რომელიც საუკეთესოა მოსწავლის ფანტაზიისა და შემოქმედებითი აზროვნების გასავითარებლად. იგი ჯგუფური სამუშაოსთვის დამახასიათებელი ყველა უნარ - ჩვევის გამოყენებას მოითხოვს.

ჯგუფები ყურადღებით ისმენენ მასწავლებლის მიერ შემოთავაზებულ ამბავს, რომლის დასასრულებლად ეძლევათ 15 წთ.

ეს საკმაოდ რთული პროცესია, რომლის დროსაც ჯგუფის წევრები მსჯელობენ, აზროვნებენ, გამოთქვამენ და ასაბუთებენ საკუთარ აზრს და იზიარებენ ერთმანეთის მოსაზრებებს, თანხმდებიან და ერთად იგონებენ ამბის დასასრულს. შემდეგ წერილობით აყალიბებენ უკვე შეთანხმებულ დასასრულს. შესაძლებელია ნამუშევარი ილუსტრაციით გააფორმონ, რათა იგი პრეზენტაციისთვის უფრო საინტერესო გახდეს.

სიუჟეტური თამაში (წარმოდგენა როლების გათამაშებით)

სიუჟეტური თამაში მოსწავლის (ან მასწავლებლის) მიერ შექმნილი პატარა იმპროვიზებული წარმოდგენაა, რომლის მიზანია კონკრეტული სიტუაციისა და ამბის გაცოცხლება. იგი საშუალებას იძლევა უკეთ წარმოვიდგინოთ, გავიაზროთ და გავაანალიზოთ მოცემული ამოცანა.

სავარჯიშოსთვის მასწავლებელი შეარჩევს რეალური ცხოვრებიდან აღებულ ამბავს, ან ტექსტს (სცენას) ლიტერატურული მასალიდან. შესაძლებელია მასწავლებელმა ან მოსწავლეებმა თავად მოიფიქრონ ისტორია საჭირო თემაზე და გაითამაშონ იგი.

მასწავლებელი თვალს ადევნებს როლების განაწილებას და მოქმედების განვითარებას. მოსწავლეები შემოწმედებითად უნდა მიუდგნენ თავიანთ როლებს, რაც იმის გარანტია, რომ ისინი კრიტიკულად განეწყობიან როგორც საკუთარი პერსონაჟის, ისე სხვა მოქმედი გმირების მიმართ. ბუნებრივია მათ გაუჩნდებათ შეკითხვები, რომლებზედაც ძნელია ერთმნიშვნელოვანი პასუხის გაცემა. იმართება დისკუსია, რომლის დროსაც მოსწავლეები აქტიურად განიხილავენ და მსჯელობენ აღებული თემის ირგვლივ. არ უნდა დავუშვათ შეიქმნას ისეთი შთაბეჭდილება, თითქოს ყველა შეკითხვაზე ამომწურავი პასუხის გაცემა შეიძლებოდეს. სულაც არ არის აუცილებელი გამოთქმული აზრი გაზიარებულ იქნეს ყველა მოქმედი გმირის მიერ. შეთანხმება არ უნდა იქცეს თვითმიზნად და არ უნდა ვეცადოთ მის ხელოვნურად მიღწევას.

საკითხი, რომელზედაც შეთანხმება ძნელია, შეიძლება ღიად დარჩეს.

ვიცი, ვისწავლე, მინდა ვიცოდე

ნასწავლი მასალის შეჯერების, განმეორებისა და ცოდნის განმტკიცების მიზნით მასწავლებელს შეუძლია ეფექტურად გამოიყენოს მეთოდიკა ,,ვიცი, ვისწავლე, მინდა ვიცოდე“.

სამუშაო სრულდება ინდივიდუალურად, წყვილებში ან ჯგუფებში. ფურცელი ან დაფა იყოფა სამ ვერტიკალურ გრაფად, რომელთაც ვაწერთ: „ვიცი“, „ვისწავლე“, „მინდა ვიცოდე“.

მასწავლებელი მოკლედ უხსნის მათ წინაშე დასმულ ამოცანას და, თუ საჭიროს ჩათვლის, სვამს კითხვებს პროვოცირებისთვის.

ამის შემდეგ მოსწავლეები თანმიმდევრობით ავსებენ სამივე გრაფას: ,,ვიცი“ გრაფაში წერენ ყველაფერს, რაც მათ იცოდნენ განსახილველი საკითხის შესახებ; ,,ვისწავლე“ გრაფაში წერენ იმას, რაც შეიტყვეს ახალი, ხოლო ,,მინდა ვიცოდე“ გრაფაში წერენ იმას, რაც მათ აინტერესებთ (რასაც შეიძლება შეკითხვის სახეც ჰქონდეს).

თუ სავარჯიშო სრულდება ჯგუფებში, სამუშაოს დამთავრების შემდეგ ხდება პრეზენტაცია, რომლის დროსაც ჯგუფები არ იმეორებენ უკვე თქმულს, არამედ ავსებენ მათ თავიანთი ინფორმაციით.

სავარჯიშო განსაკუთრებით კარგი და მოსახერხებელია ერთი რომელიმე კონკრეტული თემის შესაჯამებლად, წინა კლასებში განვლილი მასალის გასახსენებლად და ახალ ნასწავლთან დასაკავშირებლად, ანალიტიკური და კვლევითი უნარის გასავითარებლად.

T დიაგრამა

ეს სქემა მასწავლებელმა შეიძლება მრავალმხრივ გამოიყენოს. იგი ძალზე მოსახერხებელია საპირისპირო მოსაზრებათა გამოსათქმელად, მოვლენებისა და ფაქტების შეპირისპირებულად და შესადარებლად, მოქმედ გმირთა დასახასიათებლად.

T სქემა საშუალებას გვაძლევს წარმოვაჩინოთ დაპირისპირება განსახილველ საკითხებს ფაქტებს, მოვლენებს, ადამიანებს, საგნებს და ა.შ.) შორის.

სავარჯიშო კარგია ინფორმაციის დასახარისხებლად (ვთქვათ, დადებითად და უარყოფითად) და დასაჯგუფებლად. სამუშაო სრულდება ინდივიდუალურად, წყვილებში ან ჯგუფურად, მასწავლებლის შეხედულებისამებრ: დაფაზე, რვეულში ან თაბახის ფურცელზე. ივსება ჯერ სქემის მარცხენა მხარე (5წთ), შემდეგ - მარჯვენა (5წთ).

„კუთხეები“

მეთოდი „კუთხეები“ გამოიყენება საკლასო დისკუსიის წარმართვისას, კამათის პროვოცირებისა და ჯგუფებს შორის პაექრობის გასაჩაღებლად, ორი ან მეტი პოზიციის არსებობისას. ეს სავარჯიშო აქტიურად და ხალისიანად სრულდება. ეს მეთოდი აგრეთვე კარგია კლასში ტექსტის კითხვის, ლექციის მოსმენის, ფილმის ჩვენების შემდეგ შთაბეჭდილებების შესაფასებლად, განსხვავებული თვალსაზრისის დასაფიქსირებლად.

მეთოდი „კუთხეები“ მოსწავლეებს საშუალებას აძლევს გამოთქვან საკუთარი აზრი და დაიცვან თავიანთი პოზიცია, აგრეთვე ყურადღებით მოუსმინონ სხვების არგუმენტებს და ამის მიხედვით, გარკვეული მსჯელობის შემდეგ, გაიზიარონ ან არ გაიზიარონ განსხვავებული მოსაზრებები (შეცვალონ ან არ შეცვალონ საკუთარი პოზიცია).

პედაგოგი მოსწავლეებს სთავაზობს სადისკუსიო თემას. მოსწავლეები ინდივიდუალურად ირჩევენ გარკვეულ პოზიციას და იკავებენ საკლასო ოთახში „ამ პოზიციისათვის“ განკუთვნილ ადგილს (შესაძლებელია არჩეულ იქნეს საკლასო ოთახის კუთხეები, მერხები, სადაც კეთდება პოზიციის აღმნიშვნელი წარწერა).

დაჯგუფებული მოსწავლეები ერთმანეთს უზიარებენ თავიანთ მოსაზრებებს და იწყებენ ჯგუფში მსჯელობას, რათა შემდეგ დაასაბუთონ თავიანთი ვერსია არგუმენტებით (შესაძლებელია დასაბუთება წერილობით მოხდეს). მოსწავლეები უნდა შეეცადონ, რაც შეიძლება დამაჯერებელი და საინტერესო იყოს პრეზენტაცია.

საჭიროების შემთხვევაში მასწავლებელი ეხმარება ჯგუფებს.

მოსწავლეებს შეუძლიათ დისკუსიის მსვლეობისას შეიცვალონ შეხედულება - გადაადგილდნენ ერთი კუთხიდან მეორეში და იმ ჯგუფში გადაინაცვლონ, რომლის მოსაზრებასაც ახლა ეთანხმდებიან.

მოსმენის და კამათის დროს მოსწავლეებმა სასურველია გააკეთონ ჩანაწერები, რაც დაეხმარება მათ პოზიციის წერილობით გამოხატვასა და დაცვაში.

„კუბი“

,,კუბის“ მეთოდი გამოიყენება თემის (საკითხის) სხვადასხვა კუთხით გასაშუქებლად და ძალზე მოსახერხებელია კლასში ერთმანეთის აზრების გასაზიარებლად და შესაფასებლად.

ამ სამუშაოს შესრულებისთვის დაგვჭირდება 15 - 20 სმ გვერდების მქონე კუბის ფორმის პატარა ყუთი, რომლის თითოეულ გვერდს უნდა დავაწეროთ სიტყვები:

1. აღწერე

2. შეადარე

3. დაუკავშირე

4. გააანალიზე

5. გამოიყენე

6. დაასაბუთე საკუთარი აზრი ან გამოთქვი საწინააღმდეგო

მასწავლებელი ასახელებს თემას და ამ საკითხზე არსებული ინფორმაციის, ცოდნის შესაჯამებლად და განსამტკიცებლად სთავაზობს მოსწავლეებს კარგად დაფიქრდნენ და ჩამოაყალიბონ რა შეუძლიათ თქვან ამ თემის ან საგნის შესახებ. შემდეგ სთხოვს თავიანთი პასუხები ჩამოწერონ კუბის შესაბამის გვერდებზე:

1. აღწერონ საგანი, მოვლენა - რას ფიქრობენ მის შესახებ;

2. შეადარონ სხვა საგნებს, მოვლენებს და ა.შ. - რას აგონებთ მოცემული საგანი, მოვლენა?

3. დაუკავშირონ (ან შეუპირისირონ) როგორც ნაცნობ, ისე უცნობ საგნებს, მოვლენებს და ა.შ., გადმოსცენ საკითხის დადებითი და უარყოფითი მხარე.

4. გააანალიზონ რისგან შედგება საგანი, მისი სტრუქტურა, აგებულება, მოვლენა გააშუქონ სხვადასხვა მხრიდან.

5. მოსწავლეებმა უნდა განსაზღვრონ, როგორ გამოიყენონ შესწავლილი თემა.

6. დაიცვან საკუთარი აზრი ან გამოთქვან საწინააღმდეგო მოსაზრება მოცემულ საკითხზე.

სამუშაო შესაძლებელია შესრულდეს: ინდივიდუალურად, წყვილებში ან ჯგუფებში.

მოსწავლეები თავდაპირველად პასუხებს აწერენ ,,კუბის“ გვერდებს (სასურველია შევსებისას დავიცვათ გვერდების თანმიმდევრობა, რაც მარტივი აზროვნებიდან უფრო რთულზე გადასვლის საშუალებას იძლევა), შემდეგ ხდება აზრების გაზიარება.

შეიძლება პედაგოგმა მოსწავლეს, წყვილს ან ჯგუფს დაავალოს შეავსონ კუბის რომელიმე ერთი გვერდი (უმჯობესია, ფერადი ფლომასტერით). პედაგოგი შემოქმედებითად უნდა მიუდგეს გვერდების შერჩევას და იმგვარად წარმარტოს პროცესი, რომ „კუბის“ არც ერთი გვერდი არ დარჩეს შეუვსებელი.

საკლასო დისკუსია

ინტერაქტიური მეთოდიკის ერთ - ერთ ეფექტურ ხერხს წარმოადგენს საკლასო დისკუსია. იგი ხელს უწყობს ისეთი მნიშვნელოვანი უნარ - ჩვევების ჩამოყალიბებას, როგორიცაა: აქტიური მოსმენა, საკუთარი აზრის გამოთქმა და არგუმენტაცია, მსჯელობა, სხვისი მოსმენა - გათვალისწინება, განსხვავებლი აზრის გაზიარების უნარი.

დისკუსიის წარმატებით ჩატარებისთვის საჭიროა კლასში იყოს ნდობის და ურთიერთპატივისცემის ატმოსფერო, სადაც პირველ ყოვლისა, მასწავლებელი უნდა იყოს მაგალითი.

დისკუსიის სწორი წარმართვისათვის აუცილებელია მისი ორგანიზება და რეგულირება, დისკუსიის მონაწილენი უნდა იცავდნენ წესებს, რომლებსაც მასწავლებელთან ერთად თავად ჩამოაყალიბებენ. წესების ჩამონათვალი შეიძლება ამგვარი იყოს:

1. როცა ერთი ლაპარაკობს, სხვები უსმენენ;

2. აიწიე ხელი, როცა რაიმეს თქმა გსურს;

3. არ გააწყვეტინო სხვას სიტყვა;

4. არ უნდა გაიცინო, როცა სხვა ლაპარაკობს, გარდა იმ შემთხვევისა, როცა იგი ხუმრობს;

5. კამათში ყველა მონაწილეობს.

