წინამდებარე კრებულში თავმოყრილია სტატიები, რომლებიც სხვადასხვა დროს და სხვადასხვა ქვეყანაში განხორციელებულ ეკონომიკურ რეფორმებს და მათ დადებით ან უარყოფით შედეგებს ეხება.

გარდა ამისა, აქვე წარმოდგენილია რამდენიმე თეორიული სტატია, სადაც გაანალიზებულია ეკონომიკური პოლიტიკის გარკვეული მოდელები და გამოცდილი რეფორმატორპოლიტიკოსის მოწოდებაც მოქმედებისკენ.

რეფორმები არსებულით უკმაყოფილებას და უკეთესის ძიებას ერთდროულად გულისხმობს. მაგრამ ერთი მდგომარეობიდან მეორეში გადასვლა არასდროს არის უმტკივნეულო. ცვლილებები, განსაკუთრებით პოლიტიკური გადაწყვეტილებებით განპირობებული გარდაქმნები, ერთი გეგმის ყველაზე გავრცელებას გულისხმობს. ერთი ზომა კი ყველას არ რგებს. ვიღაცა იგებს, ვიღაცა აგებს.

შესაბამისად, რეფორმისთვის, რომელიც ნაკლები დანაკარგებით უნდა განხორციელდეს, საჭიროა გონივრული, მოქნილი იდეები. მაგრამ ხშირად იდეები უსაფუძვლო წანამძღვრებს ეფუძნება და ამიტომ მათ განხორციელებას, კეთილი დაპირებების მიუხედავად, დიდძალი მატერიალური და ადამიანური ზარალი მოსდევს. ზოგჯერ იდეები საკმარისად შორსმჭვრეტელია, რომ საზოგადოება მორიგი ცენტრალიზებული სოციალური ექსპერიმენტის მსხვერპლად არ აქციოს.

ნებისმიერ შემთხვევაში, გაცილებით გონივრულია, რომ რეფორმები სხვისი შეცდომებისა და გამოცდილების გათვალისწინებით განხორციელდეს. მით უმეტს, რომ ხშირად საუკეთესო იდეა ჯერ კიდევ უცნობი ან გამოუყენებელია. ამიტომ, კრებულის მიზანია, სხვათა წარმატებებსა და წარუმატებლობებს შორის გარკვეული გზამკვლევის ფუნქცია იტვირთოს.

პაატა შეშელიძე
ახალი ეკონომიკური სკოლა — საქართველო

მოცემული ლურსმნული წარწერა შუმერულ ენაზე ნიშნავს თავისუფლებას და გამოითქმის, როგორც „ამაგი“.

აღმოჩენილია შუამდინარეთის ანტიკური ქალაქ-სახელმწიფო ლაგაშის გათხრების დროს, სავარაუდოდ მიეკუთვნება ჩვენ წელთაღრიცხვამდე 2300 წელს და წარმოადგენს უძველეს წარწერას ამ მნიშვნელობით.

ხოსე პინერა
თარგმნა პაატა შეშელიძემ
გამოქვეყნდა 2002 წელს

გამოჩენილი ეკონომისტისა და ჩილეში ინდივიდუალურ დანაზოგებზე დაფუძნებული კერძო საპენსიო სისტემის დანერგვის ინიციატორის წინამდებარე მიმართვას, საგანგებო განცხადებით, მხარი დაუჭირა აშშს 500მდე წამყვანმა ეკონომისტმა. მათ შორის ნობელის პრიზის მფლებელმებმა მილთონ ფრიდმენმა, გარი ბეკერმა, ჯეიმზ ბიუქენენმა, ვერნონ სმითმა და სხვებმა

ბატონო პრეზიდენტო,

საპრეზიდენტო კამპანიის დასაწყისშივე თქვენ განაცხადეთ, რომ 21-ე საუკუნეში საპენსიო უზრუნველყოფა უძრავ ქონებაში პირად ინვესტიციებზე უნდა იყოს დაფუძნებული. მხოლოდ ამ გზით შეუძლია სოციალური დაცვის სისტემას განახორციელოს ის, რასაც თქვენ „ამერიკულ ოცნებას“ უწოდებთ. მე მომწონს თქვენი შორსმჭვრეტელობა, გამბედაობა და ლიდერობა ამ უმნიშვნელოვანეს საკითხში.

ფაქტია, აშშს სოციალური დაზღვევის სისტემა, ტიტანიკის მსგავსად, კატასტროფისკენ მიექანება. თუ გემი კურსს არ შეიცვლის, ადრე თუ გვიან, თქვენ შეეჯახებით აისბერგს, რომელსაც წარმოადგენს ხანში შესული მოსახლეობა, რომლის რჩენაც დასაქმებულთა ფენას აღარ შეუძლია. სიმართლე ის არის, რომ მხოლოდ ორი არჩევანი არსებობს: შევეგუოთ არსებული სისტემის აგონიას ან „ხარს რქებში ვწვდეთ“ და პირად საპენსიო ანგარიშებზე დაფუძნებული სისტემისაკენ დავიძრათ.

ხალხმა აუცილებლად უნდა გააცნობიეროს, რომ აშშ-სთვის პირველი არჩევანის შედეგები დამანგრეველი იქნება. ამ სისტემის რეანიმირების ნებისმიერი მცდელობა კრახით დამთავრდება: გაჭირვებული ხანში შესულებისთვის დახმარების შემცირება სისასტიკე იქნება; საშემოსავლო გადასახადების გაზრდა ახალი სამუშაო ადგილების შექმნას შეუშლის ხელს და დაბალშემოსავლიან მომსახურეებს მძიმე ტვირთად დააწვება, ხოლო საპენსიო ასაკის მომატება განსაკუთრებით მძიმე იქნება დასაქმებულებისთვის და საშემოსავლო გადასახადების მასიურ ზრდას გამოიწვევს.

1978 წელს, როდესაც მე ჩილეს შრომის დაცვისა და სოცუზრუნველყოფის მინისტრად დავინიშნე, ჩემი ქვეყანაც სწორედ იმ პრობლემის წინაშე იდგა, რასაც დღეს აშშ ებრძვის. გადავწყვიტეთ, ჩვენი სოცდაზღვევის სისტემა გადაგვერჩინა თითოეული დასაქმებულისთვის ორი მოდელის, ანუ პაყასყოუგოსა (გადახდა წასვლის წინ) და პირად საპენსიო ანგარიშებს შორის არჩევანის მიცემის გზით (სხვათაშორის, თქვენთვის შეიძლება საინტერესო იყოს, რომ ეს კანონი 1980წ. 4 ნოემბერს იქნა მიღებული, ზუსტად იმ დღეს, როდესაც რონალდ რეიგანი აშშს პრეზიდენტად აირჩიეს). ახლა დასაქმებულები კონკურენტ კერძო კომპანიებს შორის აკეთებენ არჩევანს, სადაც აბანდებენ იმის ეკვივალენტს, რაც მათ ძველი სისტემის პირობებში ხელფასიდან გადასახადის სახით სახელმწიფოსთვის უნდა გადაეხადათ მაღალფასიან ობლიგაციებსა და ჩვეულებრივ აქციებში. ეს დასაქმებულებს საშუალებას აძლევს, რთული პროცენტის დიდი ძალა გამოიყენონ, რაც ბაზრის სიმდიდრის შემქმნელი მთავარი ეფექტია და პენსიაზე გასვლის შემდეგ მათი სოციალური დაცვის გარანტიას წარმოადგენს.

ამ რეფორმის ერთადერთი შედეგი ჩვეულებრივი ადამიანის გაძლიერება, ანუ თითოეული დასაქმებულის აქციონერად გადაქცევა რომ ყოფილიყო, ეს უკვე პირადი საპენსიო ანგარიშების სისტემისთვის უპირატესობის მინიჭების საკმარისი მიზეზი იქნებოდა. მაგრამ ჩილეს მაგალითი უფრო მეტ მიზეზს წარმოაჩენს. ამ კურსის აღებიდან 21 წლის შემდეგ, რასაც სხვა მნიშვნელოვანი საბაზრო რეფორმებიც მოჰყვა, ინვესტიციების მოზღვავებამ დიდი სარგებლობა მოუტანა როგორც ინდივიდებს, ასევე მთლიანად ეკონომიკას.

უმუშევრობის შემცირებასთან ერთად პროდუქტიულობა მკვეთრად გაიზარდა, დანაზოგებმა იმატა და ეკონომიკის ზრდის მაჩვენებლები ორჯერ და მეტად გაიზარდა და 7 პროცენტიან წლიურ განაკვეთს მიაღწია. ეს იყო ნამდვილი სოციალური და ეკონომიკური რევოლუცია, რამაც ქვეყანას საშუალება მისცა განათლება, ჯანდაცვა და ეკოლოგია წარმოუდგენელ დონემდე გაეუმჯობესებინა.

რა თქმა უნდა, არსებობს პოლიტიკური დაბრკოლებები, რომელიც გარდაუვალია ყველა მნიშვნელოვანი რეფორმის გზაზე - განსაკუთრებით საზოგადოების მხარდაჭერის მოპოვება და გარდამავალი პერიოდის მართვა. ნება მომეცით, გაგიზიაროთ ის გაკვეთილები, რაც მე ჩილეს გამოცდილებიდან მივიღე.

ბატონო პრეზიდენტო, გლობალური სოცდაზღვევის კრიზისი ქმნის შესაძლებლობას, შეიცვალოს შეხედულებები მთავრობის როლის შესახებ არა მხოლოდ თქვენს ქვეყანაში, არამედ ევროპაში, რუსეთში, იაპონიასა და ჩინეთშიც.

თქვენმა ერთერთმა ყველაზე გამორჩეულმა წინამორბედმა - თომას ჯეფერსონმა ერთხელ იწინასწარმეტყველა, რომ „თავისუფლების ბურთი, მას შემდეგ, რაც ერთხელ ამოძრავდება, მთელ მსოფლიოს შემოუვლის”. სოციალური დაზღვევის გარდაქმნა ამ სახით ჭეშმარიტი ლიდერობის დემონსტრირებას მოახდენს და სამუდამოდ იქცევა თქვენს მემკვიდრეობად.

ლუდვიგ ფონ მიზესი
თარგმნა ნინო გორგაძემ
გამოქვეყნდა 1936 წელს

ეკონომიკის ავსტრიული სკოლის მთავარი წარმომადგენელი. თანამედროვე ლიბერტარიანული მოძრაობის ინტელექტუალური მამამთავარი. ეკონომიკაში სახელმწიფოს ჩარევის, როგორც ძალმომრეობის ნაირსახეობის უკომპრომისო მოწინააღმდეგე. მან ჯერ კიდევ 1918-1920 წლებში დაასაბუთა, რომ ნებისმიერი სოციალისტური ეკონომიკური მოდელი განუხორციელებელია

დღესდღეობით ეკონომიკაში, ჩვეულებრივ, სამეურნეო ციკლის ავსტრიულ თეორიაზე საუბრობენ. ეს განმარტება განსაკუთრებით საამაყოა ჩვენთვის, ავსტრიელი ეკონომისტებისთვის და დიდად ვაფასებთ იმ პატივს, რომელიც ჩვენ გვხვდა. მიუხედავად ამისა, ყველა სხვა მეცნიერული წვლილის მსგავსად, ეკონომიკური კრიზისის თანამედროვე თეორია არ გახლავთ ერთი რომელიმე ერის ნაშრომი. ჩვენი ამჟამინდელი ეკონომიკური ცოდნის ყველა სხვა ელემენტის მსგავსად, ეს მიდგომა ყველა ქვეყნის ეკონომისტების ერთობლივი მუშაობის შედეგს წარმოადგენს.

სამეურნეო ციკლების მონეტარული განმარტების მცდელობა სიახლე არ არის. ჯერ კიდევ ინგლისურმა „სავალუტო სკოლამ” სცადა, რომ ეკონომიკური გამოცოცხლება იმ საკრედიტო ექსპანსიით აეხსნა, რომელიც ძვირფასი ლითონების უზრუნველყოფის გარეშე გამოშვებული ბანკნოტებით ხორციელდებოდა.

მაგრამ აღნიშნული სკოლის წარმომადგენლები ვერ ამჩნევდნენ, რომ ის საბანკო ანგარიშები, რომლებიც ნებისმიერ მომენტში შეიძლება იქნეს გამოყენებული მათზე ჩეკების გამოწერით, ანუ ე.წ. მიმდინარე ანგარიშები, ისეთივე როლს თამაშობს საკრედიტო ექსპანსიაში, როგორსაც ბანკნოტები. შესაბამისად, საკრედიტო ექსპანსია შეიძლება გამოიწვიოს არა მხოლოდ ზედმეტი ბანკნოტების გამოშვებამ, არამედ ძვირფასი ლითონების უზრუნველყოფას მოკლებული მიმდინარე ანგარიშების სიჭარბემ. სავალუტო სკოლის მიერ ეს საკითხი ბოლომდე არ იყო გააზრებული. მათ სჯეროდათ, რომ ეკონომიკური კრიზისის ახალი გამოვლენის შესაჩერებლად საკმარისი იქნებოდა კანონის მიღება, რომელიც ლითონის უზრუნველყოფის გარეშე ფულის გამოშვებას კრძალავდა იმ დროს, როცა კრედიტების ზრდა უკონტროლო მიმდინარე ანგარიშებით კვლავ შესაძლებელი იყო. 1844 წლის პილის აქტმა ბანკების შესახებ და სხვა ქვეყნებში მოქმედმა მსგავსმა კანონებმა დაგეგმილ შედეგს ვერ მიაღწია. აქედან გამომდინარე, ჩათვალეს, რომ ინგლისური სკოლის დასკვნები მცდარი იყო და სამეურნეო ციკლების მიზეზების მონეტარულ განმარტებას ფაქტები უარყოფდა.

სავალუტო სკოლის მეორე დეფექტი ისაა, რომ იგი საკრედიტო ექსპანსიის მექანიზმებისა და თანმდევი კრიზისის იმ შემთხვევას აანალიზებს, როდესაც კრედიტი მხოლოდ ერთ ქვეყანაში იზრდება, ხოლო სხვა ქვეყნების საბანკო პოლიტიკა კვლავ კონსერვატიული რჩება. ვითარება, რომელიც ამ შემთხვევაში იქმნება, საგარეო ვაჭრობის გავლენის შედეგია. ქვეყნის შიგნით ფასების ზრდა ახალისებს იმპორტს და აფერხებს ექსპორტს. ლითონის ფული მიედინება სხვა ქვეყნებში. შედეგად, ბანკები აწყდებიან გაზრდილ მოთხოვნას ყველა იმ ფინანსური ინსტრუმენტის განაღდებაზე, რომლებიც მათ მიმოქცევაში გაუშვეს (როგორებიცაა უზრუნველყოფას მოკლებული ბანკნოტები და მიმდინარე ანგარიშები), რაც მათი კრედიტების შეზღუდვის აუცილებლობას განაპირობებს. საბოლოოდ, ლითონის ფულის ქვეყნიდან გადინება ფასების ზრდას აჩერებს. სავალუტო სკოლამ მხოლოდ ეს კონკრეტული შემთხვევა გააანალიზა; ის არ განიხილავდა საერთაშორისო მასშტაბის საკრედიტო ექსპანსიას, რომელიც, ერთმანეთის მსგავსი პოლიტიკის გამო, ყველა კაპიტალისტურ ქვეყნას ერთდროულად მოიცავს.

მე-19 საუკუნის მეორე ნახევარში სამეურნეო ციკლების ეს თეორია უარყვეს და აღიარეს მოსაზრება იმის შესახებ, რომ სამეურნეო ციკლებს არანაირი კავშირი არ აქვთ ფულთან და კრედიტთან. ვიკსელის¹ (1898) მცდელობა, რომ სავალუტო სკოლის მიდგომები აეღორძინებინა, უშედეგო აღმოჩნდა.

ავსტრიული ეკონომიკური სკოლის დამფუძნებლები კარლ მენგერი, ბიომბავერკი და ვიზერი სამეურნეო ციკლების თეორიით არ დაინტერესებულან. ამ პრობლემის ანალიზი ავსტრიული ეკონომიკის მეორე თაობის წარმომადგენლების ამოცანა გახდა.²

ოქროს უზრუნველყოფის გარეშე გამოშვებული ბანკნოტებისა და ოქროს რეზერვების გარეშე გახსნილი მიმდინარე ანგარიშების მეშვეობით ბანკებს მნიშვნელოვანი საკრედიტო ექსპანსიის შესაძლებლობა ეძლევათ. დამატებითი ბანკნოტები მათ საშუალებას აძლევს, რომ გააფართოვონ კრედიტები მათი კაპიტალისა და კლიენტების მიერ შემოტანილი დანაზოგებით დაწესებული ბუნებრივი ლიმიტის ზემოთ. ამით ისინი ბაზარზე დამატებითი კრედიტის „მიმწოდებლები” ხდებიან, რაც საპროცენტო განაკვეთს იმ ზღვარზე დაბლა სწევს, რომელზეც იგი ასეთი ჩარევის გარეშე იქნებოდა. საპროცენტო განაკვეთის შემცირება ეკონომიკურ აქტივობას აძლევს სტიმულს. პროექტები, რომლებიც მანამადე მომგებიანად არ მოიაზრებოდა და, შესაბამისად, არც ხორციელდებოდა, ამჯერად მომგებიანად მიიჩნევა და შეიძლება განხორციელდეს კიდეც. ბიზნესის გააქტიურება წარმოების საშუალებებსა და შრომაზე მოთხოვნის ზრდას იწვევს. წარმოების საშუალებებსა და შრომაზე ფასები იზრდება, ხელფასების ზრდა კი სამომხმარებლო ფასების ზრდას იწვევს. თუ ბანკები თავს შეიკავებენ კრედიტების შემდგომი გაფართოებისაგან და შემოიფარგლებიან იმით, რაც უკვე გააკეთეს, ბუმი სწრაფადვე გაჩერდება. მაგრამ ბანკები თავიანთ სამოქმედო გეზს არ შეცვლიან, საკრედიტო ექსპანსიას სულ უფრო და უფრო გააფართოებენ და ფასებიც და ხელფასებიც შესაბამისად განაგრძობს ზრდას.

რაც არ უნდა იყოს, საკრედიტო ექსპანსიით გამოწვეული ეს ეკონომიკური გამოცოცხლება უსასრულოდ ვერ გაგრძელდება. არსებული მატერიალური საწარმოო საშუალებები და შრომა ვეღარ გაიზრდება; ერთადერთი, რაც გაიზრდება, უზრუნველყოფის გარეშე გამოშვებული ბანკნოტების რაოდენობაა, რასაც, საქონლის მოძრაობაზე გავლენის თვალსაზრისით, შეუძლია იგივე როლი ითამაშოს, რაც ფულმა. საწარმოო საშუალებები და შრომა, რომლებიც უკვე ახალ პროექტებში გამოიყენება, სხვა წარმოებებს მოაკლდა. სინამდვილეში, საზოგადოება არ არის საკმარისად მდიდარი, ახალი პროექტები ისე წამოიწყოს, რომ ძველს არაფერი მოაკლოს. მანამ, სანამ საკრედიტო ექსპანსია გრძელდება ეს შეუმჩნეველი რჩება, მაგრამ ამგვარი გაფართოების მუდმივი მხარდაჭერა შეუძლებელია. თუ ამგვარი ეკონომიკური გამოცოცხლების (და ფასების მატების, როგორც შედეგის) სწრაფადვე შეჩერებას კიდევ უფრო მეტი კრედიტის შექმნით შეეცდებიან, ამას ფასების კიდევ უფრო მეტი ზრდა მოჰყვება. მაგრამ ინფლაცია და ეკონომიკური გამოცოცხლება შეიძლება თანმიმდევრულად გრძელდებოდეს მხოლოდ მანამ, სანამ ხალხი ფიქრობს, რომ ფასების ზრდა ახლო მომავალში შეჩერდება. როგორც კი ხალხი მიხვდება რომ ინფლაცია არ შეჩერდება და ფასები ზრდას განაგრძობს, დაიწყება პანიკა. არავის მოუნდება ფულის ქონა, რადგან მისი ფლობა დღითი დღე სულ უფრო მეტ დანაკარგს გულისხმობს; ყველა იჩქარებს, რომ ფული საქონელზე გადაცვალოს, ხალხი მათთვის არასაჭირო საგნებს ფასზე დაუფიქრებლად ყიდულობს, ოღონდ კი სწრაფად მოიშოროს ფული. ასეთ ფენომენს ადგილი ჰქონდა გერმანიაში და სხვა ქვეყნებშიც, რაც ხანგრძლივი ინფლაციური პოლიტიკის შედეგი იყო და რომელიც ცნობილია, როგორც „სრბოლა რეალურ ღირებულებებს შორის”. ჰიპერინფლაციის შედეგად სამომხმარებლო პროდუქციის ფასები და საერთაშორისო გაცვლითი კურსები ძალიან სწრაფად იზრდება, სანამ ადგილობრივი ფულის ფასი თითქმის ნულამდე არ დაეცემა და ის ყოველგვარ ღირებულებას კარგავს, როგორც ეს 1923 წელს მოხდა გერმანიაში.

პირიქით, თუ ბანკები სავალუტო კოლაფსის აღსაკვეთად გადაწყვეტენ, რომ საკრედიტო ექსპანსია დროულად შეაჩერონ და ეს გადაწყვეტილება საკმარისად დიდხანს არ შეიცვლება, რომ ინფლაციით გამოწვეული გამოცოცხლების დამუხრუჭება მოესწროს, სწრაფად გამოჩნდება რომ, საკრედიტო ექსპანსიით შექმნილი „მომგებიანობის” მცდარი შთაბეჭდილების შედეგად, გაუმართლებელი ინვესტიციები იყო განხორციელებული. ბევრი საწარმო ან საქმიანობა, რომლებიც ხელოვნურად დაწეული საპროცენტო განაკვეთის გამო იქნა წამოწყებული და რომლებიც ხანგრძლივი დროის განმავლობაში ხელოვნურად მზარდი ფასების წყალობით სულდგმულობდნენ, უკვე აღარ იყვნენ მომგებიანები. ზოგიერთმა საწარმომ შეამცირა თავისი საქმიანობის მასშტაბები, დანარჩენები დაიხურა ან გაკოტრდა. ფასები დაეცა; ეკონომიკურ გამოცოცხლებას კრიზისი და დეპრესია მოჰყვა. კრიზისი და შედეგად განვითარებული დეპრესიის პერიოდი საკრედიტო ექსპანსიით გამოწყვეული გაუმართლებელი ინვესტიციების პერიოდის კულმინაციას წარმოადგენს. პროექტები, რომლებიც საკრედიტო ექსპანსიით შექმნილი ხელოვნური მდგომარეობის და, აქედან გამომდინარე, ფასების ზრდის პირობებში „მომგებიანი” იყო, უკვე „არამომგებიანი” გახდა. ასეთ წარმოებებში დაბანდებული კაპიტალი დაკარგულია, რადგან მათი დაბრუნება შეუძლებელია. ეკონომიკამ ამ დანაკარგებსა და ახალ ვითარებასთან ადაპტირება უნდა მოახდინოს. პირველი, რაც ამ დროს უნდა გაკეთდეს, მომჭირნეობის გზით მოხმარების შემცირებაა, რაც ახალი კაპიტალური ფონდების, ანუ რეალური მოთხოვნების შესაბამისი პროდუქტიული აპარატის წარმოქმნას უწყობს ხელს, იმ ხელოვნური მოთხოვნების საპირისპიროდ, რომლებიც ვერასოდეს ჩაითვლება რეალურ ზრდად, რადგან ის „მომგებიანობის” საკრედიტო ექსპანსიით გამოწვეული მცდარი კალკულაციის შედეგს წარმოადგენს.

ხელოვნური ეკონომიკური გამოცოცხლება ბანკების ჩარევის შედეგად კრედიტების გაფართოებამ და საპროცენტო განაკვეთის დაწევამ გამოიწვია. კრედიტების გაფართოების პერიოდში ბანკები თანდათანობით ზრდიდნენ საპროცენტო განაკვეთებს, რომელიც მარტივი არითმეტიკის თვალსაზრისით, უფრო მაღალი გახდა ვიდრე პროცესის დასაწყისში იყო. საპროცენტო განაკვეთის ზრდა ბაზარზე წონასწორობის აღსადგენად და არაჯანსაღი აქტივობის შესაჩერებლად უკვე საკმარისი აღარაა. ბაზარზე, სადაც ფასები განუწყვეტლივ იზრდება, მთლიანი პროცენტი უნდა შეიცავდეს პროცენტს კაპიტალზე ზუსტი გაგებით, ანუ პროცენტის წმინდა განაკვეთი. სხვა ელემენტიც სესხის პერიოდში ფასების ზრდის კომპენსაციას წარმოადგენს. თუ ფასები განუწყვეტლივ იზრდება და თუ მსესხებელი ნასესხები ფულით ნაყიდი საქონლის გაყიდვით იღებს დამატებით მოგებას, მას უფრო მაღალი საპროცენტო განაკვეთის გადახდაც უხდება, ვიდრე იგი სტაბილური ფასების პირობებში გადაიხდიდა. მეორე მხრივ, ასეთ პირობებში კაპიტალისტს არ ექნება სესხის გაცემის შესაძლებლობა, თუკი საპროცენტო განაკვეთი დანაკარგებზე კომპენსაციას არ მოიცავს, რაც კრედიტორებისთვის ფულის სყიდვითუნარიანობას ამცირებს.

თუ ბანკები მოთხოვნილი მთლიანი საპროცენტო განაკვეთის განსაზღვრისას ამ პირობებს არ ითვალისწინებენ, მათი განაკვეთი ჩაითვლება, როგორც ხელოვნურად დაბალი, მაშინაც კი თუ არითმეტიკულად იგი უფრო მაღალი იქნება, ვიდრე „ნორმალურ” პირობებში იყო. ამგვარად, გერმანიაში 1923 წლის შემოდგომაზე, გერმანული მარკის სწრაფი გაუფასურების გამო, საპროცენტო განაკვეთი, რომელიც სამნიშნა ციფრებში გამოიხატებოდა, არ ჩაითვლებოდა დაბალ განაკვეთად.

სამეურნეო ციკლის შეჩერება საბანკო პოლიტიკაში ცვლილებებს იწვევს, რომლის მიხედვითაც ძალიან რთულდება სესხების გაცემა კრედიტების საერთო შეზღუდვის გამო. საპროცენტო განაკვეთი, შესაბამისად, ძალიან სწრაფად იზრდება, როგორც მოულოდნელი პანიკის შედეგი. მალე იგი კვლავ დაიწყებს დაცემას.

კარგად ცნობილი ფენომენია, რომ დეპრესიის პერიოდში არითმეტიკული თვალსაზრისით ძალიან დაბალი საპროცენტო განაკვეთი არაეფექტიანია ეკონომიკური აქტივობის სტიმულირების თვალსაზრისით. ინდივიდებისა და ბანკების ნაღდი ფულის დანაზოგები იზრდება, ლიკვიდური საშუალებები აკუმულირდება, მაგრამ დეპრესია ჯერ კიდევ გრძელდება. ამჟამინდელ (1936) კრიზისში „არააქტიური” ოქროს რეზერვების მეტობით აკუმულირებას გარკვეული მიზეზი გააჩნია. ბუნებრივია, კაპიტალისტს სურს თავიდან აიცილოს დანაკარგის რისკი სხვადასხვა მთავრობების მიერ ჩაფიქრებული გაუფასურებებისაგან. ფაქტია, რომ მოსალოდნელი მონეტარული რისკი, რომელიც აქციების ფლობით ან სხვა დივიდენდების მომტანი ფასიანი ქაღალდების ქონით და საპროცენტო განაკვეთის შესაბამისი ზრდით არ კომპენსირდება, კაპიტალისტს ურჩევნია თავისი აქტივები ისეთი ფორმით შეინახოს, რომელიც ასეთ შემთხვევაში უფლებას მისცემს მას დაიცვას თავისი ფული დანაკარგებისა და საბოლოო გაუფასურებისგან სწრაფი გადახურდავებით ისეთ ვალუტაში, რომელსაც მაშინვე არ ემუქრება გაუფასურება. ეს ძალიან მარტივი მიზეზია იმისა, თუ რატომ არიან კაპიტალისტები იძულებულნი პერმანენტული ინვესტიციებით მიაბან საკუთარი თავი გარკვეულ ვალუტას. ამის გამო, ისინი ხელს უწყობენ თავიანთი საბანკო ანგარიშების გაზრდას, თუნდაც ძალიან მცირე შემოსავალი მოჰქონდეთ, ასევე შეინახონ ოქრო, რომელსაც არა მხოლოდ პირდაპირი შემოსავალი არ მოაქვს, არამედ პირიქით, შენახვის ხარჯები გააჩნია.

შემდეგი ფაქტორი, რომელიც ხელს უწყობს დეპრესიის პერიოდის გაგრძელებას, ხელფასების სიხისტეა. ხელფასები ზრდიან ექსპანსიის პერიოდს. საკონტრაქტო პერიოდში ისინი ეცემიან არა მხოლოდ ფულად გამოხატულებაში, არამედ რეალურ გამოხატულებაშიც. დეპრესიის პერიოდში პროფკავშირების პოლიტიკის შედეგად შეჩერებული ხელფასების კლება უმუშევრობას მასობრივ და ხანგრძლივ მოვლენად აქცევს. გარდა ამისა, ეს პოლიტიკა განუსაზღვრელად წელავს დროში აღორძინების პროცესს. ნორმალური სიტუაცია ვერ დაბრუნდება, სანამ ფასები და ხელფასები მიმოქცევაში არსებული ფულის რაოდენობის მიმართ ადაპტაციას არ მოახდენს.

საზოგადოება ეკონომიკური გამოცოცხლების დასასრულს და კრიზისს ბანკების პოლიტიკის შედეგად სრულიად ნათლად აღიქვამს. ბანკებს უთუოდ შეუძლიათ, რომ არასასურველი შედეგის დადგომა გარკვეული დროის განმავლობაში გადადონ. მათ შეუძლიათ, საკრედიტო ექსპანსია გარკვეული დროის განმავლობაში გააგრძელონ. მაგრამ, როგორც უკვე ვნახეთ, მათ არ შეუძლიათ განუსაზღვრელად შეინარჩუნონ ასეთი მდგომარეობა მონეტარული სისტემის აბსოლუტური კოლაფსის რისკის გარეშე. გამოცოცხლება, რომელიც მოიტანა ბანკების საკრედიტო ექსპანსიის პოლიტიკამ, ადრე თუ გვიან აუცილებლად უნდა დამთავრდეს. იმის მაგივრად, რომ თავიანთი პოლიტიკით აბსოლუტურად დაანგრიონ მონეტარული და საკრედიტო სისტემა, თავად ბანკებმა უნდა შეაჩერონ საკრედიტო ექსპანსია კატასტროფის მოხდენამდე. საკრედიტო ექსპანსიის პერიოდის გახანგრძლივების და ბანკების მიერ მათი პოლიტიკის ცვლილების შეყოვნების შედეგი არასწორი ინვესტიციებისა და ეკონომიკური გამოცოცხლების პერიოდებისთვის დამახასიათებელი ჭარბი გარიგებების კიდევ უფრო მეტი რაოდენობა იქნება. შედეგად, დეპრესიის პერიოდი უფრო ხანგრძლივი იქნება, ხოლო აღორძინების და ნორმალური ეკონომიკური აქტივობის დაბრუნების თარიღი კი გაურკვეველ მომავალში გადაიდება.