6. და სხვა წესები (რასაც კლასი დამატებით შემოგვთავაზებს).

დისკუსია იწყება მოტივაციით, რომელიც გულისხმობს:

პრობლემის დასმას ან კონკრეტული შემთხვევის აღწერას, ლექსის ან სიტუაციური ამოცანის წაკითხვას, ილუსტრაციების ჩვენებას, მელოდიების მოსმენას.

მასწავლებელი მოსწავლეებს უსვამს კითხვებს: რა? როგორ? რატომ? რა მოხდებოდა, რომ? რამ იქონია გავლენა? არის თუ არა ალტერნატივა?

დისკუსიის მსვლელობა:

- თითოეულ მონაწილეს შეუძლია გამოსვლა წამყვანის - მასწავლებლის ან კლასის მიერ არჩეული ლიდერის ნებართვით;

- დაუშვებელია მონაწილეებს შორის დაპირისპირება;

- დისკუსიის მონაწილეები უნდა შეეცადონ, რომ თითოეული აზრი იყოს დასაბუთებული და ფაქტებით განმტკიცებული;

- თითოეულ მონაწილეს უნდა მიეცეს აზრის გამოთქმის საშუალება;

- თითოეული გამონათქვამი ყურადღებით უნდა იყოს განხილული;

- განხილვა მოითხოვს კორექტულობას, ურთიერთპატივისცემას;

- დაუშვებელია დამამცირებელი გამონათქვამები. გავრცელებულია დისკუსიის შემდეგი ფორმები:

„მრგვალი მაგიდა“ - საუბარი, რომელშიც თანაბარ საწყისებზე მონაწილეობს მოსწავლეთა მცირე ჯგუფი (4-5კაცი), ხდება აზრთა ურთიერთგაცვლა, როგორც ერთმანეთთან, ასევე კლასთან.

„პანელური დისკუსია“ - ჯგუფს ჰყავს წინასწარ დანიშნული ლიდერი. ჯგუფი საკითხს განიხილავს დამოუკიდებლად და შემდეგ წარუდგენს კლასს. ჯგუფის თითოეულ წევრს აქვს თავისი მოსაზრებების საჯაროდ გამოთქმის უფლება.

„ფორუმი“ - ჰგავს პანელურ დისკუსიას, რომლის დროსაც ჯგუფი ახდენს აზრთა და იდეათა ურთიერთგაცვლას კლასთან.

„სიმპოზიუმი“ - მონაწილეები გამოდიან ინფორმაციებითა და დასკვნებით, ისინი გამოთქვამენ საკუთარ თვალსაზრისს ამა თუ იმ საკითხის ირგვლივ, აგრეთვე უპასუხებენ კლასის შეკითხვებს.

„დებატები“ - აგებულია მონაწილეთა წინასწარ დაგეგმილ გამოსვლებზე. წარმომადგენლები რჩეულნი უნდა იყვნენ ჯგუფიდან. კამათი იწყება ორი დაპირისპირებული მხარის თითო წარმომადგენლის გამოსვლით. მათ შემდეგ ტრიბუნა ეთმობა თითოეული მხარის სხვა მონაწილეებსაც შეკითხვებისა და კომენტარებისთვის. მასწავლებელმა თითოეული გამომსვლელისთვის უნდა დაადგინოს განსაზღვრული დრო.

„სასამართლო სხდომა“ - განსჯა, რომელიც სასამართლოში საქმის გარჩევის, განხილვის იმიტირებას წარმოადგენს.

დისკუსიის აგების მრავალი ხერხი არსებობს. მათი სწორად შერჩევით და მონაცვლეობით მასწავლებელი ადვილად ახერხებს იმგვარად წარმართოს დისკუსია, რომ მოსწავლეების კამათმა უმართავი ხასიათი არ მიიღოს და შეუძლებელი არ გახდეს მათი გაკონტროლება.

მასწავლებელმა უნდა თვალი მიადევნოს დისკუსიის მსვლელობას, რათა იგი წინასწარდაგეგმილი მიზნისკენ წარმართოს. თუ კამათი სხვა კუთხით წარიმართა, მასწავლებლის მოქნილი მოქმედება მას საჭირო კალაპოტში აგდებს.

დისკუსიისს აგების სხვადასხვა ხერხი არსებობს:

1. სტრუქტურულ - თემატური დისკუსია, სავარჯიშო ,,სივრცე“

დისკუსიის მონაწილეები ერთმანეთთან ახლოს უნდა იდგნენ, ისე, რომ ერთმანეთის სახეებს ხედავდნენ. შესაძლებელია სკამები ,,ნალისებურად“, ნახევარწრეზე დავალაგოთ. ამგვარი ცვლილება კლასში ნაკლებ ფორმალურ ატმოსფეროს ქმნის და პასიურ მოსწავლეებსაც კი დისკუსიაში ჩართვას უადვილებს. დაფაზე მასწავლებელი წერს სადისკუსიო თემას და საკითხებს. თუ კამათი მეტისმეტად გაცხარდება და გასცდება პრობლემატიკას, მასწავლებელი შეახსენებს მოსწავლეებს სადისკუსიო თემას. მთავარია, მასწავლებელმა უზრუნველყოს დისკუსიაში ყველა მონაწილის იმგვარი ჩართვა, რომ მათ არ წამოიძახონ საკუთარი აზრი და ერთმანეთს სიტყვა არ შეაწყვეტიონ.

სავარჯიშო ,,აკვარიუმი“

მონაწილეები საკუთარ აზრს გამოთქვამენ თანამიმდევრულად, ისე, როგორც სხედან წრეზე, 3-წუთიანი რეგლამენტით.

მასწავლებელი წინასწარ აძლევს ინსტრუქციას:

ა) მოძებნეთ ასოციაცია მოცემულ თემაზე;

ბ) კითხვაზე გაეცით მხოლოდ ერთი შესაძლო პასუხი და დაასაბუთეთ;

გ) დაასრულეთ მასწავლებლის მიერ დაწყებული წინადადება.

„მიკროფონი“

სავარჯიშო „მიკროფონი“ მასწავლებელს ეხმარება დისკუსიის მშვიდად მართვაში. მოსწავლეები იცავენ შემოთავაზებულ სადისკუსიო წესს - ამ შემთხვევაში ლაპარაკის უფლება აქვს მხოლოდ იმ მოსწავლეს, რომელსაც მიკროფონს გადასცემენ (მიკროფონი შეიძლება პირობითად იყოს კალმისტარი, ფანქარი და ა.შ.).

ჰაიდ-პარკი:

ორატორები გამოთქვამენ საკუთარ აზრს მთელი კლასის წინაშე და ასაბუთებენ მას.

დისკუსიის ბოლოს მასწავლებელმა მოსწავლეებთან ერთად კიდევ ერთხელ უნდა განსაზღვროს და ჩამოწეროს ის მთავარი, აქტუალური საკითხები, რაც გამოიკვეთა დისკუსიის მსვლელობისას. მასწავლებელი მხოლოდ ადასტურებს მათ აზრს და ეხმარება მოსწავლეებს აზრის სწორად ფორმულირებაში.

იმ შემთხვევაში, თუ მოსწავლის მიერ ჩამოთვლილი საკითხები ბევრია, მოსახერხებელია დებულებათა იერარქიაზე დამყარებული მიდგომის გამოყენება.

ა) მრავლიდან ერთის, მათი აზრით, ყველაზე მნიშვნელოვანის ამორჩევა;

ბ) აქტუალურობის მიხედვით რამდენიმე დებულების არჩევა;

გ) დავალაგოთ ჩამოთვლილი დებულებები კრიტერიუმების მიხედვით, რომელთაც მასწავლებელი მოსწავლეებთან ერთად წინასწარ განსაზღვრავს.

დისკუსია, როგორც მეთოდი, შესაძლებლობას იძლევა ვიგრძნოთ და აღვიქვათ ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა პრინციპების - სიტყვის, აზრის, მრწამსის, განსხვავებული თვალსაზრისების გაზიარების აუცილებლობა. სწორედ დისკუსიით სწავლობენ მოსწავლეები საკუთარი აზრის ჩამოყალიბებას, განვითარებასა და დასაბუთებას. ამ გზით ვითარდება მათი შეგნება და მაღლდება ცნობიერება. აქედან გამომდინარე, შეფასებითი მიდგომა (ნიშნით შეფასება) არ გამოდგება ადამიანის უფლებებისა და თავისუფლებების იდეათა ასათვისებლად, პრაქტიკული შედეგების გასაცნობიერებლად.

ადამიანის უფლებების სწავლებისას, რომელიც, ბუნებრივია, აღზრდასაც გულისხმობს, უფრო მიზანშეწონილია „არაშეფასებითი“ (იგულისხმება ნიშნით შეფასება) მიდგომის გამოყენება.

პროექტები

პროექტი - საუკეთესო სავარჯიშოა სხვადასხვა საკითხის დამოუკიდებლად გამოსაკვლევად, რომელსაც მოსწავლეები გარკვეული დროის (ერთი ან რამდენიმე კვირა) განმავლობაში ამუშავებენ და შემდგომ წარუდგენენ მთელ კლასს ან უფრო ფართო აუდიტორიას. პროექტები ეხმარება მოზარდებს რეალურ ცხოვრებაში გამოიყენონ ცოდნა და გამოცდილება.

პედაგოგმა წინასწარ უნდა შეარჩიოს საპროექტო თემები, მოსწავლეებთან ერთად განსაზღვროს მისი შესრულების ვადები, მიუთითოს წყაროები, საიდანაც მოსწავლეებმა უნდა მოიპოვონ საჭირო მასალა. პროექტებზე მუშაობა შეიძლება ინდივიდუალურადაც, მაგრამ დასაწყისში უმჯობესია პედაგოგმა კლასი დაყოს მცირე ჯგუფებად. ჯგუფურ პროექტზე მუშაობა უფრო სახალისოცაა და სასარგებლოც.

პედაგოგმა უნდა იზრუნოს იმაზეც, რომ გაუადვილოს მოსწავლეებს დასრულებული სამუშაოს წარდგენა (პრეზენტაცია). ამისათვის მან შესაბამისად უნდა მოაწყოს საკლასო ოთახი, შექმნას სადღესასწაულო ატმოსფერო და ა.შ.

შეფასება

პედაგოგს შეფასება კლასთან უკუკავშირის დასამყარებლად სჭირდება.შეფასება უნდა დაეხმაროს მას განსაზღვროს, თუ რამდენად კარგად აითვისა კლასმა ესა თუ ის თემა, რათა დაგეგმოს შემდგომი თემის მოცულობა და შინაარსი.

მოსწავლეებმა უნდა იცოდნენ რა კრიტერიუმებით მოხდება შეფასება. უფრო მეტიც, უმჯობესია თვითონ მოსწავლეებმა შეიმუშაონ პედაგოგთან ერთად შეფასების კრიტერიუმები. შეფასებისას გათვალისწინებული უნდა იყოს არა ცალკეული მოსწავლის, არამედ მთელი კლასის შესაძლებლობა.

შეფასება სასურველია ეყრდნობოდეს სამ ძირითად მაჩვენებელს. ესენია:

ცოდნა (თუ რამდენად კარგად შეუძლია კლასს აღიდგინოს ფაქტები და განმარტოს ცნებები).

უნარ ჩვევები (რამდენად კარგად ფლობს კლასი ისეთ სოციალურად სასარგებლო ჩვევებს, როგორიცაა: მოსმენა, მსჯელობა, შეფასება, ინფორმაციის მოძიება და დამუშავება, განზოგადება, ანალიზი, დასკვნების გამოტანა, გუნდური მუშაობა, მოლაპარაკება, ექსტრემალური სიტუაციების მართვა, ერთობლივი გადაწყვეტილების მიღება და სხვა).

განწყობა - დამოკიდებულება (რამდენად მზად არის კლასი მიიღოს ახალი იდეები, წამოიწყოს ახალი საქმიანობა, გამოიყენოს შეძენილი ცოდნა და გამოცდილება, გაითვალისწინოს სხვისი, განსხვავებული აზრი და შეცვალოს საკუთარი და ა.შ).

ამ ძირითადი კრიტერიუმების გათვალისწინება დაეხმარება პედაგოგს, განსაზღვროს ადამიანის უფლებების სწავლების ეფექტურობა კლასში.

გაკვეთილის მსვლელობა:

პედაგოგი მიმართავს კლასს:

- გაყავით თაბახის ფურცელი 2 ნაწილად (ისე, როგორც მოსწავლის სახელმძღვანელოშია მოცემული), მარცხენა მხარეს დაწერეთ: მე ვარ, მარჯვენა - ვიცი /შემიძლია.

თითოეულმა თქვენგანმა შეძლებისდაგვარად შეავსეთ სქემის ორივე მხარე.

(სამუშაოს შესასრულებლად ეძლევათ 5 წთ)

ამის შემდეგ მასწავლებელი სთავაზობს მოსწავლეებს, გაყონ ფურცელი 2 ნაწილად და დაიტოვონ ფურცლის ის მხარე, რომელიც მათთვის უფრო ფასეული და მნიშვნელოვანია, მეორე ნაწილი კი დაკეცონ და გადადონ.