ხშირად გვთავაზობენ ეკონომიკური აქტივობის „სტიმულირებას” და „სახელმწიფო დაფინანსების გაზრდას” დამატებითი კრედიტების გაცემით, რომელიც ბოლოს მოუღებს დეპრესიას და თუ აღორძინებას ვერ განაპირობებს, სულ მცირე, ნორმალურ მდგომარეობას მაინც დააბრუნებს. ამ მეთოდის მიმდევრებს დაავიწყდათ, რომ ამის შედეგადაც კი შეიძლება გარკვეული დროით დაბრუნდეს ხსენებული სიძნელეები, რომლებიც, შესაბამისად, არცთუ ისე შორ მომავალში, კიდევ უფრო გააუარესებს ვითარებას.

საბოლოოდ, ძალიან მნიშვნელოვანია იმის ცოდნა, რომ საკრედიტო ექსპანსიის შედეგად ბაზარზე წარმოქმნილი პროცენტის ხელოვნურად დადაბლების მცდელობას შეუძლია მხოლოდ დროებითი შედეგის მოტანა, საწყისი მდგომარეობის აღდგენის პროცესს მოჰყვება უფრო ღრმა დაცემა, რომელიც გამომჟღავნდება სავაჭროსამრეწველო საქმიანობის სრული სტაგნაციის სახით. ეკონომიკა ვერ შეძლებს ჰარმონიულ და თანმიმდევრულ განვითარებას მანამ, სანამ ყველა ხელოვნური მაჩვენებელი, რომელიც ფასების, ხელფასების და საპროცენტო განაკვეთების ჩამოყალიბებაზე ახდენს გავლენას, მაგრამ განიმარტება, როგორც ეკონომიკური ძალების თავისუფლების შედეგი, ერთხელ და სამუდამოდ არ იქნება უკუგდებული.

ბანკების ამოცანა არ არის გამოასწოროს კაპიტალის შეზღუდულობის ან კრედიტების გაფართოების არასწორი ეკონომიკური პოლიტიკის ეფექტები. რასაკვირველია, სამწუხაროა, რომ დღეს ნორმალური ეკონომიკური სიტუაციის დაბრუნება ყოვნდება ვაჭრობის ხელის შემშლელი, დამანგრეველი პოლიტიკით, გამალებული შეიარაღებით და ომის გადაჭარბებული შიშით, ხელფასების სიხისტე რომც არ აღვნიშნოთ. მაგრამ ეს სიტუაცია მხოლოდ საბანკო ღონისძიებებითა და კრედიტების გაფართოებით ვერ გამოსწორდება.

___________________

1. Knut Wicksell, Interest and Prices, R.F. Kahn, trans. (New York: Augustus M. Kelley, 1965). თარგმნა ნინო გორგაძემ

2. სამეურნეო ციკლის თეორიაზე ავსტრიული ეკონომიკური სკოლის ფუნდამენტური ნაშრომები (1936 წლისთვის) გახლავთ: Mises, The Theory of Money and Credit (New York: Foundation for Economic Education, 1971; მეორე გერმანული გამოცემის თარგმანი შესრულდა 1924 წელს, ორიგინალში გამოქვეყნდა 1912 წელს); Mises, Monetary Stabilization and Cyclical Policy (1928) ხელახლა გამოცემულია, როგორც On the Manipulation of Money and Credit, Percy L. Greaves, ed., Bettina Bien Greaves, trans. (Dobbs Ferry, N.Y.: Free Market Books, 1978; ორიგინალი გერმანულ ენაზე მონოგრაფიის სახით არის გამოცემული); Friedrich A. von Hayek, Monetary Theory and the Trade Cycle (New York: Augustus M. Kelley, 1966; 1933 წლის ინგლისური გამოცემის ასლი, ორიგინალი გამოცემულია გერმანულად 1929 წელს); Hayek, Prices and Production (New York: Augustus M. Kelley, 1967; 1935 წლის მეორე განახლებული ინგლისური გამოცემის ასლი, ორიგინალი გამოცემულია გერმანულად 1931 wels); Richard von Strigl, Capital and Production, მთარგმნელები: მარგარეტ რუდელიხ ჰოპე და ჰანს ჰერმან ჰოპე (Auburn, Al: Ludwig von Mises Institute, 1995; 1934 wlis gamocemis Targmani); ამჟამინდელი კრიზისის საუკეთესო ანალიზი სერ ლიონელ რობინსმა gaakeTa: Sir Lionel Robbins, The Great Depression (Freeport, R.I.: Books for Libraries Press, 1971; 1934 წლის გამოცემის ასლი).

დევიდ რ. ჰენდერსონი
თარგმნა ნინო გორგაძემ
გამოქვეყნდა 1993 წელს

კალიფორნიის ქ. სტენფორდის უნივერსიტეტის ჰუვერის ინსტიტუტის მეცნიერ თანამშრომელი და ქ. მონტერეიში არსებული უმაღლესი საზღვაო სკოლის ეკონომიკის ასოცირებული პროფესორი. მთავარი ეკონომისტი პრეზიდენტის ეკონომიკურ მრჩეველთა საბჭოში. ენციკლოპედიის რედაქტორი

მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ გერმანიის ეკონომიკა პრაქტიკულად დანგრეული იყო. ომმა, ჰიტლერის დედამიწის გადაწვის პოლიტიკის მიხედვით, მთელი შენობების 20 პროცენტი გაანადგურა. 1947 წელს ერთეულ მოსახლეზე წარმოებული პროდუქციის რაოდენობა 1938 წლის დონის მხოლოდ 51 პროცენტი იყო. საოკუპაციო ძალების მიერ დაწესებული საკვების ოფიციალური რაციონი შეადგენდა 1,040 და 1,550 კალორიას დღეში. 1947 წელს სამრეწველო წარმოების შედეგები 1938 წლის მაჩვენებლის მხოლოდ მესამედი იყო. გარდა ამისა, შრომისუნარიანი გერმანელი მამაკაცების დიდი ნაწილი დაიხოცა. ექსპერტებს კი მიაჩნდათ, რომ გერმანია აშშს კეთილდღეობის სახელმწიფოს სარჩენი გახდებოდა. მაგრამ, ოცი წლის შემდეგ გერმანიის ეკონომიკა მსოფლიოს უდიდესი ნაწილის შურს იწვევდა. ხოლო ომიდან ათ წელზე უფრო ნაკლები დროის შემდეგ ხალხი უკვე გერმანიის ეკონომიკურ სასწაულზე ლაპარაკობდა.

რამ გამოიწვია ეს ე.წ. სასწაული? ამის მიზეზი ორი ძირითადი ფაქტორი გახდა: სავალუტო რეფორმა და ფასების კონტროლის გაუქმება, ორივე მოხდა 1948 წელს, სულ რამდენიმე კვირის განმავლობაში. შემდეგი ფაქტორი 1948 და 1949 წლებში გადასახადების ზღვრული დონის მნიშვნელოვანი დაწევა იყო.

ცვლილებებამდე

1948 წლამდე, 12 წლის განმავლობაში, გერმანელი ხალხი ფასების კონტროლის პირობებში ცხოვრობდა. ასეთი რეჟიმი მათ 1936 წელს ადოლფ ჰიტლერმა დაუწესა, ამ გზით მის მთავრობას საბრძოლო მასალების ხელოვნურად დაბალ ფასებში შეძენა შეეძლო (რუზველტმა და ჩერჩილმა ასევე დააწესეს ფასებზე კონტროლი). 1945 წლის ნოემბერში მოკავშირეთა საოკუპაციო ადმინისტრაციამ, რომელიც შეერთებული შტატების, ბრიტანეთის, საფრანგეთის და საბჭოთა კავშირისაგან იყო დაკომპლექტებული, ჰიტლერის მიერ დაწესებული ფასების კონტროლის შენარჩუნება გადაწყვიტა.

ყოველი მოკავშირე სახელმწიფო გერმანიის ტერიტორიის განსაზღვრულ „ზონას” აკონტროლებდა. 1948 წელს შეერთებული შტატების ზონაში კონტროლირებულ ფასებში დათვლილი ცხოვრების ღირებულების ინდექსი 1938 წლის ანალოგიური მაჩვენებლის მხოლოდ 31 პროცენტი იყო. ჯერ კიდევ 1947 წელს, გერმანიის ეკონომიკაში არსებული ფულის რაოდენობა - ნაღდ ვალუტას დამატებული დანაზოგები მოთხოვნაზე - 1936 წლის მაჩვენებელთან შედარებით ხუთჯერ იყო გაზრდილი. ფულის მასის მკვეთრი ზრდა, ნაწილობრივ გაზრდილ ფასებთან ერთად, დეფიციტის მიზეზი გახდა.

საკვებზე ფასების კონტროლმა წარმოქმნა დეფიციტი, შედეგად ქალაქებში მცხოვრებთა გარკვეულმა ნაწილმა თავად დაიწყო საკვების მოყვანა, ხოლო ნაწილი დასვენების დღეებში სოფლებისკენ მიეშურებოდა, რომ ბარტერული გაცვლის გზით პროდუქტები მოეპოვებინა. იელის უნივერსიტეტის ეკონომისტი ჰენრი ვოლიკი (ფედერალური სარეზერვო სისტემის ყოფილი მმართველი) 1955 წელს გამოცემულ წიგნში სახელწოდებით „გერმანიის აღორძინების მამოძრავებელი ძალები”, წერდა:

„ყოველდღე, განსაკუთრებით კი დასვენების დღეებში, ადამიანების უზარმაზარი ნაკადი მიემართებოდა სოფლებისკენ გლეხებისგან საკვების მოსაპოვებლად ბარტერული გაცვლის გზით. მწყობრიდან ნახევრადგამოსული რკინიგზის ვაგონებში, საიდანაც ყველაფერი კარგა ხნის მოპარული იყო, მშიერი ადამიანები მგზავრობდნენ სახურავებით და გვერდითა საფეხურებითაც, ზოგჯერ გადიოდნენ ასობით მილს იმ ადგილისკენ, სადაც მცირეოდენი საკვების შოვნის იმედი ჰქონდათ. მათ მიჰქონდათ თავიანთი ნივთები: პირადი საგნები, ძველი ტანსაცმელი, ავეჯის ნაწილები, დაბომბილი სახლებიდან გადარჩენილი ნივთები და უკან მცირე რაოდენობის კარტოფილით ბრუნდებოდნენ, რომელიც მათ ერთი ან ორი კვირა უნდა ემყოფინათ.“

ბარტერი ფართოდ იყო გავრცელებული ასევე ბიზნესგარიგებებში და უმეტეს ფირმებში ახალი სამუშაო ადგილიც კი შეიქმნა სახელწოდებით „კომპენსატორი”. კომპენსატორი იყო სპეციალისტი, რომელიც ბარტერით ცვლიდა ფირმის პროდუქტს საჭირო ნედლეულზე და ამის განსახორციელებლად მრავალჯერად გარაგებებში უწევდა ჩაბმა. 1947 წლის სექტემბერში აშშს სამხედრო ექსპერტებმა გამოთვალეს, რომ ბრიტანულამერიკულ ზონაში ყველა ბიზნესგარიგების მესამედიდან ნახევრამდე ბარტერის ფორმით ხორციელდებოდა.

ბარტერი ძალიან არაეფექტური ფორმა იყო პროდუქტის და მომსახურების ფულით პირდაპირ ყიდვასთან შედარებით. გერმანელი ეკონომისტი უოლტერ ოიკენი ამბობდა, რომ ბარტერი და თვითკმარობა შეუთავსებელი იყვო შრომის ექსტენსიურ დანაწილებასთან. ის წერდა: „ეკონომიკური სისტემა დაქვეითებულია პრიმიტიულ დონემდე”. ამას ციფრებიც ადასტურებს. 1948 წლის მარტში ბრიტანულამერიკული ზონის პროდუქცია 1936 წლის ანალოგიური მაჩვენებლის მხოლოდ 51 პროცენტს შეადგენდა.

დებატები

ოიკენი გერმანიის ფრაიბურგის უნივერსიტეტში დაფუძნებული ეკონომიკური აზროვნების სკოლის ლიდერი იყო. სკოლას „Soziate Marktwirtschaft“, ანუ „სოციალურად პასუხისმგებელი თავისუფალი ბაზარი” (სადღეისოდ უფრო გავრცელებულია ტერმინი „სოციალური საბაზრო ეკონომიკა”. რედ. შენიშ.) ერქვა. ამ სკოლის წარმომადგენლებს სძულდათ ტოტალიტარიზმი და ჰიტლერის რეჟიმის დროს, გარკვეული რისკის ქვეშ, პროპაგანდირებდნენ თავიანთ შეხედულებებს. ჰენრი ვოლიში წერდა: “ნაციზმის პერიოდში სკოლა წარმოადგენდა ინტელექტუალური წინააღმდეგობის მოძრაობას, რომელიც მოითხოვდა უზარმაზარ პიროვნულ სიძლიერეს ისევე, როგორც აზროვნების დამოუკიდებლობას”. სკოლის წევრებს სჯეროდათ თავისუფალი ბაზრის, საზოგადოების თანხმობით საშემოსავლო გადასახადის უმნიშვნელო ზრდის უმტკივნეულობისა და სახელმწიფოს მიერ მონოპოლიების შეზღუდვის აუცილებლობის (ომამდე კარტელები გერმანიაში აბსოლუტურად ლეგალური იყო). სოციალურად პასუხისმგებელი ბაზრის იდეა ძალიან მოსწონდათ ჩიკაგოს სკოლის წარმომადგენლებსაც, რომლის იმედის მომცემ წევრებს მილთონ ფრიდმენსა და ჯორჯ სტიგლერს ასევე სჯეროდათ თავისუფალი ბაზრის უდიდესი მნიშვნელობის, საგადასახადო სისტემის მეშვეობით სახელმწიფოს მიერ მცირედ გადანაწილებისა და მონოპოლიების აღსაკვეთად ანტიმონოპოლიური კანონმდებლობის აუცილებლობის.

ამ ეკონომიკური სკოლის წევრები იყვნენ ვილჰელმ რიოპკე და ლუდვიგ ერჰარდი. ომის შემდგომი ეკონომიკური ქაოსის აღმოსაფხვრელად რიოპკე ფასებზე კონტროლის გაუქმებასა და ფულად რეფორმას, ანუ ფულის გარკვეული რაოდენობის საქონლის გარკვეულ რაოდენობასთან შესაბამისობის აუცილებლობას ემხრობოდა, იგი ფიქრობდა, რომ ეს ორივე აუცილებელი იყო ინფლაციის აღსაკვეთად. ფულად რეფორმას წერტილი უნდა დაესვა ინფლაციისთვის. ფასების კონტროლის გაუქმებას უნდა დაესრულებინა რეპრესია.

ლუდვიგ ერჰარდი ეთანხმებოდა რიოპკეს. ერჰარდმა თავისი ხედვის დასაფიქსირებლად ჯერ კიდევ ომის დროს დაწერა მემორანდუმი საბაზრო ეკონომიკის შესახებ. მისი მემორანდუმიდან ჩანდა რომ მას ნაცისტების დამარცხება სურდა.

დებატებში მეორე მხარეს სოციალდემოკრატიული პარტია (სდპ) წარმოადგენდა, მას სახელმწიფო ძალაუფლების ხელში ჩაგდება სურდა. სდპს მთავარმა ეკონომიკურმა იდეოლოგმა დრ. კრეისიგმა, 1948 წლის ივნისში გამოაცხადა, რომ ფასების და ფულის რეფორმა არ იქნებოდა წარმატებული. ის მხარს უჭერდა ცენტრალური ხელისუფლების კურსის ცვლილებას. სდპს ეთანხმებოდნენ ასევე პროფკავშირების ლიდერები, ბრიტანეთის საოკუპაციო ადმინისტრაცია, გერმანელი მწარმოებლების უმრავლესობა და ამერიკული ადმინისტრაციის გარკვეული ნაწილი.

ცვლილებები

დებატებში ლუდვიგ ერჰარდმა გაიმარჯვა. რადგანაც მოკავშირეებს გერმანიის ახალ მთავრობაში არანაცისტების ხილვა სურდათ, ამიტომაც ერჰარდი, რომლის ანტინაცისტური შეხედულებები ცხადი იყო, 1945 წელს ბავარიის ფინანსთა მინისტრად დაინიშნა. 1947 წელს ის გახდა ბრიტანულამერიკული ეკონომიკური განვითარების ოფისის დირექტორი და, შესაბამისად, აშშს ზონის სამხედრო მმართველის, აშშ გენერლის, ლუციუს დ. კლეის მრჩეველი. ერჰარდი ფულად რეფორმასა და ფასების გამოთავისუფლებას უწევდა პროპაგანდას. მას შემდეგ, რაც რუსეთი მოკავშირეთა მაკონტროლებელი საბჭოდან გამოვიდა, კლეიმ, მის ფრანგ და ბრიტანელ კოლეგებთან ერთად, 1948 წლის 20 ივნისს, კვირას, ფულადი რეფორმა გაატარა. ძირითადი იდეა რაიხს მარკის უფრო ცოტა რაოდენობის სხვა ლეგალური ვალუტით შეცვლაში მდგომარეობდა - ახალ ვალუტას გერმანული მარკა ეწოდებოდა. ამის შემდეგ, ფულის მიწოდება მნიშვნელოვნად შეიზღუდებოდა და კონტროლირებული ფასების პირობებშიც კი, გერმანულ მარკებში ნაკლები დეფიციტი იყო მოსალოდნელი. ფულადი რეფორმა უაღრესად კომპლექსური იყო. უამრავ ადამიანს, რომელსაც ის შეეხო, წმინდა აქტივები მნიშვნელოვნად შეუმცირდა. საერთო მასშტაბით ფულის მიწოდება დაახლოებით 93 პროცენტით შეიზღუდა.

იმავე კვირა დღეს გერმანული ბრიტანულამერიკული ეკონომიკის საბჭომ, ლუდვიგ ერჰარდის დაჟინებული თხოვნითა და სოციალდემოკრატების წევრების საწინააღმდეგოდ, ფასების გათავისუფლების დადგენილება გამოსცა. ეს კანონი ერჰარდს ფასებზე კონტროლის გაუქმების უფლებას აძლევდა.

ერჰარდს საკმაოდ „მხიარული” ზაფხული ჰქონდა. ნიუიორკის ფედერალური სარეზერვო ბანკის ეკონომისტი კლოპსტოკი წერდა, 1948 წლის ივნისიდან აგვისტოს ბოლომდე „დადგენილებას მოჰყვა ფასების, რესურსების განაწილებისა და რაციონის რეგულირების გაუქმება.”

ბოსტნეული, ხილი, კვერცხი და თითქმის ყველა სამომხმარებლო პროდუქტი კონტროლისგან სრულიად გათავისუფლდა, ხოლო სხვა პროდუქტებზე საკონტროლო ფასების ზედა ზღვარმა მნიშვნელოვნად აიწია. მალე შემორჩენილი რეგულირებებიც გაუქმდა. ერჰარდის სლოგანი იყო „უსაქმოდ ნუ იჯდები — გააუქმე რამე!”.

ფულად რეფორმასა და ფასების გამოთავისუფლებასთან ერთად, მთავრობამ ასევე საგრძნობლად შეამცირა საგადასახადო განაკვეთი. ახალგაზრდა ეკონომისტმა ვოლტერ ჰელერმა, რომელიც იმ დროს გერმანიაში აშშს სამხედრო შტაბში მუშაობდა, ხოლო შემდეგ პრეზიდენტ კენედის ეკონომიკურ მრჩეველთა საბჭოს თავმჯდომარე გახდა, 1949 წლის რეფორმებს სტატია მიუძღვნა. იგი წერდა: ექსტრემალურად მაღალი განაკვეთების დამთრგუნველი ეფექტის აღსაკვეთად, სამხედრო მთავრობის ¹64ე დადგენილებამ, ფულადი რეფორმის პარალელურად, გერმანიაში არსებული გადასახადების დიდი ნაწილი გააუქმა. კორპორატიული საშემოსავლო გადასახადი (მოგების გადასახადი), რომელიც პროგრესული იყო და 35დან 65 პროცენტმდე იცვლებოდა, წრფივი გახდა და 50 პროცენტს გაუტოლდა. მიუხედავად იმისა, რომ ინდივიდუალური საშემოსავლო გადასახადის უმაღლესი განაკვეთი 95 პროცენტი დარჩა, იგი მხოლოდ 250 000 გერმანული მარკის ზემოთ წლიურ შემოსავალზე ვრცელდებოდა. კონტრასტისთვის, 1946 წელს მოკავშირეებმა 60 000 რაიხს მარკის ზემოთ (დაახლოებით 6 000 გერმანული მარკა) შემოსავლები 95 პროცენტით დაბეგრეს. 1950 წელს საშუალო შემოსავლების მქონე გერმანელისთვის, რომლის წლიური შემოსავალი 2 400 გერმანულ მარკაზე ოდნავ მეტი იყო, ზღვრული საშემოსავლო გადასახადი 18 პროცენტი იყო. იგივე ადამიანი, რომელიც 1948 წელს ეკვივალენტ თანხას რაიხს მარკებში იღებდა, 85 პროცენტიანი საშემოსავლო გადასახადით იბეგრებოდა.

შემდეგ

ამ ყველაფერმა გერმანიის ეკონომიკაზე კატალიზატორის ეფექტი მოახდინა. ვოლიში წერდა: „ქვეყნის სული უეცრად შეიცვალა. უღიმღამო, მშიერი, მკვდრების მსგავსი ფიგურები, რომლებიც ქუჩაში ლუკმაპურის მოსაპოვებლად მათხოვრობდნენ — ცხოვრებას დაუბრუნდნენ”.

21 ივნისს, ორშაბათს, მაღაზიების დახლები სავსე იყო პროდუქციით და ხალხი მიხვდა რომ ახალ ფულს ბევრად უფრო მეტი ღირებულება გააჩნდა, ვიდრე ძველს. ვოლტერ ჰელერი წერდა: რეფორმებმა „სწრაფად აღადგინეს ფული, როგორც გადახდის უპირატესი საშუალება და სავალუტო სტიმულები, როგორც ეკონომიკური აქტივობის წარმმართველი ძალა”.

აბსენტიზმი (უარის თქმა ვალდებულებების შესრულებაზე - მთარგმნელის შენიშვნა) ასევე დაძლეული იყო. 1948 წლის მაისში მუშები სამსახურს კვირის განმავლობაში საშუალოდ 9,5 საათით აცდენდნენ, რაც ნაწილობრივ იმით იყო გამოწვეული, რომ ისინი მეტად არ აფასებდნენ მათ მიერ გამომუშავებულ ფულს და ნაწილობრივ იმითაც, რომ მათ პროდუქტის საშოვნელად ან ბარტერით გასაცვლელად უწევდათ გასვლა. ოქტომბრისთვის აბსენტიზმმა კვირის განმავლობაში საშუალოდ 4,2 საათამდე დაიწია. 1948 წლის ივნისში ბრიტანულამერიკული ზონის ინდუსტრიული პროდუქციის ინდექსი 1936 წლის ანალოგიური მაჩვენებლის მხოლოდ 51 პროცენტი იყო. დეკემბრისთვის ინდექსი გაიზარდა 78 პროცენტმდე. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, ინდუსტრიული პროდუქცია 50 პროცენტზე მეტით გაიზარდა.

1948 წლის შემდეგ წარმოება განაგრძობდა ნახტომისებურად ზრდას. 1958 წლისთვის სამრეწველო წარმოების წლიური მაჩვენებელი ოთხჯერ გაიზარდა 1948 წელს ჩატარებული ფულის რეფორმამდე ექვსი თვის პერიოდის მაჩვენებელთან შედარებით, საწარმოო პროდუქცია ერთ სულ მოსახლეზე სამჯერ გაიზარდა.

რადგან ერჰარდის იდეები მუშაობდა, ახალი გერმანიის ფედერალური რესპუბლიკის პირველმა კანცლერმა კონრად ადენაუერმა ის გერმანიის ეკონომიკის მინისტრად დანიშნა. ამ თანამდებობაზე იგი 1963 წლამდე იყო, იქამდე სანამ თავად არ დაიკავა კანცლერის პოსტი, რომელზეც 1966 წლამდე იმყოფებოდა.

მარშალის გეგმა

აღნიშნულ ანგარიშში ჯერ არ იყო ნახსენები მარშალის გეგმა. შეიძლება გერმანიის აღორძინება ძირითადად მას რომ მივაწეროთ? პასუხია - არა. მიზეზი მარტივია: მარშალის გეგმის მიხედვით, გერმანიისთვის გაწეული ფინანსური დახმარება არცთუ ისე დიდი იყო. 1954 წლის ოქტომბრამდე ჯამური დახმარება მარშალის გეგმიდან და სხვა დახმარების პროგრამებიდან 2 მილიარდ დოლარს შეადგენდა. 1948 და 1949 წლებშიც კი, როცა დახმარებების რაოდენობა პიკს აღწევდა, მარშალის გეგმის დახმარება გერმანიის ნაციონალური შემოსავლის 5 პროცენტზე ნაკლებ თანხას შეადგენდა. სხვა ქვეყნებს, რომლებმაც მარშალის გეგმის მიხედვით დახმარების უფრო დიდი წილი მიიღეს, უფრო დაბალი ეკონომიკური ზრდა ჰქონდათ, ვიდრე გერმანიას.

გარდა ამისა, როდესაც გერმანია დახმარებებს იღებდა, იგი იხდიდა რეპარაციულ და აღდგენით გადასახდელებს, რომლებიც 1 მილიარდ დოლარზე მეტს შეადგენდა. დასასრულ, ყველაზე მნიშვნელოვანია ის, რომ მოკავშირეებმა გერმანელებს ყოველწლიურად 7,2 მილიარდი გერმანული მარკის ოდენობით (2,4 მილიარდი დოლარი) გადასახადი დაუწესეს, მათ მიერ გერმანიაში განლაგებული საოკუპაციო ძალების ხარჯის ანაზღაურების სახით (რა თქმა უნდა, ეს საოკუპაციო ხარჯები გულისხმობდა იმას, რომ გერმანიას საკუთარ თავდაცვაზე ხარჯები არ ესაჭიროებოდა).

დასკვნა

ის, რაც ზოგიერთ ექსპერტს სასწაულად მიაჩნია, ნამდვილად არ იყო სასწაული. ასეთ შედეგს ლუდვიგ ერჰარდი და ფრაიბურგის სკოლის სხვა წარმომადგენლებიც ელოდნენ. მათ ესმოდათ, რომ ინფლაციას, ფასების კონტროლსა და მაღალ გადასახადებს დიდი ზიანის მოტანა შეუძლია, ხოლო მაღალი პროდუქტიულობის მიღწევა ინფლაციის შეჩერებით, ფასების კონტროლის აღკვეთით და მაღალი გადასახადების ზღვრული განაკვეთის შემცირებითაა შესაძლებელი.

ნილსერიკ სენდბერგი
თარგმნა ბაბილინა ახობაძემ
გამოქვეყნდა 1997 წელს

შვედეთის ყოველდღიური წამყვანი გაზეთის „Dagens Nyheter” სარედაქციო წერილების ავტორი და ეკონომიკური საკითხებისადმი მიძღვნილი ოცამდე წიგნის თანაავტორი

ერთ დროს ორი, ერთმანეთის მსგავსი, ძალიან პატარა ქვეყანა არსებობდა. ორივე ქვეყანა ორივე მსოფლიო ომს გადაურჩა; მრავალი საუკუნის მანძილზე ორივე დამოუკიდებელი იყო; ორივეს ერთნაირი, სხვა ქვეყნებისგან გამორჩეული, სამრეწველო სტრუქტურა ჰქონდა და იქ განლაგებული კარგი რეპუტაციის მქონე კომპანიები მხოლოდ მაღალხარისხოვან პროდუქციას უშვებდნენ.

ამ ორ ქვეყანას შორის ერთადერთი მნიშვნელოვანი განსხვავება ბუნებრივი სიმდიდრეები იყო. ერთი მადნეულის საბადოებს, ხეტყისა და ჰიდროენერგორესურსების დიდ მარაგს ფლობდა, მეორეს კი პატარა, სულ რამდენიმე ძროხის სამყოფი საძოვრის გარდა არაფერი გააჩნდა, მოსახლეობას მხოლოდ ბეჯითი შრომითა და გამჭრიახობით გაჰქონდა თავი.

შვედეთისა და შვეიცარიის შედარებიდან აშკარად ჩანს, რომ 1970 წლიდან შვედეთის ეკონომიკაში რაღაც შეიცვალა. მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ ორივე ქვეყანა მშვენიერ მდგომარეობაში იყო. ორივემ ნეიტრალიტეტი შეინარჩუნა იმ თვალსაზრისით, რომ საომარ მოქმედებებში უშუალოდ არ ჩართულან და მეომარ მხარეებთან აქტიურ ვაჭრობას აწარმოებდნენ. 1945 წელს შვედეთისა და შვეიცარიის სამრეწველო სტრუქტურები სრულ წესრიგში იყო და დანგრეული ევროპის რეკონსტრუქციისთვის მარშალის გეგმით გამოყოფილი თანხით შექმნილი ხელსაყრელი ბაზრის ასათვისებლად ემზადებოდნენ. ბუნებრივი სიმდიდრის გამო შვედეთს აშკარა უპირატესობა გააჩნდა.

ორივე ქვეყანას მრეწველობის თითქმის ერთნაირი სტრუქტურა ჰქონდა _ დიდი საერთაშორისო კომპანიების საკმაოდ ფართო ქსელი. განსხვავება ის იყო, რომ შვედეთის მრეწველობა უმეტესად წარმოების ისეთ საშუალებებზე ამახვილებდა ყურადღებას, რომელიც ევროპის ქვეყნების აღორძინებას ესაჭიროებოდა. შვედეთის ეკონომიკას არასდროს ჰქონია ისეთი ბრწყინვალე სასტარტო პირობები, როგორც 1945 წელს.

ომის შემდეგ შვეიცარიული ფრანკის ღირებულება 0.9 შვედურ კრონას უდრიდა. დღეს კი (1997 წლის ივნისი) მისი ღირებულება 5.65 შვედური კრონაა. 1970 წელს შვედეთი ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების რეიტინგულ სიაში ერთ სულ მოსახლეზე მთლიანი შიდა პროდუქტის მიხედვით მესამე ადგილზე იყო, შვეიცარია კი მეორეზე და ახლაც იმავე ადგილზეა, მაგრამ შვედეთი მე-17 ადგილზე ჩამოქვეითდა. შვეიცარიის მიმდინარე ანგარიშები ყოველწლიურად დადებითი სალდოთი ხასიათდება, შევედეთის კი 1965 წლიდან განუხრელად დეფიციტურია.