პედაგოგი სთხოვს მოსწავლეებს, გადანაწილდნენ არჩეული პოზიციების მიხედვით: ოთახის მარცხენა მხარეს დადგნენ ისინი, ვინც უპირატესობა მიანიჭა ჩამონათვალს „მე ვარ“, ხოლო მარჯვენა მხარეს - ისინი, ვისთვისაც უფრო ფასეულია ჩამონათვალი „მე ვიცი/შემიძლია“. ორივე მხარემ უნდა ითათბიროს, დაასაბუთოს და არგუმენტებით განამტკიცოს თავისი პოზიცია (10 წთ.)

თითოეული ჯგუფის მიერ არჩეული პრეზენტატორები წარმოადგენენ და იცავენ თავიანთი ჯგუფების პოზიციას (პრეზენტაციისთვის 2 -3 წთ.)

ბოლოს იმართება დისკუსია, რომელიც მასწავლებელმა იმგვარად უნდა წარმართოს (სადისკუსიო კითხვებით), რომ მოსწავლეები მივიდნენ დასკვნამდე: მე ვარ ადამიანი და ამიტომ მაქვს მომადლებული ყველა სიკეთე. მე რომ არ ვიყო, არ მექნებოდა არაფერი.

„მე ვარ“ და „მე ვიცი/შემიძლია“ იმდენად გადაბმულია ერთიმეორეზე, რომ პრაქტიკულად შეუძლებელია მათი გამიჯვნა. (10წთ.)

პედაგოგი კითხულობს ნაწყვეტს ნიკო ლორთქიფანიძის ნაწარმოებიდან „დადიანის ასული და მათხოვარი“.

მე ვარ ადამიანი

„გამხდარ თხას, დაკოჭლებულ ცხენს, ჩახმახდამტვრეულ თოფს ფასი ეკარგება. ადამიანს კი ერთი და იგივე ფასი აქვს ყოველთვის და ყველგან, იმერეთის მეფობას არგუნებს, თუ დანელიას მეღორედ გააჩენს უფალი. დადიანის სასახლე ათას ფაცხაში არ გაიცვლება; ადამიანი კი იმდენივე ღირს, რაც მთელი კაცობრიობა. ადამიანის არც გაცვლა შეიძლება, არც დაფასება, არც გამრავლება, არც გამოკლება, იგი უფასოა. იგი ერთია, მუდამ ერთი. ადმიანი მუდამ ადამიანია - არც მეტი და არც ნაკლები“.

პედაგოგი სთავაზობს მოსწავლეებს, შინ წაიკითხონ მათ წიგნში მოთავსებული ვრცელი ნაწყვეტი ნიკო ლორთქიფანიძის მოთხრობიდან „დადიანის ასული და მათხოვარი“. გააანალიზონ და შემდეგ გაკვეთილზე მეგობრებს გაუზიარონ საკუთარი აზრი წაკითხულის შესახებ.

გაკვეთილის მსვლელობა:

პედაგოგი იწყებს გაკვეთილს გაცნობით. აწვდის მოზარდებს საგნის მთავარ იდეას. პედაგოგი იყენებს „3 მ“-ის პრინციპს:

- მოკლე თვითწარდგენა;

- მოკლე შესავალი;

- მოკლე წესები.

გაცნობის პროცედურა უნდა იყოს სხარტი - საკმარისია თითოეულმა დაასახელოს საკუთარი სახელი და საყვარელი საქმიანობა.

პედაგოგი აკეთებს მოკლე შესავალს, უხსნის კლასს საგნის მთავარ იდეას. ის ცდილობს მოზარდებს გაუღვიძოს საგნისადმი ინტერესი.

კლასთან ერთად პედაგოგი შეიმუშავებს მოკლე წესებს. დასაწყისში ის თვითონ სთავაზობს ერთ ან ორ წესს. მაგალითად:

- როდესაც ერთი ლაპარაკობს, სხვები უსმენენ;

- არ ვაწყვეტინებთ, სანამ ვინმე თავის სათქმელს არ დაამთავრებს.

დანარჩენი წესები კლასმა თავად უნდა მოიფიქროს. მოზარდი უკეთ იცავს იმ წესებს, რომლის შექმნაში თავად ირებს მონაწილეობას. პედაგოგი წესებს ჩამოწერს დაფაზე. შემდეგ ეს წესები მოწაფეს შეაქვს თავის რვეულში.

პედაგოგის ამოცანაა, ხელი შეუწყოს მოზარდებს გააცნობიერონ, რას ნიშნავს სიტყვა ადამიანი, რა ღირებულებები გააჩნია მას და რა ადგილი უკავია ადამიანის სამყაროში. პედაგოგი კლასს უსვამს კითხვას:

- რას ნიშნავს გამოთქმა ,,ეს მე ვარ?''

თუ საუბარი რეპზე ჩამოვარდა, პედაგოგი კლასის ყურადრებას ამახვილებს იმაზე, რომ რეპი - ახალგაზრდობის გარკვეული ნაწილის სულიერი სამყაროს გამოხატვაა, მისი თვალსაზრისი არსებული ყოფის შესახებ. ამ ფორმით ადამიანი ითხოვს აღიარებას და საკუთარი ადგილის დამკვიდრებას სამყაროში.

გამოთქმით „ეს ვარ მე“ - ადამიანი გამოაცალკევებს თავის სამყაროს გარე სამყაროსგან და ხაზს უსვამს საკუთარ ინდივიდუალობასა და უნიკალურობას.

პედაგოგი კლასს უკითხავს სიტუაციურ სავარჯიშოს ,,რობოტი“ და აძლევს მითითებებს:

- დავალების წარმატებით შესრულებისთვის ყურადღება გაამახვილონ იმ ნიშან - თვისებებზე, რომელიც ადამიანისთვის არის დამახასიათებელი;

მათ უნდა აღმოაჩინონ საკუთარ თავსი ისეთი რამ, რასაც შეშლილი პროფესორი ვერ გაითვალისწინებდა და ,,რობოტის“ მეხსიერებაში ვერ შეიტანდა.

სავარჯიშოს შესასრულებლად პედაგოგი კლასს აძლევს 5 წუთს. შემდეგ ის წყვეტს სავარჯიშოს და მიუთითებს, რომ მათ შეუძლიათ დავალების შესრულება განაგრძონ შინ.

შემდეგ პედაგოგი კლასს ყოფს 8 პატარა ჯგუფად. ოთხი ჯგუფი - „ადამიანები“ და ოთხიც მათი ოპონენტი - „რობოტები“. „ადამიანებმა“ უნდა მოიფიქრონ 4 - 5 ნიშან - თვისება, რომლის გამეორებასაც ვერ შეძლებს რობოტი. ოპონენტებმა, თავის მხრივ, უნდა ჩამოწერონ ის „ადამიანური“ თვისებები, რომლებსაც იოლად გაიმეორებს რობოტი. ჯგუფური მუშაობისთვის პედაგოგი აძლევს 5 წუთს.

შემდეგ თითოეული ჯგუფი წარმოადგენს თავის ჩამონათვალს და ასაბუთებს მას. პედაგოგმა კრიტიკის გარეშე უნდა მიიღოს ჯგუფის ნებისმიერი ვარიანტი. მხოლოდ ოპონენტს აქვს ვარიანტის ,,დაწუნების'' ან უკუგდების უფლება. ყველა ჩამონათვალი იწერება დაფაზე Т - დიაგრამის შესაბამის გრაფაში.

შემდეგ პედაგოგი კლასთან ერთად ჩამოთვლილ ნიშან - თვისებებს აჯგუფებს ორ ძირითად ბლოკად:

- ფიზიკური (ბიოლოგიური) თვისებები;

- სულიერი თვისებები.

გაკვეთილის ბოლოს პედაგოგი კლასს აძლევს საშინაო დავალებას - მოსწავლის წიგნში მოცემულ სიტუაციურ ამოცანას და უხსნის, რომ მასზე არ არსებობს სწორი და არასწორი პასუხები. ყველაზე საინტერესო და ორიგინალური ვარიანტები გამოქვეყნდება სასკოლო კედლის გაზეთში ავტორის მითითებით.

გაკვეთილის მსვლელობა:

პედაგოგი კლასს ყოფს 5-6 კაციან ჯგუფებად და აძლევს ინსტრუქციას:

- წაიკითხეთ თქვენს წიგნში მოცემული მოთხრობის 1-ლი ნაწილი და შეავსეთ ჩამონათვალი.

დავალების შესასრულებლად გეძლევათ 10 წუთი.

შემდეგ პედაგოგი კლასს მოთხრობის მე - 2 ნაწილს აკითხებს და სთხოვს პასუხი გასცენ შეკითხვაზე: „რა სურს ბიჭს და რა ენატრება“. მოსწავლეებმა უნდა ჩაწერონ პასუხები თავიანთ რვეულებში.

შემდეგ პედაგოგი დაფაზე მასლოუს მოთხოვნილებების პირამიდას ხაზავს და მოკლედ მოუთხრობს კლასს მასზე და მისი ავტორის შესახებ.

პედაგოგი კლასს იწვევს ერთობლივ დისკუსიაზე და უსვამს შემდეგ კითხვებს:

- რომელი ფიზიოლოგიური მოთხოვნილებები იცით?

- რომლებია უსაფრთხოების მოთხოვნილებები?

- რას გულისხმობს, თქვენი აზრით, მიკუთვნების და სიყვარულის მოთხოვნილება?

- რომლებია საკუთარი თავის პატივისცემის მოთხოვნილებები?

- რას გულისხმობს, თქვენი აზრით, თვითრეალიზაციის მოთხოვნილება?

თუ ბავშვებს გაუჭირდებათ შეკითხვებზე პასუხის გაცემა, პედაგოგი ეხმარება მათ. მოსწავლეთა პასუხები, ერთობლივი მსჯელობის და შესაბამისი კორექტივების გაკეთების შემდეგ, პედაგოგს შეაქვს დაფაზე დახაზული პირამიდის შესაბამის უჯრებში.

პედაგოგი მოსწავლეებს მიუთითებს, რომ პასუხები პარალელურად თავიანთ რვეულებში შეიტანონ.

გაკვეთილის მსვლელობა:

პედაგოგი კლასს ყოფს 5-6 კაციან ჯგუფებად და თითოეულ ჯგუფს ურიგებს „სურვილებისა და მოთხოვნილებების“ ბარათებს. პედაგოგი მიმართავს კლასს:

- წარმოიდგინეთ, რომ თქვენს ქალაქში (სოფელში, დაბაში) დაარსდა ორგანიზაცია, რომელმაც უნდა შეიმუშაოს სპეციალური პროგრამა მოზარდების მხარდასაჭერად. პროგრამის შესადგენად ორგანიზაციამ უნდა გაითვალისწინოს ის მოთხოვნილებები, რომლებიც არსებითია თქვენთვის.

ორგანიზაციამ მოგმართათ თხოვნით, მონაწილეობა მიიღოთ ამ მოთხოვნილებების შერჩევაში. ქვემოთ მოცემულ ბარათებზე ასახულია საგნები, რომლებიც, ორგანიზაციის აზრით, ყველაზე არსებითია თქვენთვის.

თითოეულმა ჯგუფმა უნდა დაამზადოს ბარათები აღნიშნული სქემის მიხედვით (შესაძლებელია დაამატოს რამდენიმე ბარათიც).

სამუშაოს შესრულების შემდეგ პედაგოგი ეუბნება ბავშვებს:

- ორგანიზაციიდან მოვიდა შეტყობინება, რომ პროგრამის სახსრები შეზღუდულია და დასახელებული 24 საგნიდან მხოლოდ 16-ის გათვალისწინებაა შესაძლებელი. ამიტომ ჯგუფებმა თავად უნდა გადაწყვიტონ, რომელ საგანზე იტყვიან უარს, შესაბამისი 8 ბარათი კი მათ უკან უნდა დაუბრუნონ მასწავლებელს.

5 წუთის შემდეგ პედაგოგი ისევ აცხადებს, რომ ორგანიზაციამ საგნების რიცხვი კიდევ 4 საგნით შეამცირა.

ჯგუფები ამ სამუშაოსაც ასრულებენ, რის შემდეგაც პედაგოგი კლასს იწვევს ერთობლივ განხილვაზე და სვამს კითხვებს:

- თავდაპირველად რომელი საგნები დათმეთ და რატომ?

- ჰქონდა თუ არა უთანხმოებას ადგილი თქვენს ჯგუფში საგნების შერჩევისას?

- რა განსხვავებაა სურვილებსა და მოთხოვნილებებს შორის?

- რომელი საგნები მიეკუთვნება სურვილებს და რომელი მოთხოვნილებებს?

- აქვს თუ არა ადამიანს სხვადასხვა სურვილები და მოთხოვნილებები? რატომ?

ერთობლივი მსჯელობის დროს პედაგოგი კლასის ყურადღებას ამახვილებს იმაზე, რომ ადამიანს აქვს სურვილები და მოთხოვნილებები, და, ბუნებრივია, იგი მიისწრაფვის, რომ ხორცი შეასხას ამ სურვილებსა და მოთხოვნილებებს.

შემდეგ პედაგოგი კლასს აძლევს ასეთ დავალებას:

- შეეცადეთ, თქვენს მიერ არჩეულ მოთხოვნილებებს შესაბამისი უფლებები მიუსადაგოთ.