კორპორაცია ABB-ს ეკონომისტებმა ამ ორი ქვეყნის მიერ ბოლო 25 წლის მანძილზე წარმოებული თითო კილოგრამი ექსპორტის ფასები შეადარეს. ხვედრითი ღირებულება ასე განისაზღვრა: ერთი კილოგრამი ჯართი ღირს 0.5 შვედური კრონა, ერთი კილოგრამი საჰაერო ხომალდი 10 000 შვედური კრონა. ბოლო 25 წლის მანძილზე შვეიცარიის საექსპორტო ფასები ისე გაიზარდა, რომ ექსპორტის 90 პროცენტმა წინა საშუალო მაჩვენებელს გადააჭარბა. შევედური ექსპორტის საფასო სტრუქტურა კი არსებითად უცვლელი დარჩა, გარდა ორი მნიშვნელოვანი გამონაკლისისა: ერიქსონის მობილური ტელეფონები და ასტრას მედიკამენტები.

შვეიცარიას ყველაზე დაბალი საპროცენტო განაკვეთი აქვს დასავლეთ ევროპაში, შვედეთს კი ერთერთი ყველაზე მაღალი, განსაკუთრებით მას შემდეგ, რაც 1985 წელს საპროცენტო განაკვეთის კონტროლი გაუქმდა.

სამოციანი წლებიდან გადასახადები და სახელმწიფო ხარჯები შვედეთში უფრო სწრაფად გაიზარდა ვიდრე სადმე სხვაგან. ახლა გადასახადები მშპს 55 პროცენტს შეადგენს, სახელმწიფო ხარჯები კი 65 პროცენტს ასცდა. იგივე მონაცემები შვეიცარიაში შესაბამისად 33 და 37 პროცენტია.

1973-77 წლებში შვედეთი ევროკავშირის სავალუტო სისტემის მონაწილე იყო. იქ რამდენჯერმე მოხდა დევალვაცია და 1976 წლის შემდეგ შვედური კრონა თითქმის ყველა ვალუტასთან მიმართებაში გაუფასურდა. შვეიცარიას მცოცავი სავალუტო კურსი აქვს და მისი ვალუტა სხვა ქვეყნების ვალუტასთან მიმართებაში გამუდმებით მყარდება. 1963-95 წლებში შვეიცარიიის ინფლაცია შვედეთის ინფლაციის 40 პროცენტს შეადგენდა.

მაგრამ შვეიცარიას ისეთი ხელსაყრელი პირობები არ აქვს, როგორც შვედეთს. პირიქით, შვედეთს უფრო ერთგვაროვანი მოსახლეობა ჰყავს და, რაც მთავარია, დიდძალი ბუნებრივი სიმდიდრე და გრძელი სანაპირო ზოლი გააჩნია (საზღვაო ფრახტი უფრო იაფია ვიდრე სახმელეთო).

თუ ძლიერი პოლიტიკური ხელმძღვანელობა და დიდი სახელმწიფო სექტორი რაიმე უპირატესობას ნიშნავს, შვედეთი უაღრესად მდიდარი უნდა იყოს, შვეიცარია კი ჩამორჩენილი, რადგან 1521 წლიდან მოყოლებული (მას შემდეგ, რაც ძალაუფლება გუსტავ ვასამ აიღო ხელში) შვედეთს მუდმივად უაღრესად ძლიერი ცენტრალიზებული ხელისუფლება ჰყავდა და დროთა განმავლობაში იქ გაცილებით დიდი სახელმწიფო სექტორი ჩამოყალიბდა ვიდრე სხვა რომელიმე ქვეყანაში. მეორე მხრივ, შვეიცარიას ძალიან სუსტი ცენტრალური მთავრობა და მცირე სახელმწიფო სექტორი გააჩნია. რეფერენდუმის სისტემა უმცირესობათა დაცვას უზრუნველყოფს და ადგილობრივთა აზრს ითვალისწინებს.

შვედეთისა და შვეიცარიის შედარება ცხადყოფს, რომ სამოციანი წლების ბოლოდან შვედეთის ეკონომიკამ (შვედეთის პოლიტიკამაც) სერიოზული ცვლილება განიცადა. ამ სტატიაში შევეცდებით ავხსნათ რა მოხდა და რატომ.

II. დაწყება დაგვაგვიანდა

„შუალედური გზა” - მშვენიერი კომპრომისი საბჭოურ ცენტრალიზებულ მმართველობასა და ამერიკულ კაპიტალიზმს შორის - ასე დაახასიათა შვედეთი ამერიკელმა ჟურნალისტმა მარკის ჩაილდსმა 1936 წელს გამოქვეყნებულ ამავე სახელწოდების წიგნში. თუმცა ეს დახასიათება არც შვედეთის ინდუსტრიალიზაციის დასაწყისს შეესაბამება და არც 1970-იანი წლების შემდგომ პერიოდს.

მრეწველობის განვითარება შვედეთში გვიან დაიწყო. მეცხრამეტე საუკუნის შუა ხანებიდან ერთობლივი სააქციო საზოგადოებების, მეწარმეობის სრული თავისუფლებისა და თავისუფალი საკრედიტო ბაზრის შესახებ მთელი რიგი კანონები მიიღეს, რასაც მრეწველობის განვითარება მოჰყვა. შვედების გამჭრიახობისა და რაციონალურობის საფუძველზე მთელი რიგი საწარმოები გაიხსნა. ეს იყო მეწარმეობის აყვავების ხანა. 1892-1911 წლებში კერძო პირების მიერ გახსნილი თერთმეტი საწარმო მოგვიანებით მსხვილ საერთაშორისო კორპორაციებად იქცა: Sandvik, Nobel, Atlas Copco, SCA, Ericsson, Alfa Laval, Munksjö, Facit, Bahco, SKF, AGA, ASEA, Electrolux, STAB, SAAB.

მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ შვედეთში მხოლოდ ოთხი დიდი კომპანია დაარსდა: IKEA, TetraPak, Gambro და Hennes & Mauritz.. ამ სამი ნოვატორული კომპანიიდან ორი შვედეთიდან წავიდა. ნოვატორული კომპანიები სწრაფად გაიზარდა და მალე საერთაშორისო კომპანიებად იქცა. ეს, რასაკვირველია, იმით იყო განპირობებული, რომ შვედეთის ბაზარი ძალიან პატარა იყო, რადგან საშუალო ოჯახური შემოსავალი მსოფლიოს სხვა ქვეყნებისას ვერ შეედრებოდა. მასშტაბური ეკონომიკიდან სრული მოგების მისაღებად კომპანიებს ექსპორტი უნდა ეწარმოებინათ. 1876 წელს დაარსებულმა ერიქსონმა 1900 წელს თავისი პროდუქციის 90 პროცენტი საზღვარგარეთ გაიტანა.

ამავე ფაქტორის გამო სხვა კომპანიებმაც დაიწყეს საზღვარგარეთ სავაჭრო ქსელის შექმნა, მერე კი საწარმოფილიალებიც დააარსეს. დიდი შვედური კორპორაციები მალე საერთაშორისო კომპანიებად იქცნენ, 50 წლით ადრე ვიდრე საერთაშორისო მიმომხილველნი ამ ტერმინს (მულტინატიონალ) გაიგონებდნენ და მის გაგებას (ამაოდ) შეეცდებოდნენ. ამას პარადოქსული, მაგრამ ლოგიკური ახსნა აქვს: შვედეთი ძალიან პატარა იყო და თუ კომპანიებს გაფართოება და მზარდი საერთაშორისო კონკურენციის პირობებში თავის გადარჩენა სურდათ, საზღვარგარეთ უნდა დამკვიდრებულიყვნენ.

მაგრამ საკითხავია, საუკუნეების გასაყარზე რამ გამოიწვია შვედეთში ახალი კომპანიების ასეთი დიდი ნაკადის წარმოშობა? შვედეთს არ გააჩნდა ისეთი უპირატესობანი, როგორიც მაღალგანვითარებული საკრედიტო ბაზარი ან მოწინავე საგანმანათლებლო სისტემაა. პირიქით, იქ სხვა ქვეყნებზე გვიან დაიწყო განვითარება. გარკვეული ტექნიკის იმპორტი, რომლის საშუალებაც მაშინ იყო (თუმცა იმ დროს ამდაგვარ იმპორტს ძალიან მცირე მასშტაბი ჰქონდა), კომპანიების ზრდაგანვითარების მთავარ მიზეზად ვერ გამოდგება.

ამის მიზეზი ნაწილობრივ საგადასახადო სისტემა იყო. პირველ მსოფლიო ომამდე საგადასახადო ტვირთი დაახლოებით 8 პროცენტს უდრიდა. გადასახადებმა ომის დაწყების შემდეგ აიწია, მაგრამ 1920-იან წლებში ის მაინც შემოსავლის მხოლოდ 12-13 პროცენტს შეადგენდა, რაც დღევანდელი ფასებით 4-5 მილიონ შვედურ კრონამდე აღწევს. ეს იმას ნიშნავს, რომ წარმატებულ საწარმოს შეეძლო თავისი შემოსავლების უდიდესი ნაწილი შეენარჩუნებინა და საკუთრი შეხედულებისამებრ განეკარგა. სხვა სიტყვებით, კომპანიების გახსნის, მუშაობისა და ინვესტირების ძლიერი ეკონომიკური სტიმული არსებობდა.

მეორე მიზეზი ინდუსტრიალიზაციის დაწყება იყო. ახალი ტექნოლოგიების განვითარება ნულიდან იწყებოდა და შედარებით ნელა ვრცელდებოდა. ამიტომ, ადამიანს, რომელსაც იდეა მოუვიდოდა და მას კომერციული მიზნით გამოიყენებდა, დროებით მონოპოლია ჰქონდა მასზე და დიდ ფულს შოულობდა.

ასი წლის მანძილზე, 1870-დან 1970 წლამდე, შვედეთს ეკონომიკური ზრდის უფრო მაღალი მაჩვენებელი ჰქონდა ვიდრე სხვა ინდუსტრიულ ქვეყნებს. რატომ? ამასთან დაკავშირებით ოთხი ფაქტორი შეიძლება გამოიყოს:

ა) შვედეთში მრეწველობის განვითარება გვიან დაიწყო, ამიტომ, ტექნიკის და, რაც მთავარია, კაპიტალის იმპორტის შესაძლებლობა არსებობდა;

ბ) გამოგონებათა და ნოვატორული იდეების ნაკადი ახლად აღმოჩენილ ენერგიის წყაროს - ელექტროენერგიას უკავშირდებოდა. ბუნებრივი რესურსების, მაგალითად, ჰიდროენერგიის, გამოყენება ახალ ტექნოლოგიებს წარმოშობდა, მათ შორის ერთერთი იყო შვედური სამრეწველო კომპანიის „ASEA”-ს მიერ გამოშვებული მაღალძაბვიანი მუდმივი დენის გადამცემი;

გ) უაღრესად ლიბერალურმა ეკონომიკამ დაბალშემოსავლიანი სოფლის მეურნეობიდან მუშახელის მრეწველობისა და მომსახურების მაღალანაზღაურებად სფეროში მიგრაცია გამოიწვია, რამაც დიდი მანძილებისა და მეჩხერი მოსახლეობის მიუხედავად, მშენებლობასა და ინფრასტრუქტურაში საკმაოდ დიდი ინვესტიციები მიმართა;

დ) შიდა ბაზრის სიმცირის გამო აუცილებელი გახდა ექსპორტის წარმოება და უცხოური კომპანიების გახსნაგაფართოება. მრეწველობის განვითარებამ შვედებს სწრაფად ჩამოუყალიბა სისტემატური აზროვნების სტილი და დიდი, მოქნილი ორგანიზაციების მართვის უნარი, რაც მათი კონკურენტუნარიანობის მნიშვნელოვან იარაღად იქცა. მაგალითად, ავიღოთ ოთხი ქვეყანა - შვედეთი, აშშ, საფრანგეთი და (შესაძლოა) რუსეთი; აქედან შვედეთი ყველაზე პატარა ქვეყანაა იმისთვის, რომ საკუთარი სამხედრო ავიაცია განავითაროს.

გარდა ამისა, ორმოცდაათიანსამოციან წლებში დასავლეთ ევროპას შვედეთის მრეწველობა ძირითადად რეკონსტრუქციისთვის საჭირო წარმოების საშუალებებს აწვდიდა. საექსპორტო სექტორი შვედეთში, მოგვიანებით, 1949 წლის აგვისტოში გაიზარდა, ბრიტანეთის მსგავსად, ხოლო შვედურმა კრონამ დოლართან მიმართებაში 30 პროცენტიანი დევალვაცია განიცადა. ყველა უცხოურ ვალუტასთან მიმართებაში დევალვაციის საშუალო დონე 15 პროცენტს შეადგენდა. სამრეწველო საქონლის საგარეო ვაჭრობა 1950იანი წლებიდან ყოველწლიურად 8 პროცენტით იზრდებოდა.

III. 1970 წლიდან “შუალედური გზა” დაღმა დაეშვა

1950-იან წლებში შვედეთის საშუალო ზრდის ტემპი 3,4 პროცენტი იყო. 1960-იან წლებში 4,6 პროცენტი, 1970-იან წლებში 2 პროცენტი, 80-იან წლებში კი კიდევ უფრო მცირე.

რატომ?

ალბათ იმიტომ, რომ დასავლეთ ევროპის ომის შემდგომი რეკონსტრუქციის დასრულების გამო შვედეთმა სახარბიელო მდგომარეობა დაკარგა სავაჭრო ბაზარზე. შვედეთმა 1974 და 1980 წლებში ორი ნავთობკრიზისი გამოიარა, თუმცა მათი ზეგავლენა ისე მძიმე არ იყო, როგორც სხვა ქვეყნებში, იაფი ჰიდროენერგიის შედარებით დიდი ხვედრითი წილის გამო.

1970 წლამდე შვედეთი მსოფლიოს სხვა ქვეყნებს თითქმის ფეხდაფეხ მიჰყვებოდა. ის ბრეტონ ვუდსის სავალუტო სისტემის წევრი იყო. მაგრამ 1973 წლიდან, მას შემდეგ, რაც ბრეტონ ვუდსის ხელშეკრულება საბოლოოდ გაუქმდა, შვედეთმა ხელახალი კრიზისი განიცადა. ექვსი წლის მანძილზე, 1976-82 წლებში, ხუთმაგი დევალვაცია მოხდა, რის შედეგადაც კრონას ღირებულება დაახლოებით 45 პროცენტით შემცირდა. მაგრამ შვედეთში ფასები უფრო მკვეთრად იზრდებოდა ვიდრე მსოფლიოს სხვა ქვეყნებში.

ბოლოს, 1989 წელს, შვედეთმა ვალუტაზე კონტროლი გააუქმა. საპროცენტო განაკვეთი ახლა საერთაშორისო დონეზე განისაზღვრებოდა, რამაც, ბუნებრივია, საპროცენტო განაკვეთების მკვეთრი რყევა გამოიწვია, რადგან შინ და გარეთ უკვე ყველამ იცოდა, რომ შვედეთში ფასების კრიზისი მაშინვე დევალვაციას გამოიწვევდა. 1992 წელს „რიკსბანკმა” (შვედეთის ცენტრალური ბანკი) ერთი დღით 500 პროცენტიანი საპროცენტო განაკვეთის დაწესებით უიმედო თავდაცვითი ღონისძიებების გატარება სცადა, მაგრამ კრონას სავალუტო კურსის შენარჩუნება ვერ შეძლო. სავალუტო კურსი თავის ნებაზე მიუშვეს და მან მაშინვე 30 პროცენტით დაიწია.

მთლიანად დასავლეთ ევროპამ 1990-იანი წლების დასაწყისში ნამდვილი შოკი განიცადა. ინფლაცია შემცირდა, მაგრამ საპროცენტო განაკვეთი გაიზარდა, ნაწილობრივ გერმანული საპროცენტო განაკვეთის ზრდის გამო, რასაც კვლავ უნიფიცირება მოჰყვა. ისეთ მდიდარ ქვეყანასაც კი, როგორიც დასავლეთ გერმანია იყო, უზარმაზარი ძალისხმევა დასჭირდა, რომ ყოფილი გერმანიის დემოკრატიული რესპუბლიკის მიერთების შემდეგ სოციალისტური დიქტატურის მიერ განადგურებული მეურნეობისთვის სული შთაებერა.

მაგრამ საპროცენტო განაკვეთი შვედეთში უფრო მეტად გაიზარდა, ვიდრე სხვა ქვეყნებში, რამაც ქონებისა და ფულის ბაზრის გაცილებით მძიმე კრახი გამოიწვია ვიდრე საზღვარგარეთ. ხუთმაგი გაკოტრება მოხდა. უმუშევრობამ მკვეთრად იმატა - დაახლოებით 8 პროცენტამდე. უმუშევრობის შემწეობათა დასაფარად სახელმწიფო ფულს სესხულობდა. ამან სახელმწიფო სექტორის დავალიანების წარმოშობა (ბიუჯეტის დეფიციტი) გამოიწვია, რამაც მშპ-ს 10 პროცენტზე მეტი შეადგინა. ოთხ წელიწადში ეროვნული ვალი გაოთხმაგდა.

შიდა კრიზისი

1970-იანი წლების დასაწყისშიP შვედეთის სახელფასო ხარჯებმა მკვეთრად იმატა. 1973-76 წლებში სამრეწველო ხელფასები 59 პროცენტით გაიზარდა. იმავე პერიოდში რიკსდაგმა, შვედეთის პარლამენტმა სახელფასო ფონდის დაბეგვრა 109 პროცენტით გაზარდა. ამის შემდეგ პრემიერმინისტრმა ოლოფ პალმემ გამოაცხადა, რომ სახელფასო ფონდის დაბეგვრით რიკსდაგმა „საგადასახადო შემოსავლის ახალი წყარო” აღმოაჩინა, მაგრამ ახალი რეფორმებისთვის რიკსდაგს უფრო მეტი ფული სჭირდებოდა.

სამ წელიწადში სახელფასო ხარჯები 80 პროცენტით გაიზარდა. ამ ხარჯებს ფირმები ფასების ზრდით ვერ ინაზღაურებდნენ, რადგან საექსპორტო ფასებს მსოფლიო ბაზარი განსაზღვრავდა, შვედურ კომპანიებს კი ფასების რეგულირებაში წამყვანი როლი არ ჰქონდათ. ამგვარად, კორპორაციული მოგების წყარო გაქრა.

1973 წელს, ბრეტონ ვუდსის ხელშეკრულების საბოლოოდ გაუქმებისას, შვედეთი ევროკავშირის იმდროინდელი წევრი ქვეყნების სავალუტო სისტემის „სნეიკის” ასოცირებული წევრი გახდა. ეს იმას ნიშნავდა, რომ შვედეთს ვალუტის ფიქსირებული კურსი უნდა შეენარჩუნებინა გერმანულ მარკასთან მიმართებაში. სხვა სიტყვებით, პროდუქტიულობის ზრდის მიზნით აწეული სახელფასო ხარჯები შვედეთში უფრო მაღალი არ უნდა ყოფილიყო ვიდრე დასავლეთ გერმანიაში.

საკითხავია, შვედი პოლიტიკოსები ან კომპანიის მმართველები, ან პროფკავშირები თუ ხედავდნენ ამ შეზღუდვის შედეგებს?

1976-81 წლებში შვედეთმა ოთხჯერ მოახდინა დევალვაცია სულ 30 პროცენტით. მაგრამ ეს საკმარისი არ აღმოჩნდა. მისი საექსპორტო მრეწველობა კვლავ კარგავდა ხვედრით წილს ბაზარზე.

შვედეთის სოცუზრუნველყოფისა და დახმარების პროგრამები ძალიან დიდია, რაც მთლიანად სახელმწიფო შემოსავლიდან ფინანსდება. როდესაც კომპანიები, რომლებიც გადასახადებს ვეღარ იხდიდნენ, წარმოებას ხურავდნენ და მუშებს სამსახურიდან ითხოვდნენ, გადასახადებით მიღებული შემოსავლების არაადეკვატურად იზრდებოდა სახელმწიფო ხარჯები. 1976-81 წლებში სახელმწიფო ხარჯები მშპ 50 პროცენტიდან 60 პროცენტამდე გაიზარდა. მსოფლიო ომში ჩაბმულ ქვეყნებსაც კი არ განუცდიათ სახელმწიფო ხარჯების ასეთი ზრდა.

1970-იანი წლების შუა ხანებში შვედეთის მთავრობამ უცხოური სესხების აღება დაიწყო. ეს ახალი არ იყო. შვედეთი ფულს საზღვარგარეთ XIX საუკუნის ბოლოსაც სესხულობდა, ძირითადად იმისათვის, რომ რკინიგზის მშენებლობა დაეფინანსებინა.

1970-იანი წლების შუა ხანებიდან შვედეთის მთავრობამ დაახლოებით 600 000 მილიონი შვედური კრონა ისესხა საზღვარგარეთ. ეს სესხი რომ ინვესტიციებისთვის ყოფილიყო გამიზნული, როგორც XIX საუკუნეში, მაშინ შვედეთში ინვესტიცია მნიშვნელოვნად დიდი იქნებოდა და შესაბამისად, მისი შედეგიც. მაგრამ, სახელმწიფოს უცხოური ვალების ზრდის კვალობაზე, საინვესტიციო კოეფიციენტი მცირდებოდა: 1975-61 წლების საინვესტიციო კოეფიციენტმა 21-დან 14 პროცენტამდე დაიწია.

კაპიტალის იმპორტისა და ინვესტიციის დაბალი კოეფიციენტები გვაფიქრებინებს, რომ შვედეთის ეკონომიკაში ყველაფერი რიგზე არ იყო. ზრდაგანვითარების ხელშემწყობი მექანიზმი აღარ მოქმედებდა.

ნასესხები 600 მილიონი შვედური მარკა სახელმწიფომ სამი წლის განმავლობაში დახარჯა. მაგრამ შედეგი ის იყო, რომ უმუშევრობა გაიზარდა, ინვესტიციები კი შემცირდა. ერთ მეხუთედზე მეტი შრომისუნარიანი ადამიანი შრომის ბაზრიდან განიდევნა - ზოგი აშკარად უმუშევარი დარჩა, ზოგი დასაქმების სხვადასხვა პროგრამებში ჩაერთო „შრომის ბაზრით გამოწვეული” უმუშევრობის პროგრამის ფარგლებში, ზოგი კი - როგორც ლტოლვილი. ამგვარად, ნამდვილმა უმუშევრობამ, თუ შეიძლება ასე ითქვას, 20 პროცენტს გადააჭარბა.

რა მექანიზმები იწვევს განვითარებული სახელმწიფოს საწარმოო ბაზის ასეთ შესუსტებას?

IV. რას ნიშნავდა სოციალიზმი?

1. პოლიტიკის პრეროგატივა

1932 წელს შვედეთმა სოციალდემოკრატიული მთავრობა აირჩია. მას შემდეგ (1991-94 წლების გარდა) სოციალდემოკრატიული პოლიტიკა განაგებს ქვეყანას და მას თავისი კვალიც დააჩნია. ამან მნიშვნელოვანი გავლენა იქონია შვედეთში პოლიტიკური აზროვნების ჩამოყალიბებაზე.

ა) სოციალდემოკრატიული პარტია პროფკავშირულ მოძრაობასთან თანაარსებობს. ორივე ორგანიზაციას არსებითად ერთი და იგივე წევრები ჰყავს და ერთობლივი ინტერესებისთვის იბრძვიან როგორც რიკსდაგში (პარლამენტი), ისე მის გარეთ. პროფკავშირები ფინანსურად უჭერენ მხარს მმართველ პარტიას და საარჩევნო კამპანიის დროს მათი საარჩევნო მექანიზმის ფუნქციას ასრულებენ. სამაგიეროდ, პარტიამ კანონმდემლობის გამოყენებით პროფკავშირებს ყველაზე პრივილეგირებული მნიშვნელობა მიანიჭა. პროფკავშირების მოთხოვნით მმართველმა პარტიამ შემოიღო კანონი, რომელიც დამსაქმებლებთან მიმართებაში პროფკავშირების პოზიციას ამყარებს. საქმე ეხება შვედეთის შრომის კანონმდებლობას. პროფკავშირების აქტიური ქმედების თითქმის უსაზღვრო უფლებები ადამიანის უფლებების განუყოფელი ნაწილის სახით არის კონსტიტუციაში შეტანილი.

ამ სიმბიოზმა პროფკავშირთა კონფედერაციისა და სოციალდემოკრატიული პარტიის თანავარსკვლავედი (LO-SAP) შექმნა, რომელიც შვედეთის პოლიტიკაში გაბატონებული ძალაა. მეწარმეობა, რომელიც პროფკავშირებთან ვერ რიგდება, შესაძლოა მთავრობასაც დაუპირისპირდეს;

ბ) სოციალდემოკრატიულ პარტიას თითქმის მონოპოლია აქვს საკანონმდებლო ხელისუფლებაზე. სხვა პარტიებისგან განსხვავებით, სოციალდემოკრატებს მკაფიოდ აქვთ წარმოდგენილი როგორი უნდა იყოს საზოგადოება ყოველი მოქალაქისთვის. ლიბერალიზმს პოპერისა და ჰაიეკის თეორიებზე აგებული ღია საზოგადოება სურს, სოციალიზმს კი უკიდურესად ობიექტური განვითარება და ერთხელ და სამუდამოდ გამოკვეთილი და ჩამოყალიბებული საზოგადოება. ფართოდ ჩარევის გზით სოციალდემოკრატიული პარტია თავისი მიზნების შესაბამის ინსტიტუტებს ქმნის ქვეყანაში. ყველა ხვდება, რომ, მოსწონთ თუ არ მოსწონთ, სოციალდემოკრატიულ საზოგადოებაში ცხოვრობენ;

გ) სოციალდემოკრატია ათწლეულების მანძილზე მონოპოლიას ახორციელებდა, როდესაც ეკონომიკის დაჩქარებული ზრდა მიმდინარეობდა და, მასთან ერთად, ცხოვრების დონისაც. ყოველივე ამის შემდეგ ამ პარტიის პოლიტიკის გამართლება ძალიან ძნელია. 30-იან წლებში შვედური მრეწველობის ასეთი წარმატებით გაფართოების მიზეზი 20-იან წლებში განხორციელებული სწორი რაციონალიზაცია იყო, რომელმაც მას საშუალება მისცა საერთო დეპრესიას ევროპის ყველაზე ეფექტიანი საწარმოო მექანიზმით დახვედროდა. ამას დაემატა მცირე დევალვაცია და 1931 წელს შვედეთის ოქროს სტანდარტის სისტემიდან სხვა ქვეყნებზე ადრე გამოსვლა.

1950-60-იან წლებში შვედეთის ეკონომიკა წარმატებით ვითარდებოდა, რასაც ხელი შეუწყო დასავლეთ ევროპაში საწარმოო საშუალებების ექსპორტმა და მუშახელის სოფლის მეურნეობიდან მრეწველობაში გადასვლით გამოწვეულმა საწარმოო მოგებამ.

მაგრამ, დასაქმებისა და შემოსავლების ზრდის გამო, სოციალდემოკრატია სისტემატურად იწერდა ქულებს. განვითარებას მუდამ მმართველ პარტიას უკავშირებდნენ. აი, ეს არის სოციალდემოკრატიის გაბატონებისა და პოლიტიკური კულტურის ერთგვაროვნების ერთერთი მთავარი მიზეზი. პარტიამ „პრობლემის ფორმულირების პრეროგატივა” მოიპოვა და, რაც მთავარია, პრობლემების გადაჭრის მონოპოლიაც. საარჩევნო დებატებიდან დაწყებული, სასწავლო სახელმძღვანელოებით დამთავრებული, ყველაფერში იგრძნობოდა, რომ საზოგადოების თითქმის ყველა მთავარი პრობლემა პოლიტიკური სექტორის ჩარევით წყდებოდა.

დროთა განმავლობაში ასეთი მენტალიტეტი პარტიის ზოგიერთი ოპონენტისთვისაც მისაღები გახდა. სახელმწიფო სექტორის გაფართოებას შიგადაშიგ წინააღმდეგობა ხვდებოდა. ზოგიერთმა „ოპოზიციურმა” პარტიამ სოციალდემოკრატებს გაასწრო, როდესაც სისტემატურად ითხოვდა ახალი ვალდებულების აღებას „საზოგადოებისგან”, რაშიც ცენტრალური და ადგილობრივი მთავრობის უფლებამოსილებების გაზრდა იგულისხმებოდა.

როდესაც სოციალდემოკრატიამ თანასწორობის რადიკალური იდეა წამოაყენა, ოპოზიციამ ყველა მატერიალური სტიმულის გაუქმების ეკონომიკური შედეგები გააკრიტიკა, მაგრამ თვითონ თანასწორობის იდეას, რაც ამ პრინციპს ედო საფუძვლად, ინტელექტუალურად ვერ დაუპირისპირდა.

სოციალდემოკრატიამ შვედეთში პოლიტიკური აზროვნების ჩამოყალიბებაზე გავლენის მოხდენა მოახერხა და ყველა პრობლემის გადაჭრის პოლიტიკურ ბერკეტებს დაეუფლა.

2. მარქსის მემკვიდრეობა

სოციალდემოკრატია მარქსის ქმნილებაა. მართალია, თავად რევოლუცია პარტიამ მალევე დაგმო, მაგრამ წარმოების საშუალებების ნაციონალიზაცია დიდხანს რჩებოდა მის მთავარ იდეად, ბოლოს და ბოლოს იდეოლოგიურად მაინც. განახლებულ პროგრამაში, რომელიც პარტიის 1920 წლის კონგრესზე მიიღეს, ნათქვამია „წარმოების საშუალებების კერძოკაპიტალისტური საკუთრების გაუქმების, მასზე საზოგადოებრივი კონტროლის დაწესებისა და მისი საზოგადოების კუთვნილებად გამოცხადების შესახებ, აგრეთვე, არსებული დაუგეგმავი წარმოების საზოგადოების რეალური მოთხოვნილების მიხედვით დაგეგმილი და გაფართოებული პერსპექტიული სოციალისტური წარმოებით შეცვლის” შესახებ.

მაგრამ პარტიამ მალე უკუაგდო სწრაფი ნაციონალიზაციის მოთხოვნა. ამას ორი მიზეზი ჰქონდა, ორივე პრაგმატული.

პარტიაშივე ბევრი თვლიდა, რომ ნაციონალიზაციის განხორციელება იოლი არ იყო.

პარტიას არ ჰქონდა მზა გეგმა, რაც უჩვენებდა, რომ სახელმწიფო ან პროფკავშირები, ან ახალი „საწარმოო საბჭოები” როგორ უნდა გაძღოლოდნენ ბიზნესს და როგორ უნდა დაეგეგმათ წარმოება.