მაგალითად:

- ბარათს „ჩემი სახლი“ შეესაბამება ბავშვის უფლებათა კონვენციის მე-9 მუხლი;

- ბარათს „ჯანსაღი საკვები“ - 24-ე მუხლი;

- ბარათს „ჩემი ოჯახი“ - მე-9 მუხლი;

- ბარათებს „წამალი, რომელიც მჭირდება“ და „სუფთა წყალი“ - 24-ე მუხლი;

- ბარათს „საკუთარი აზრი და მისი გამოთქმის საშუალება“ - მე-12 და მე-13 მუხლები;

- ბარათს „ცოდნა“, „განათლება“ - 28-ე მუხლი;

- ბარათს „ინფორმაციის მოპოვება“ - მე-17 მუხლი;

- ბარათს „მშვიდობიანი, უსაფრთხო ცხოვრება“ - 38-ე მუხლი.

გაკვეთილის დასასრულს პედაგოგი კლასს უსვამს კითხვებს:

- ხომ არ იცით, რა ჰქვია დოკუმენტს, რომელშიც თავმოყრილია ადამიანის უფლებები და თავისუფლებები?

დოკუმენტები ადამიანის უფლებებსა და თავისუფლებებზე:

- ადამიანის უფებათა საყოველთაო დეკლარაცია;

- საერთაშორისო პაქტი სამოქალაქო და პოლიტიკურ უფლებათა შესახებ;

- საერთაშორისო პაქტი ეკონომიკურ, სოციალურ და კულტურულ უფლებათა შესახებ;

- სამოქალაქო და პოლიტიკურ უფლებათა საერთაშორისო პაქტზე თანდართული ფაკულტატური პროტოკოლები.

კონვენციები:

- კონვენცია ბავშვის უფლებათა შესახებ;

- ქალის უფლებების კონვენცია;

- ლტოლვილთა უფლებების კონვენცია;

- კონვენცია სიკვდილით დასჯის წინააღმდეგ;

- კონვენცია წამების წინააღმდეგ და ა.შ

გაკვეთილის მსვლელობა:

საზოგადოების თითოეულ წევრს, კანონით მინიჭებული უფლებების გარდა, აქვს ბუნებით მინიჭებული ანუ თანდაყოლილი უფლებები. სხვაგვარად ამ უფლებებს ბუნებით ანუ პოზიტიურ უფლებებს უწოდებენ. ადამიანის უფლებები ყველა კანონმდებლობაზე მაღლა დგას, ეს სახელმწიფოს მიერ ნაბოძები წყალობა არ არის და სახელმწიფოსაგან დამოუკიდებლად არსებობს. მათი დაცვა სახელმწიფოს მოვალეობაა, რადგანაც ის არსებობს ხალხისთვის. მაგალითად, განათლების უფლება ხელისუფლებას აკისრებს სკოლების შექმნას, სადაც ყველა ბავშვს შესაძლებლობა აქვს მიიღოს განათლება.

სხვაგვარად რომ ვთქვათ, ხელისუფლებას იმდენი უფლება აქვს, რამდენსაც მას კანონი ანიჭებს, ხოლო ადამიანს აქვს ყველა ის უფლება, რომელსაც არ უკრძალავს კანონი.

თავისუფლებებს სხვანაირად ნეგატიურ უფლებებსაც უწოდებენ, რადგანაც ის უკრძალავს ხელისუფლებას ჩვენი ცხოვრების სხვადასხვა სფეროში ჩარევას. მაგალითად, სიტყვის თავისუფლება შენ გაძლევს საშუალებას თქვა ის, რასაც ფიქრობ, ხოლო ხელისუფლებას უკრძალავს შეზღუდოს ეს შენი თავისუფლება.

სხვაგვარად რომ ვთქვათ, თუ შენ გაქვს რაიმეს უფლება, ხელისუფლება ვალდებულია რაღაც გააკეთოს ამ უფლების დასაცავად, ხოლო თუ შენ გეკუთვნის რომელიმე თავისუფლება, სახელმწიფომ თავი უნდა შეიკავოს რაიმე საწინააღმდეგო ქმედებისაგან.

ადამიანის უფლებების ორ ძირითად ჯგუფს გამოყოფენ:

- მატერიალური უფლებები;

- საპროცესო უფლებები.

მატერიალური უფლებები მოიცავს პირად, ანუ სამოქალაქო უფლებებსა და თავისუფლებებს, პოლიტიკურ, სოციალურ, ეკონომიკურ და კულტურულ უფლებებს.

საპროცესო უფლებები კი მოქმედების ის მეთოდები და მასთან დაკავშირებული ინსტიტუტებია, რომლებიც ადამიანს იცავს ხელისუფლების თვითნებობისაგან. ეს ინსტიტუტებია - საკონსტიტუციო სასამართლო, სახალხო დამცველის (ომბუდსმენის) ინსტიტუტი, რეფერენდუმის მოწყობის უფლება და ა.შ.

ადამიანის უფლებები ინდივიდუალურია და არა კოლექტიური. ამ წესიდან ერთადერთი გამონაკლისია ხალხთა თვითგამორკვევის უფლება. ადამიანის უფლებები და თავისუფლებები ყველა კონსტიტუციასა და კანონმდებლობაზე მაღლა დგას. ეს არა სახელმწიფოს ნაბოძები წყალობაა, არამედ სახელმწიფოსაგან დამოუკიდებლად არსებობს, ვინაიდან ჩვენ ადამიანებად დავიბადეთ. სახელმწიფოს მოვალეობაა, ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვა, რადგანაც ის არსებობს ხალხისათვის.

შემდეგ პედაგოგი დაფაზე აკრავს სქემას, რომელიც მოსწავლის წიგნსშიცაა მოცემული. სქემაზე თანმიმდევრობითაა გადმოცემული ყველა ის უფლება - სამოქალაქო, პოლიტიკური, სოციალურ - ეკონომიკური, კულტურული და საპროცესო, რომლებიც გაერთიანებულია მატერიალურ უფლებებში. იგი სთხოვს მოსწავლეებს, ყურადღებით გაეცნონ მას, შემდეგ კი ურიგებს წინასწარ გამზადებულ „უფლებათა ბარათებს“, რომელშიც ჩაწერილია დეკლარაციის სხვადასხვა მუხლები. თითოეულმა მოსწავლემ ყურადღებით უნდა წაიკითხოს მოის ბარათზე მოცემული „უფლება“ და შეძლებისდაგვარად, მიაკუთვნოს იგი სქემის შესაბამის გრაფას.

პედაგოგი სთავაზობს მოსწავლეებს, იმოძრაონ საკლასო ოთახში და იპოვონ მსგავსი შინაარსის მქონე „უფლებათა ბარათები“ (ასეთი ბარათების მფლობელები შემდგომში გაერთიანდებიან ჯგუფებად).

ზოგიერთი მათგანი შეიძლება ვერც ერთ ჯგუფს ვერ შეუერთდეს, მაშინ პედაგოგი ეხმარება მას, მოძებნოს შინაარსით მსგავსი ჯგუფი.

პედაგოგი საკლასო ოთახის ოთხივე კუთხეში ჭიკარტებით აკრავს დიდი ფორმატის ფურცლებს, რომლებიც შემდეგნაირად არის დასათაურებული:

- სამოქალაქო უფლებები;

- პოლიტიკური უფლებები;

- სოციალურ - ეკონომიკური უფლებები;

- კულტურული უფლებები.

მოსწავლეთა თითოეული ჯგუფი „უფლებების ბარათების მიხედვით“ ირჩევს შესაბამის ფორმატს და ზედ აკრავს თავის ბარათს.

სამუშაოს დასრულების შემდეგ, პედაგოგი კლასთან ერთად განიხილავს თითოეულ ფორმატზე თავმოყრილ დეკლარაციის მუხლებს და შეაქვს შესაბამისი კორექტივები - მიუჩენს უფლებებს სათანადო ადგილს.

პედაგოგი ყურადღებას ამახვილებს იმაზე, რომ საყოველთაო დეკლარაციის 1-ლი, 28, 29, და 30-ე მუხლები იხილავს საერთო დებულებებს და არ შეიცავს ზემოჩამოთვლილ უფლებათა რომელიმე ჯგუფის ნიშან-თვისებებს. მე-2 მუხლს - თავისუფლება დისკრიმინაციისაგან, ხშირად აკუთვნებენ როგორც პოლიტიკურ, ასევე სოციალურ - ეკონომიკური უფლებების ჯგუფს. ამიტომ მისი ერთმნიშვნელოვანი მიკუთვნება ამა თუ იმ ჯგუფთან გაძნელებულია.

გაკვეთილის მსვლელობა:

გაკვეთილის დასაწყისში პედაგოგი უჩვენებს კლასს ქვემოთ მოცემულ ორაზროვან სურათს და უსვამს კითხვებს:

- რას ხედავთ სურათზე?

- ხედავთ ქალს?

- რა ასაკისაა ქალი?

ბუნებრივია, რომ პასუხები ორ ნაწილად გაიყოფა. ზოგი სურათში მოხუცს დაინახავს, ზოგი კიდევ - ახალგაზრდა ქალს ამოიცნობს. ბუნებრივია ისიც, რომ ეს მოზარდებში ცხარე კამათს გამოიწვევს, თუ რომელია მართალი.

პედაგოგმა ეს კამათი უნდა გამოიყენოს იმის ასახსნელად, რომ რეალობის ერთმნიშვნელოვანი აღქმა არ არსებობს. აუხსნის კლასს, რომ შესაძლოა ადამიანს მოვლენის სხვადასხვა ხედვა გააჩნდეს და ყოველი მათგანი სწორი აღმოჩნდეს. ამიტომ დიდი მნიშვნელობა აქვს სხვისი აზრის და განსხვავებული თვალსაზრისის გათვალისწინებას.

შემდეგ პედაგოგი ,,ქალის“ ორაზროვან სურათს უკავშირებს მოსწავლის წიგნსი მოცემულ ,,ორი პროფილის“ ნახატს. უხსნის კლასს, რომ უფლებას, ისევე როგორც ამ სურათებს, აქვს თავისი მეორე მხარეც. ორი პროფილი ნიშნავს, რომ ადამიანი მარტო არ არის. მის გვერდით ყოველთვის არის მეორე ადამიანი, რომელსაც ისეთივე უფლებები გააჩნია. ანუ ყოველი უფლება გულისხმობს შესაბამის მოვალეობასაც სხვა ადამიანების მიმართ.

შემდეგ პედაგოგი უკითხავს კლასს სიტუაციურ სავარჯიშოს მოსწავლის წიგნიდან და სთავაზობს მათ მის გათამაშებას. ამისათვის ის ანაწილებს შესაბამის როლებს - ,,თინეიჯერები“, მათი მომხრენი, მოხუცი და მისი მომხრენი, პოლიციელი და სახელმწიფო.

გათამაშების შემდეგ პედაგოგი მოზარდებს იწვევს თამაშის განხილვაზე. ის ყურადღებას ამახვილებს იმაზე, თუ როგორ იცვლება გრზნობები და შეხედულებები სხვის „ტყავში“ ყოფნის დროს., რამდენად მნიშვნელოვანია სხვისი აზრის და შეხედულებების გათვალისწინება.

კითხვები:

რას გრძნოდით თამაშის დროს?

რა შეგძინათ ახალმა თამაშმა?

რას ნიშნავს სიტყვა „მოვალეობა“?

მოსაზრებები ფიქსირდება დაფაზე, ჯგუფდება და ჯამდება. მნიშვნელოვანია, შეჯამების დროს პედაგოგმა ხაზი გაუსვას უფლების და მოვალეობის განსხვავებას.

ბოლოს პედაგოგი კლასს ყოფს 5 გუნდად და აძლევს საშინაო დავალებას შემდეგი მოთხოვნით:

- თითოეულ გუნდს გეძლევათ საშუალება, შეადგინოთ „მოსწავლის მოვალეობათა დეკლარაცია“. ნიმუშად შეგიძლიათ გამოიყენოთ ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაცია, რომელიც თქვენს წიგნშია მოცემული. მოსწავლის მოვალეობათა დეკლარაციის ტექსტი უნდა შედგებოდეს შესავალისა და 4 პუნქტისაგან. ნამუშევარი წარმოდგენილი უნდა იყოს დიდი ფორმატის ფურცელზე. თქვენ გაქვთ საშუალება, ნამუშევარი გააფორმოთ შესაბამისი ნახატებით, ამონაჭრებით ჟურნალ - გაზეთებიდან და ა.შ.. ნამუშევარს წინ უნდა უძღოდეს დევიზი, საკლასო გერბი და კლასის ჰიმნი. დავალების შესრულების ვადაა ერთი კვირა.

მომდევნო გაკვეთილზე თითოეული გუნდი აკეთებს თავისი ნამუშევრის წარდგენას (პრეზენტაციას). წარდგენა უნდა იყოს ცოცხალი და სხარტი, მხიარულთა და საზრიანთა კლუბის მსგავსად - მაქსიმუმ 5 წუთი. საუკეტესო ნამუშევარი, რომელსაც გამოავლენს კომპეტენტური ჟიური საგანგებოდ გამოიკვრება სკოლაში, კედლის გაზეთში, ავტორების მითითებით.

გაკვეთილის დაწყების წინ პედაგოგმა უნდა იზრუნოს განსაკუთრებული ატმოსფეროს შესაქმნელად კლასში. შესაბამისად მოაწყოს საკლასო ოთახი, რათა გაუადვილოს გუნდებს საკუთარი ნამუშევრების ეფექტური წარდგენა.