პარტიის შიდა დებატების ერთერთი მთავარი ფიგურა, პარნილს კარლები, მესაკუთრის სხვადასხვა ფუნქციის თანდათან „საზოგადოებაზე” გადატანას მოითხოვდა.

ოფიციალური ნაციონალიზაცია სახიფათო და უადგილო იყო. კანონმდებლობით კაპიტალისტების განიარაღება და მათი საკუთრების ნაწილის დაბეგვრის გზით ჩამორთმევაც შეიძლებოდა. პრაგმატულმა პოლიტიკამ აჯობა. პარტიამ, წმინდა პრაგმატული მიზეზების გამო, უკან წაიღო სრული ნაციონალიზაციის მოთხოვნა. არავითარი პირდაპირი და აშკარა კავშირი სახელმწიფო საკუთრებასა და მაღალ შემოსავლებს შორის არ არსებობდა. თუმცა, ნაციონალიზაციის კონცეფცია იდეოლოგიურად მაინც განაგრძობდა არსებობას.

მაგრამ პრაქტიკული ამოცანები მტკიცე იყო. პარტიის მთავარ ამოცანას წარმოადგენდა წარმოების ისე გაფართოება უახლოეს მომავალში, რომ მუშათა კლასის შემოსავლები გაზრდილიყო. ინდუსტრიალიზაციის პირველ დეკადაში შემოსავალები უკიდურესად არათანაბრად ნაწილდებოდა. მართალია, ხალხის სოფლის მეურნეობიდან მრეწველობაში გადასვლით მათი შემოსავლები გაიზარდა, მაგრამ ახალი საწარმოო გაერთიანებების მიერ წარმოქმნილი დოვლათი საწარმოს მფლობელთა ხელში რჩებოდა. ეს ხელს უწყობდა გაფართოებას, რადგან მდიდრების რეინვესტირება ხდებოდა. მაგრამ შემოსავლები რომ უფრო თანაბრად განაწილებულიყო, მოხმარება ინვესტიციების ხარჯზე გაიზრდებოდა და დღევანდელ თაობას ცხოვრების უფრო დაბალი დონე ექნებოდა.

საუკუნის მიჯნაზე ათეული წლების მანძილზე გრძელდებოდა შემოსავლების არათანაბარი განაწილება, მაგრამ ამ ასპექტზე პოსტფაქტო კრიტიკოსები დუმდნენ.

3. შვედი სუპერკეინზიანელები

შვედების შედარებით უვნებლად გამოსვლას 30იანი წლების დეპრესიიდან ახალი სოციალდემოკრატიული პოლიტიკის დიდ წარმატებად, ანუ კეინზიანური იდეების სწრაფ დანერგვად მიიჩნევენ. ეს არის პოსტფაქტო კონსტრუქცია. 1931 წლის სექტემბერში შვედებმა პირველებმა თქვეს უარი ოქროს სტანდარტზე. ამის შედეგად მათი ვალუტა გაუფასურდა. ოფიციალურმა დისკონტმა („რიკსბანკის” საპროცენტო განაკვეთი) 1933 წელს 8 პროცენტიდან 2.5 პროცენტმდე დაიწია. სრულიად შემთხვევით, 1933 წლის გაზაფხულზე სტერლინგთან მიმართებაში შვედური კრონის უკიდურესად დაბალი კურსი ჩამოყალიბდა. კრონა ძალიან გაუფასურდა, რასაც საექსპორტო მრეწველობაში შეკვეთების, მოგების და დასაქმების ზრდა მოჰყვა. აი, ეს იყო ის მთავარი მიზეზი, რის გამოც შვედეთმა დეპრესიას უფრო სწრაფად დააღწია თავი ვიდრე სხვა ქვეყნებმა. გადასახადებისა და სახელმწიფო ხარჯების პირობებში ეკონომიკური პოლიტიკა ძალიან ცოტას ნიშნავდა. პირიქით, 1930-იანი წლების შუა ხანებში სახელმწიფო ხარჯები მშპს პროცენტების მიხედვით ოდნავ შემცირდა, მაგრამ პარტიას ეკონომიკის ნაციოლიზაციის ან, სულ ცოტა, გაკონტროლების ამბიცია მაინც ისევ ჰქონდა. ამის გამო იყო, რომ შვედეთმა სხვა ქვეყნებზე უფრო უკეთ შეითვისა ეკონომიკის ფლუქტუაციის კონტროლის კეინზისეული რეცეპტი.

1930-იან წლებში ყველა ეკონომისტი ფიქრობდა იმაზე, თუ რა გზით შეეძლო სახელმწიფოს უმუშევრობის მოსპობა და ეკონომიკის კვლავ აღორძინება, მაგრამ ფიქრი სულ არ იყო საჭირო. მილთონ ფრიდმენი და ანა შვარცი (A Monetary History of the United States) ამტკიცებენ, რომ 1930-33 წწ. ფედერალურმა სარეზერვო სისტემამ ფულის მარაგი ერთი მესამედით შეამცირა; დეპრესიის ძირითადი მიზეზი სწორედ ეს იყო. მეორე მთავარი მიზეზი ფართოდ გავრცელებული პროტექციონიზმი გახლდათ. 1930 წელს კონგრესმა სმუტჰოლის აქტი დაამტკიცა, რაც 25 000 დასახელების საქონელზე სავაჭრო შეზღუდვების ნებას იძლეოდა. პროტექციონიზმი სწრაფად გავრცელდა. ამის გამო, 1930-33 წლებში მსოფლიო სავაჭრო ფასი ერთი მესამედით შემცირდა და მრავალმა ქვეყანამ საექსპორტო მრეწველობის დიდი ნაწილი დაკარგა.

ამგვარად, დეპრესია ძირითადად პოლიტიკური გადაწყვეტილებებიდან მომდინარეობდა და არა შრომის ბაზრის პოლიტიკის გამო.

შვედეთმა უკიდურესი კეინზიანური კურსი აირჩია. ეს ნაწილობრივ იმის გამო მოხდა, რომ შვედი ეკონომისტების ერთი თაობა, ე.წ. სტოკჰოლმის სკოლა, უმთავრესად კეინზის რეცეპტში მოცემულ სახელმწიფო სტიმულის იდეას უწევდა რეკომენდაციას. მეორე და ყველაზე მნიშვნელოვანი მიზეზი ის იყო, რომ კეინზი სოციალდემოკრატიას ეკონომიკური კონტროლის ახალ არგუმენტს სთავაზობდა, რაც პარტიის მთავარი საზრუნავი იყო.

შემდეგ ომი ატყდა და შვედეთმა თავისი ეკონომიკა ომის საჭიროებებზე ააგო, თან ძლიერი ცენტრალიზებული კონტროლი არ შეუწყვეტია. ომის შემდეგ პერიოდული ფლუქტუაცია განახლდა და, მასთან ერთად, კეინზისეული კონტროლის ეკონომიკურ არგუმენტებსაც ახალი ასპარეზი მიეცა. მაგრამ, ნებსით თუ უნებლიეთ, ყველამ დაივიწყა, რომ კეინზის სტაბილიზაციის რეცეპტი არსებითად იზოლირებული ეკონომიკისთვის იყო დაწერილი, სახელმწიფო სტიმულის შედეგები ქვეყნის ფარგლებს არ უნდა გასცილებოდა. კეინზმა თავის რეცეპტში იმპორტისა და ექსპორტის კონტროლი გააერთიანა.

ისეთ პატარა და ღია ქვეყანაში, როგორიც შვედეთია, სადაც მთელი სიმძიმე საგარეო ვაჭრობაზე მოდის, კეინზის პოლიტიკამ ცუდად იმუშავა. როდესაც ასეთი ქვეყანა საგარეო ვაჭრობას იმისთვის გამოიყენებს, რომ სახელმწიფომ ეკონომიკური ფლუქტუაცია აკონტროლოს, საგარეო ვაჭრობის დაკარგვით იმდენს იზარალებს, რასაც შიდა, უფრო სტაბილური ბაზარი ვერ აანაზღაურებს. განვიხილოთ შემდეგი მაგალითი.

სახელმწიფო საკუთრებაში არსებულ სამთამადნო კომპანიას თავისი რკინის მადნის 90 პროცენტი საექსპორტოდ გააქვს. დავუშვათ, საერთაშორისო მოთხოვნილება რკინის მადანზე შემცირდა. ეს საგარეო ვაჭრობის დეფიციტს გამოიწვევს. დავუშვათ, შვედეთის მთავრობამ ბავშვთა შემწეობების გაზრდით ეკონომიკაში საერთო მოთხოვნის ზრდა წაახალისა. მაგრამ ამას რკინის მადნის მოხმარება შესაძლოა არ მოჰყვეს, რადგან შვედი მშობლები ადგილობრივი წარმოების რკინის მადნისგან დამზადებული საქონლის მოხმარების გაფართოების ნაცვლად, სავარაუდოდ, იაპონურ ტელევიზორებს უფრო დიდი ხალისით შეიძენენ, რაც საგარეო ვაჭრობის დეფიციტს კიდევ უფრო გაზრდის.

4. მირდალის მიერ დაგეგმილი ეკონომიკა

სოციალ-დემოკრატებმა ფუნდამენტური ნაციონალიზაციისა და რეგულირების ამბიციები 1944 წელს კიდევ ერთხელ გამოავლინეს.

პირველი მსოფლიო ომის მაგალითზე თეორიულად მოსალოდნელი იყო, რომ მეორე მსოფლიო ომსაც დეპრესია მოჰყვებოდა. დეპრესიის თავიდან ასაცილებლად სოციალდემოკრატიული პარტიის კომისიამ ომის შემდგომი ღონისძიებების პროგრამა შეადგინა. პროგრამა ითვალისწინებდა ეკონომიკის სახელმწიფო კონტროლის მეთოდების გამოყენებას: დაზღვევის ნაციონალიზაციას, საჭიროების შემთხვევაში ეკონომიკის სხვა სფეროების ნაციონალიზაციას, ინვესტიციების სახელმწიფო დაგეგმვას, ფასების კონტროლის გაგრძელებას, ვალუტისა და საგარეო ვაჭრობის კონტროლს.

მაგრამ საყურადღებოა, რომ ეს ღონისძიებები მხოლოდ დეპრესიის აღმოსაფხვრელად კი არ იყო გათვალისწინებული, არამედ მუდმივი ხასიათი ექნებოდა.

მოსაზრებათა უმეტესობას ნაკლები კავშირი ჰქონდა იმ სირთულეებთან, რაც შეიძლებოდა მოსალოდნელ დეპრესიას მოჰყოლოდა. ომის შემდგომი სოციალდემოკრატიული პროგრამა მხოლოდ სოციალისტურ პერსპექტივაში განხილვის შემთხვევაში იყო გონივრული. მართალია, პარტიამ ქვეყნის საერთო ნაციონალიზაციაზე უარი თქვა, მაგრამ საკვანძო სექტორების ნაციონალიზაცია და მთელი ეკონომიკის კონტროლი კვლავ ფაქტად რჩებოდა. 1948 წელს საარჩევნო დებატები უმთავრესად ეკონომიკის დაგეგმვაზე ამახვილებდა ყურადღებას. სოციალდემოკრატებს არჩევნების წაგება ემუქრებოდათ, რის გამოც უარი თქვეს თავიანთ პროგრამაზე. 1950 წლის შემდეგ შვედეთის მრეწველობაზე საერთაშორისო მოთხოვნა არსებობდა. ამგვარად, სახელმწიფო კონტროლის პრაგმატული არგუმენტი გამოირიცხა.

5. მეიდნერის ფონდები

1975 წელს პროფკავშირების (LO) კომისიამ, რომელსაც მისი მთავარი ეკონომიკური მრჩეველი რუდოლფ მეიდნერი ხელმძღვანელობდა, მრეწველთა პროფკავშირების საშუალებით ნაციონალიზაციის წინადადება წამოაყენა. მოკლედ, ასეთი სქემა იყო: მოგებაზე მომუშავე ყველა კომპანიას ყოველწლიურად პროფკავშირის ფონდში ახლად გამოშვებული აქციების საფასური უნდა გადაერიცხა, რაც მათი მოგების 20 პროცენტს შეადგენდა. ეს გეგმა თუ განხორციელდებოდა, პროფკავშირების ფონდი მალე შვედეთის მომგებიან საწარმოთა უმეტესობის საკონტროლო პაკეტს მოიპოვებდა. ამით შვედეთმა უნიკალური ეკონომიკური სისტემა მიიღო: კერძო საკუთრებას ის ფონდები ჩამოართმევდნენ, რომელიც ერთდროულად პროფკავშირების, დამსაქმებელთა - კომპანიის მმართველთა და მეპატრონეთა ფუნქციას შეასრულებდა. ამის შედეგად მოხდებოდა ძალაუფლებისა და საკუთრების გაერთიანება და სულ მალე ქვეყნის ყველა მომგებიანი კონცერნი ერთადერთი ორგანიზაციის ხელში აღმოჩნდებოდა.

ფონდის შექმნის წინადადება 1976 წლის საარჩევნო დებატების მთავარი თემა იყო, რამაც სოციალდემოკრატებს ერთპიროვნული ძალაუფლება დააკარგვინა. 1982 წელს ხელისუფლებაში დაბრუნების შემდეგ პარტიამ სრულიად განსხვავებული სახის ფონდი შემოიღო, რომელსაც უშუალოდ ნაციონალიზაციის ფუნქცია არ ეკისრებოდა.

მაგრამ მეიდნერის სქემა საინტერესოა და სერიოზული, რადგან პროფკავშირული მოძრაობისა და მმართველი პარტიის უმთავრეს მოტივს ასახავს. პროფკავშირების (LO) მთავარი ეკონომიკური მრჩეველი მთელი სერიოზულობით აცხადებდა, რომ სახელმწიფოს ხელშეწყობით პროფკავშირებმა ქვეყნის ყველა ბიზნესსაწარმოს კონფისკაცია უნდა მოახდინოსო. ასეთი წინადადება ვერ გავიდოდა ხალხის ძირითადი მასის მხარდაჭერის გარეშე, რომელიც კერძო საკუთრებას არ სწყალობდა და საბაზრო ეკონომიკის ფუნდამენტური წესების არაფერი გაეგებოდა.

სოციალდემოკრატებს რომ უფრო ძლიერი ელექტორატი ჰყოლოდათ - დავუშვათ 55 პროცენტი - მეიდნერის წინადადება გავიდოდა, ფირმებს ფონდები დაეპატრონებოდა და პროფკავშირები გააკონტროლებდა. სოციალისტური ქვეყნების ეკონომიკის მაგალითზე შეგვიძლია წარმოვიდგინოთ რა დღე დაადგებოდა შვედეთის ეკონომიკას. ალბათ, ზოგიერთი ძლიერი მეპატრონის მომგებიანი ფირმა, რაუზინგების მსგავსად, ქვეყნიდან წავიდოდა.

6. შემოსავლების ნაციონალიზაცია

შვედმა სოციალდემოკრატებმა უკან წაიღეს თავიანთი მოთხოვნა საწარმოთა ნაციონალიზაციის შესახებ. ალბათ, იმ მარტივი მიზეზის გამო, რომ დიდი კორპორაციები უმთავრესად საერთაშორისო დონის იყო. აბა როგორ მოახერხებდა შვედეთის მთავრობა უცხოური ფილიალების ნაციონალიზაციას?

მეორე მხრივ, სოციალდემოკრატებმა შემოსავლების ნაციონალიზაცია მოახდინეს. შვედეთში 1970 წლიდან გადასახადებმა მკვეთრად აიწია. საგადასახადო რეფორმამ გადასახადები შეუმცირა მცირეშემოსავლიან სფეროს, სამაგიეროდ უფრო პროგრესული გახადა: ანუ გადასახადების მასშტაბი უფრო გაფართოვდა. გაიზარდა გადასახადების ზღვარიც. მცირეშემოსავლიან სფეროშიც კი, გადასახადების გამო ხელფასის ზრდა არც კი იგრძნობოდა.

შვედეთში საშუალო დონის სამრეწველო საწარმოს მუშა უშუალო შემოსავლის 28 პროცენტს გადასახადებში იხდის. ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციის (OECD) შესაბამისი საშუალო მაჩვენებელი 16 პროცენტია. შესაბამისად, ორჯერ მეტი შემოსავლის მქონე მუშამოსამსახურეების გადასახადები 39 და 24 პროცენტია. ამას ემატება არაპირდაპირი გადასახადები. სახელმწიფო 1970-იანი წლების შემდეგ ერთავად ზრდიდა ეგრეთ წოდებულ „დამსაქმებელთა შეწირულობას,” თუმცა უფრო სწორი იქნება თუ მას სახელფასო გადასახადს დავარქმევთ - ანუ სახელფასო ფონდის გადასახადს. გარდა ამისა, სახელმწიფო სამომხმარებლო გადასახადსაც ზრდიდა, განსაკუთრებით ენერგოგადასახადებს და ყველაზე მეტად კი დღგს. სპეციფიკური გადასახადები და დღგ არასდროს არ აისახება შვედეთის ფასებში, ამიტომ, მომხმარებელმა არ იცის ფასები რამდენ გადასახადს შეიცავს. იმ მრავალ მიზეზთაგან, რის გამოც შვედეთში გადასახადის გადამხდელები ასეთ დიდ ზეწოლას ურიგდებიან, ერთერთი მიზეზი ის არის, რომ ისინი გადასახადებს ვერ ხედავენ. ხელფასის უწყისსა და გადასახადის ქვითარზე ისინი მხოლოდ საშემოსავლო გადასახადს ხედავენ, მაგრამ ეს მთლიანი გადასახადის მხოლოდ 40 პროცენტია.

წარმომადგენლობითი დემოკრატიისას პარლამენტის წევრები და მინისტრები მოქალაქეთა მმართველნი კი არ არიან, არამედ მათ ინტერესებს ემსახურებიან. მთავარი ფიგურა მოქალაქეა. მაგრამ გადასახადების გამჭვირვალობისგან თავის არიდებით წარმომადგენლები ხალხის დეზინფორმაციას ახდენენ. შეზღუდული პასუხისმგებლობის მქონე კომპანიაში ასეთი რამ წარმოუდგენელია.

უხეშად რომ ვთქვათ, დაბალხელფასიანთა შემოსავლის დაახლოებით 60 პროცენტი და უკეთესი ანაზღაურების მქონეთა შემოსავლის 65 პროცენტი გადასახადებს მიაქვს.

ოფიციალურად „დამსაქმებელთა შეწირულობა“ სოცუზრუნველყოფის ნაწილს აფინანსებს, მაგ., პენსიებს, უმუშევართა შემწეობას და ჯანმრთელობის დაზღვევას. მაგრამ შეწირულობასა და მიღებულ დახმარებებს შორის ძალიან მცირე კავშირია.

7. კოლექტივიზმი

დაახლოებით 1970-იანი წლებიდან შვედეთი სულ უფრო და უფრო მიმართავდა პრობლემების კოლექტიური მოგვარების გზას პირად ცხოვრებაშიც კი. ეგრეთ წოდებული „სოცუზრუნველყოფა”, რომელიც უმუშევრობისა და ავადმყოფობის დროს, აგრეთვე მოხუცებულობის ასაკში შემოსავალს უზრუნველყოფდა, ძირითადად სახელმწიფოს მიერ კონტროლირებადი კოლექტიური სისტემის სახით იყო აწყობილი და ნაკლები კავშირი ჰქონდა გადახდილ გადასახადებთან/შეწირულობებთან და სადაზღვევო დახმარებებთან.

ა) სახელმწიფო პენსიები

დასაბამიდან, 1913 წლიდან, შვედეთის საპენსიო სისტემას მთლიანად სახელმწიფო მართავდა. გაფართოებული სისტემაც, რომელიც 1960 წელს შემოიღეს, მთლიანად სამთავრობო იყო და წმინდად რედისტრიბუციულ ბაზაზე აგებული. საპენსიო შეწირულობა, უსასრულო „წმინდა წერილების“ ქსელის მსგავსად, მომავალ პენსიებს აფინანსებდა. საპენსიო სისტემის დაპირებების საფუძველზე პირადი დანაზოგებიდან ჩამოჭრის გზით გარკვეული ნაწილის კონსოლიდაცია სახელმწიფო ფონდში ხდებოდა. ამგვარი გზით საპენსიო სისტემა კოლექტიური დანაზოგების ნაწილი გახდა.

ახლა საპენსიო სისტემამ მცირეოდენი რეფორმა განიცადა. საპენსიოდ დაკავებული ხელფასის 11 პროცენტი ინდივიდუალური საპენსიო დანაზოგის პროგრამაში გადაირიცხება მუდმივი სადაზღვევო მოსაკრებელის სახით. მაგრამ ეს ძალიან მცირე პროცენტია იმ თანხის, რაც კერძო საპენსიო თანხებთან ერთად სახელმწიფო ანგარიშზე ჩაირიცხება და ეროვნული ბიუჯეტის კრედიტში შედის. მმართველ პარტიასთან ასოცირებული ორგანიზაციები მკაცრად ეწინააღმდეგებიან ყოველგვარ ინდივიდუალურ საპენსიო დანაზოგს.

ბ) ბავშვთა მუნიციპალური სოცუზრუნველყოფა

1960-იან წლებში შვედეთის სახელმწიფომ და მუნიციპალიტეტმა ბავშვთა სახელმწიფო სოცუზრუნველყოფის სისტემა შეიმუშავა. ეს სისტემა მიზნად ისახავს სამუშაო პირობების შექმნას ყველა მშობლისთვის, ნებისმიერი ასაკისა და ნებისიერი რაოდენობის ბავშვების მშობლებისთვის. კანონით მუნიციპალიტეტი ვალდებულია ბავშვებზე იზრუნოს, თუ მშობლებს ხელსაყრელი სამსახური აქვთ. ბავშვთა მუნიციპალური სოცუზრუნველყოფა უკიდურესად ძვირია. პირდაპირი გადასახადი, რომელსაც მშობელი იხდის, ნამდვილი ღირებულების მხოლოდ 10-20 პროცენტს უდრის. დანარჩენს სახელმწიფო და მუნიციპალიტეტი გადასახადების გადამხდელებისგან იღებენ. დიდი ხნის ყოყმანის შემდეგ, 1991-94 წლებში ხელისუფლებაში მოსულმა არასოციალისტურმა მთავრობამ მშობლებისთვის მცირე სოცუზრუნველყოფის შემწეობა შემოიღო, რაც მშობლებს საშუალებას აძლევდა თვითონვე გადაეწყვიტათ როგორ მოუვლიდნენ საკუთარ ბავშვებს. ეს შემწეობა სოციალდემოკრატებმა გააკრიტიკეს, ძირითადად იმის გამო, რომ ბავშვები სხვადასხვა ოჯახში სხვადასხვაგვარად გაიზრდებოდნენ. 1994 წელს ხელისუფლებაში დაბრუნებისას სოციალდემოკრატებმა გააუქმეს ეს შემწეობა. ბავშვთა მუნიციპალურ სოცუზრუნველყოფას საფუძვლად ედო ის აზრი, რომ ყველა ბავშვზე მუნიციპალიტეტს უნდა ეზრუნა და არა მათ მშობლებს. ამიტომ, ბავშვების სოცუზრუნველყოფის შემწეობამ მშობლების გრანტის ნაცვლად დიდი სუბსიდიების მქონე მუნიციპალური საბავშვო ბაღების სახე მიიღო. ორივე მშობელს შეუძლია სამუშაოდ წასვლა და გადასახადის გადამხდელის სახით სახელმწიფო სექტორში თავისი წვლილის შეტანა. გადასახადებში გადახდილი შემოსავლის წილი იმდენად დიდია, რომ ნორმალური შემოსავლის მქონე მშობლებს შესაძლებლობა არ აქვთ სახლში დარჩნენ თავის ბავშვებთან ან ძიძა დაიქირაონ. პოლიტიკოსები მშობლებს ირიბად ეუბნებიან, რომ საზოგადოებრივი თვალსაზრისით ბავშვებზე ზრუნვა იმდენად მნიშვნელოვანია, რომ მშობლებს ვერ ანდობენ. ეს პოლიტიკოსებმა უნდა გააკეთონ. პარლამენტის წევრთა უმრავლესობა დიდი წინააღმდეგია, რომ მშობლებმა მიიღონ გრანტი და საკუთარ ბავშვზე თვითონვე იზრუნონ. ისინი ამტკიცებენ, რომ მუნიციპალური საბავშვო ბაღები ბავშვებს საზოგადოებისთვის ამზადებენ, მოკლედ, კარგ მოქალაქეებად ზრდიან. ამას უფროსი თაობის პოლიტიკოსები ამბობენ, რომლებსაც თვითონ არ უვლიათ მუნიციპალურ საბავშვო ბაღებში, ამიტომ, ამ მოწოდებით ორი კურდღლის დაჭერას ცდილობენ!

გ) სახელმწიფო სოცუზრუნველყოფა

ყველა ქვეყანაში ადამიანს უბედური შემთხვევის მიმართ დაზღვევა სჭირდება, განსაკუთრებით ავადმყოფობისა და უმუშევრობის მიმართ. გარდა ამისა, ყველას სჭირდება საპენსიო დანაზოგი. ავადმყოფობისა და უმუშევრობისგან განსხვავებით, მოხუცებულობის წინასწარ გათვალისწინება, რასაკვირველია, შესაძლებელია.

ამგვარ დაზღვევას შვედეთში კოლექტიურად აგვარებენ. პენსიებს ძირითადად სახელმწიფო შემოწირულობებიდან არიგებენ, კერძო საპენსიო დანაზოგების პირობებს კი მთავრობა სისტემატურად აუარესებს: თუ ვინმე დადგენილი დაბალი გადასახადის გარდა, დამატებით თანხას შეიტანს კერძო საპენსიო ფონდში, მას ამ თანხაზე ორჯერ მეტი საშემოსავლო გადასახადი ეკისრება.

ჯანმრთელობის დაცვა ძირითადად მუნიციპალური გადასახადიდან ფინანსდება. ჯანმრთელობის დაზღვევა, რომელიც უმუშევრობასაც ფარავს, მთლიანად სახელმწიფოს დაქვემდებარებაშია. მას ფაქტობრივად სოცუზრუნველყოფა ჰქვია, მაგრამ რიკსდაგმა გასაცემი დახმარებების ოდენობა შეამცირა და „შემოწირულობათა” დიდი ნაწილი დახმარებების გარდა სხვა რამეებსაც აფინანსებს, ამიტომ, ეს შემოწირულობა კი არა წმინდა გადასახადია.

უმუშევრობის დაზღვევა პროფკავშირულ მოძრაობას უკავშირდება. 1930-იან წლებში ძლიერ მუსირებდა აზრი უმუშევრობის უნივერსალური დაზღვევის შესახებ. სოციალდემოკრატიული მთავრობის გადაწყვეტილებით უმუშევრობის დაზღვევა პროფკავშირებს უნდა მოეგვარებინა და პროფკავშირების წევრობასთან უნდა ყოფილიყო დაკავშირებული, რაც იმას ნიშნავდა, რომ ყველა იძულებული იქნებოდა პროფკავშირის წევრი გამხდარიყო. პროფკავშირებში ამგვარად გაწევრიანებული ადამიანები კოლექტიურად გახდებოდნენ სოციალდემოკრატიული პარტიის წევრები და მათი საწევრო გადასახადი პარტიის ხაზინას აავსებდა.

შვედეთში უმუშევრობის დაზღვევა კვლავ ამ პრინციპზეა აგებული. ახლა უმუშევრობის დაზღვევის თანხის მიღება პროფკავშირების რიგების დატოვების შემთხვევაშიც შეიძლება, მაგრამ ამ უფლებით ძალიან ცოტა სარგებლობს. უმუშევრობის დაზღვევის საწევრო გადასახადი ძალიან დაბალია და უმუშევრობის დაზღვევის თანხების 95-98 პროცენტი ეროვნული ბიუჯეტიდან ფინანსდება. ეგრეთ წოდებული „უმუშევრობის დაზღვევა” ფაქტობრივად შემწეობაა, რომლის 98 პროცენტი გადასახადებით ფინანსდება.

8. თანასწორობის დამყარება

1960-იანი წლების დასასრულს პროფკავშირებმა (LO) თანასწორობისთვის გააჩაღა ბრძოლა, რაც ანაზღაურებათა შორის განსხვავების მოსპობას ისახავდა მიზნად.

კამპანიამ მედიის მასიური მხარდაჭერა მოიპოვა. ერთი მხრივ ეს იმით აიხსნება, რომ იმ დროს ინდუსტრიალიზებულ ქვეყნებს მარქსიზმით შთაგონებული ახალგაზრდობის აჯანყებები მოედო. მალე თანასწორობა პოლიტიკოსების, განსაკუთრებით კი მედიის, მთავარი საზრუნავი გახდა. ყველა მოვლენას, ყველა პრობლემას თანასწორობის ჭრილში აღწერდნენ და განიხილავდნენ.

პოლიტიკა და დებატები ურთიერთმხარდამჭერი და ურთიერთგამომდინარე გახლდათ. ყველა სტატიის, ყველა სატელევიზიო პროგრამის განსახილველი უმნიშვნელოვანესი თემა თანასწორობის ასპექტი იყო. ხშირ შემთხვევაში უგუნურების დასაფარად რთული ურთიერთდამოკიდებულების გაანალიზების ნაცვლად „მეტი თანასწორობის” მარტივი მოთხოვნა გაისმოდა.

შვედეთში თანასწორობის კონცეფცია მხოლოდ არათანაბარ ანაზღაურებას ან „უსამართლობას” კი არ ებრძოდა, არამედ ყოველგვარი განსხვავებულობის შეუწყნარებლობაში გადაიზარდა. „სერიოზული” პრესა უჭერს მხარს ყოველგვარი განსხვავების აღმოფხვრას და „უთანასწორობის” ყოველგვარ გამოვლინებას აკრიტიკებს. ეს საბინაო სტანდარტებსაც კი ეხება, თუნდაც ამ განსხვავებას სხვადასხვა არჩევანი განაპირობებდეს, მაგალითად, ახალგაზრდებს უფრო იაფი ბინა ურჩევიათ, რომ სწავლა და მოგზაურობა შეძლონ, ბავშვებიანი ოჯახები კი უფრო ფართო სივრცეს ანიჭებენ უპირატესობას.

ახლა შვედეთის მთავრობა კანონის შემოღებას აპირებს მოკლე სამუშაო დღის შესახებ. ამ საკითხზე პასუხისმგებელი მინისტრის მთავარი არგუმენტი ის არის, რომ ყველას თანაბარი სამუშაო საათები უნდა ჰქონდეს. თანასწორობის კონცეფცია იქამდე მივიდა, რომ დაჟინებით მოითხოვენ ყველაფერი ერთნაირი იყოს, რაც სრულიად სპობს ადრე არსებულ სხვადასხვა ინდივიდუალური არჩევანის შესაძლებლობას.