პრეზენტაციის მსვლელობა:

- პედაგოგი სთავაზობს გუნდებს აირჩიონ კაპიტანი და საკუთარი წარმომადგენელი ჟიურში. ჟიურიში არჩეული გუნდის წევრი წარდგენაში მონაწილეობას აღარ ირებს და ცდილობს მიუკერძოებლად იმსაჯოს. თავის მხრივ, გუნდებს ეკრძალებათ ჟიურიზე ზეწოლა. მათი გადაწყვეტილება საბოლოოა და გასაჩივრებას არ ექვემდებარება.

- გუნდები და ჟიური იკავებენ თავიანთ ადგილებს.

- გუნდის კაპიტანი ირჩევს ბარათს - მისი გუნდის პრეზენტაციის რიგით ნომერს.

- წარდგენის რეგლამენტი - მაქსიმუმ 5 წუთი თითოეული გუნდისათვის. წარდგენაში მონაწილეობის მიღება შეუძლია გუნდის ნებისმიერ წევრს. პრეზენტაციის დროს გუნდმა უნდა დაასაბუთოს დეკლარაციის პუნქტები, დევიზი და ახსნას საკლასო გერბის მნიშვნელობა. წარდგენა მთავრდება კლასის ჰიმნით.

- პრეზენტაციების დასასრულს გუნდები გადიან საკლასო ოთახიდან და ჟიური იწყებს შეფასებას.პედაგოგი გადასცემს ჟიურის შეფასების კრიტერიუმების ჩამონათვალს და ეხმარება მათ მის სწორად გამოყენებაში, მაგრამ ჟიურის გადაწყვეტილებაზე გავლენას არ ახდენს (7 წუთი).

- შედეგები ცხადდება მთელი კლასის წინაშე.

- შედეგების გამოცხადებისას ჟიური აცხადებს, თუ რომელმა გუნდმა რამდენი ქულა მოიპოვა კრიტერიუმების ამა თუ იმ პუნქტში და ასაბუთებს მას. ქულები თვალსაჩინოებისთვის იწერება დაფაზე შესაბამის ცხრილში.

- საბოლოოდ, ჟიური აჯამებს შედეგებს და ავლენს I,II, III, IV და V ადგილზე გასულ გუნდებს და მიღებულ სედეგებს აღნიშნავს მათ ნამუშევრებზე - ფორმატის ფურცლებზე, რომლებიც გაკვეთილის დასრულების შემდეგ საგანგებოდ გაიკვრება სკოლის დერეფანში, კედელზე.

შეფასების კრიტერიუმები:

- რამდენად მისაღები და სამართლიანია დეკლარირებული პუნქტები;

- ტექსტის გამართულობა;

- ნამუშევრის გაფორმება;

- წარდგენის ეფექტურობა;

- ორიგინალურობა;

- არგუმენტირების ხარისხი;

- რეგლამენტის დაცვა;

- საუკეთესო გერბი;

- საუკეთესო დევიზი;

- საუკეთესო ჰიმნი;

- ჟიურის სიმპათია.

თითოეული პუნქტი ფასდება ქულებით 1-დან 5-მდე.

გაკვეთილის ბოლოს პედაგოგი მოიხმობს გუნდის კაპიტნებს, რომლებიც კლასის თანდასწრებით უნდა მიუსხდნენ ,,მრგვალ'' მაგიდას და ერთობლივად გადაწყვიტონ, ნამუშევრებში მოსწავლეთა მიერ წარმოდგენილი პუნქტებიდან, რომელი შევა წიგნში მოცემულ ,,მოსწავლის მოვალეობათა დეკლარაციაში''(7წთ).

გაკვეთილის მსვლელობა:

პედაგოგი მოსწავლის წიგნიდან კითხულობს ტექსტს და სვამს კითხვას:

- რა მთავარი ადამიანური ფასეულობა შეურაცხყო ქსენფმა? (ადამიანური ღირსება)

შემდეგ პედაგოგი დაგაზე წერს სიტყვას ,,ღირსება“ და სთხოვს კლასს, ახსნან, როგორ ესმით ამ სიტყვის მნიშვნელობა.

პედაგოგი შეჯამებისას ხელმძღვანელობს შემდეგით:

ღირსება უნივერსალური ცნებაა. ის სახელმწიფოზე, ეროვნებასა და იდეოლოგიაზე მაღლა დგას. იგი ყველა უფლებათა და თავისუფლებათა წყაროა.

არსებობს ღირსების ორი სახე - ადამინური და პირადი. პირადი ღირსება კეთილშობილური საქციელით, კეთილი საქმეებით მიიღწევა და ილახება უღირსი, სულმდაბალი ქმედებისას.

ადამიანური ღირსების გრძნობა თვით კაცობრიობის ბუნებიდან გამომდინარეობს და ერთნაირად აქვს მომადლებული ყველა ადამიანს - იქნება ეს ახალშობილი, ამქვეყნად რომ არაფერი შეუქმნია, თუ - ჩამოყალიბებული დამნაშავე.

ჩვენთვის, ადამიანებისთვის, ძალზე მნიშვნელოვანია, ვიგრძნოთ, რომ სხვა გვაფასებს. ეს საკუთარი თავის პატივისცემას გვინერგავს. თავის მხრივ, ყოველი ჩვენგანი აფასებს და პატივს სცემს ადამიანებს, რომლებიც ღირსეულად მიაჩნია.

ამის შემდეგ პედაგოგი მიუთითებს მოსწავლის წიგნში მოთავსებულ ჩამონათვალზე და სთხოვს მათ, შეძლებისდაგვარად განსაზღვრონ, დასახელებული მაგალითებიდან რა შემთხვევაში აქვს ადგილი ადამიანური ღირსების შელახვას და რა შემთხვევაში - პირადი ღირსებისას.

მოსწავლეებს დავალების შესასრულებლად ეძლევათ 5 წუთი. შემდეგ პედაგოგი დაფას ჰყოფს ორ ნაწილად, რომელსაც შეავსებს კლასის დახმარებით.

ბოლოს იმართება დისკუსია, სადაც მოსწავლეები, მსჯელობენ, გამოთქვამენ საკუთარ აზრს და ასაბუთებენ, თუ რატომ მიაკუთვნებენ ჩამოთვლილ ღირსებებს ამა თუ იმ ჯგუფს (10წ.)

გაკვეთილის მსვლელობა:

პედაგოგი კლასს ყოფს 4-5 კაციან ჯგუფებად და უკითხავს მათ მოსწავლის წიგნიდან ტექსტს „ძველი რომი“ და კლასს აძლევს შემდეგ დავალებას: სპარტაკის აჯანყება მარცხით დასრულდა. მაგრამ წარმოიდგინეთ ამბის სხვაგვარი დასასრული - აჯანყებულებმა ხორცი შეასხეს თავიანთ სურვილებსა და ოცნებებს. გაითვალისწინეთ, რომ აჯანყებულები მონები იყვნენ და შეეცადეთ ჩამოთვალოთ რა აკლდათ მათ, კერძოდ, ადამიანის რა უფლებები ილახებოდა მონათმფლობელურ საზოგადოებაში? (5წ.)

თითოეული ჯგუფის მიერ წარმოდგენილი ვარიანტი იწერება დაფაზე და ერთობლივი მსჯელობის საგანი ხდება, სანამ კლასი საბოლოო ვარიანტზე არ შეთანხმდება. მსჯელობა იმგვარად უნდა წარიმართოს, რომ მოსწავლეები მივიდნენ დასკვნამდე, რომ ადამიანის უფლებების საფუძველია ღირსება, თანასწორობა, თავისუფლება. პედაგოგი აჯამებს გაკვეთილს, რისთვისაც თავისი შეხედულებისამებრ იყენებს გაკვეთილის ბოლოს მოთავსებულ ინფორმაციას - რა არის თანასწორობა და თავისუფლება?

პედაგოგი სთავაზობს მოსწავლეებს ინდივიდუალურად შეავსონ მათ წიგნში მოთავსებული კროსვორდი და გამოცნობილი სიტყვა (თავისუფლება) შეადარონ მათ მიერ დაფაზე დაფიქსირებულ ვარაუდს, ემთხვევა თუ არა ისინი ერთმანეთს?

კროსვორდის პასუხები: თანამშრომლობა, არჩევანი, ვერსია, ისტორია, სახელმწიფო, უფლება, ფაქტი, ლტოლვილი, ენა, ბრძოლა, ადათი.

ადამიანის ცხოვრობს ადამიანებს შორის, ადამიანთა საზოგადოებასი. თავისუფლება ინდივიდუალური ან კოლექტიური მდგომარეობაა, როდესაც ადამიანს არჩევანის გაკეთების საშუალება აქვს. თავისუფლება ნიშნავს ადამიანის შესაძლებლობას იმოქმედოს თავის სურვილისამებრ, ყოველგვარი შეზღუდვის გარეშე, თავისუფლება ადამიანის ხელშეუხებლობასაც გულისხმობს.

არსებობს უფლებათა მთელი რიგი, რომელთა მიზანია ადამიანის სულიერი და ფიზიკური მდგომარეობის დაცვა. ეს უფლებებია - სიცოცხლის უფლება, მონობისა და დეპორტაციისგან, არასამართალზომიერი დაკავებისაგან თავისუფლება, ხელშეუხებლობის უფლება და ა.შ.

ადამიანის შრომის მონურ გამოყენებას დღესაც აქვს ადგილი. „ტრეფიკინგი¹“ ანუ „თეთრი მონობა“ დღესაც გვხვდება. მას გვერდი ვერ აუქცია საქართველომაც. ბოლო მონაცემებით დაფიქსირებულია „ტრეფიკინგის“ 300-ზე მეტი შემთხვევა, თუმცა, როგორც ვარაუდობენ, ეს რიცხვი გაცილებით მეტია.

ადამიანი თავისუფალია მაშინ, როდესაც მას არ აიძულებენ რაიმეს კეთებას. დემოკრატიულ საზოგადოებაში სამართლებრივი ნორმები კი არ მართავენ და მიუთითებენ ადამიანებს, როგორ მოიქცნენ, როგორ იცხოვრონ, არამედ აქ მხოლოდ აკრძალვების სისტემა მოქმედებს. ეს იმას ნიშნავს, რომ მე უფლებები და თავისუფლებები იმიტომ მაქვს, რომ მე ადამიანი ვარ, მოვალეობები კი მაქვს იმიტომ, რომ ვარ მოქალაქე.

თანასწორობა უფლებებისა და კანონის წინაშე თანასწორობას ნიშნავს. თანასწორობა არის მდგომარეობა ადამიანისა, რომელიც გრძნობს, რომ სხვაზე უარესი არ არის, რომელიც არ თვლის, რომ ის აღემატება სხვა ადამიანებს და არცა აქვს ამის სურვილი. თანასწორობა მოთხოვნილებაა და არა რეალობა. არ ყოფილა ჯერ კიდევ ისეთი საზოგადოება, რომელშიც სრული თანასწორობა ყოფილიყო მიღწეული.

საკმაოდ რტული და ბუნდოვანიაწარმოდგენა თანასწორობაზე. ერთის მხრივ, ყველა ადამიანს აქვს მისწრაფება თანასწორობისაკენ; მეორეს მხრივ, ყველას აქვს სურვილი საკუთარი კვალი დატოვოს და ჰქონდეს გამორჩეული პიროვნული თვისებები.

ყველა ლაპარაკობს თანასწორობაზე, ყველაზე მეტს კი პოლიტიკოსები. რა აქვთ მათ მხედველობაში?

კომუნისტებისათვის თანასწორობისაკენ სწრაფვა თვითმიზანი იყო და ისინი სხვადასხვა შესაძლებლობებისა და მოთხოვნილებების ადამიანთა ხელოვნურ გათანაბრებას, უნიფიცირებას ცდილობდნენ.

სოციალისტებისათვის თანასწორობა ყველასათვის თანაბარი შანსის მიცემას ნიშნავს. მათი აზრით, ცხოვრება ყველამ თანაბარი სასტარტო პირობებით უნდა დაიწყოს, რამაც საუკუნის დასაწყისსი მემკვიდრეობის უარყოფამდე მიგვიყვანა.

ლიბერალები თვლიან, რომ ყველას თანაბარი შანსი უნდა ჰქონდეს კანონის წინაშე.

რას ნიშნავს თანასწორობა მორწმუნეთათვის? - ჩვენ ყველანი ღვთის შვილები ვართ, ამიტომ ღმერთს ყველანი ერთნაირად ვუყვარვართ და მის წინაშე ყველანი თანასწორნი ვართ.

დემოკრატიულ საზოგადოებაში თანასწორობა საზოგადოებრივ ცხოვრებაში თანასწორობას ნიშნავს.

ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაციაში ნათქვამია - ყოველი ადამიანი უნდა ფლობდეს ყველა უფლებებსა და თავისუფლებებს ყოველგვარი განსხვავების გარეშე, რასის, კანის ფერის, სქესის, ენის, პოლიტიკური მრწამსის მიუხედავად.

გაკვეთილის ბოლოს პედაგოგი კლასს აძლევს დავალებას:

- გაიხსენეთ ისტორიული წარსულიდან მსგავსი აჯანყებები.

_____________________

¹ „ტრეფიკინგი“ ნიშნავს ძალისმიერი საშუალებების გამოყენებით, მოტყუებით, ძალდატანებით, ფულადი დაპირებებით პიროვნებაზე კონტროლის განხორციელებას. ადამიანის ექსპლუატაციაში შედის პროსტიტუციის ან რაიმე სხვა სახის სექსუალური ექსპლუატაცია. ძალდატანებითი მუშაობა ან საყოფაცხოვრებო მომსახურეობა, მონობა ან მონური ყოფა, ადამიანის ორგანოებით ვაჭრობა.

გაკვეთილის მსვლელობა:

პედაგოგი მოსწავლეებს სთხოვს დააკვირდნენ სურათს ,,თავისუფლება ბარიკადებზე“. შემდეგ ეკითხება კლასს

გაგიგიათ თუ არა რამე საფრანგეთის დიდი რევოლუციის შესახებ?

პედაგოგი აწვდის მოკლე ინფორმაციას საფრანგეთის რევოლუციის შესახებ (იხ. მოსწავლის წიგნი) და მიუთითებს, რომ სწორედ ამ რევოლუციის გადამწყვეტი ბრძოლაა ასახული ფრანგი მხატვრის დელაკრუას სურათზე.

შემდეგ პედაგოგი მიუთითებს მოსწავლის წიგნში მოთავსებული სიმრერის „მარსელიეზას“ ტექსტზე და ეკითხება მათ, მოუსმენიათ თუ არა ეს სიმრერა, რომელიც საფრანგეთის რევოლუციის ჰიმნად არის აღიარებული.თუ პედაგოგს საშუალება ექნება, სასურველია მოასმენინოს კლასს „მარსელიეზა“

- რა შთაბეჭდილება მოახდინა თქვნზე ამ სურათმა (და მუსიკამ)?

პედაგოგი მიუთითებს კლასს მოსწავლის წიგნში დახატულ ბიჭუნას სურათზე და მიმართავს მას:

ეს ბიჭი დაახლოებით თქვენი თანატოლია, დგას ქუჩაში და ფიქრობს: რა ქნას, საით წავიდეს?

სახლში ვერ წავა, რადგან სახლი არა აქვს - მეპატრონემ მთელი ოჯახი გარეთ გამოყარა.

ვერც მშობლებს მიაკითხავს - მამა დილიდან ღამემდე მუშაობს, მაგრამ რისთვის? ოჯახსაც კი ვერ არჩენს, დედამ ხელი დაიშავა - არც ძველ სამსახურში დააბრუნებენ და ვერც ახალს იშოვის, ექიმზე ხომ ვერც იოცნებებს!

დები ქუჩა - ქუჩა დაეხეტებიან - როგორ უნდოდათ სწავლა, მაგრამ სკოლა მათთვის მიუწვდომელ ოცნებად დარჩა.

როგორ შია და სცივა, მაგრამ რომ ვერსად წავა? რა ქნას, ვის მიმართოს?

- პედაგოგი სთავაზობს ბავშვებს ჩამოწერონ თავიანთ რვეულებში ის, რაც აკლდა ყმაწვილს და რამაც იგი ბარიკადებზე აიყვანა (5 წუთი).

შემდეგ პედაგოგი კლასს უსვამს კითხვებს:

- როგორ ფიქრობთ, ეს ბიჭი გამონაკლისია, თუ სხვებსაც მასავით უჭირდათ?

- კიდევ ერთხელ დააკვირდით თქვენს მიერ შევსებულ სქემას და დელაკრუას ნახატს. თქვენი აზრით, რომელს შეიძლება ვუწოდოთ რევოლუციის მიზეზი და რომელს შედეგი.

ერთობლივი მსჯელობის შემდეგ, პედაგოგი სთხოვს მოსწავლეებს, მიზეზი და შედეგი ერთმანეთთან ისრით დააკავშირონ.

დასასრულს, პედაგოგი აჯამებს გაკვეთილს და დაფაზე წარმოადგენს სქემას, რომელიც უფლებათა I თაობას ასახავს.

დავალება: ცოდნის განმტკიცების მიზნით, პედაგოგი სთხოვს მოსწავლეებს, შინ წაიკითხონ წიგნში მოცემული ინფორმაცია საფრანგეთის დიდ რევოლუციისა და უფლებათა I თაობის შესახებ.

გაკვეთილის მსვლელობა:

პედაგოგი მიუთითებს მოსწავლეებს მათ წიგნში მოთავსებულ სურათზე „კარტოფილის მჭამელები“ და მიმართავს კლასს:

- დახედეთ სურათს და გადმოეცით შთაბეჭდილება, რომელიც მან თქვენზე მოახდინა.

პედაგოგი დაფაზე წერს შემოთავაზებულ ვარიანტებს (მაგალითად, გაჭირვება, სიღატაკე, შიმშილი, სასოწარკვეთა, სიხარბე და ა.შ.) და ისევ სვამს კითხვას:

- ყურადღებით დააკვირდით დეტალებს და შეეცადეთ განსაზღვროთ, რომელი სოციალური ფენის ადამიანები არიან სურათზე გამოსახული, რა პირობებში ცხოვრობენ და რა პროფესიის წარმომადგენლები შეიძლება იყვნენ?

შემდეგ პედაგოგი კლასს ყოფს 4-5 კაციან ჯგუფებად და სთავაზობს მათ, აღწერონ ვან გოგის სურათზე გამოსახული ოჯახის ერთი დღეს.(10 წუთი).

დამხმარე კითხვები:

- როგორ გგონიათ, რით არის გამოწვეული ოჯახის წევრთა სახეზე აღბეჭდილი სასოწარკვეთა?

- როგორია მათი განწყობა:

ა) შეგუებულნი არიან არსებულ სინამდვილეს;

ბ) უკმაყოფილონი არიან, თუ

გ) იბრძვიან თავიანთი უფლებებისათვის?

პრეზენტაციის (15 წთ) შემდეგ პედაგოგი სთხოვს ჯგუფებს, თავიანთი ნამუშევრების მიხედვით, ჩამოწერონ ამ ოჯახის წევრთა რა უფლებები ირღვეოდა (5 წუთი).

ჯგუფების წარმომადგენლები კითხულობენ თავიანთ ვარიანტებს, რომელსაც პედაგოგი დაფაზე ჩამოწერს, აჯამებს და სთავაზობს ჯგუფებს დაუკვირდნენ უფლებების ჩამონათვალს, შეადარონ ისინი ადამიანის უფლებათა 1-ლი თაობის მოთხოვნებს და იპოვონ განსხვავება.

პედაგოგი სთავაზობს კლასს შესრულებული სამუშაოს ერთობლივ განხილვას. ის შეახსენებს მოსწავლეებს ადამიანის უფლებათა 1-ლი თაობის მოთხოვნებს, რომელიც ძირითადად პიროვნულ თავისუფლებასა და თანასწორობას გულუსხმობდა. 1-ლი თაობისგან განსხვავებით, ადამიანის უფლებათა მე-2 თაობისათვის დამახასიათებელი იყო ეკონომიკური, სოციალური და პოლიტიკური უფლებებისათვის ბრძოლა.

თუ ადამიანის უფლებათა 1-ლი თაობა მე-18 საუკუნის რევოლუციასთან ასოცირდებოდა, ადამიანის უფლებათა მე-2 თაობის უფლებები ინდუსტრიულ რევოლუციას უკავშირდება.

დასასრულს, პედაგოგი აჯამებს გაკვეთილს და დაფაზე წარმოადგენს სქემას, რომელიც უფლებათა II თაობას ასახავს.

უფლებათა მეორე თაობა

წინაპირობა: მუშათა მოძრაობა ინდუსტრიული რევოლუციის ხანაში.

მოთხოვნები: ეკონომიკური, სოციალური და პოლიტიკური უფლებები.

შედეგები: სოციალური დაზღვევა, სამუშაო საათების ლიმიტირება, ხელფასების მომატება, უსაფრთხო სამუშაო პირობები და ა.შ.

გაკვეთილის მსვლელობა:

პედაგოგი კითხულობს მოსწავლის წიგნში მოცემულ სავარჯიშოს და კლასს აძლევს დავალებს.

- გადახაზეთ სქემა თქვენს რვეულებში და თითოეულმა 3 წუთის განმავლობაში ესა თუ ის პროდუქცია ისრით შეაერთეთ იმ ქვეყნებთან, რომლებიც, თქვენი აზრით, ცნობილი არიან ამ პროდუქციის წარმოებით.

პედაგოგი იხილავს შესრულებულ სამუშაოს და შეაქვს მასში შესაბამისი კორექტივები.

სავარჯიშოს პასუხები:

ბრინჯი - ტაილანდი, ვიეტნამი, ჩინეთი;

მაკარონი - იტალია;

ჩაი - ცეილონი, ინდოეთი, ჩინეთი;

ყველი - შვეიცარია, ჰოლანდია;

შალის ნაწარმი - ინგლისი;

სუნამო - საფრანგეთი;

ფეხსაცმელი - ესპანეთი, იტალია;

ყავა - ბრაზილია, აფრიკა, არგენტინა;

ბანანი - აფრიკა, ლათ. ამერიკა;

ზეთისხილი - საბერძნეთი, ესპანეთი;

საყოფაცხოვრებო ტექნიკა - იაპონია, ჩინეთი;

ქურქი - რუსეთი;

მინ. წყალი „ბორჯომი“ - საქართველო.

შემდეგ პედაგოგი მიუთითებს მოსწავლეებს სქემაზე და სთხოვს, ამოარჩიონ მათი აზრით მდიდარი და ღარიბი ქვეყნები და მოათავსონ ისინი მარჯვენა და მარცხენა გრაფებში (10 წუთი).

მეორე ეტაპზე პედაგოგი კლასს აძლევს დავალებას - სავარჯიშოში მოცემული ქვეყნები სამ ჯგუფად დაყონ: მაღალ-, საშუალო-, და დაბალგანვითარებულ სახელმწიფოებად ის დაფაზე ხაზავს სამსვეტიან სქემას და კლასის მიერ შემოთავაზებული ვარიანტები შეაქვს შესაბამის გრაფაში.

დავალების შესრულების შემდეგ, პედაგოგი მიუთითებს მოსწავლეებს სახელმძღვანელოში მოცემულ ქვეყნების განვითარების ჩამონათვალზე და დაფაზე გაკეთებულ ცხრილში შეაქვს შესაბამისის კორექტივები.

მესამე ეტაპზე პედაგოგი კლასს იწვევს ერთობლივ დისკუსიაზე და სვამს კითხვებს:

- თქვენი აზრით, რა დანიშნულება აქვს ქვეყნებისათვის მაღალ-, საშუალო- და დაბალგანვითარებულის სტატუსის მინიჭებას?

- თქვენი აზრით, რის საფუძველზე შეირჩა ის კრიტერიუმები, რომლის მიხედვით საზღვრავენ ქვეყნის განვითარების დონეს?

- რატომ უწოდებენ ამ კრიტერიუმებს ადამიანის განვითარების ინდექსს?

დისკუსიის დროს პედაგოგი მოსწავლეთა ყურადღებას ამახვილებს იმაზე, რომ თანამედროვე მსოფლიოს ქვეყნებს შორის ურთიერთობა ხშირად უსამართლოა და არათანასწორუფლებიანი.

ადამიანის უფლებების მესამე თაობა დაბალგანვითარებული ქვეყნების მიერ მსოფლიოს ეკონომიკური წესრიგის შეცვლის მოთხოვნის შედეგია. ამ სფეროში არსებული კანონებით, ისინი მოკლებულნი არიან შესაძლებლობას ისარგებლონ ბევრი, სხვებისთვის ხელმისაწვდომი სიკეთითა და თანამედროვე მეცნიერების პროგრესის მიღწევებით.

მესამე თაობის ადამიანის უფლებებს ხშირად სოლიდარობის უფლებებად მოიხსენიებენ. მსოფლიოში, რომელიც დღითიდღე ერთიანდება და სადაც ქვეყნები ერთმანეთზე სულ უფრო დამოკიდებული ხდებიან, ჩნდება ისეთი უფლებების საჭიროება, რომელიც არა მარტო საერთაშორისო ურთიერთობებს მოაწესრიგებდა, არამედ თითოეულ სახელმწიფოს შიდა სიტუაციაზეც მოახდენდა გავლენას.

შემდეგ პედაგოგი კლასს უსვამს კითხვას:

- როგორ გგონიათ, რა არის საჭირო ქვეყნებს შორის სამართლიანი ურთიერთობების დასამყარებლად?

დისკუსიის შემდეგ პედაგოგი აჯამებს გაკვეთილს და აკეთებს დასკვნას, რომ მესამე მსოფლიომ მაღალგანვითარებულ ქვეყნებს თავისი მოთხოვნები წაუყენა და სწორედ სამართლიანი მოთხოვნებისა და საჭიროებების დაუკმაყოფილებლობის საფუძველზე შეიქმნა ადამიანის უფლებათა III თაობა.

ადამიანის უფლებათა მესამე თაობა

წინაპირობა: „მესამე სამყაროს“ მიერ საყოველთაო უფლებების მოთხოვნები; ახალი წესები მსოფლიო ეკონომიკაში.

გაკვეთილის მსვლელობა:

პედაგოგი შეახსენებს კლასს უფლებათა ოთხ ჯგუფს, რომელიც მათ წინა გაკვეთილზე განიხლიეს. შემდეგ სთავაზობს მოსწავლეებს, ამ უფლებებიდან აირჩიონ ისეთი, რომელიც ყველაზე უფრო ხშირად ირღვევა საქართველოში და შეუსაბამონ შინაარსის მიხედვით შემდეგ სფეროებს:

ჯანმრთელობა;

- ეკონომიკა;

- პრესა და ა.შ.