პროფკავშირების წყალობით (LO) ხელფასები გადასახადების გადახდამდე და გადახდის შემდეგ თანაბარია. სახელფასო სტრუქტურაში ძირითადი სახელფასო ნიხრისა და „მინიმალური ხელფასების ზრდის” ანგარიშები ერთმანეთს შეერწყა. ყველა პროფკავშირული ორგანიზაცია ანაზღაურების იმავე გზას დაადგა. ყოველი შეთანხმების შემდეგ ხელფასების ზრდისთვის გამოყოფილი თანხების დიდი ნაწილი მინიმალური ხელფასის ჩარჩოებში ექცეოდა. თავდაპირველად, გარკვეული სამუშაოსთვის შესაბამისი ანაზღაურება იყო გამიზნული, მაგრამ მალე ყველას თანაბარი ანაზღაურება ჰქონდა, იმისდა მიუხედავად თუ რა სახის სამუშაოს ასრულებდა.

დაბალკვალიფიციურ და მაღალკვალიფიციურ სამუშაოთა ანაზღაურებას შორის სხვაობა შემცირდა. საკვალიფიკაციო პრემია - ანუ ერთწლიანი გადამზადების ან უმაღლესი განათლების გამო მიცემული დამატებითი ანაზღაურება - 1960-იანი წლების შემდეგ განახევრდა. ამას დაემატა პროგრესულად ზრდადი გადასახადები და ინფლაცია. 1971 წლიდან გადასახადების პროგრესული ზრდა გაძლიერდა. ინფლაციის დონემაც მაშინვე აიწია. ინფლაციას ხელფასებიც მიჰყვა. პრობლემა ის იყო, რომ გადასახადების მასშტაბები ინფლაციასთან შესაბამისობაში არ იყო - თუ შემოსავალს ინფლაციის კვალდაკვალ გაზრდიდნენ, გადასახადი შემოსავლის პროპორციულად იმატებდა. ფიქსირებული თანხის შემთხვევაში შემოსავალი უცვლელი რჩებოდა, მაგრამ გადასახადი ამ შემთხვევაშიც იზრდებოდა.

ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციის (OECD) მონაცემების თანახმად, შვედეთს ამ ორგანიზაციის წევრ ქვეყნებს შორის ყველაზე მკაცრად გათანაბრებული შემოსავლები აქვს. მინიმალურ შემოსავალზედაც კი შვედეთის გადასახადის მაჩვენებელი 50 პროცენტს მაინც შეადგენს. ამავე დროს, სოცუზრუნველყოფის სისტემიდან მიღებული გადარიცხვები და სოციალური დახმარებები ძალიან დიდია. ეს კი მუშაობისა და ინვესტიციების სტიმულის მოსპობას ნიშნავს.

9. ქვეყანა, რომელიც არ ზოგავს

საუკუნის დასაწყისიდან მოყოლებული, ინვესტიციების კოეფიციენტი - ანუ ინვესტიცია, როგორც მშპს პროცენტი - შვედეთში გამუდმებით ზევით მიიწევდა. 1960-იანი წლებიდან კი კლება დაიწყო და 24 პროცენტიდან დღეისთვის უკვე 14 პროცენტამდე ჩამოვიდა. ინვესტიციების დიდი ნაწილი მოძველებული კაპიტალის შეცვლაზე მოდის. ძირითად კაპიტალზე დაბანდებული და, შესაბამისად, წარმოებაში ჩადებული ახალი ინვესტიციები 1970 წელს მშპს 16 პროცენტს შეადგენდა, 1998 წელს კი 2 პროცენტამდე ჩამოვიდა. ეს იმას ნიშნავს, რომ შვედეთის კეთილდღეობა მცირდება. დიდი ხნის მანძილზე ოჯახის დანაზოგი შვედეთში სხვა ქვეყნებთან შედარებით საშუალოზე დაბალი იყო და 1970-1990 წლებში არსებული შემოსავლის 34 პროცენტს შეადგენდა. და ნაზოგის დაბალი დონე მრეწველობისა და ბინათმშენებლობისთვის პრობლემას წარმოადგენს, რადგან მშენებლობა და წარმოება გარკვეული რაოდენობის საკუთარ კაპიტალს მოითხოვს. რაც უფრო მცირეა დანაზოგი, მით უფრო რთული ხდება ბიზნესის წამოწყება. მინიმალური დანაზოგით ბევრი ოჯახი ვერ შეძლებს საკუთარი სახლის შეძენას.

მინიმალური დანაზოგები ლოგიკური შედეგია, რადგან შვედეთმა დანაზოგის სტიმულიც მოსპო და შესაძლებლობაც. პენსიებიც და სოციალური დაზღვევაც სახელმწიფოს ხელშია, რაც იმას ნიშნავს, რომ სახელმწიფო უზრუნველყოფს პენსიას, ავადმყოფობისა და უმუშევრობის შემწეობას და ა.შ. არავის აღარ სჭირდება შავი დღისთვის რამის გადანახვა.

მაღალი გადასახადები იმ თანხების კონფისკაციას ახდენს, რაც ოჯახს შეეძლო დაეზოგა. ამიტომ, დანაზოგებს შემოსავლის იმ ნაწილიდან ინახავენ, რაც აუცილებელი ხარჯების დაფარვის შემდეგ რჩება, ანუ შემოსავლის უკიდურეს ნაწილს. ამ შემოსავალს შვედეთის მაღალი გადასახადი ემუქრება, რომელიც ადრე 70-80 პროცენტი იყო, ახლა კი დაახლოებით 60 პროცენტია.

სახლის შეძენას დანაზოგი სჭირდება. ომის შემდეგ სახელმწიფო დიდი სესხებით ეხმარებოდა ბინათმშენებლობას. ადამიანებს სახლის ყიდვისას დიდი დანაზოგები არ სჭირდებოდათ, რადგან ინფლაციის დროს მათი ვალები ავტომატურად ჩამოიწერებოდა. ამიტომ, ფულის სესხება იოლი იყო და ოჯახს არც შეეძლო და არც სჭირდებოდა ფულის დაზოგვა.

მაგრამ ახლა ინფლაცია აღარ არის. ვალები ავტომატურად არ ჩამოიწერება. ბანკები პირად დანაზოგებს მოითხოვს და რადგან შვედებს მნიშვნელოვანი დანაზოგები არ აქვთ, ბინათმშენებლობამ იკლო - 1997 წლის პირველ კვარტალში მეოცე საუკუნის ყველაზე დაბალი მაჩვენებელი აღინიშნა.

სოციალდემოკრატიული მთავრობები სისტემატურად ცდილობდნენ კერძო დანაზოგების შემცირებას და მის ნაცვლად კოლექტიური დანაზოგების გაზრდას. 1960 წლის საპენსიო რეფორმა არსებითად დანაზოგთა კოლექტივიზაციას ნიშნავდა. გადასახადების ზრდამ 1970 წლიდან სრულიად მოსპო კერძო დანაზოგის შესაძლებლობა. პირადი საპენსიო დანაზოგისთვის პირობები გაუარესდა. ალბათ შვედეთი ერთადერთი სამრეწველო ქვეყანაა, რომლის მთავრობა თავის მოქალაქეებს მოხუცებულობისთვის დანაზოგის შენახვის საშუალებას არ აძლევს.

10. საჯარიმო გადასახადები აქციებზე

შვედეთში სააქციო დანაზოგებზე მუდამ გაცილებით უფრო მაღალ გადასახადს ახდევინებდნენ, ვიდრე სხვა ფორმის დანაზოგებსა და შემოსავლებზე. 1991 წელს დივიდენდების წილს ორმაგი დაბეგვრა მოუწია: პირველი კომპანიას, ხოლო მეორე აქციონერებს დაეკისრა. მთლიანმა გადასახადმა განაწილებულ მოგებაზე 85-92 პროცენტი შეადგინა. ეს ორმაგი გადასახადი 1993 წელს არასოციალისტურმა მთავრობამ გააუქმა, მაგრამ 1994 წელს სოციალდემოკრატიულმა მთავრობამ ისევ შემოიღო. სააქციო საზოგადოებები გაცილებით უფრო მძიმედ იბეგრება ვიდრე სხვა აქტივები.

ასეთი საჯარიმო გადასახადების დაკისრება საწარმოო დანაზოგებზე მხოლოდ და მხოლოდ იმით აიხსნება, რომ შვედეთის სოციალ-დემოკრატიული მთავრობა ვერასდროს ვერ ურიგდებოდა კერძო საკუთრების არსებობას. სოციალდემოკრატთა ორივე ძლიერი იდეოლოგი - ნილს კარლბი და ვილჰელმ ლანდშტედტი - კერძო საკუთრების მნიშვნელობასთან დაკავშირებულ არგუმენტებს უარყოფს. ორივე ეგრეთ წოდებულ ფუნქციონალურ ნაციონალიზაციას მოითხოვს. ისინი საკუთრებას რამდენიმე ფუნქციად, ანუ საკუთრების სხვადასხვა უფლებად ყოფენ და ამ ფუნქციების ნაციონალიზაციას მოთხოვენ. აქედან გამომდინარე, საკუთრების თავდაპირველი მფლობელი ამ საკუთრების სრულფასოვანი გამოყენებისა და მისი შემოსავლით სარგებლობის ყველა შესაძლებლობას კარგავს. მას თავისი საკუთრება მხოლოდ ფინანსური გადასახადების ვალდებულებასა და ზარალსღა მოუტანს.

ფუნქციონალური ნაციონალიზაცია ძირითადად კერძო სახლების რენტისთვის გამოიყენება. ის არ შეიძლება სრულად შეეხოს დიდ კორპორაციებს, რადგან მათ უცხოეთში გადასვლა შეუძლიათ.

კორპორაციული მოგების 90პროცენტიანმა კონფისკაციურმა დაბეგვრამ ბიზნესის მომგებიანობას წერტილი დაუსვა, რადგან მიღებული მოგებიდან აქციონერებს შემოსავალი აღარ რჩებოდათ. შესაბამისად, მოგება კომპანიაში რჩებოდა, რაც გულისხმობდა, რომ ინვესტიციები ისტორიულად მომგებიან ფირმებში იყრიდა თავს.

მაგრამ ისტორიული მომგებიანობა ავტომატურად ვერ მიგვიყვანს მომავალ მოგებამდე. ეკონომიკაში მოგება ბაზარზე უნდა დაგროვდეს და მისი ხელახალი ინვესტირება იმ სექტორებში, ფირმებსა და პროექტებში უნდა მოხდეს, რომლებიც უმაღლეს მოგებას მოიტანენ. მაგრამ შვედეთის საგადასახადო სისტემა ამას შეუძლებელს ხდის. მოგება ძველ ფირმებს დარჩა, მათი მომავალი კი გაურკვეველია.

სააქციო დივიდენდების კონფისკატორული დაბეგვრა შვედური სამრეწველო სტრუქტურის დაკონსერვებას უწყობს ხელს. მრეწველობა, რომელიც სპეციალურ განათლებას მოითხოვს, მაგ., ფარმაცევტიკა და ელექტრონიკა, კარგ მდგომარეობაშია, მაგრამ საერთაშორისო სტანდარტებით ეს მხოლოდ მრეწველობის მცირე ნაწილს შეადგენს. ამის მიზეზი ის არის, რომ დაბეგვრა მოგების ძველი მრეწველობიდან ახალზე გადატანას შეუძლებელს ხდის. ეს გადასახადები მესაკუთრეობის, კერძოდ, აქციონერებისადმი მტრულად განწყობის შედეგია, რამაც შესაბამისი სამრეწველო სტრუქტურა ჩამოაყალიბა. დისტრიბუციული პოლიტიკით ნაკარნახევი აქციონერების საწინააღმდეგო კამპანია მნიშვნელოვნად გასათვალისწინებელი გახდა.

11. ძალაუფლების კონსტიტუციური კონცენტრაცია

1970 წლიდან შვედეთს ერთპალატიანი პარლამენტი - რიკსდაგი - ჰყავს. ყველა საკითხი უბრალო უმრავლესობით წყდება. უმცირესობის კონსტიტუციური უსაფრთხოება ძალიან სუსტია. ფორმალურად საკუთრების უფლებებს კანონი იცავს, მაგრამ ის ისე ბუნდოვნად არის დაწერილი, რომ საპარლამენტო უმრავლესობას შეუძლია კერძო საკუთრებას როგორც მოესურვება ისე მოექცეს.

საპარლამენტო უმრავლესობის 51 პროცენტით მთავრობას შეუძლია თავისი სურვილისამებრ იმოქმედოს. შვედეთის საპარლამენტო სისტემაში კონტროლისა და ბალანსის მექანიზმი არ არსებობს. უმრავლესობის 51 პროცენტი ყველაფერს წყვეტს. შვედებს კონსტიტუციური სასამართლო არ გააჩნიათ. მთავრობის ხელში უზომოდ დიდი ძალაუფლებაა თავმოყრილი.

სხვა ქვეყნებს ლობირების სისტემები აქვთ, რითაც პარლამენტზე გავლენის მოხდენას ცდილობენ. სტუდენტებს ასწავლიან, რომ შვედეთში ლობისტები არ არსებობენ, მაგრამ, სინამდვილეში, ლობისტებმა თავად პარლამენტში გადაინაცვლეს. დაინტერესებულმა ორგანიზაციებმა ალიანსი შექმნეს სოციალდემოკრატებთან და ამ გზით თავიანთი წარმომადგენლები გაიჩინეს პარლამენტში. დიდი ხნის მანძილზე მიღებული იყო, რომ სოფლის მეურნეობის მუდმივმოქმედი კომიტეტის თავმჯდომარე ფერმერი უნდა ყოფილიყო და მშენებელთა პროფკავშირების თავმჯდომარე - ბინათმშენებლობის მუდმივმოქმედი კომიტეტის თავმჯდომარე.

მმართველი პარტიის, სოციალდემოკრატიული პარტიის მთავარი დამფინანსებელი შვედეთის პროფკავშირებია. ფორმალურად პროფკავშირის ყველა წევრი კოლექტიურად მიიღეს პარტიაში (და საწევრო გადასახადებს იხდიან). ახლა პროფკავშირის წევრები პარტიის წევრებიც არიან, მაგრამ პარტია შემოსავლის დიდ ნაწილს პროფკავშირებიდან ღებულობს.

ისინი დროულად და სრულად იხდიან თანხას, სამაგიეროდ კი სხვა სარგებლობას ელიან. ეს გულისხმობს იმ კანონებს, რაც მათ მრავალ უფლებას ანიჭებს, მაგ., პატარა ფირმების დაჩაგვრის, სახელფასო ხელშეკრულებებით ფასწარმოქმნის მონოპოლიის, კომპანიის მიერ მუშახელისთვის პრივილეგიების მიცემაზე ვეტოს დადების უფლებას და სხვ.

შვედეთის კონსტიტუცია საკუთრების უფლებას ნაკლებად იცავს. კონსტიტუციური აქტის მე-2 თავის მე-14 სექციაში ამ უფლებას ასეთი ფორმულირება აქვს:

„ყოველი მოქალქის საკუთრების უფლება უზრუნველყოფილია იმდენად, რამდენადაც დაუშვებელია საკუთრების იძულებით გასხვისება ექსპროპრიაციის გზით ან სხვა მსგავსი წესით; დაუშვებელია მიწის ან შენობით სარგებლობის შეზღუდვა გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც ამას სახელმწიფო ინტერესების დაცვის აუცილებლობა მოითხოვს.

იძულებითი ექსპროპრიაციით ან სხვა წესით ჩამორთმეული ქონება შესაბამისი საფასურით ანაზღაურდება... საფასური დადგინდება კანონით განსაზღვრული წესით”.

აქ ორი რამ სრულიად გაუგებარია.

კონსტიტუცია არ განმარტავს რას გულისხმობს „სახელმწიფო ინტერესების დაცვის აუცილებლობა”, რაც ინდივიდის პირად საკუთრებაში ჩარევის უფლებას იძლევა.

კომპენსაციის კანონში ნათქვამი არ არის, რომ ინდივიდს სრული ღირებულება უნდა გადაუხადონ. პირიქით, დადგენილებებში უამრავ მიზეზს ასახელებენ, თუ რატომ არ იძლევა კანონი საკუთრების საბაზრო ღირებულების კომპენსაციის გარანტიას.

გამოთქმა ,,კერძო საკუთრება” კონსტიტუციის ტექსტში არსად არ გვხვდება.

უფრო მეტიც, კონსტიტუცია გადასახადების ზღვარს არ აწესებს. საპარლამენტო უმრავლესობას არაფერი არ აბრკოლებს, რომ გადასახადები თუნდაც შემოსავლის 100 პროცენტამდე ან უფრო ზევით ასწიოს (დღესაც კი, შვედეთში უამრავი მდიდარი ადამიანი გადასახადებში იმაზე მეტს იხდის, ვიდრე შემოსავალი აქვს). ამ გზით გადასახადებს საკუთრების უფლების დასუსტება შეუძლია.

საკუთრების დაცვა კერძო ინვესტიციების ძირითადი პრერეკვიზიტია. ამგვარი საიმედო დაცვის გარეშე ვერავინ გაბედავს ინვესტირებას.

V. უმუშევრობა პერმანენტული გახდა

- შრომისუნარიანი მოსახლეობის 20 პროცენტი, ანუ ერთი მილიონი ადამიანი არ მუშაობს ან, ყოველ შემთხვევაში, შრომის ბაზრიდან არის გაძევებული, რაც მძიმე ტვირთად აწევს მშრომელ ხალხს.

რატომ?

უმუშევრობის შემცირებაში შვედეთს სამი ფაქტორი უშლის ხელს:

1. მაღალი მინიმალური ხელფასები. პროფკავშირებმა სახელფასო ფასწარმოქმნის მონოპოლია აიღეს ხელში და ათწლეულების მანძილზე მინიმალურ ხელფასს ზრდიდნენ და მაქსიმალურს ზღუდავდნენ. ამის გამო, მინიმალური ხელფასები ძალიან გაიზარდა („დამსაქმებელთა შემოწირულობებით” რიკსდაგმა მუშახელის სახელფასო ხარჯები კიდევ უფრო გაზარდა). პროფკავშირები და რიკსდაგი ისეთ პოლიტიკას ატარებენ, რომ მრავალ ადამიანს, განსაკუთრებით ახალგაზრდობას, სამუშაოს შოვნის შესაძლებლობა არ აქვს. მათი შრომის სუფთა ღირებულება გაცილებით დაბალია იმაზე, რაც დამსაქმებელს მათი დასაქმება დაუჯდება. ამასთან ერთად, ყოველგვარ მომსახურებაზე 25 პროცენტიანი დღგს დაწესებამ საგადასახადო ვექტორი კიდევ უფრო მეტად გადახარა, ანუ უფრო დიდი განსხვავებაა კლიენტის მიერ გადახდილ თანხასა და მუშების ანაზღაურებას შორის;

2. მინიმალურ შემოსავლებზე იმდენად მაღალი გადასახადებია, რომ ასეთი ხელფასების ფარგლებში ხალხი ვერც კი გაიგებს ხელფასი რომ შეუმცირონ;

3. ძირითადი ხელფასები ძალიან მაღალია. ისინი, ვინც სამუშაოს ვერ შოულობენ ან დაბალ ანაზღაურებაზე მუშაობა არ სურთ, სახელმწიფო დახმარებებით არსებობენ, რაც სამუშაოს ძებნის სტიმულს უკარგავთ.

VI. ზრდის სტიმული შესუსტდა

შვედეთის ეკონომიკის ძირითადი პრობლემა ის არის, რომ ზრდა შემცირდა, და ეკონომიკამ მოქნილობა დაკარგა. მიუხედავად სახელმწიფო სესხის საყოველთაო ხელმისაწვდომობისა, უმუშევრობა მაინც 20 პროცენტს შეადგენს. 1921-22 წლებში შვედეთმა შოკი განიცადა. ომისდროინდელი აყვავების პერიოდი მოულოდნელად დასრულდა. წარმოება, დასაქმება და ხელფასები 15-20 პროცენტით შემცირდა. ეკონომიკას ძირი გამოეცალა.

მაგრამ 1923 წლიდან ყველაფერი წაღმა შეტრიალდა. 1920-იანი წლების დასასრულს ყოველწლიური ზრდა 5-10 პროცენტს შეადგენდა. ძველი გაკოტრებული ფირმები ახლებმა შეცვალა. ამის ერთერთი მიზეზი ის იყო, რომ საგადასახადო კოეფიციენტი 10 პროცენტს შეადგენდა, საშემოსავლო გადასახადის მაქსიმალური დონე კი 17 პროცენტს. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, ახალი კომპანიის გახსნა ხელსაყრელი იყო.

საკითხავია, 1922 წელს საგადასახადო ტვირთი 70 პროცენტი რომ ყოფილიყო, რამდენი ახალი ფირმა გაიხსნებოდა?

კონკურენციისა და ტექნოლოგიების ინტერნაციონალიზაცია მკაცრად აყენებს ცვლილებებისა და შესწორებების აუცილებლობის საკითხს. შვედეთს პატარა, ღია ეკონომიკა აქვს, რაც მჭიდროდ არის დაკავშირებული საგარეო ვაჭრობასთან. ამიტომ, კონკურენციას რომ გაუძლოს, რეგულირების კარგი მექანიზმები უნდა ჰქონდეს. პრობლემა ის არის, რომ საგადასახადო და საერთო პროტექციონისტულმა კანონმდებლობამ ისეთი მტკიცე ბარიერები შექმნა, რომ მისი შეცვლა ძნელია.

თუ საქმე წახდება, შვედებმა მხოლოდ საკუთარ თავს უნდა დააბრალონ.

ცხრილები

როჯერ დუგლასი
თარგმნა პაატა შეშელიძემ
გამოქვეყნდა 1998 წელს

როჯერ დუგლასი 1984-1988 წლებში ახალი ზელანდიის ლეიბორისტული მთავრობის ფინანსთა მინისტრი იყო და თანამედროვე მსოფლიო ისტორიაში ერთერთ ყველაზე რადიკალურ საბაზრო ურთიერთობებზე ორიენტირებულ ეკონომიკურ რეფორმაზე აგებდა პასუხს. წარმატებებისა და დამსახურებითვის მიენიჭა „სერ”-ის ტიტული

საკითხი, რომელსაც დღეს მინდა შევეხო, მოკლედ რომ ვთქვა, არის მდგომარეობა, რომელშიც ახალი ზელანდია აღმოჩნდა 1984 წლისთვის. ამასთანავე, შევეხები იმას, თუ როგორ მოვახერხეთ გამოვსულიყავით იმ ქაოსიდან. დავახასიათებ პოლიტიკას, რომელიც ჩვენ განვახორციელეთ მთელი ამ პრობლემების გადასაჭრელად. უფრო დეტალურად კი იმ შედეგებზე შევჩერდები, რომლებიც ამ პოლიტიკის განხორციელებამ მოიტანა. ბოლოს იმ პოლიტიკურ და ეკონომიკურ გაკვეთილებს გაგაცნობთ, რომლის სწავლაც შეიძლება ახალი ზელანდიის გამოცდილებიდან.

მოკლედ ახალი ზელანდიის წარსული ეკონომიკური პრობლემების შესახებ

1984 წლამდე განვლილ ათწლეულში ახალი ზელანდიის ეკონომიკური ზრდის მაჩვენებელი საშუალოდ იყო ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციის საშუალო მონაცემის ნახევრის ტოლი, ხოლო ინფლაცია - ამავე მონაცემების საშუალოზე 1,5-ჯერ მაღალი. სამთავრობო ხარჯები შიდა ეროვნული პროდუქციის 29 პროცენტიდან 39 პროცენტამდე გაიზარდა, რომლის დიდი ნაწილიც სხვადასხვა სამთავრობო ბიზნესსააგენტოებში იყო დაფარული. სუფთა სახელმწიფო დავალიანება 6ჯერ გაიზარდა და ამ ვალების მომსახურების ფასმა 6,5 პროცენტიდან დაახლოებით 20 პროცენტამდე აიწია. უმუშევრობა გაიზარდა 5 000-დან 132 000-მდე და არ არსებობდა მისი შეჩერების არავითარი ნიშანი. თუკი უფრო გრძელვადიან პერსპექტივაში განვიხილავთ მოვლენებს 1984 წლამდე განვლილი 25 წლის მანძილზე, ახალი ზელანდიის პროდუქტიულობის საშუალო ყოველწლიური ზრდა ყველაზე დაბალი იყო განვითარებულ ქვეყნებს შორის. ახალი ზელანდიის ცხოვრების შედარებითი სტანდარტი მსოფლიოში მესამე ადგილიდან, რომელიც მას ეჭირა 1950-იან წლებში, სადღაც 20-მდე ჩამოვიდა. სხვაგვარად რომ შევხედოთ, 1960 წლიდან 1990 წლამდე ახალ ზელანდიას რომ მოეხერხებინა მიეღწია განვითარებული მსოფლიოს ზრდის მაჩვენებლისთვის, ჩვენი ცხოვრების სტანდარტი 1990 წელს იქნებოდა ორჯერ უფრო მეტი ვიდრე ის იყო რეალურად. ეს მიუთითებს თუ რამდენად მძიმე იყო ქვეყნის მდგომარეობა იმ პერიოდში. ამის კიდევ ერთი მაჩვენებელია ის, რომ 1967 წელს 1 ახალზელანდიური დოლარი უდრიდა 1,43 აშშ დოლარს. 1984 წლისთვის ის 43 აშშ ცენტის ტოლფასი იყო.

რა იყო ეკონომიკური რეჟიმის კონტროლის ძირითადი ელემენტები როდესაც ჩვენ მოვედით ხელისუფლებაში 1984 წელს? დადგენილებებით გაყინული იყო ყველა ხელფასი, ფასები, დივიდენდები, რენტა და საპროცენტო განაკვეთები. ასევე გაყინული იყო ყველა სამთავრობო მომსახურების ფასი და გადასახადები. ჩვენ კონტროლი გვქონდა დაწესებული ვალუტის გადაცვლაზე, რომელიც სარეზერვო ბანკის მიერ დადგენილი წესებით ზღუდავდა ყველა გადარიცხვას უცხოურ ვალუტაში. ასევე გვქონდა დაწესებული რაოდენობრივი ლიცენზირება იმპორტზე, რათა დაგვეცვა ეროვნული ბაზარი და დაგვეთმო იგი ადგილობრივი მწარმოებლებისთვის. ჩვენ გვქონდა მნიშვნელოვანი სუბსიდირება ყველა დიდი საექსპორტო სექტორისთვის. გვქონდა ძალიან მაღალი ტარიფები იმ პროდუქციაზე, რომელიც ადგილობრივ ბაზარზე იწარმოებოდა და - დაბალი ან ნულოვანი ტარიფები ჩვენი ინდუსტრიისთვის. გვქონდა მოთხოვნები ფინანსური ორგანიზაციების მიმართ, შეენარჩუნებინათ სამთავრობო ობლიგაციები ბაზარზე არსებულზე დაბალი საპროცენტო განაკვეთებით.

არსებობდა აკრძალვა, რომ საზოგადოებრივი სექტორის საპენსიო ფონდები არსად არ დაბანდებულიყო სამთავრობო აქციების გარდა. ჩვენ გვქონდა ფართომასშტაბიანი საკანონმდებლო დაცვა და სახელმწიფო მფლობელობაში იყო არასაბაზრო სექტორები: ტრანსპორტი, ენერგია, კომუნიკაციები, ფინანსები, მშენებლობა და სხვ.

როგორ აღმოჩნდა ახალი ზელანდია ამ ტიპის სტრუქტურულ დისბალანსში? პირველ რიგში, რაც სამთავრობო პოლიტიკამ დაამახინჯა, იყო მსოფლიო ეკონომიკური პროცესებიდან მომდინარე ფასების სიგნალები რესურსების საუკეთესოდ გამოყენების შესახებ, განსაკუთრებით ეს შეეხებოდა ტარიფებისა და იმპორტის კონტროლს. რესურსების ეფექტიანად გამოყენებით ეკონომიკური ზრდის მიღწევის მაგივრად მაკროეკონომიკური პოლიტიკა კონცენტრირებული იყო სტაბილურობის შენარჩუნებაზე. მარეგულირებელი პოლიტიკა, რომელშიც მე ვგულისხმობ შრომის, ვაჭრობის და კომერციული საქმიანობის შესახებ კანონებს, მიმართული იყო ეფექტიანობისა და ინოვაციის საწინააღმდეგოდ. ისინი გამოყენებული იყო პროტექციისა და სტაბილიზაციისთვის. ინფლაციამ და საგადასახადო პოლიტიკამ რესურსები რისკიანი ანდა არაპროდუქტიული საქმიანობისკენ მიმართა. ფინანსურმა კონტროლმა გამოიწვია კაპიტალის არაეფექტიანი ბაზრის ჩამოყალიბება. სოციალურმა პოლიტიკამ შედეგად მოიტანა მაღალი ზღვრული საგადასახადო განაკვეთები და ძვირადღირებული ყოველმხრივი პრივილეგიები. სამთავრობო სააგენტოების მმართველობა იყო ძალიან დაბალკვალიფიციური, ექვემდებარებოდა პროტექციას, ხორციელდებოდა სუბსიდიები და გავლენას ახდენდა ქვეყნის რესურსების დიდი ნაწილის გამოყენებაზე. მთავრობის ადმინისტრაციული საქმიანობა ვერ პასუხობდა ცვალებად პრიორიტეტებს და არაადეკვატური იყო ეფექტიანობის მიღწევის თვალსაზრისით.

რა პოლიტიკა გავატარეთ ახალ ზელანდიაში რომ მიგვეღწია სტრუქტურული ცვლილებისთვის 1984 წლის შემდეგ?

ვისთვისაც სრულიად უცნობია რა ცვლილებები მოხდა ახალ ზელანდიაში, ჯობს არ სცადონ მომხდარი ცვლილებების ყველა დეტალში გარკვევა. სანაცვლოდ მე გთავაზობთ ყურადღება მიაქციოთ ცვლილების მასშტაბურ ხასიათს და ლოგიკურობას, რომელიც ახასიათებდა ცვლილებებს.

პოლიტიკის რეფორმები: შიდა სავაჭრო საზღვრის დაცვის მოხსნა, შიდა სავაჭრო საზღვრის დაცვა, საბაჟო ტარიფები და იმპორტის ლიცენზირება მიზნად ისახავდა საშინაო პროდუქციის ზრდას. ამის მაგივრად, მათი ძირითადი ეფექტი იყო პროდუქციის შესაძლო სპექტრის შემცირება და ფასების გაზრდა. ამას შედეგად მოჰყვა ახალი ზელანდიის კონკურენტუნარიანობის შემცირება და მსოფლიო ვაჭრობის პროცესში ჩვენი მონაწილეობის შემცირება.

რა პოლიტიკა გავატარეთ ჩვენ სიტუაციის გამოსასწორებლად?

პირველი ნაბიჯი იყო თავისუფალი ვაჭრობის ხელშეკრულება ახალ ზელანდიასა და ავსტრალიას შორის, რაც გულისხმობდა თავისუფალ ვაჭრობას ერთმანეთის ბაზარზე. ჩვენ გავაუქმეთ იმპორტის ლიცენზირება 1980-იანი წლების შუაში. შევამცირეთ ტარიფები და დაგეგმილია მათი სრული გაუქმება 2003 წლისთვის.

ცვლილებების შემდეგი სფერო იყო მრეწველობისადმი დახმარების ლიკვიდაცია. გაზრდილი საშინაო ხარჯების კომპენსაციისა და შიდა სავაჭრო საზღვრის დაცვის შედეგად ჩვენ განვითარებული გვქონდა სუბსიდიების მზარდი სპექტრი და ექსპორტის დახმარების გარანტიები. ეს სუბსიდიები ვრცელდებოდა ფერმერულ სფეროშიც კი, ისევე, როგორც შემოსავლების მხარდაჭერასა და შემოწირულობების სუბსიდირებაზე. რა ზომები მივიღეთ ამ სფეროში? გავაუქმეთ ფასებისა და შემოსავლების მარეგულირებელი კანონები. 5-6 წლის განმავლობაში გავაუქმეთ ფერმერული სუბსიდიები. გავაუქმეთ საგადასახადო შეღავათები ექსპორტიორებისთვის. გავაუქმეთ ყველა საექსპორტო გარანტია და დაბალპროცენტიანი სასესხო ვალდებულებები. ამჟამად ახალი ზელადიის როგორც ფერმერული, ისე ინდუსტრიული სფეროები მსოფლიო საბაზრო ფასებზე დაყრდნობით იზრდება და ფართოვდება.

რეფორმების მესამე სფერო იყო საგადასახადო რეფორმა. ჩვენ გავაუქმეთ სავაჭრო გადასახადები ისე, რომ ყველა პროდუქცია თანაბრად დაბეგრილიყო. ახალ ზელანდიაში არსებული საბითუმო სავაჭრო გადასახადი ძალიან არასრულყოფილი იყო. ჩვენ შემოვიტანეთ პროდუქციისა და მომსახურების გადასახადი, ანუ, თუ გნებავთ დღგ ყველა პროდუქტზე თანაბარი განაკვეთით მთელი ქვეყნის მასშტაბით, ფინანსური სერვისების გარდა. ჩვენ შევამცირეთ საშემოსავლო გადასახადების ზღვარი ერთ დოლარზე 66 ცენტიდან 33 ცენტამდე, ხოლო ახალი ზელანდიის მოსახლეობის უმეტესობა იბეგრება 19,5 ცენტით. ამჟამად კომპანიისა და კერძო პირის გადასახადები გათანაბრებულია. ძველი ყავლგასული რეჟიმი, რომელიც ზოგიერთი ინდუსტრიის მიმართ ფავორიტიზმით გამოირჩეოდა, საბოლოოდ ჩაბარდა ისტორიას.

ინფრასტრუქტურის რეფორმები, რომელიც განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო

მთელი რიგი მნიშვნელოვანი ცვლილებები განხორციელდა ტრანსპორტისა და კომუნიკაციების სფეროში. რკინიგზის მიმართ ყველა პროტექციონისტული მექანიზმი მოიხსნა. მანამდე ახალ ზელანდიაში რკინიგზა სრული პროტექციის ქვეშ იმყოფებოდა. ჩვენ შევწყვიტეთ პორტების რეგულირება და მოვახდინეთ მათი პრივატიზაცია. ტვირთის ფასები და საპორტო ხარჯები რეალურად 50 პროცენტით შემცირდა.

საშინაო ბაზარზე ავიაკომპანია Air New Zealand-ის მონოპოლია შეიცვალა ავსტრალიის ავიაკომპანია ZI-სთან კონკურენციით. მოგვიანებით მოხდა Air New Zealand-ის პრივატიზაცია.

კონკურენტულ და ტენდერულ საფუძველზე გადავიდა საავტობუსო მიმოსვლაც. ჩვენ დავუშვით თავისუფლება ტაქსების მომსახურებაში. აქ აღარ არის არც გადასახადი და არც ლიცენზია.

ასევე გაიყიდა სატელეკომუნიკაციო კომპანია Telecom New Zealand-იც. ყოველივე ამის შედეგი კი ის იყო, რომ ფასებმა დაბლა დაიწია. შიდა კომუნიკაციები გახდა უფრო სწრაფი, ზოგიერთ შემთხევაში იმას, რასაც მანამდე სჭირდებოდა 1 თვე, დღეს 1 დღე სჭირდება. შრომის სამინისტრო, რომელსაც მონოპოლია ჰქონდა - აეშენებინა ყველა შენობა ახალ ზელანდიაში და ა.შ., ჯერ კორპორაციად გადაკეთდა და შემდეგ პრივატიზდა. ტელერადიო სპექტრი აუქციონზე გაიყიდა მათზე, ვინც ყველაზე ძვირი გადაიხადა. ჩვენ ალბათ ყველაზე მეტი რადიოსადგური გვაქვს ვიდრე სადმე მთელ მსოფლიოში.

კონკურენტული პოლიტიკა

მსოფლიოს ბევრ ქვეყანაში არსებობენ ექსპერტები, რომლებიც დეტალურად სწავლობენ სხვადასხვა მონოპოლიების ან სერვისების დომინანტური მიმწოდებლების მოღვაწეობას. მათ საქმიანობაში იგულიხმება მონოპოლიების ოპერაციების შესწავლა და მანიპულირებისაგან ბაზრის დაცვა. მაგრამ ახალ ზელანდიაში არ გვყავს ასეთი ექსპერტები. სამაგიეროდ ჩვენ ვეყრდნობით კონკურენციას, რომელსაც იცავს ბაზარზე შესვლის ყველასთვის ხელმისაწვდომი წესები, რომელიც არ უშვებს, რომ ბაზარზე მონოპოლისტური კონტროლი დაწესდეს. მთავრობა არც ერთი საწარმოს პრივატიზაციას არ ახდენდა ვიდრე არ დარწმუნდებოდა, რომ ამ სფეროში რეალური კონკურენცია იქნებოდა. ზუსტად კონკურენციას ეყრდნობა მთავრობა, როგორც ძირითად წყაროს ფასების მკვეთრი ზრდის პროფილაქტიკისთვის. ჯერჯერობით ეს ნდობა ამართლებს. ამის ძირითადი დადასტურებაა ფასების შემცირება წარსულში მთავრობის მიერ კონტროლირებადი საწარმოების პროდუქციაზე და კონკურენციის გაუმჯობესება ახალი ზელანდიის ეკონომიკის თითქმის ყველა სექტორში.

ფინანსური ბაზრების ცვლილებები

ფინანსურ ბაზრებზე შესვლის კონტროლი გაუქმდა. ახლა მსოფლიოს ნებისმიერ ბანკს, რომელსაც შეუძლია დაადასტუროს თავისი ფინანსური სიმყარე, შეუძლია აიღოს ლიცენზია ახალ ზელანდიაში. ჩვენ გავაუქმეთ ფორმალური კონტროლი ბანკებსა და ფინანსურ შუამავლებზე, როგორიცაა მაგალითად, პროცენტის სპეციალური ნორმები ან ინვესტიციების შეზღუდვა განსაზღვრულ სექტორებში. ინფლაციის კონტროლის ამოცანაა მისი შენარჩუნება 0-დან 3 პროცენტამდე და ამ მიზნის მისაღწევად არსებობს საჯარო კონტრაქტი ფინანსთა სამინისტროსა და სარეზერვო ბანკის მმართველს შორის.

სარეზერვო ბანკს აქვს მოქმედების დამოუკიდებლობა. სხვადასხვა სახის პოლიტიკა, რომელიც ჩვენ შრომის ბაზარზე გავატარეთ, იყო: უფრო სწორხაზოვანი საგადასახადო სკალის შემოღება; სოციალური დაცვის გადახდების შემცირება და მათი მიმართვა იმათზე, ვისაც ეს მართლა სჭირდებოდათ. ადრესატები განისაზღვრება უფრო მკაცრი კრიტერიუმებით; საწვრთნელი კურსები და სწავლება უმუშევრებისთვის.

საწარმოო ურთიერთობის კანონი

ადრე ჩვენ გვქონდა საწარმოო ურთიერთობის მკაცრად რეგულირებული და ცენტრალიზებული სისტემა. კანონი ინარჩუნებდა სავალდებულო წევრობას პროფესიულ კავშირებში, ეროვნულ სახელფასო ნორმებს სხვადასხვა პროფესიებისთვის, რასაც ჩვენ პრემიებს ვეძახდით და სავალდებულო არბიტრაჟს საკამათო შემთხვევებში. დასაქმების სფეროში ძალიან შეზღუდული იყო მოქნილობა და სამუშაოების შეფარდებები ძალიან ხისტი იყო. ამდენად, ხელფასები ერთმანეთზე იყო გადაჯაჭვული. 1990-იან წლებში მთელი რიგი ცვლილებები გატარდა, მაგრამ 1991 წელს მიღებული დასაქმების კონტრაქტების კანონი მათ შორის ალბათ უმნიშვნელოვანესი იყო.

დღეს უკვე გვაქვს თავისუფალი პროფკავშირი. ახალმა კანონმა გააუქმა სავალდებულო პროფკავშირები. სანაცვლოდ კანონი გულისხმობს, რომ მოსამსახურე ინდივიდუალურად აწარმოებს მოლაპარაკებას დამქირავებელთან. ის ნებას აძლევს მოსამსახურეს დაიქირაოს აგენტი ხელფასის პირობების შესათანხმებლად. ეს აგენტი შეიძლება იყოს, და ძირითადად არის კიდეც, პროფკავშირი, თუმცა ეს არ არის ერთადერთი შესაძლო აგენტი.

ჩვენ გვაქვს საწარმოო შეთანხმებებიც. ასევე გავაუქმეთ ეროვნული საპრემიო სისტემა. სანაცვლოდ, ხელფასების შეთანხმება ხდება სამუშაო კონტრაქტების მიხედვით. დამქირავებლებს და მათ პერსონალს პირველად მიეცათ საშუალება საკონტრაქტო მოლაპარაკება აწარმოონ მათი კონკრეტული სამსახურის პირობების გათვალისწინებით. უკვე აღარ არის სავალდებულო ერთი და იმავე პროფესიის ადამიანებს მთელი ქვეყნის მასშტაბით ერთნაირი ხელფასები მიეცეთ. ასეთმა მოქნილმა სისტემამ მნიშვნელოვნად გაზარდა სამუშაო ადგილები ახალ ზელანდიაში. ახლა უკვე გვაქვს მყარი საკონტრაქტო პირობები. ყველა კონტრაქტში გათვალისწინებულია გარკვეული ვადა, რომელსაც განსაზღვრავენ კონტრაქტორი მხარეები. კონტრაქტის მოქმედების ვადაში გაფიცვა ან საწარმოს დახურვა კონტრაქტით გათვალისწინებული პირობების საწინააღმდეგოდ, არაკანონიერ ქმედებად ითვლება. ამან განაპირობა სამეწარმეო ურთიერთობების სიმყარე.

მთლიანობაში ყველა ეს ცვლილება ხელს უწყობს ახალი სტიმულების და შესაძლებლობების გაჩენას პროდუქტიულობის გაზრდისა და დასაქმების საშუალებით.

სამთავრობო რეფორმა - ცვლილების მეოთხე მიმართულება

ბევრისთვის სამთავრობო ადმინისტრირება არის რაღაც ეზოთერული საგანი, რომელსაც არ თვლიან ეკონომიკური მენეჯმენტის ცენტრალურ ნაწილად. ახალ ზელანდიაში ჩვენ საწინააღმდეგო შეხედულება გვაქვს. ვთვლით, რომ შეუძლებელია ეკონომიკური პროცესის ეფექტიანობის მიღწევა, თუკი ეკონომიკური ურთიერთობების უდიდესი მონაწილე, მთავრობა, არაეფექტიანია. სამთავრობო დანახარჯები ახალი ზელანდიის ბიუჯეტში შეადგენს 30 პროცენტზე მეტს. ამდენად ექსპორტიორებისთვის შეუძლებელია საერთაშორისო კონკურენციის შენარჩუნება, თუ ამისთვის საჭირო სამთავრობო მომსახურება არაეფექტიანია. ახალი ზელანდიის მთავარი რეფორმები მთავრობასთან მიმართებაში სამ სფეროში განხორციელდა: პირველ რიგში ჩვენ გავაკეთეთ სამთავრობო დეპარტამენტების კორპორატიზაცია და შემდეგ პრივატიზაცია. მაგალითად, რკინიგზის სიტემაში ტვირთგადაზიდვის ხარჯები შემცირდა 50 პროცენტით. 1984 წელს ამ სისტემაში მუშაობდა 22 000 ადამიანი. დღეს კი მათი რიცხვი 4 500-ია და ტვირთგადაზიდვაც მნიშვნელოვნად გაიზარდა. იგივე ეხება პორტებსაც და მთელ რიგ ყოფილ სამთავრობო სტრუქტურებს. მოგვიანებით ამ საკითხს ისევ დავუბრუნდები.

მეორე სფერო არის დასაქმება საზოგადოებრივ სექტორში. სამთავრობო მენეჯმენტის ცვლილებები განხორციელდა ინსტიტუციურ სტრუქტურებსა და დასაქმების სისტემაში. მანამდე ჩვენ გვქონდა სისტემა, რომელშიც მთელი სიცოცხლის ვადით დანიშნული მომსახურეები მუშაობდნენ ადმინისტრატორებად და ატარებდნენ სამთავრობო პოლიტიკას. ისინი იყვნენ მთელი სიცოცხლის ვადით იმდენად, რამდენადაც მათი გათავისუფლება ვერ ხერხდებოდა. ჩვენ გადავედით სისტემაზე, სადაც მთავარი შტატი მუშაობს არაუმეტეს 5 წლიანი კონტრაქტის საფუძველზე და ხელფასი განისაზღვრება შესრულებული სამუშაოს მიხედვით. მაღალი რანგის მომსახურეებისთვის ჩვენ ვაკანსიებს ვაცხადებთ მთელი მსოფლიოს მასშტაბით. მაგალითად, ჩვენ მიერ გამოცხადებული ხაზინის თავმჯდომარისა და ჯანდაცვის დეპარტამენტის თავმჯდომარის ვაკანსიებზე ყველა მსურველის განცხადება განიხილებოდა. ეს იყო უდიდესი ცვლილება. საჯარო მომსახურეებს ენიშნება პრემიები და არ მგონია, რომ რომელიმე დეპარტამენტს დღეს გადაჭარბებული ხარჯები ჰქონდეს. დეპარტამენტის ხელმძღვანელს არ უნდა მისი პრემიის დაკარგვა.

ცვლილების კიდევ ერთი სფერო, რომელზეც მე შევჩერდები, არის სამთავრობო ფინანსური მენეჯმენტი. ჩვენ გადავედით ანგარიშების სისტემიდან, რომელიც იწყებოდა მარტში და ეყრდნობოდა ნაღდი ფულის საბუღალტრო მეთოდს და ფოკუსირდებოდა შენატანების სისტემაზე, რომელიც იწყებოდა ივნისში და ეყრდნობოდა დარიცხვის მეთოდს და ორიენტირებული იყო შედეგებზე. ეს იყო დრამატული ცვლილება საბუღალტრო საქმეებში და მთავრობის ანგარიშვალდებულების საკითხის ყველა ასპექტში. ამის სიმბოლური გამოხატვა არის მთავრობის ბალანსი და მოგებაწაგების ანგარიში. მე ვერ შევძლებ ისე დეტალურად ვისაუბრო ამ საკითხზე, როგორც ეს მსურს, მაგრამ, ნება მომეცით შევეხო ერთ ან ორ ასპექტს. საჯარო დაწესებულებების საბუღალტრო სისტემის რეფორმის სიღრმისეული მიზეზი არის ქონების გამოყენებისა და მენეჯმენტის და პროდუქციის წარმოებისა და სერვისების შესახებ ინფორმაციის მიღების სრულყოფილი საშუალების შექმნა.

მთლიანობაში, ფინანსური რეგლამენტაცია თავიდან შეიქმნა, რათა პასუხი გასცემოდა მთელ რიგ შეკითხვებს მენეჯმენტის საფუძვლების სფეროდან. რას ვყიდულობთ? ძველი სისტემის პირობებში ჩვენ ვიღებდით ხარჯებს, მაგრამ წარმოდგენა არ გვქონდა თუ რისთვის ვიღებდით ამ ხარჯებს. ჩვენ ასევე ვიკითხეთ რა ღირდა ეს? ძველი სისტემის პირობებში ჩვენ ვიცოდით რამდენი გადავიხადეთ ყველა მოცემული წლისთვის, მაგრამ არ გაგვაჩნდა რაიმე საზომი მიმდინარე ფასებისთვის. რისთვის გამოიყენება კაპიტალი? ვინ არის პასუხისმგებელი? ეს იყო ის კითხვები, რომელიც ჩვენ დავსვით და პასუხიც გავეცით.

რა ცვლილებები გავატარეთ ჩვენ? ახლა გვაქვს კონტრაქტები შედეგისთვის. გვაქვს კონტრაქტების სისტემა მინისტრთან. პოლიტიკოსები უკავშირდებიან დეპარტამენტს შედეგის მიღების მიზნით. ის, თუ რა სოციალური მიზნის მიღწევაა დასახული, არის მინისტრის გადასაწყვეტი. მასვე ევალება შეარჩიოს თუ რა შედეგის მიღება სურს დეპარტამენტისაგან. ხაზინის შემთხვევაში, რომლის მინისტრიც მე ვიყავი, ყველა სფეროში, იქნებოდა ეს წარმოება, სოციალური პოლიტიკა თუ საგადასახადო, ჩვენ გავაკეთეთ ჩამონათვალი თუ რა ესაჭიროებოდა სხვა ან ჩვენს დეპარტამენტს. მომდევნო სვეტში ჩამოვწერეთ რა მიდგომა იქნებოდა საჭირო თითოეული საკითხისადმი, რათა ეს ყველაფერი ქვეყნის ინტერესებში ყოფილიყო. შემდეგ სვეტში მივუთითეთ რა დრო დაჭირდებოდა ხაზინას ყველა ამ პოლიტიკის გატარებისთვის, რათა შეგვერჩია მათი ვადები. ამის შემდეგ კი გამოვთვალეთ რა დაუჯდებოდა ქვეყანას ამ პოლიტიკის განხორციელება. შემდეგ დავსვით კითხვა, რა დაუჯდებოდა ეს ქვეყანას ან არის თუ არა შესაძლებელი ეს და როგორ უნდა გაიყიდოს? მაგალითად, პორტების რეფორმა იმ დროისთვის. ჩვენ ვფიქრობდით, რომ პორტები ღირდა ახალი ზელანდიის მთლიანი შიდა პროდუქტის სულ ცოტა 1 პროცენტი, ასე რომ, ის მოვათავსეთ სიის დასაწყისში. მე ვფიქრობ ჩვენ მივიღეთ იმის 90 პროცენტი, რასაც ველოდით. ასეთი მიდგომა კონცენტრირებული იყო უფრო იმაზე, თუ რისი მიღწევა გვინდოდა და არა რისი მიღწევა შეგვეძლო. ჩვენ გვაქვს მთავრობის ბალანსი და მოგებაწაგება. ალბათ ჩვენ ერთადერთი ქვეყანა ვართ მსოფლიოში, რომელიც ყოველ 6 თვეში აქვეყნებს მოგებაწაგების ანგარიშს და ბალანსს დარიცხვის მეთოდით. ამდენად, ანგარიშგება და პასუხისმგებლობა ახლა მკვეთრად არის განსაზღვრული.

რა იყო ამ პოლიტიკის შედეგები? რა მივიღეთ?

სამთავრობო ხარჯვის წილმა მთლიან შიდა პროდუქტში პიკს მიაღწია 1991 წელს და დაახლოებით შეადგინა 43 ან 44 პროცენტი. დღგ შემცირდა 33 პროცენტამდე და მთავრობას დაგეგმილი აქვს მისი შემცირება 30 პროცენტის ქვემოთ. მთავრობამ 17 წლის განმავლობაში პირველად ფისკალურ გადაჭარბებას მიაღწია 1995 წელს. როდესაც ვლაპარაკობ ფისკალურ გადაჭარბებაზე მხედველობაში არ მაქვს ქონების გაყიდვიდან შემოსული მოგება. თუკი ამას გავითვალისწინებდით, მაშინ ფისკალური გადაჭარბება 1985 წლიდან გვქონდა.

წმინდა სახელმწიფო დავალიანება ამჟამად შეადგენს მთლიანი შიდა პროდუქტის 25 პროცენტს, რომლის პიკიც - 50 პროცენტზე მეტი - 1991 წელს დაფიქსირდა. ვალების მომსახურების წილი სამთავრობო შემოსავლებთან მიმართებაში 20 პროცენტიდან 10 პროცენტამდე შემცირდა. როგორც ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაცია აცხადებს, ჩვენი საგადასახადო სისტემა ყველაზე ნაკლებ მანკიერია მთელ მსოფლიოში.

კიდევ რა შედეგები იყო? პირველი და უმთავრესი იყო ინფლაციის შემცირება. მეორე - ეკონომიკური ზრდა იქ, სადაც მანამდე ეს არ გვქონდა. რეფორმების დაწყების მომენტიდან მან მიაღწია 23 პროცენტს თავდაპირველად, შემდეგ ავიდა 46 პროცენტამდე გარკვეული პერიოდის მანძილზე და ახლა კვლავ დაუბრუნდა 23 პროცენტს. ექსპორტის ზრდა აღინიშნებოდა წარმოების პროდუქტების სფეროში, რომელიც ყოველწლიურად რეალურად იზრდებოდა დაახლოებით 15 პროცენტით. ერთერთი საინტერესო რამ, რაზე ლაპარაკის დროც არ მაქვს სამწუხაროდ, არის გაძლიერებული და ტრანსფორმირებული ეკონომიკის რეგიონული სურათი ახალ ზელანდიაში. 70-80იანი წლების სტაგნაციის პერიოდში ახალ ზელანდიაში იყო რამდენიმე რეგიონი, რომელიც განსაკუთრებით მწვავე კრიზისს განიცდიდა. ამჟამად კი ისინი ყველაზე სწრაფად მზარდი რეგიონების რიგებში არიან. მათი აღმავლობა შედეგია სამუშაო ბაზარზე არსებული მოქნილი პოლიტიკის, შემცირებული სატრანსპორტო ხარჯების, საწარმოო საშულებების დაბალი ფასების და გაუმჯობესებული კონკურენციის. ამ ფაქტორებმა საშუალება მისცა მოვაჭრეებს საექსპორტოდ ეწარმოებინათ პროდუქცია და გაეყიდათ მსოფლიო ბაზრებზე, რაც შეუძლებელი იყო 70-80-იან წლებში. ფაქტობრივად ეკონომიკური აღმავლობა განაპირობა ზუსტად ამ რეგიონებმა და არა დიდმა ქალაქებმა ოკლენდმა და ვილინგტონმა.

რაც შეეხება ინფრასტრუქტურას. რეფორმის შედეგად ფასები შემცირდა ძირითადი ინფრასტრუქტურების მომსახურებაზე. ეს ზემოთაც ვახსენე. პორტის ექსპლუატაციის ფასები შემცირდა 60 პროცენტით. სარკინიგზო ფრახტი რეალური ზომებით შემცირდა 50 პროცენტით. სამთავრობო ადმინისტრაცია, ისეთ სამთავრობო დეპარტამენტებში, როგორიც არის ჯანდაცვა, ხაზინა, თავდაცვა, შემცირდა. საშტატო ერთეულების რიცხვი 88 000-დან 34 000-მდე შემცირდა და ისინი ბევრად ეფექტიანია.

რა პოლიტიკური და ეკონომიკური გაკვეთილების სწავლა შეიძლება ახალი ზელანდიის გამოცდილებიდან სტრუქტურული ცვლილებების სფეროში?

პირველი, რაც მინდა აღვნიშნო, არის სხვადასხვა პოლიტიკის ინტერაქტიულობა, რასაც უფრო დიდი მნიშვნელობა აქვს, ვიდრე ცალკეულ პოლიტიკას. არ არსებობს რაიმე ჯადოსნური პოლიტიკა, რომელიც უზრუნველყოფდა ქვეყნის აღმავლობას. ჩვენ შემთხვევაში ცხადი იყო, რომ პოლიტიკა, რომელიც გავატარეთ პროდუქციის ბაზარზე, შეთანხმებულად მუშაობდა შრომის ბაზარზე გატარებულ პოლიტიკასთან, ისევე, როგორც ფინანსური ბაზრის და სამთავრობო სექტორის რეფორმებთან. ჩვენ რომ გაგვეტარებინა რეფორმა სასაქონლო ბაზარზე, ცალკე აღებული ეს პოლიტიკა ნამდვილად არ იქნებოდა წარმატებული. მეორე, რაც მინდა აღვნიშნო, არის ის, რომ თუ თქვენ აპირებთ რეფორმის დაწყებას, ის უნდა იყოს მასშტაბური. აზრი არ აქვს ზოგიერთი სფეროს გაუმჯობესებას მაშინ, როდესაც სხვა სფეროები ხელუხლებელი რჩება. ასეთ შემთხვევაში გაურკვევლობა, რომელსაც შექმნით, უფრო საზიანო იქნება, ვიდრე ის სარგებლობა, რომელიც მცირეოდენ ცვლილებებს მოჰყვება შედეგად.

კიდევ ორი რამ, რასაც მინდა შევეხო. პოლიტიკოსებმა არასწორად არ უნდა შეაფასონ მოქალაქეების ადაპტაციის უნარი. 1984 წელს ახალ ზელანდიაში ფერმერების შემოსავლის 3-დან 1 დოლარი მოდიოდა მთავრობისგან. დღეს ეს ციფრი 0-ს უდრის. მაშინ, როდესაც ისინი კარგავდნენ მთავრობის მხარდაჭერას, ჩვენი ვალუტის კურსი მაღლა იწევდა. მახსოვს გაერთიანებული ფერმერების პრეზიდენტი მოვიდა ჩემთან შეხვედრაზე 1985 წლის 1 მარტის შემდეგ, ანუ მას შემდეგ, რაც ჩვენმა დოლარმა 43 აშშ ცენტიდან 48-მდე აიწია, და მითხრა: „43 ცენტზე ფერმერებს ძლივს გაჰქონდათ თავი, 48 ცენტი კი საერთოდ ნონსენსია”. ჩვენ წყნარად ვისაუბრეთ და განსხვავებული პოზიციების დაფიქსირების შემდეგ მან დატოვა ჩემი კაბინეტი. დაახლოებით 6 თვის შემდეგ ის კვლავ მოვიდა. მაშინ უკვე ჩვენი დოლარი 55 ცენტის ტოლი იყო და მან მითხრა: „48 ცენტს არა უშავდა, 55 სასაცილოა”. სამი თვის შემდეგ ის 60 ცენტი გახდა და მან მითხრა რომ 55 კიდევ, მაგრამ 60 შეუძლებელი იყო. როდესაც ის 70 ცენტი გახდა და მე ოფლს ვღვრიდი, მან მითხრა რომ 60 ცენტს არა უშავდა. ასე რომ, გეთაყვა, ნუ შეაფასებთ არასწორად ხალხის უნარს - ადაპტირება მოახდინოს ცვლილებებთან, თუ ისინი რეალურია.

შემდეგი, რაც მინდა გითხრათ, არის ის, რომ რეფორმას ღუპავს არა სიჩქარე, არამედ გაურკვევლობა. ხალხმა უნდა იცოდეს, რომ მთავრობას მტკიცედ აქვს გადაწყვეტილება მიღებული. თუ მათ სჯერათ, რომ შეუძლიათ თქვენი გადარწმუნება, მაშინ მთელი მათი მცდელობა მიმართული იქნება თქვენთვის აზრის შეცვლასა და ძველი წესრიგის აღდგენაზე. რეფორმა მხოლოდ მაშინ არის წარმატებული, თუ ხალხს სჯერა, რომ თქვენ მას ბოლომდე მიიყვანთ. მაშინ ისინი ნამდვილად ადაპტირდებიან.

კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორი ნებისმიერი რეფორმისთვის არის ეფექტიანობა.

პოლიტიკამ უნდა უზრუნველყოს ეფექტიანობა. ამაში მე ვგულისხმობ: პროდუქცია და საქონლის და სერვისის მოხმარება მაქსიმიზებული უნდა იყოს რესურსების მინიმიზაციასთან ერთად. ეს მიზანი აკმაყოფილებს ყველას, ბუნების დამცველების ჩათვლით. მაგალითად, ჩემ პირველ ბიუჯეტში გავზარდე ელექტროენერგიის ფასი 28 პროცენტით, გზის მოხმარების ხარჯი 48 პროცენტით. ყოველივე ეს იყო მიმართული იქითკენ, რომ ეფექტიანად დაწყებულიყო რესურსების მოხმარება. როდესაც ელექტროენერგიაზე დავაწესეთ საბაზროზე დაბალი ფასი, ინვესტორებმა ფული დააბანდეს საწარმოებში, რომლებიც ელექტროენერგიის დიდი მომხმარებლები იყვნენ, მაგრამ, რომელთაც გრძელვადიან პერსპექტივაში, შესაძლოა, არ მოეტანათ შედარებითი სარგებელი.

გზის მოხმარების ხარჯის გაზრდა 48 პროცენტით სრულიად სხვა - ნეიტრალურობის პრინციპზე იყო დაფუძნებული. გზის მომხმარებლები იხდიდნენ სრულ ფასს ყველა საგზაო დაზიანებისთვის. ამავე დროს ჩვენ გავაუქმეთ პრივილეგიები, ან, თუ გნებავთ პროტექცია, რომელიც რკინიგზას გააჩნდა და შემოვიტანეთ ღია კონკურენცია. გავაუქმეთ გზებზე მოძრაობის სიჩქარის 40-მილიანი ლიმიტი. ამის შედეგი იყო ის, რომ ტვირთგადაზიდვის ხარჯები 50 პროცენტით შემცირდა. შტატები 22 000-დან 4 500-მდე შემცირდა. მეორე მხრივ, ბევრმა მეწარმემ, რომლებსაც ადრე დიდი ხარჯების გამო არ შეეძლოთ საზღვარგარეთ გაეყიდათ პროდუქცია, უცბად აღმოაჩინეს, რომ ეს შესაძლებელი გახდა. ამის შედეგად გაიზარდა არა მხოლოდ რეგიონული აღმავლობა, არამედ სამუშაო ადგილების რაოდენობაც.

კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი გაკვეთილი ახალი ზელანდიის გამოცდილებიდან, არის გამჭვირვალობა.