- განათლება;

- პოლიტიკა;

პედაგოგი კლასს ყოფს 5-6 კაციან ჯგუფებად და თითოეულ ჯგუფს გასაანალიზებლად აძლევს თითო სფეროს. ისინი უნდა დაფიქრდნენ კონკრეტული სფეროს, იმსჯელონ და დააფიქსირონ ადამიანის უფლებების ის დარღვევები, რომლებიც ამ სფროში ხდება.

შემდეგ პედაგოგი ჯგუფებს აძლევს შემდეგ ინსტრუქციას:

- წარმოიდგინეთ, რომ თქვენ გაქვთ შესაძლებლობა სიტყვა საქმედ აქციოთ და მისწეროთ წერილი ორგანიზაციას, რომელსაც ძალუძს, რეაგირება მოახდინოს ან მოგცეთ რეკომენდაციები თქვენს ქვეყანაში იმ უსამართლობის აღმოსაფხვრელად, რომელიც თქვენ დააფიქსირეთ. მიმართვის შესადგენად გეძლევათ 15 წუთი.

ჯგუფების პრეზენტაციის შემდეგ, პედაგოგი კლასს უსვამს კითხვებს:

- რომელ ორგანიზაციას გაუგზავნიდით ამ მიმართვას?

- რა ჰქვია ორგანიზაციას, რომელიც მოწოდებულია დაიცვას ადამიანის უფლებები მთელს მსოფლიოში? (გაერო)

- ხომ არ იცით, რას ნიშნავს სიტყვა გაერო?

შემდეგ პედაგოგი დაფაზე აკრავს სქემას, რომელზეც ასახულია გაერო და მისი სტრუქტურა და კლასს აწვდის ინფორმაციას გაეროს შესახებ (მოსწავლის წიგნიდან).

პედაგოგი დაფაზე წერს;

I მსოფლიო ომი (1914 - 1918) დაიღუპა 15 მილიონი ადამიანი
1919 წელს შეიქმნა ერთა ლიგა

II მსოფლიო ომი (1939 - 1945) დაიღუპა 50 მილიონი ადამიანი

1945 წელს შეიქმნა გაერო.

პედაგოგი კლასს უსვამს კითხვას:

- როგორ გგონიათ, რატომ ემთხვევა ამ ორი ორგანიზაციის - ერთა ლიგისა და გაეროს შექმნის თარიღები I და II მსოფლიო ომის თარიღებს?

საინტერესო პასუხებს პედაგოგი ჩამოწერს დაფაზე და უკეთებს კომენტარს.

შემდეგ პედაგოგი მოკლედ მიმოიხილავს გაეროს შექმნის ისტორიას, განიხილავს მის ძირითად მიზნებსა და საქმიანობას (მოსწავლის წიგნიდან).

გაკვეთილის დასასრულს პედაგოგი კლასს აძლევს დავალებას:

- მოიძიეთ ინფორმაცია:

ა) ვინ არის ამჟამად გაეროს გენერალური მდივანი?

ბ) გაეროს რომელი ორგანო უზრუნველყოფს ადამიანის უფლებების დაცვას? (გაეროს ადამიანის უფლებათა კომისია).

გაკვეთილის მსვლელობა:

პედაგოგი მოსწავლის წიგნიდან კითხულობს ტექსტს - „თუ წარმოვიდგენთ, რომ მთელი დედამიწა ერთი პატარა სოფელია...“ და კლასს უსვამს შეკითხვებს:

როგორ ფიქრობთ სამართლიანია თუ არა დღევანდელი მსოფლიო?

რა უფლებებია დარღვეული ამ „სოფელში“

შეიძლება დავუკავშიროთ ისინი I, II და III თაობის საყოველთაო უფლებებს?

რა უნდა შეიცვალოს სამყაროს სურათის შესაცვლელად?

დაფიქრდი და წარმოიდგინე - შენ როგორ სამყაროში გინდა ცხოვრება?

სავარაუდო პასუხები:

- ღირსების, რწმენის, თავისუფლების - I თაობა;

- უმუშევრობისაგან დაცვის, ღირსეული ანაზღაურების, სამართლიანი სამუშაო პირობების უფლება - II თაობა;

- ღარიბი ქვეყნების სოციალური და ეკონომიკური განვითარების უფლება - III თაობა.

პედაგოგი კლასს ყოფს 5-6 კაციან ჯგუფებად და აძლევს მათ რამდენიმე წუთს „სამართლიანი და სასურველი სამყაროს“ აღსაწერად. ჯგუფები აკეთებენ პრეზენტაციას 2-2 წუთის განმავლობაში, რის შემდეგაც ხდება ერთობლივი განხილვა და შეჯამება. პედაგოგი ყურადღებას ამახვილებს იმ ძირითად ნიშანზე, რომელიც ახასიათებს „სამართლიან სამყაროს“ (თანასწორუფლებიანობა).

პედაგოგი სთხოვს მოსწავლეებს, დააკვირდნენ ნახატს „ნაძვის ხეები“ და პასუხი გასცენ კითხვებს:

- რომელი ხეები გვხვდება თვალში და რატომ?

- თქვენი აზრით, „განსხვავებული“ უმცირესობას წარმოადგენს თუ უმრავლესობას?

- რა შეიძლება იყოს განსხვავებულობის უარყოფითი და დადებითი მხარეები?

- რომელი ე.წ. „განსხვავებული“ ჯგუფები იცით საზოგადოებაში? (ეროვნული უმცირესობანი, ლტოლვილები, ინვალიდები¹ პატიმრები, ქუჩის ბავშვები და ა.შ.)

ამ კითხვებზე პასუხის გაცემისა და დისკუსიის დროს პედაგოგი უნდა შეეცადოს აუხსნას მოსწავლეებს, რომ განსხვავებული სწორედაც იმიტომაა განსხვავებული, რომ გამოირჩევა ირგვლივმყოფებისაგან, განსაკუთრებულია.

უმეტესად, განსხვავებული უმცირესობას წარმოადგენს. ხშირად, როგორც უცხო და არაჩვეულებრივი - ისე აღიქმება და გარკვეულ დაძაბულობას და მიუღებლობას იწვევს.

ამასთან, აუცილებელია პედაგოგმა აღნიშნოს, რომ თუ არა განსხვავებულობა - განსხვავებული ბუნება, ხალხი, ქვეყნები, კულტურა და აზროვნება - სამყარო ერთფეროვანი და უინტერესო იქნებოდა.

აქვე საჭიროა დამატება, რომ განსაკუთრებულ ჯგუფებში მოიაზრება არა მხოლოდ უმცირესობები (მაგალითად, ბოშები ან ქურთები საქართველოში) ან განსაკუთრებული საჭიროებების ადამიანები (მაგალითად, ადამიანები სმენისა და მეტყველების მოშლით), არამედ ისეთი ჯგუფები, როგორიცაა ბავშვები (მათ ხომ განსაკუთრებული ზრუნვა ესაჭიროებათ) ... და ქალები, რომლებიც ხშირად კაცებთან შედარებით ნაკლები უფლებებით სარგებლობენ.

დისკუსიის დასასრულს პედაგოგი დაფაზე ჩამოწერს 5 განსაკუთრებულ ჯგუფს: ბავშვები, ქალები, ლტოლვილები, ადამიანები განსაკუთრებული საჭიროებებით, ,,სინდისის პატიმრები“². შემდეგ ის კლასს ყოფს 5 ჯგუფად და თითოეულს აძლევს თითო განსაკუთრებულ ჯგუფს. პედაგოგი სთხოვს მოსწავლეებს, ჩაწერონ ამ ჯგუფის დასახელება ,,განსაკუთრებული ჯგუფის უფლებების დაფაზე“, გამოიკვლიონ მათი პრობლემები და შემდეგი გაკვეთილისათვის წარმოადგინონამ ჯგუფთა უფლებების დაცვისათვის საჭირო რამდენიმე მუხლი.

___________________________

^1. მსოფლიოში იკვეთება ტენდენცია იმ ტერმინოლოგიის შეცვლისა, რომელიც თავად აღღვევს ადამიანის უფლებებს. ადამიანი განსაკუთრებული საჭიროებებით - ახალი ტერმინია, რომელიც მოიცავ ადამიანებს, რომლებსაც ,,ინვალიდებს'' უწოდებენ, მათ შორის ბავშვებს, რომლებიც განსაკუთრებულ ზრუნვას საჭიროებენ (მაგალითად, ბავშვების სმენის ან მხედველობის მოშლით, სხვადასხვა უნარის დაქვეითებით). ახალი ტერმინი აქცენტს აკეთებს უპირველესად ადამიანზე, პიროვნებაზე, მის ღირსებასა და თანასწორუფლებიანობაზე და მხოლოდ ამის შემდეგ - მის ფიზიკურ თუ ფსიქიკურ პრობლემაზე.

^2. სინდისის პატიმარი - ,,საერთაშორისო ამნისტიის“ მიერ დამკვიდრებული ცნებაა და გულისხმობს იმ პირებს, რომლებიც დაკავებულნი არიან საკუთარი რწმენის გამოხატვისათვის, რასობრივი, რელიგიური, პარტიული, ენობრივი, ეთნიკური, სქესობრივი ან სექსუალური ორიენტაციის ან კუთვნილებისათვის, იმ პირობით, რომ ისინი არ იყენებენ, ან არ იცავენ ძალადობას.

გაკვეთილის მსვლელობა:

პედაგოგი სთხოვს კლასს, წარმოადგინონ საშინაო დავალება: 5 განსაკუთრებული ჯგუფის (ბავშვები, ქალები, ლტოლვილები, ადამიანები განსაკუთრებული საჭიროებებით, ნასამართლევი პირები) უფლებების ჩამონათვალი და 5 ნაწილად დაყოფილ დაფაზე, შესაბამის ნაწილში ჩაწერონ.

პედაგოგი მოკლედ მიმოიხილავს ჩამონათვალს და სვამს კითხვებს:

- რა გზით მოახერხა ჯგუფმა დავალების შესრულება;

- რატომ ამოირჩია ამა თუ იმ ჯგუფმა ესა თუ ის უფლება და ა.შ.

თუ საჭიროა, პედაგოგი ამატებს რამდენიმე მაგალითს უფლებების ნუსხიდან:

- ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაცია;

- ბავშვის უფლებათა კონვენცია;

- ქალთა დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აღმოფხვრის კონვენცია (იხ. სარესურსო წიგნი);

- კონვენცია ლტოლვილთა სტატუსის შესახებ და სხვა დოკუმენტები (იხ. სარესურსო წიგნი).

სავარაუდო მაგალითები:

ადამიანები განსაკუთრებული საჭიროებებით:

გონებრივად ან ფიზიკურად არასრულყოფილი ბავშვი¹ უნდა ეწეოდეს სრულფასოვან და ღირსეულ ცხოვრებას იმ პირობებში, რომელიც დაიცავს მის ღირსებას, გაუძლიერებს საკუთარი თავის რწმენას დ გაუადვილებს საზოგადოებრივ ცხოვრებაში აქტიურ მონაწილეობას.

(ბავშვის უფლებათა კონვენცია, მუხლი 23, 1)

ნასამართლევი პირები ²

ყოველი მონაწილე სახელმწიფო თავის სამართლებრივ სისტემაში უზრუნველყოფს, რომ წამების მსხვერპლი იღებდეს ანაზღაურებას და მას ჰქონდეს სამართლებრივი სანქციით განმტკიცებული სამართლიანი და ადეკვატური კომპენსაციის, მათ შორის, რაც შეიძლება სრული რეაბილიტაციისათვის საჭირო, სახსრების მიღების უფლება...

(კონვენცია წამების და სხვა სასტიკი, არაადამიანური, ან ღირსების შემლახავი მოპყრობის ან სასჯელის წინააღმდეგ, მუხლი 14, 1)

ამის შემდეგ პედაგოგი აღნიშნავს, რომ გაკვეთილი ეთმობა ერთ-ერთ განსაკუთრებულ ჯგუფს - ლტოლვილებს და დევნილებს (ანუ იძულებით ადგილნაცვალ პირებს) და ეკითხება კლასს:

- რას ნიშნავს ეს ტერმინები და რა განსხვავებაა მათ შორის?

- ვინ არიან საქართველოში მცხოვრები ლტოლვილები?

(ჩეჩნეთიდან წამოსული ადამიანები, რომლებიც პანკისის ხეობაში ცხოვრობენ. მათი დაახლოებითი რიცხვი 2000 წლის მონაცემებით 7000 იყო, ხოლო 2002 წლის მონაცემებით - დაახლოებით 4000).

- ვინ არიან იძულებით ადგილნაცვალი პირნი ჩვენს ქვეყანაში? რა იცით მათ შესახებ? (საომარი კონფლიქტების სედეგად აფხაზეთიდან და შიდა ქართლიდან განდევნილი მოსახლეობა. მათი რაოდენობა 280 000-ია).

- თქვენი აზრით, რა აიძულებს ადამიანებს დატოვონ საკუთარი საცხოვრებელი ადგილი?

პედაგოგი დაფაზე ჩამოწერს პასუხებს, აჯამებს მათ და სთხოვს მოსწავლეებს, საკუთარ რვეულებში ჩაინიშნონ პასუხები:

სავარაუდო პასუხები:

- ომები და შეიარაღებული კონფლიქტები (სიკვდილის საშიშროება, სახლ - კარის განადგურება, ე.წ. „ეთნიკური წმენდის“ საფრთხე და ა.შ);

- ადამიანის უფლებათა დარღვევები (სიტყვის, რწმენის, ეთნიკური თუ რასობრივი მოსაზრებებით და სხვა );

- სიღარიბე, სამუშაოს ნაკლებობა;

- სტიქიური მოვლენები (მიწისძვრა, გვალვა, წყალდიდობა, და ა.შ)

შემდეგ ერთ-ერთი მოსწავლე, პედაგოგის თხოვნით, კითხულობს ასლანისა და სოფიკოს სიტყვებს სახელმძღვანელოდან. პედაგოგი აწყობს დისკუსიას შემდეგი სიტყვების გამოყენებით:

- როგორ ფიქრობთ, რა აწუხებთ ამ მოზარდებს?

- რა პრობლემები შეიძლება კიდევ ჰქონდეთ მათ?

- რა დამოკიდებულებები არსებობს დღევანდელ საზოგადოებაში ლტოლვილთა და დევნილთა მიმართ? რატომ?

- თქვენი აზრით, როგორ არის დაცული ამ ხალხის უფლებები?

პედაგოგი უხსნის კლასს, რომ 1951 წელს გაერომ მიიღო კონვენცია ლტოლვილის სტატუსის შესახებ. ეს საერთაშორისო კანონია, ის გლობალური გახდა 1967 წელს და დღემდე მას 131 ქვეყანამ მოაწერა ხელი.

დევნილთა უფლებების დასაცავად 1998 წელს მიღებული საერთაშორისო დოკუმენტი - ,,სახელმძღვანელო პრინციპები იძულებითი გადაადგილების შესახებ“.

გაეროს დოკუმენტის მიხედვით, ლტოლვილად ითვლება ნებისმიერი პიროვნება, ვინც:

- სამართლიანად შიშობს, რომ შეიძლება დაისაჯოს რასობრივი, რელიგიური, ეროვნული კუთვნილების ან პოლიტიკური მრწამსის გამო.

- იმყოფება სამშობლოს გარეთ და არ შეუძლია, ან პირად კეთილდღეობაზე უფრო მნიშვნელოვანი მიზეზებით დაშინებულს, არ სურს თავისი ქვეყნის მფარველობით ისარგებლოს.

- იმყოფება იმ საზღვრებს მიღმა, სადაც მუდმივად ცხოვრობდა, არ გააჩნია ეროვნება და არ შეუძლია, ან პირად კეთილდღეობაზე უფრო მნიშვნელოვანი მიზეზების გამო, არ სურს უკან დაბრუნება“

- თვლის, რომ მის სიცოცხლეს საფრთხე ემუქრება. მას აქვს უფლება თავშესაფარი ითხოვოს თავისი ქვეყნის გარდა, ყველა სხვა ქვეყანაში. შეუძლია მოითხოვოს, რომ მისი საკითხი ინდივიდუალურად განიხილონ. ამასთან, ყველა ქვეყანას აქვს, გადაწყვიტოს, ვის მისცეს თავშესაფარი.

შემდეგ პედაგოგი ამახვილებს ყურადღებას იმ პრობლემებზე, რომლებსაც ლტოლვილები აწყდებიან თავშესაფრის მიღებისას. ახსენებს, რომ ხშირად სხვადასხვა მაღალგანვითარებული ქვეყნების პოლიტიკოსები ითხოვენ ლტოლვილთა რიცხვის შეზღუდვას მათ მიერ შექმნილი სხვადასხვა პრობლემის გამო (ეთნიკური დაძაბულობები, შრომის ბაზრის გადატვირთვა, სოციალური და სხვა სახის დახმარებებით გამოწვეული თავშესაფარი ქვეყნის ბიუჯეტის დეფიციტი და ა.შ.). შენიშნავს, რომ ბოლო დროს ბევრმა ქვეყანამ საკმაოდ შეამცირა მისაღები ლტოლვილების რაოდენობა.

პედაგოგი ამცნობს მოსწავლეებს, რომ ლტოლვილთა და დევნილთა უფლებების დასაცავად არსებობს ლტოლვილთა უმაღლესი კომისარიატი (დაფუძნდა 1951 წელს) და აგრეთვე სხვა ორგანიზაციები (მაგალითად, ნორვეგიის და დანიის ლტოლვილთა საბჭოები), რომლებიც ასევე ამ ადამიანების მდგომარეობის შემსუბუქებაზე ზრუნავენ.

პედაგოგმა დამატებითი ინფორმაცია შეიძლება მოიძიოს რესურსების წიგნში (გვ.42-43).

________________________

¹. პედაგოგმა სასურველია, აქაც გაამახვილოს ყურადრება გამოყენებული ტერმინის შეცვლის მნიშვნელობაზე.

^2. სასურველია, პედაგოგმა აღნიშნოს, რომ წამება და სასტიკი მოპყრობა დაუშვებელია - ადამიანის უფლებათა დეკლარაციის მე -5 მუხლი.

გაკვეთილის მსვლელობა:

პედაგოგი კითხულობს მოსწავლის წიგნსი მოცემულ სიტუაციურ ამოცანას და მიმართავს კლასს;

- ალბათ წაგიკითხავთ მარკ ტვენის ნაწარმოები ,,უფლისწული და მათხოვარი'', ან გინახავთ ამავე სახელწოდების ფილმი. მოუნახეთ ამ სიტუაციას თქვენეული დასასრული, საკუთარი შეხედულებისამებრ წარმარტეთ ამბავი და მოიფიქრეთ;

- რა ასწავლა თითოეულს ახალმა გარემომ?

- როგორ გამოადგათ მათ ახალ ადგილას მიღებული გამოცდილება?

გაითვალისწინეთ, რომ უფლისწული და მათხოვარი თქვენი თანატოლები არიან.

- პედაგოგი აძლევს მოსწავლეებს თავიანთ რვეულებში ჩასახაზად T - დიაგრამას და სთხოვს მათ, შეავსონ იგი.

მარცხენა მხარეს უნდა ჩამოიწეროს მათხოვრის საჭიროებანი და მოთხოვნილებები, ხოლო მარჯვენა მხარეს - ის უფლებები, რომლებიც ამ მოთხოვნილებებიდან გამომდინარე, სასახლეში დაბრუნებულმა უფლისწულმა მიანიჭა ხალხს - მათ უფლებებად აქცია.

დავალების შესრულებისთვის კლასს ეძლევა 15 წუთი, პრეზენტაციისათვის - 3 - 3 წუთი. პრეზენტაციის მსვლელობისას, მოსწავლეების ნამუშევრების მიხედვით, პედაგოგი დაფაზე ავსებს ანალოგიურ T-დიაგრამას.

თქვენი აზრით, რა შეიძლება უწოდო დოკუმენტს, რომელიც თქვენს მიერ ჩამოთვლილ უფლებებს გააერთიანებს? (ბავშვის უფლებათა კონვენცია)

ამ უფლებების გარდა, რომელიც თქვე ჩამოთვალეთ, ბავშვის უფლებათა კონვენციაში გათვალისწინებულია ბავშვის სხვა უფლებებიც.

შემდეგ მასწავლებელი დაფაზე წერს:

დეკლარაცია------------------------------კონვენცია

კანონის ძალა არა აქვს------------------კანონის ძალა აქვს

დავალება: გაკვეთილის ბოლოს პედაგოგი მიანიშნებს მოსწავლეებს წიგნში მოთავსებულ ,,ბავშვის უფლებათა კონვენციაზე“, რომელსაც, სასურველია, შინ მშობლებთან ერთად გაეცნონ.

გაკვეთილის მსვლელობა:

პედაგოგი კლასს ყოფს 6 ჯგუფად, სთხოვს გამოიყენონ წინა გაკვეთილზე ჩამოწერილი ბავშვის უფლებათა ჩამონათვალი და შექმნან საკუთარი კონვენცია (10 წ.).

პედაგოგი კლასის ყურადღებას ამახვილებს იმაზე, რომ დეკლარაცია ხალხის ნებას გამოხატავს, მაგრამ მას ჯერ კანონის ძალა არა აქვს. იმისთვის, რომ იგი იურიდიულ დოკუმენტად იქცეს, ქვეყნის პარლამენტმა (უმაღლესმა საკანონმდებლო ორგანომ) უნდა დააკანონოს, ანუ უნდა მოხდეს მისი რატიფიცირება.

პედაგოგი სთავაზობს კლასს, გაითამაშონ პარლამენტის¹ სხდომა, შექმნან კონვენცია და რატიფიცირებისათვის წარადგინონ პარლამენტის წინაშე.

ერთობლივი მსჯელობისა და ანალიზის შემდეგ ,,პარლამენტი'' აკეთებს შეჯამებას, და ბოლოს ,,სპიკერი“ კენჭს უყრის კონვენციის შეჯერებულ ვარიანტს (15 წუთი).

განვლილი მასალის განმტკიცების და გაანალიზების მიზნით, პედაგოგი იყენებს ე.წ. „კუბის“ მეთოდს, რომელიც საკითხის სხვადასხვა კუთხით გაშუქების საშუალებას იძლევა.

პედაგოგი მოსწავლეებს უჩვენებს მის მიერ დამზადებულ ყუთს - 15-20 სმ. მოცულობის მქონე მუყაოს კუბს, რომელსაც თითოეულ გვერდზე აწერია:

1. აღწერა

2. შეადარე

3. დაუკავშირე

4. გააანალიზე

5. გამოიყენე

6. დაიცავი საკუთარი აზრი, ან გამოთქვი საწინააღმდეგო

პედაგოგი სთავაზობს ჯგუფებს, შეავსონ მზა კუბის თითოეული გვერდი. სასურველია, ფერადი ფლომასტერების გამოყენებით.

გვერდების შერჩევა შემდეგნაირად ხდება:

თითოეული ჯგუფი კამათელივით ააგდებს კუბს და თავის პასუხს დააწერს იმ ცარიელ გვერდს, რომელიც ზემოთ მოექცევა. კარგი იქნება, თუ პედაგოგი იმგვარად წარმართავს პროცესს, რომ არც ერთი გვერდი არ დარჩეს შეუვსებელი.

საშინაო დავალება: პედაგოგი კლასს აძლევს დავალებას - წიგნში მოცემული მოდელის მიხედვით შინ დაამზადონ „კუბი“ და ოჯახის წევრებთან ერთად შეავსონ მისი გვერდები რაიმე საინტერესო თემის შესაბამისად.

___________________

^1. პარლამენტი - ქვეყნის უმაღლესი საკანონმდებლო ორგანო. საქართველოს პარლამენტს ხელმძღვანელობს სპიკერი და მისი ოთხი მოადგილე. პარლამენტს აქვს დარგობრივი კომიტეტები - ადამიანის უფლებათა დაცვის და იურიდიულ საკითხთა, თვითმმართველობის, ჯანდაცვისა და სოციალური საკითხების, გარემოს დაცვის, მეცნიერებისა დასპორტის, კულტურის და სხვა.

გაკვეთილის მსვლელობა:

პედაგოგი უკითხავს მოსწავლეებს დეტექტიურ ამბავს ,,შემთხვევა მეტროში“.

მეტროს ვაგონში ხუთი ადამიანი ზის: სიმპათიური ქალი, ათლეტური აღნაგობის ახალგაზრდა - მკლავზე სვირინგით, ბოშა-ქალი - ხელში ბანქოთი, რესპექტაბელური შესახედაობის შავსათვალიანი მამაკაცი - მობილური ტელეფონით ხელსი და ძველმანებში ჩაცმული კაცი. უცებ ვაგონში ჩოჩქოლი ატყდა - ახალგაზრდა ქალი აცხადებს, რომ მას საათი მოპარეს. იგი თვალს ავლებს მგზავრებს და პირდაპირ ხელს ადებს ...

შემდეგ ის საკლასო ოთახის ოთხივე კუთხეში ჭიკარტებით ამაგრებს ფორმატის ფურცლებს შესაბამისი წარწერით:

- ათლეტური აღნაგობის ახალგაზრდა მკლავზე სვირინგით;

- ბოშა ქალი ბანქოთი;

- რესპექტაბელური შესახედაობის შავსათვალიანი მამაკაცი ,,მობილურით“;

- ძველმანებში ჩაცმული კაცი.

პედაგოგი სთავაზობს მოსწავლეებს, დადგნენ ოთახის იმ კუთხეში, რომლის წარწერაც ემთხვევა მათ აზრს, თუ ვის მიიჩნევდა ახალგაზრდა ქალი დამნაშავედ. 10 წუთის განმავლობაში თითოეულმა ჯგუფმა უნდა მოიფიქროს არგუმენტები საკუთარი ვერსიის დასასაბუთებლად. შემდეგ ჯგუფები ირჩევენ წარმომადგენელს, რომელიც დუსკუსიის მონაწილეებს წარუდგენს ჯგუფის პოზიციას და დაასაბუთებს მას.

განხილვის დროს პედაგოგი სვამს შეკითხვებს:

- რითი ხელმძღვანელობდით არჩევანის გაკეთებისას?

- რამ განაპირობა თქვენი უარყოფითი დამოკიდებულება სრუალიად უცნობი ადამიანის მიმართ?

- ხშირად აფასებთ ადამიანებს ჩაცმულობის მიხედვით?