ეს ცვლის როგორც პოლიტიკოსების, ასევე სამოქალაქო მომსახურეების ხედვას. მოვიყვან ერთ მაგალითს. როდესაც საჯარო საწარმოები გადავაქციეთ კორპორაციებად, რომელთა რიცხვი 10 იყო, ჩვენ მათ ვუთხარით „მომავალში, როგორც კორპორაციებს, თქვენ გევალებათ ერთი რამ, თქვენ იმოქმედებთ კერძო სექტორში და დაექვემდებარებით იმავე წესებს და კანონებს, რასაც კერძო სექტორის სუბიექტები ექვემდებარებიან. დღეიდან გაქვთ მხოლოდ ერთი მიზანი: მიიღოთ მოგება. მთავრობა თქვენგან მოელის იმავე მოგების მოტანას თქვენში ჩვენ მიერ ინვესტირებული კაპიტალის ხარჯზე, რამდენსაც კერძო სექტორი. თუ თქვენ გაატარებთ სოციალურ პოლიტიკას, და მათ ყველას ჰქონდა ამის პრეტენზია, რაც, როგორც ისინი აცხადებდნენ, იყო იმის მიზეზი, რომ ისინი მოგებას ვერ ქმნიდნენ, მაშინ უნდა მოხვიდეთ ჩვენთან და შეგვითანხმდეთ გვინდა თუ არა, რომ გააგრძელოთ ეს საქმიანობა. თუ გვინდა, მაშინ გადაგიხდით, თუ არა უნდა შეწყვიტოთ”.

და იცით რა მოხდა?

თავდაპირველად 10-დან მხოლოდ ერთი კორპორაცია მოვიდა და მოითხოვა სუბსიდირება. მიზეზი, რის გამოც დანარჩენები არ მოვიდნენ, ის იყო, რომ მათ აღმოაჩინეს - ღია კონკურენციის პირობებში ის, რასაც ისინი სოციალურ მომსახურებას ეძახდნენ, ფაქტობრივად იყო კარგი ბიზნესი. ის ერთი კი, რომელიც მოვიდა, იყო ფოსტა. მათ თქვეს, „ჩვენ გვაქვს 467 საფოსტო ოფისი მთელი ქვეყნის მასშტაბით, რაც ბიზნესის 8 პროცენტს იძლევა. ისინი არ არის მომგებიანი. ჩვენ ხვალვე დავხურავთ მათ კომერციული მოსაზრებებიდან გამომდინარე. გინდათ რომ ასე მოხდეს, თუ გინდათ სუბსიდირება?”. ვკითხეთ რამდენი იყო საჭირო, გვიპასუხეს - 80 მლნ. დოლარი, ჩვენ შევთავაზეთ 20 მლნ. საბოლოოდ შევთანხმდით 40 მლნზე. 5 თვის შემდეგ, როდესაც ბიუჯეტს ვადგენდით, გადავწყვიტეთ, რომ ამ 40 მლნის დახარჯვა აჯობებდა განათლებასა და ჯანდაცვაზე. დავხურეთ 467 საფოსტო ოფისი ერთ დღეში. ეს შესაძლებელი გახდა გამჭვირვალობის საშუალებით. ეს არ იყო პოპულარული სვლა, მაგრამ ამის გაკეთება ჯობდა ერთ დღეში, ვიდრე 467 დღეში. ძალზე საინტერესო ფაქტია - 10 წლის გადასახედიდან ჩანს, რომ საფოსტო ოფისები ამჟამად უფრო მეტია - 500, იმ 467-ის ნაცვლად, რომელიც ჩვენ დავხურეთ. ახლა ისინი კერძო სექტორში მომუშავე სააგენტოებია და დასაქმებული ჰყავთ ხალხი.

შემდეგი საკითხი არის სახელმწიფო დაკვეთების კერძო სექტორში გადატანა

ეს არის პრივატიზაციის კარგი ფორმა. მაგალითად, ჩვენ გვქონდა სამთავრობო სტამბა, რომელსაც მონოპოლია ჰქონდა სამთავრობო დეპარტამენტების ყველა საბეჭდ სამუშაოზე, რაც ჩვენ გავაუქმეთ. შემდეგ გავყიდეთ ეს სტამბა და ამჟამად სამუშაოები სრულდება კერძო სექტორში. შედეგი იყო უფრო დაბალი ფასები, მაღალი ხარისხი და მრავალფეროვნება.

ბევრი მეუბნება „თქვენ ლეიბორისტი პოლიტიკოსი ხართ. თქვენ პარტიას მხარი დაუჭირა პროფკავშირებმა, როგორ შეგეძლოთ ამ ყველაფრის გაკეთება?”. მე მათ ვპასუხობდი, რომ თუ მოინდომებთ შეაჯამოთ ყველა ის პოლიტიკა, რომელიც ჩვენ განვახორციელეთ 1984-87 წლებში, მე შემიძლია ეს გადმოვცე სამი სიტყვით: ჩვენ გავაუქმეთ პრივილეგიები. მთავრობა არ არის არჩეული კერძო ჯგუფების ინტერესების დასაცავად. მთავრობა გახდა უფრო ეფექტური. გარიგება ასეთი იყო: თქვენ დაკარგეთ პრივილეგიები, მაგრამ მოგებული ხართ, რადგანაც ყველას პრივილეგიები გაუქმდა.

დასასრულ, მინდა ვთქვა, რომ მხოლოდ ხარისხიან გადაწყვეტილებას მოაქვს სასურველი შედეგი.

ყოველი ცვლილების წინ ჩვენ თავს ვეკითხებოდით, იყო თუ არა ეს ახალი ზელანდიის ინტერესებში? პოლიტიკური პრობლემა, რომელსაც თქვენ შეხვდებით ასეთი გადაწყვეტილებების მიღების დროს, არის ის, რომ დანახარჯები ყოველთვის წინ წამოწეულია და ადვილად დასანახია. შედეგების დანახვას კი დრო სჭირდება და ყოველთვის ისეთი ნათელი არ არის. მე შემიძლია ვთქვა, რომ ჩვენ დავკარგეთ 18 000 სამუშაო ადგილი რკინიგზაში, მაგრამ ვერ გეტყვით საიდან მოვიდა ახალი 100 000 სამუშაო.

სადაც კი ხარისხიანი გადაწყვეტილება იყო მიღებული, პოლიტიკური პრობლემები საბოლოოდ წყდებოდა. მაგრამ სადაც კომპრომისები დავუშვით, სადაც შუა გზაზე შევჩერდით და უხარისხო გადაწყვეტილება მივიღეთ, იქ პრობლემები კვლავ რჩება. განსაკუთრებით ეს ეხება ჯანდაცვას, განათლებას და სოციალურ უზრუნველყოფას.

ვფიქრობ, აქ შემიძლია შევჩერდე. მგონი ბოლო შენიშვნებში მივუთითე, რომ ახალ ზელანდიაში ყველა პრობლემა ჯერ არ გადაგვიწყვეტია. ნათელია, რომ ჯერ კიდევ ბევრი დაუმთავრებელი საქმეა. ძირითადად ისინი სოციალური პოლიტიკის სფეროდანაა, ანუ ჯანდაცვა, განათლება და სოციალური უზრუნველყოფა. აქ მე ვგულისხმობ პენსიებს, ჯანმრთელობის საკითხებს პენსიაზე გასვლის შემდეგ, უმუშევრობის დახმარებას, ავადმყოფობის და უბედური შემთხვევების ხარჯებს და ა.შ.

ეს ის სფეროა, რომელიც ჩვენ არ მოგვიგვარებია. ეს ის სფეროა, სადაც მთავრობას სურს შეინარჩუნოს მონოპოლისტი მიმწოდებლის პოზიცია. ვიდრე არ დავიწყებთ ამ სფეროების მართვას ისევე, როგორც ეს გავაკეთეთ რკინიგზისა და ფოსტის შემთხვევაში, ჩვენ პრობლემებს ვერ გადავჭრით.

ჩემთვის პასუხი შედარებით ნათელია. ჩვენ კვლავ უნდა მივმართოთ თითოეულ ახალ ზელანდიელს. ფული, რომელსაც მთავრობა ახლა ხარჯავს მათი სახელით ჯანდაცვაზე, განათლებასა და სოციალურ უზრუნველყოფაზე, უნდა დარჩეს ხალხს, რათა უზრუნველყონ თავიანთი თავი.

ფაქტობრივად მე ვთვლი, რომ დაზღვევის ბიზნესი ამ სფეროების უმრავლესობაში საკმაოდ კარგად იმუშავებდა.

დიდი მადლობა.

ფრენკ შოსტაკი
მიზესის ინსტიტუტის მოწვეული სწავლული. ფიუჩერსებით მოვაჭრე
საბროკერო კომპანია MF Glob-ის წამყვანი ეკონომისტი

თარგმნა ბაბილინა ახობაძემ
გამოქვეყნდა 1999 წელს

სიტყვა „დეფლაცია” ახლა მრავალ ეკონომისტს აკერია პირზე. იაპონიის ბანკის მმართველმა მასარუ ჰაიამიმ პარლამენტს კიდევ ერთხელ განუცხადა, რომ ცენტრალური ბანკი უცვლელად გააგრძელებს იაფი ფულის პოლიტიკას მანამ, სანამ დეფლაციის საფრთხე არ გაივლის. შეერთებული შტატების ფედერალური რეზერვების დირექტორთა საბჭოს თავმჯდომარემ ალან გრინსფენმა კი თავის რამდენიმე გამოსვლაში აღნიშნა, რომ ცენტრალური ბანკი მოვალეა ეკონომიკა ინფლაციისგანაც დაიცვას და დეფლაციისგანაც.

ეკონომისტთა უმრავლესობას მიაჩნია, რომ დეფლაცია საყოველთაო კეთილდღეობის მთავარი საფრთხეა, რადგან, მათი აზრით, სწორედ დეფლაციას მიჰყავს ეკონომიკა დეპრესიისკენ. გარდა ამისა, ეკონომისტების უმრავლესობა ვერ ხვდება, რომ ეკონომიკური სიდუხჭირის თავიდათავი არა დეფლაცია, არამედ ინფლაციაა. მცდარი წარმოდგენა დეფლაციის ბუნების შესახებ ინფლაციის არასწორი გაგებიდან მომდინარეობს.

ინფლაცია არა ფასების, არამედ ფულის მასის ზრდაა, რაც ცენტრალური ბანკის მიერ წარმოებული ე.წ. იაფი ფულის უპასუხისმგებლო მონეტარული პოლიტიკისა (აღნიშნული პოლიტიკა ცენტრალური ბანკის მიერ კომერციულ ბანკებზე გაცემული მოკლევადიანი სესხების საპროცენტო განაკვეთების ხელოვნურ შემცირებას გულისხმობს, მათი ხელმისაწვდომობის გაზრდის მიზნით, რასაც, ჩანაფიქრით, ეკონომიკური აქტივობის წახალისება უნდა მოჰყვეს - რედ. შენიშვნა) და საბანკო დეპოზიტების ნაწილობრივი რეზერვირების შედეგია. ცენტრალური ბანკის მიერ ფულის მიწოდების ზრდა, ანუ ინფლაცია რეალური რესურსების არარაციონალურ ხარჯვას განაპირობებს, დანაზოგების შემცირების საფუძველს ქმნის და შედეგად დეფლაციას იწვევს. ამასთანავე, დეპრესიას არა დეფლაცია, არამედ ცენტრალური ბანკის იაფი ფულის პოლიტიკა იწვევს.

დასასრულ, კრიზისის სიმწვავესაც არა დავალიანებების სიჭარბე, არამედ ცენტრალური ბანკის იაფი ფულის პოლიტიკა განაპირობებს. დაუჯერებელია, მაგრამ შეერთებული შტატების ეკონომიკა ერთობ შორსაა წონასწორობისგან. ვფიქრობ, ამას ღრმა ეკონომიკური კრიზისი მოჰყვება.

ფასების ზრდა ინფლაციაა?

მიზესის თანახმად (Human Action, p. 432), „ის, რასაც დღეს ზოგიერთები ინფლაციას და დეფლაციას უწოდებენ, ფულის მიწოდების დიდი ზრდა ან შემცირება კი აღარაა, არამედ ამ ქმედებათა გარდაუვალი შედეგი, სამომხმარებლო საქონლის ფასებისა და ხელფასების ზრდა ან კლება.”

ამგვარად, თუკი ინფლაციას ფასების ზრდას დავარქმევთ, მაშინ ყველაფერი, რაც ფასების ზრდას უწყობს ხელს, ინფლაციის გამომწვევი უნდა იყოს, ამიტომ, უნდა ვუფრთხილდეთ. მოკლედ, გამოდის რომ, ინფლაციის წყარო ცენტრალური ბანკი ან საბანკო დეპოზიტების ნაწილობრივი რეზერვირება კი არ ყოფილა, არამედ სულ სხვა ფაქტორები. ესე იგი, ცენტრალური ბანკი ხელს კი არ უწყობს ინფლაციას, პირიქით, თურმე ებრძვის მას. მაშასადამე, უმუშევრობის კლება და ეკონომიკური აქტივობის ზრდა ინფლაციის პოტენციური ხელშემწყობი ფაქტორები ყოფილა, და, აქედან გამომდინარე, ცენტრალური ბანკის პოლიტიკამ ხელი უნდა შეუშალოს. ზოგიერთი სხვა ხელშემწყობი ფაქტორი, მაგალითად, სამომხმარებლო საქონლის ფასების კლება ან მუშათა ხელფასების ზრდა, აგრეთვე პოტენციურად საშიში ყოფილა, ამიტომ, ცენტრალური ბანკი მუდამ ფხიზლად უნდა იყოს ამ საკითხების მიმართ.

ეკონომისტთა უმრავლესობას სჯერა, რომ ინფლაცია ფასების საერთო დონის ზრდაა, რის შეჩერებაც სამომხმარებლო ფასის ინდექსით შეიძლება (CPI), მაგრამ ისინი ინფლაციის მიზეზებზე ვერ თანხმდებიან. ერთი მხრივ, მონეტარისტები ამტკიცებენ, რომ ფულის მასაში მომხდარი ცვლილება სამომხმარებლო ფასის ინდექსის ცვლილებას იწვევს, მეორე მხრივ, არიან ისეთი ეკონომისტებიც, რომლებიც ამტკიცებენ, რომ ინფლაციას სხვადასხვა რეალური ფაქტორი იწვევს. ეს ეკონომისტები ეჭვობენ, რომ სამომხმარებლო ფასის ინდექსის ცვლილებას ფულის მასის ცვლილება იწვევდეს. მათ მიაჩნიათ, რომ აქ რაღაც სხვა მიზეზი უნდა არსებობდეს. ამგვარად, თუ ინფლაცია ფულის მასის ზრდაა, ამაში ცუდი რა არის? ბოლოს და ბოლოს, თუ ინფლაცია მხოლოდ ფასების ზრდაა, მაშინ მისი შედეგების კომპენსირება ფულის მასის ზრდასთან ერთად ხელფასებისა და ანაზღაურებების გაზრდის გზით შეიძლება. ამავე დროს, ზოგიერთი ეკონომისტი მილთონ ფრიდმენის აზრს იზიარებს და სჯერა, რომ ინფლაციის პირობებში საბაზრო ეკონომიკა ეფექტიანად იმუშავებს, თუკი შეზღუდვებს არ დაუშვებენ და თავისუფალ ფასებს არ მოშლიან.

ინფლაცია ფულის მასის ზრდით ან სხვა რეალური ფაქტორებით გამოწვეული ფასების ზრდა კი არ არის, არამედ თვითონ ფულის მასის ზრდა. ყურადღება მიაქციეთ, მონეტარისტებისგან განსხვავებით, ჩვენ („ავსტრიული ეკონომიკური სკოლის” წარმომადგენლები - რედ. შენიშვნა) არ ვამბობთ, რომ ინფლაცია ფულის მასის ზრდით გამოწვეული ფასების ზრდაა, ჩვენ მხოლოდ იმას ვამბობთ, რომ ინფლაცია ფულის მასის ზრდას ნიშნავს. თუ ინფლაციას ამ კუთხით შევხედავთ, ნათელი გახდება, რატომ არის ეს ცუდი. როდესაც ფულის მასა მატულობს, ფულის პირველ რეციპიენტებს შეუძლიათ ჯერ კიდევ უცვლელი ფასებით დიდი რაოდენობის საქონელი ან მომსახურება შეიძინონ. ფულის მეორე რეციპიენტები აგრეთვე სარგებელს ნახულობენ აქედან. მაგრამ მომდევნო რეციპიენტები თანდათან ნაკლებ სარგებელს ნახავენ, რადგან საქონლის და მომსახურების ფასები ზრდას დაიწყებს.

მომდევნო რეციპიენტებმაც შეიძლება სარგებელი ნახონ, თუკი იმ საქონლის ფასები უფრო სწრაფად აიწევს, რომელსაც ისინი ყიდიან, ვიდრე იმ საქონლის, რომელსაც ყიდულობენ. დაზარალებული აღმოჩნდება ის, ვინც ყველაზე ბოლოს მიიღებს ფულს ან სულ ვერ მიიღებს, თუკი იმ საქონლის ფასები, რომელსაც ისინი ყიდულობენ, მკვეთრად აიწევს, ხოლო იმ საქონლის და მომსახურების ფასი, რომელსაც ყიდიან - უმნიშვნელოდ. სხვა სიტყვებით, ფულის მასის მატება, ანუ ინფლაცია სიმდიდრის ხელახალ გადანაწილებას იწვევს. ღრმად თუ გავაანალიზებთ ნათელი გახდება, რომ ფულის ემისია საქონელსა და მომსახურებაზე მოთხოვნას წარმოშობს, წარმოება კი მის დაკმაყოფილებას ვერ უზრუნველყოფს, რაც გულისხმობს, რომ ფულის მასის ზრდა ეკონომიკის გაჩანაგებას იწვევს. გარდა ამისა, ფულის ინფლაცია ეკონომიკური აღმავალობისა და დაღმავლობის ციკლის წარმოშობის საფრთხეს ქმნის.

მართალია, ფულის მასის ზრდა (ანუ ინფლაცია) თითქოსდა ფასების ზრდაში გამოიხატება და სამომხმარებლო ფასის ინდექსით აღირიცხება, მაგრამ ეს მუდამ ასე არ არის. ფასებს რეალური და ფულადი ფაქტორები განსაზღვრავს. ისეც შეიძლება მოხდეს, რომ, თუ რეალური ფაქტორები ფულადი ფაქტორების საპირისპიროდ მოქმედებს, ამ შემთხვევაში ფასებში აშკარა ცვლილება არ მოხდება. სხვა სიტყვებით, მიუხედავად ფულის მასის დიდი მატებისა, ე.ი. მაღალი ინფლაციისა, ფასებმა შესაძლოა მხოლოდ ოდნავ მოიმატოს. ცხადია, თუ ინფლაციას სამომხმარებლო ფასის ინდექსის ზრდად განვიხილავთ, ეკონომიკური მდგომარეობის შესახებ მცდარ დასკვნებს მივიღებთ.

ამის შესახებ როთბარდი წერდა (America's Great Depression, p. 153) - „ის ფაქტი, რომ 1920-იან წლებში ფასები ზოგადად ასე თუ ისე სტაბილური იყო, ეკონომისტთა უმრავლესობას აფიქრებინებდა, რომ ინფლაცია არ ემუქრებოდათ. ამიტომ, დიდი დეპრესიის მოვლენებმა ისინი სახტად დატოვა.”

არის კი დეფლაცია ყველა უბედურების მიზეზი?

ამგვარად, რაკი ინფლაცია ფულის მასის ზრდაა, დეფლაცია შეიძლება მის საპირისპირო მოვლენად, ანუ ფულის მასის შემცირებად განვიხილოთ, ან შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ფულის ექსპანსია ბუმს წარმოშობს, ფულის ნაკლებობა კი ბუმს აცხრობს. აქედან გამომდინარე, გვეჩვენება, რომ დეფლაციას უთუოდ ინფლაცია უნდა უსწრებდეს.

ეკონომისტთა უმრავლესობა დეფლაციას უარყოფითად აფასებს. მაგალითად, ირვინგ ფიშერმა დეფლაციას ყველა უბედურების სათავე უწოდა (Irving Fisher, Booms and depressions, London: George Allen, p. 39); მაგრამ დეფლაცია ეკონომიკური გაჯანსაღების პროცესის დასაწყისია. დეფლაცია მისი წინმსწრები ფულის ინფლაციით გამოწვეული გაღატაკების პროცესს აჩერებს. აქედან გამომდინარე, ფულის დეფლაცია დოვლათის შემქნელთა მომძლავრებას იწვევს, რაც ეკონომიკის აღორძინებას უწყობს ხელს.

ამის შესახებ როთბარდი წერდა (AGD, p. 24), - „ჯერ კიდევ უცნობია როგორ, მაგრამ კრედიტის დეფლაციური შემცირება დიდად უწყობს ხელს დარეგულირების პროცესის დაწყებას და, აქედან გამომდინარე, ბიზნესის აღორძინებას”.

ცხადია, გვერდითი მოვლენები, რომელიც ფულის დეფლაციას ახლავს, მუდამ უსიამოვნოა, მაგრამ ცუდ შედეგებს დეფლაცია კი არ იწვევს, არამედ ფულის ინფლაცია, რომელიც მას წინ უძღვის. დეფლაცია მხოლოდ და მხოლოდ აქრობს ფულის ინფლაციით შექმნილ ილუზიას. ის გავრცელებული აზრი თითქოს ფულის მასის კლება საერთო ეკონომიკურ სიდუხჭირეს იწვევდეს, იმ თვალსაზრისიდან მომდინარეობს, რომლის თანახმადაც ეკონომიკის ზრდას თითქოს ფული უწყობს ხელს. მაგრამ ეკონომიკა მაშინ იზრდება, როცა თითოეულ სულ მოსახლეზე უფრო მეტი საწარმოო საშუალებაა და არა მაშინ, როდესაც ფულია უფრო მეტი. ამასთან ერთად, ის ეკონომისტები, რომლებიც ფასების საერთო ვარდნას დეპრესიის მნიშვნელოვან წყაროდ განიხილავენ, იმ ფაქტს ვერ ამჩნევენ, რომ ბიზნესისთვის ფასების საერთო მდგომარეობა კი არ არის მთავარი, არამედ ყიდვაგაყიდვის ფასებს შორის სხვაობა.

ფასების საერთო ვარდნა მუდამ დეფლაციის ბრალი არ არის. მაგალითად, მოცემული ფულის მასის შემთხვევაში ფულზე მოთხოვნის ზრდა შესაძლოა ეკონომიკის ზრდისა და ცხოვრების პირობების გაუმჯობესების გამო მოხდეს. ეს, თავის მხრივ, ფასების საერთო ვარდნას გამოიწვევს, რასაც დეფლაციას დაარქმევენ. მაგრამ ასეთ შემთხვევაში ფასების ვარდნა განა ცუდია? საბაზრო ეკონომიკაში რეალური დოვლათის ზრდით გამოწვეული ფასების ვარდნა ის მექანიზმია, რისი საშუალებითაც დოვლათის წარმოებას მთელი ეკონომიკა იწყებს. ფულის მსყიდველობითი უნარის ზრდის პირობებში ხალხს შეუძლია დიდი რაოდენობის საქონელი და მომსახურება მიიღოს. ასე ვთქვათ, აქ მთავარი მექანიზმის არსი ისაა, რომ ფულის მასა უცვლელი რჩება.

იწვევს ფულის გაქრობა დეპრესიას?

თავის ნაშრომებში მილთონ ფრიდმენი „დიდი დეპრესიის” გამოწვევას ფედერალური სარეზერვო სისტემის პოლიტიკას აბრალებს. ფრიდმენის თანახმად, ფედერალურმა რეზერვმა საბანკო სისტემას საკმარისი რეზერვები ვერ მიაწოდა ფულის მასის კრიზისის შესაჩერებლად. ფრიდმენის აზრით, ფედერალური სარეზერვო სისტემის ბრალი ის კი არ არის, რომ ფულის მასის ზრდა გამოიწვია, არამედ ის, რომ ბუმის დაცხრობა დაუშვა. მარი როთბარდი, მართალია, ეთანხმება ფრიდმენს, რომ ფულის მასა მიმოქცევაში მკვეთრად შემცირდა, მაგრამ ასაბუთებს, რომ ეს პროცესი ფედერალური რეზერვის მიერ საბანკო სისტემისადმი ფულის აქტიური მიწოდების მიუხედავად მიმდინარეობდა. ფრიდმენის აზრის საპირისპიროდ, ფულის მასის მკვეთრი კლება იმის გამო კი არ მოხდა, რომ ფედერალურმა რეზერვმა ფულის მასის მიწოდება ვერ შეძლო, არამედ იმის გამო, რომ ცენტრალური ბანკის უპასუხისმგებლო მონეტარული პოლიტიკის შედეგად დანაზოგები შემცირდა.

არსებითად, ამა თუ იმ ქვეყნის ეკონომიკაში ფინანსური ფონდები მომავალი პროდუქციის საწარმოებლად არსებული საქონლის ფულადი მასაა. მაგალითად, დავუშვათ, კუნძულზე გარიყული ადამიანი საათში 25 ვაშლს კრეფს. საკრეფი იარაღის დახმარებით მას შეუძლია შედეგი გაზარდოს და საათში 50 ვაშლი მოკრიფოს. იარაღის დამზადებას დრო სჭირდება (მოკრეფის პერიოდის გარდა). მანამ, სანამ ეს ადამიანი იარაღის დამზადებით იქნება დაკავებული, ვაშლის კრეფას ვერ შეძლებს. ამიტომ, ვიდრე ამ საქმეს შეუდგება, ჯერ იმდენი ვაშლი უნდა მოიმარაგოს, რაც იარაღის დამზადების დროს დასჭირდება. მისი ფინანსური ფონდი ამ ხნის მანძილზე საჭირო საარსებო საშუალებაა, ანუ, ამ შემთხვევაში ვაშლის ის რაოდენობა, რაც, მან ამ მიზნით გადაინახა. ამ ფონდის სიდიდეზეა დამოკიდებული რამდენად დახვეწილი წარმოების საშუალების დამზადებას შეძლებს ის. თუ ამ ადამიანს ამ იარაღის დასამზადებლად ერთი წელი სჭირდება, საარსებოდ კი მხოლოდ ერთი თვის სამყოფი ვაშლი აქვს, მაშინ ის იარაღს ვერ დაამზადებს და შრომის ნაყოფიერების ამაღლებასაც ვერ შეძლებს (ეს მაგალითი მოცემულია რიჩარდ ფონ სტრიგლის წიგნში - „კაპიტალი და პროდუქცია”). უფრო რთულ შემთხვევასთან გვექნება საქმე თუ დავუშვებთ, რომ კუნძულზე ერთი კი არა, რამდენიმე ადამიანია, რომლებიც ერთმანეთში ვაჭრობენ და ფულს იყენებენ, მაგრამ აზრი იგივე დარჩება: უფრო ნაყოფიერი, მაგრამ ხანგრძლივი წარმოების დანერგვას დანაზოგების ოდენობა აბრკოლებს.

პრობლემა სწორედ მაშინ ჩნდება, როდესაც საბანკო სისტემა ვითარებას ისე წარმოაჩენს, თითქოს სასაქონლო მარაგები იმაზე მეტია, ვიდრე რეალურად არსებობს. როდესაც ცენტრალური ბანკი ფულის მასას ზრდის, ეს დოვლათის დაგროვებას კი არ უწყობს ხელს, არამედ მის მოხმარებას, რასაც საარსებო საშუალებების დეფიციტი მოსდევს. სანამ სასაქონლო მარაგები ჯერ კიდევ ზრდას განაგრძობს, იაფი ფულის პოლიტიკა ისეთ შთაბეჭდილებას ქმნის, თითქოს ეკონომიკური აქტივობა იზრდება, მაგრამ ეს რომ ასე არ არის, მაშინვე ცხადი გახდება, როგორც კი დაგროვება შეწყდება ან დანაზოგები შემცირებას დაიწყებს. როგორც კი ეს მოხდება, ეკონომიკაში რეცესია დაიწყება. ფულის დამატებითი ემისია დაღმასვლას ვერ შეაჩერებს (რადგან ფული ვაშლს ვერ შეცვლის).

ბანკები, როგორც შუამავლები, რეალური დოვლათის წარმოქმნის პროცესში მნიშვნელოვანი ხელშემწყობი ფაქტორებია. მათი მეშვეობით ხდება ფონდების, ანუ საარსებო საშუალებების დაგროვება და მომწოდებლებიდან მომხმარებლებზე გადაცემა.

ჩვენ მიერ განხილულ მაგალითში ფულის შემოტანა იმ ფაქტს ვერ შეცვლის, რომ მთავარი მაინც საარსებო საშუალებათა მარაგის არსებობაა. როდესაც დანაზოგის პატრონი ფულს გაასესხებს, ფაქტობრივად მევალეს იმ საქონლის მოხმარების საშუალებას აძლევს, რომელიც მან არ გამოიყენა. მაშასადამე, კრედიტი გულისხმობს, რომ ერთი მეწარმე მეორეს გამოუყენებელ დოვლათს დროებით უთმობს იმ იმედით, რომ მომავალში აინაზღაურებს.

ცენტრალური ბანკის არსებობა და საბანკო დეპოზიტების ნაწილობრივი რეზერვირება კომერციულ ბანკებს ისეთი კრედიტის წარმოშობის საშუალებას აძლევს, რასაც რეალური დანაზოგები არ უმაგრებს ზურგს, ანუ კრედიტი, რომელიც „ჰაერით” არის უზრუნველყოფილი. რაკი ასეთი კრედიტი წარმოიშობა, ის ისეთ შედეგებს იწვევს, რასაც თავისუფალი ბაზარი ვერ ეგუება: ესაა რეალური დოვლათის მოხმარება მისი წარმოების მაგიერ. სანამ მარაგები ჯერ კიდევ იზრდება და ბანკები კრედიტის გაზრდისკენ ისწრაფვიან, მრავალი უყაირათო პროექტი ჩნდება ხოლმე. მაგრამ როდესაც „ჰაერიდან” მოტანილი დაკრედიტების შედეგად არსებული დოვლათის მოხმარების ტემპი მისი წარმოების ტემპს გაასწრებს, რეალური დაგროვება წყდება და დანაზოგები კლებას იწყებს. სხვადასახვა საქმიანობის წარმადობა უარესდება და ბანკების გაუნაღდებელი სესხები იზრდება. ბანკები სესხების უკან დაბრუნებას ითხოვენ, რის გამოც, მიმოქცევაში ნაკლები ფულის მასა რჩება.

ამგვარად, შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ დეპრესიას ფულის მასის მიმოქცევის შემცირება კი არ იწვევს, არამედ დანაზოგების შემცირება, რაც “ჰაერიდან” შექმნილი ფულის მიმოქცევიდან ამოღებასაც იწვევს. ამიტომ, თუ დანაზოგები კლებულობს, ცენტრალური ბანკი რაც არ უნდა წარმატებით ებრძოდეს ფულის მიმოქცევიდან ამოღებას, დეპრესიის აღკვეთას იგი მაინც ვერ შეძლებს. ამასთანავე, თუ დანაზოგები კლებულობს, უპასუხისმგებლო მონეტარული პოლიტიკის შედეგად ფასებისა და ინფლაციური მოლოდინის შენარჩუნება რომც მოხერხდეს, ეკონომიკა მაინც ვერ გამოცოცხლდება. გარდა ამისა, სწორედ ცენტრალური ბანკის იაფი ფულის პოლიტიკა და ნაწილობრივი საბანკო რეზერვირება იწვევს რესურსების არასწორ განაწილებას, რაც, თავის მხრივ, დაგროვების პროცესს ანელებს და, ამდენად, დანაზოგის შექმნას აფერხებს. ეს კი იმას ნიშნავს, რომ დეპრესიის მიზეზი ცენტრალური ბანკის იაფი ფულის პოლიტიკა და საბანკო დეპოზიტების ნაწილობრივი რეზერვირების პრაქტიკაა.

შეიძლება დეფლაცია ერთი ქვეყნიდან მეორეს გადაედოს?

ფართოდ არის გავრცელებული მოსაზრება, რომ ერთ ქვეყანაში არსებული დეფლაცია სხვა ქვეყნებისთვისაც საშიშია. ამტკიცებენ, რომ დეფლაცია ვირუსივით ვრცელდება მთელ დედამიწაზე და, ამიტომ, ეკონომიკის დეფლაციის ვირუსისგან დაცვა ცენტრალური ბანკების ვალია.

მაგრამ ეს თეორია მოძველებულია. მაგალითად, დავუშვათ, A ქვეყანას აქვს თავისუფალი საბაზრო ეკონომიკა და უცვლელი ფულის მასა. მეორე მხრივ, B ქვეყნის ცენტრალური ბანკის იაფი ფულის პოლიტიკამ რესურსების მეტად არარაციონალური გამოყენება გამოიწვია, რასაც, თავის მხრივ, რეალური დოვლათისა და დანაზოგების შემცირება მოჰყვა. ეკონომიკური საქმიანობის კლებამ ბანკები აიძულა სესხების უკან დაბრუნება მოეთხოვათ, ამან კი, თავის მხრივ, ფულის მასის კლება და საქონლისა და მომსახურების ფასების ვარდნა განაპირობა.

ზემოხსენებული თეორიის თანახმად, B ქვეყანაში საქონლისა და მომსახურების ფასების ვარდნის შედეგად ბიზნესმა შესაძლოა ამ ქვეყნიდან დეფლაციის ექსპორტი მოახდინოს A ქვეყანაში, თუკი მათ დაბალ ფასად შესთავაზებს საქონელს. ამან კი, შესაძლოა, თავის მხრივ, ზეწოლა მოახდინოს საერთო ფასების მაჩვენებელზე A ქვეყანაში, რაც იქ დეფლაციას და დეპრესიას გამოიწვევს.

მაგრამ, როგორც ვნახეთ, დეფლაცია ფასების ვარდნა კი არ არის, არამედ ფულის მასის კლება. ვინაიდან A ქვეყანაში ფულის მასა უცვლელი რჩება, იქ არავითარი დეფლაცია არ წარმოიშობა. გარდა ამისა, რადგან A ქვეყანაში ფულის მასა უცვლელი რჩება, დანაზოგებს არავითარი ზიანი არ მიადგება და, შესაბამისად, არავითარი დეპრესია არ მოხდება. B ქვეყნის მეწარმეები თავიანთ საქონელს დაბალ ფასად გაიტანენ A ქვეყანაში, რითაც ამ ქვეყნის მომხმარებლებს მხოლოდ სარგებლობას მოუტანენ. ამგვარად, შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ რომელიმე კონკრეტულ ქვეყანაში დეფლაციას ამავე ქვეყნის ცენტრალური ბანკის უპასუხისმგებლო მონეტარული პოლიტიკა იწვევს და სხვა ქვეყნიდან იმპორტირებული ვერ იქნება.

ვალი და დეფლაცია

ზოგიერთი ეკონომისტი ირვინგ ფიშერის აზრს იზიარებს და ამტკიცებს, რომ დეფლაცია და მისი მომდევნო დეპრესია ჭარბი დავალიანების შედეგია. ფიშერი ჭარბ დავალიანებას ისეთ ვითარებად განიხილავს, სადაც ვალი განსაკუთრებულია, ანუ სხვა ეკონომიკურ ფაქტორებთან შედარებით გაცილებით დიდია. ის ამტკიცებს, რომ „თუ მოვალეს დიდი სესხი არ აუღია, ნორმალურ პირობებში მას იოლად შეუძლია ამ შეცდომის გამოსწორება და დამატებითი სესხის აღება. მაგრამ თუ ის ძალიან ღრმად არის ჩაფლული ვალებში, განსაკუთრებით იმ შემთხვევაში, თუ მან სწორად ვერ განსაზღვრა ვალის გადახდის თარიღი, შესაძლოა, შეცდომის გამოსწორების საშუალება აღარ მიეცეს და ხაფანგში გაებას.”

ფიშერი ამტკიცებს, რომ ვალის ლიკვიდაცია ყველა სახის შოკს შეუძლია მოახდინოს, რასაც, თავის მხრივ, ფულის მასის შემცირება და საქონლის ფასების დაწევა მოჰყვება. ეს მოვლენები კი, თავის მხრივ, დეპრესიას იწვევს. ფიშერის თანახმად, ჭარბ დავალიანებას შემდეგი ცხრა ეტაპი სდევს თან, რაც დეფლაციასა და დეპრესიას უწყობს ხელს:

ვალების ლიკვიდაცია შოკის შედეგად, მაგ., სააქციო ფასების ბუმის დაცხრობით გამოწვეული შოკის შედეგად. ვალების სალიკვიდაციოდ ხალხი იძულებულია ქონება ჩალის ფასად გაყიდოს;

დეპრესიის მიზეზების ფიშერისეული ახსნა მხოლოდ თეორიას კი არ ეყრდნობა, არამედ ისტორიულ მოვლენებსაც. მაგრამ, მხოლოდ მონაცემები არაფერს ნიშნავს. მიზეზების ახსნა ეკონომიკურ ფაქტად არ განიხილება მანამ, სანამ თეორიულ ჩარჩოებში არ მოექცევა. მიზესისა და როთბარდის თვალსაზრისით, ამა თუ იმ მოვლენათა დაკვირვებები რეალობის უმთავრეს ფაქტებამდე უნდა დავიყვანოთ, რომ მათი არსის დადგენა შევძლოთ. ეს იგივეა, რაც დაკვირვების შედეგად მიღებულ მონაცემებსა და იმ უტყუარ აქსიომებს შორის კავშირის დადგენა, რაც ეკონომიკურ თეორიას უდევს საფუძვლად. მიზესმა და როთბარდმა დედუქციური მეთოდი გამოიყენეს და ამ გზით დაადგინეს, რომ მკვეთრი აწევდაწევის ციკლი და აქედან გამომდინარე ინფლაცია და დეფლაცია თავისუფალი კაპიტალისტური ეკონომიკის განუყოფელი ნაწილი კი არ არის, არამედ ცენტრალური ბანკის ინფლაციური პოლიტიკის შედეგი.

რაკი ფიშერს ჭარბი დავალიანების ნამდვილი მიზეზების დადგენაზე არ უფიქრია, გასაკვირი არ არის მისი მხარდაჭერა იმ მოსაზრებისადმი, რომ დეპრესია იაფი ფულის პოლიტიკას უნდა შეეჩერებინა. უფრო ღრმად რომ დაკვირვებოდა, შეამჩნევდა რომ, როგორც მიზესმა და როთბარდმა დაადგინეს, თავისუფალ საბაზრო ეკონომიკაში ე.წ. საერთო ჭარბი დავალიანება არ ხდება, რადგან საერთო ჭარბი დავალიანება გულისხმობს, რომ მევალეთა უმრავლესობა ეკონომიკურ მდგომარეობას სწორად ვერ აფასებს. მიზესის და როთბარდის თანახმად, ეს შეიძლება მხოლოდ ცენტრალური ბანკის იაფი ფულის პოლიტიკამ გამოიწვიოს, რის შედეგადაც ბიზნესმენები ერთიანად მცდარ ბიზნესგადაწყვეტილებებს იღებენ. ეს იმას ნიშნავს, რომ ჭარბი დავალიანება არ არის იმ არასტაბილურობის მთავარი მიზეზი, რაც ეკონომიკურ კრიზისს იწვევს.

ფიშერის თანახმად, დეპრესიის სიმწვავეს ვალის ოდენობა განსაზღვრავს. ამგვარად, მან შეამჩნია, რომ 1929 წლის ოქტომბერში სააქციო ბაზრის კრახის შედეგად გამოწვეულმა დეპრესიამ უფრო დიდი გავლენა მოახდინა რეალურ ხარჯვაზე, ვიდრე 1929 წლის დეფლაციამ, რადგან ნომინალური ვალი 1929 წელს უფრო დიდი იყო. მაგრამ ჩვენ ვამტკიცებთ, რომ რეგრესის სიმძაფრეს ვალის სიდიდე კი არ განაპირობებს, არამედ ცენტრალური ბანკის უპასუხისმგებლო მონეტარული პოლიტიკის ინტენსივობის ხარისხი. ცენტრალური ბანკის იაფი ფულის პოლიტიკა რესურსების არარაციონალურ ხარჯვას და დანაზოგების გამოფიტვას იწვევს, რაც, თავის მხრივ, შესაძლოა ჭარბ დავალიანებაში გამოიხატოს. ამგვარად, დეპრესიის გამომწვევ მთავარ ფაქტორად ვალის ოდენობის მიჩნევა იგივეა, რომ მაღალი ტემპერატურა თერმომეტრს დავაბრალოთ.

გვასწავლა ჭკუა დიდმა დეპრესიამ ?

დღეს გავრცელებულია მოსაზრება, რომ ცენტრალურმა ბანკებმა და ხელმძღვანელმა ორგანოებმა საკმაოდ კარგად იციან, როგორ აიცილონ თავიდან მწვავე ეკონომიკური კრიზისი. ზოგს მიაჩნია, რომ რაკი ცენტრალურ ბანკს ფასების სტაბილიზაცია შეუძლია, ეკონომიკას არაფერი ემუქრება. გარდა ამისა, ამტკიცებენ, რომ 1930-იან წლებში, ოქროს სტანდარტის გამო, ცენტრალურ ბანკებს დიდი დეპრესიის თავიდან ასაცილებლად საჭირო მოქნილობა აკლდათ. მაგრამ ახლა ცენტრალურ ბანკებს ეს პრობლემა არ აქვთ. თუ პერსპექტივების შექმნა მონეტარული პოლიტიკის მოქნილობას მოითხოვს და მეტს არაფერს, მაშინ რატომ განიცდის მრავალი ქვეყანა მწვავე ეკონომიკურ სიდუხჭირეს, ახლა ხომ ყველა ცენტრალურ ბანკს შეუძლია „მოქნილი” მონეტარული პოლიტიკის გატარება.

როგორც ჩანს, კეინზის მიბაძვით ბევრმა ეკონომისტმა დაიჯერა, რომ ფულს ეკონომიკური ზრდის ხელშეწყობა შეუძლია. ეს თეორია დაახლოებით ასე ჟღერს: მეტი ფული მეტ მოთხოვნას წარმოშობს საქონელზე, რაც, თავის მხრივ, საქონლისა და მომსახურების მიწოდებას გაზრდის და ეკონომიკაც თავისით აყვავდება. ავიწყდებათ, რომ მეტი ფული ეკონომიკას კი არ გააძლიერებს, არამედ მხოლოდ დაასუსტებს. პოლიტიკოსებს და ცენტრალური ბანკის მმართველებს მოუქნელი ოქროს სტანდარტი არ მოსწონთ, მაგამ ახლა სწორედ ეს სჭირდება მსოფლიო ეკონომიკას, მათ შორის შეერთებული შტატების ეკონომიკასაც, რომ აღორძინდეს.

დაუჯერებელია, მაგრამ შეერთებული შტატების ეკონომიკა ძალიან დაუბალანსებელია. ამის მიზეზი შეერთებული შტატების ფედერალური სარეზერვო სისტემის მიერ ხანგრძლივად წარმოებული იაფი ფულის უპასუხისმგებლო მონეტარული პოლიტიკაა. ფედერალური ფონდების დონე, რომელიც 1980 წლის აპრილში 17 პროცენტს შეადგენდა, ახლა 5 პროცენტამდე ჩამოვიდა. ერთ ხანს, კერძოდ 1992 წელს, ის 3 პროცენტს შეადგენდა. ფულის მასა M3, რომელიც 1980 წლისთვის 1224 მილიარდი დოლარი იყო, 1999 წლისთვის 6152 მილიარდი დოლარი გახდა. ათი წლის მანძილზე ის 200 პროცენტმდე გაიზარდა. ფულის მასის ზრდის მეორე უდიდესი მაჩვენებელი შეერთებული შტატების ფედერალური სარეზერვო სისტემის ვალია, რომელიც 1980 წლის პირველ კვარტალში 117 მილიარდ დოლარს შეადგენდა, 1999 წლის პირველ კვარტალში კი 465 მილიარდ დოლარამდე ავიდა, ანუ 300 პროცენტით აიწია. ცხადია, ფულის მასის აშკარა ზრდამ და, მასთან ერთად, საპროცენტო განაკვეთის ხელოვნურმა დაწევამ რესურსების მასიური არარაციონალური ხარჯვა გამოიწვია, რამაც თანდათან მწვავე ეკონომიკური კრიზისის სახით მიაღწია კულმინაციას. რესურსების არარაციონალური ხარჯვის ინტენსივობა კიდევ უფრო გაძლიერდა 1980იანი წლების დასაწყისის ფინანსური ჩაურევლობის პოლიტიკის შედეგად, რაც მიზნად ისახავდა ფინანსური სისტემის გათავისუფლებას ცენტრალური ბანკის ზედმეტი კონტროლისგან. გავრცელებულია მოსაზრება, რომ ფინანსური ბაზრის გათავისუფლება ეკონომიკის იშვიათი რესურსების უფრო ეფექტიანი განაწილების საშუალებას იძლევა და ამით ადამიანის კეთილდღეობის ზრდას უწყობს ხელს. ზოგიერთები ამტკიცებდნენ, რომ მთავრობების მიერ კონტროლირებადი მონეტარული სისტემა უფრო მეტ არასტაბილურობას განაპრობებს. მაგრამ „გათავისუფლებულმა” სისტემამ მეტი სტაბილურობის ნაცვლად მეტი შოკი გამოიწვია.

1980-იან წლებში ფინანსური ჩაურევლობის პოლიტიკის შედეგად ცენტრალური ბანკის ზედამხედველური უფლებები შემცირდა. ცენტრალური ბანკის მხრიდან კონტროლის შესუსტებამ ფინანსურ სექტორში უფრო მეტ კონკურენციას მისცა ბიძგი, რამაც, თავის მხრივ, ხელი შეუწყო ნაწილობრივი საბანკო რეზერვებით შეუზღუდავი კრედიტისა და „ჰაერიდან” მოტანილი ფულის წარმოშობას, „ჰაერიდან” მოსული ფული კი შემოქმედებითმა მეწარმეებმა სხვადასხვა ფინანსურ პროდუქციად აქციეს, რამაც ფულის უფრო ფართო მასშტაბით მიმოფანტვა გამოიწვია.

ფინანსური ჩაურევლობის პოლიტიკის მარცხი თითქოსდა ადასტურებს ჩარევის მომხრეთა და თავისუფალი ბაზრის მოწინააღმდეგეთა მოსაზრებას, რომ რეალობა ბაზრის მკაცრ ზედამხედველობას მოითხოვს. მაგრამ, გვავიწყდება, რომ ყველა ამ რეფორმას, ანუ ფინანსური ჩაურევლობის პოლიტიკას, არაფერი აქვს საერთო ჭეშმარიტად თავისუფალ ბაზართან, რადგან, როგორც მიზესი ამტკიცებს, ჭეშმარიტად თავისუფალ ბაზარზე ვერანაირი ქაღალდის ფული ვერ იარსებებს სასაქონლო ფულისგან, ოქროსგან დამოუკიდებლად, რომელიც ფულად თვითონ ბაზარმა აირჩია. ამასთან ერთად, თავისუფალ ბაზარზე ცენტრალური ბანკისთვის ადგილი არ მოიძებნება.

იაპონიის და სამხრეთ აღმოსავლეთ აზიის ეკონომიკის უეცარმა კრიზისმა ეჭვქვეშ დააყენა ცენტრალური ბანკებისა და სამთავრობო პოლიტიკის პოტენციალი. მიუხედავად ამისა, ეკონომისტთა უმრავლესობა მხარს უჭერს ცენტრალური ბანკების აუცილებლობას. ისინი ძალიან კრიტიკულად უყურებენ ავსტრიული ეკონომიკური სკოლის იმ თვალსაზრისს, რომ ეკონომიკური დეპრესიიის საუკეთესო მკურნალი მთავრობისა და ცენტრალური ბანკების ჩაურევლობის პოლიტიკაა. მაგალითად, გამომცემლობა „ბარონის” ეკონომიკის განყოფილების რედაქტორთან ჯინ ეფშტეინთან ინტერვიუში მილთონ ფრიდმენმა თქვა, რომ არსებული ეკონომიკური კრიზისის მოსაგვარებლად იაპონიამ ფული უნდა მიაწოდოს აზიას. ინტერვიუს დროს მილთონ ფრიდმენმა ძლიერი შეშფოთება გამოხატა ავსტრიული ეკონომიკური სკოლის ჩაურევლობის პოლიტიკის შესახებ. ანალოგიურად, კეინზი თავის ნაწერებში აკრიტიკებდა და „ეგრეთ წოდებულ ეკონომისტებად” მოიხსენიებდა მათ, ვინც 1930იანი წლების დიდ დეპრესიასთან მიმართებაში ჩაურევლობის პოლიტიკას უჭერდა მხარს.

ამგვარად, მოსალოდნელია, მსოფლიო ფინანსური ბაზრის ქაოსური მდგომარეობა კვლავ გაუარესდეს, თუკი ვალუტის როლის შესრულება ოქროს არ დაეკისრება. მიუხედავად იმისა, რომ ახლანდელი ეკონომიკური კლიმატის პირობებში ოპტიმიზმის საფუძველი ნაკლებად გვაქვს, ნათელი სხივი მაინც ჩანს. ეს ნათელი სხივი იმ ფაქტის გაცნობიერებაა, რომ ახლანდელ ქაოსურ მონეტარულ სისტემაში ერთადერთი ძლიერი ალტერნატივა ჭეშმარიტად თავისუფალი ბაზარია.

ჯეფრი ჰერბნერი
გროუვის კოლეჯის პროფესორი და ლუდვიგ ფონ მიზესის ინსტიტუტის
უფროსი მეცნიერ თანამშრომელი

თარგმნა ბაბილინა ახობაძემ
გამოქვეყნდა 1999 წელს

1943 წელს ჯონ მეინარდ კეინზი აცხადებდა - „ცენტრალური ბანკის საკრედიტო ექსპანსია სასწაულებს ახდენს, ქვას პურად აქცევსო”.

ხანგრძლივი კრიზისის შემდეგ იაპონიის მთავრობამ და ცენტრალურმა ბანკმა ძალების აღდგენა სცადეს და მეოცე საუკუნის უკანასკნელი კეინზისეული ექსპერიმენტი ჩაატარეს. სამწუხაროდ, ეს ექსპერიმენტი მარცხით დამთავრდა. არა მარტო იაპონიის ისტორია, არამედ მთელი XX საუკუნის ეკონომიკური ისტორია მოწმობს, რომ კეინზის მიერ დაპირებული სასწაული სიყალბე აღმოჩნდა. მან ცხოვრების მაღალი სტანდარტები კი არა, კრიზისი და დეპრესია მოიტანა.

ეკონომიკურ ზრდას რეალური კაპიტალის დაგროვება სჭირდება, ანუ კაპიტალის ფართო სტრუქტურის შექმნა დანაზოგებითა და ინვესტიციებით. ცენტრალური ბანკის ფულადი ინფლაციის ყალბი სასწაული მხოლოდ ციკლურ რყევებს განაპირობებს. თავიდან საკრედიტო ექსპანსია ეკონომიკურ ზრდას უწყობს ხელს. საპროცენტო განაკვეთი მცირდება, კაპიტალის ღირებულება იზრდება, მეწარმეები კაპიტალური ინფრასტრუქტურის შექმნით მოგებას იღებენ. მაგრამ კაპიტალის სრულყოფილი ინფრასტრუქტურის შექმნა ვერ ხერხდება, რადგან რეალური დანაზოგების საკმარისი რაოდენობა არ არსებობს. ეკონომიკური აღმასვლა სიყალბეზე, კერძოდ, ხელოვნურად დაწეულ საპროცენტო განაკვეთზეა აგებული. როგორც კი სიყალბე გამოაშკარავდება, ეკონომიკური აღმავლობა წყდება და დაღმასვლა იწყება.

ბოლო 150 წლის მანძილზე იაპონიამ ორი სასწაული იხილა: ბაზრის ნამდვილი სასწაული და სახელმწიფოს მიერ პროვოცირებული ფსევდოსასწაული. დასავლეთთან საერთაშორისო ვაჭრობა 1850-იანი წლების დასაწყისში დაიწყო. 1868 წელს რეფორმატორმა მთავრობამ ძველი ფეოდალური სისტემა კერძო საკუთრების უფლების, თავისუფალი ვაჭრობის, მეწარმეობისა და გადაადგილების თავისუფლების დაშვებით შეავიწროვა. 1880-იან წლებში იაპონიამ სახელმწიფო საწარმოთა უმეტესობა კერძო სექტორს მიჰყიდა, რის შემდეგაც მისი ეკონომიკა სწრაფად ჩაერთო შრომის საერთაშორისო დანაწილებაში. მომჭირნე იაპონელებმა საკუთარი დანაზოგებით დიდძალი კაპიტალი დააგროვეს. რეალური ზრდის საპირისპიროდ, მთავრობამ ტრანსპორტისა და კომუნიკაციის სუბსიდირება მოახდინა, ბანკი და მძიმე მრეწველობა კარტელებში გააერთიანა და ცენტრალური ბანკი დააარსა. მოკლედ, იაპონია დიდი ბრიტანეთის მერკანტილისტურ სისტემას ბაძავადა, რაც რეგიონული იმპერიის შექმით დასრულდა. ბრიტანეთის მსგავსად, იაპონიის იმპერიაც შრომის საერთაშორისო დანაწილებას ეყრდნობოდა და ეს ურთიერთობები მის აზიელ მეზობლებზე, მათ შორის მანჯურიაზე, ფორმოზასა და კორეაზე ვრცელდებოდა. მაგრამ იაპონიის სახელმწიფო ვალი და ფულადი ინფლაცია სამხედრო მიზნებს ხმარდებოდა. ამგვარად, პირველ მსოფლიო ომამდე იაპონიის დიდ სამრეწველო ძალად ჩამოყალიბება ნაწილობრივ რეალური ეკონომიკური ზრდის, ნაწილობრივ სახელმწიფოს მშენებლობის და ნაწილობრივ ციკლური რყევების შედეგი იყო.

პირველი მსოფლიო ომის დროს ამერიკის მსგავსად, იაპონიის ეკონომიკურ განვითარებაში უდიდესი როლი მისმა პოლიტიკურმა ნეიტრალიტეტმა შეასრულა. მას შემდეგ, რაც ყოფილი სავაჭრო პარტნიორები ერთმანეთთან ომში ჩაებნენ, იაპონიის სავაჭრო ურთიერთოებები აზიის ქვეყნებთან მნიშვნელოვნად გაიზარდა. ომის დროს, ამერიკის მსგავსად, იაპონიაც ინფლაციას ახორციელებდა, რაც მზარდი სავაჭრო მოგების შედეგად დაგროვებულ ოქროს უზარმაზარ მარაგს ეყრდნობოდა. ინფლაციური აღმასვლა 1920 წლამდე გაგრძელდა, რასაც დეფლაციური კრიზისი მოჰყვა. უმძლავრეს მიწისძვრას ინფლაციის მეორე ტალღა მოჰყვა, რაც იაპონიის ბანკის მიერ აღდგენითი სამუშაოების ხარჯების დაფინანსებით იყო გამოწვეული. 1927 წელს, როდესაც ოქროს დიდი ოდენობით გადინებამ დეფლაციური კრიზისი გამოიწვია, ეკონომიკური აღმასვლა დასრულდა და თანმდევი დეპრესია 1931 წლამდე გაგრძელდა. იმ დროს, როდესაც დასავლეთში დიდი დეპრესია იკრებდა ძალებს, იაპონიამ სამთავრობო ხარჯების ზრდის, ვალების დაგროვებისა და ფულადი ინფლაციის მორიგი რაუნდი დაიწყო. ამჯერად სახელმწიფო ექსპანსია არმიისა და ფლოტის აგებას ემსახურებოდა.

მეორე მსოფლიო ომის მონაწილე ყველა ქვეყანაში ეკონომიკის სამხედრო რელსებზე გადასვლა ცენტრალიზებისა და პოლიტიკური კონტროლის გამკაცრებას გულისხმობდა. იაპონიისთვის ეს 1930-იან წლებში წამოწყებული სამხედრო წარმოების მოდერნიზაციის ბუნებრივი გაგრძელება იყო, რაც ამ დარგში ისეთივე კარტელის შექმნით დამთავრდა, როგორც მანამდე ეს მძიმე მრეწველობასა და საბანკო საქმეში მოხდა. ომის დროს იაპონიის საბანკო სისტემა კიდევ უფრო მეტად დაექვემდებარა ცენტრალური ბანკის კონტროლს და იაპონიის სამრეწველო ბანკი სამხედრო წარმოების ფინანსურ აგენტად იქცა.

ამგვარად, იაპონიის ეკონომიკა მთლიან სამხედრო მექანიზმად გარდაიქმნა და, როდესაც ომი დამთავრდა, მას სამომხმარებლო საქონლის წარმოების უნარი აღარ შესწევდა. სამწუხაროდ, ომის შემდგომი პერიოდის იაპონიის ოკუპაციური ხელისუფლება ხელს უშლიდა ეკონომიკის სამშვიდობო პროდუქციის გამოშვებაზე გადასვლას. ხელისუფლებამ მაღალი, პრაქტიკულად სადამსჯელო გადასახადები დააწესა, ხოლო პროფკავშირებმა კარტელები დაშალა და მიწის კონფისკაცია მოახდინა. უფრო მეტიც, 1945-49 წლებში ამერიკამ უცხოური დახმარების სახით 1,6 მილიარდი დოლარი გამოუყო იაპონიას, რამაც იაპონიის ბანკს ომის დასასრულისთვის ისედაც უზომოდ გაბერილი ფულის მასის კიდევ უფრო მეტად გაზრდის საშუალება მისცა. ჰიპერინფლაციის შედეგად 1946 წლის აპრილიდან 1949 წლის მარტამდე საბითუმო საქონლის ფასები ცამეტჯერ გაიზარდა. სამრეწველო წარმოებამ ფართომასშტაბიანი ეკონომიკური რეორგანიზაცია ვეღარ შეძლო და 1948 წელს 1937 წლის წარმოების მხოლოდ 40 პროცენტი შეადგინა, ხოლო სოფლის მეურნეობა მნიშვნელოვნად ჩამორჩა ომამდელ დონეს.

1949 წელს იაპონია ამერიკის მიერ კონტროლირებად ახალ საერთაშორისო სისტემაში ჩაება. ბრეტონვუდსის ფულადსაკრედიტო სისტემამ იენიდოლარის გაცვლის კურსი 360:1 დააფიქსირა და საკრედიტო ექსპანსიის საერთაშორისო დონეზე განსახორციელებლად იაპონიის ბანკს იენის ინფლაციის დონის ფედერალური სარეზერვო სისტემის მიერ განხორციელებული დოლარის ინფლაციასთან კოორდინირება მოსთხოვა. ცივმა ომმა იაპონიის სამხედრო საშუალებებზე მოთხოვნა წარმოშვა. ამერიკული სამხედრო დანიშნულების მატერიალურტექნიკური მომარაგების შედეგად მისი სამხედრო მექანიზმი კვლავ გამოცოცხლდა და, საბოლოოდ, 1951 წელს სამრეწველო წარმოებამ ომამდელ დონეს გადააჭარბა. იაპონიის მთავრობა საიმედო მოკავშირე აღმოჩნდა და 1952 წლის გაზაფხულზე სუვერენიტეტი აღიდგინა.

1953 წელს ოკუპაციური ხელისუფლების რეფორმები გაუქმდა. პროფკავშირები შესუსტდა, გადასახადები შემცირდა, კარტელებმა რეფორმა განიცადა და ცენტრალიზებული დაგეგმვა გაძლიერდა. იაპონიის განვითარების ბანკში, ექსპორტიმპორტის ბანკსა და სატრასტო ფონდის ბიუროში, რომელიც საფოსტოშემნახველ ანგარიშებს ზედამხედველობდა, სახელმწიფო ისე მკაცრად აკონტროლებდა კრედიტებს, როგორც არასდროს. ძალაში მხოლოდ მიწის რეფორმა დარჩა. მოკლედ, იაპონიამ იენის რეგიონნული სავაჭრო ბლოკის გარდა, ომამდელი მერკანტილისტური ეკონომიკური სისტემა მთლიანად აღადგინა. ამგვარი მიდგომა არ წარმოადგენდა ჩაურევლობის პოლიტიკის რეცეპტს ეკონომიკური ზრდის ხელშეწყობისა და ნამდვილი სასწაულის მოსახდენად.

იაპონია 1950-იან და 1960-იან წლებში ამერიკულ სისტემაში ისევე იყო ჩართული, როგორც ინდონეზია 1980-იან და 1990-იან წლებში. ამერიკული დოლარების შემოდინებამ და იაპონიის მთავრობის მიერ საფოსტოშემნახველ ანგარიშებზე თავმოყრილი ფონდების გამოყენებამ, ამ ორი დეკადის განმავლობაში საშუალო წლიური მშპ P9,6 პროცენტამდე გაზარდა, 1925-39 წლების 4,6 პროცენტთან შედარებით თითქმის ორჯერ.

მაგრამ ეს ძალისხმევა ძირითადად მთავრობის და არა მომხმარებლების მოთხოვნილებების დასაკმაყოფილებლად წარიმართა. სამხედრო პროდუქციის წარმოება და ინფრასტრუქტურის მშენებლობა მომხმარებლების ხარჯზე დაფინანსდა. საგარეო ვაჭრობამ ომამდელთან შედარებით განსხვავებული პრიორიტეტები შეიძინა და იაპონიის მთავარი პარტნიორი ექსპორტშიც და იმპორტშიც ამერიკა გახდა. იაპონიამ, რომელმაც შრომის რეგიონთაშორის დანაწილებაში თავისი ადგილი დაკარგა, შიდა წარმოების ხელოვნური გაფართოება დაიწყო. იაპონიის მთავრობამ იაფი იმპორტული ნედლეულის ნაცვლად, რომელსაც ადრე მანჯურიიდან იღებდა, ძვირადღირებული სინთეტური შემცვლელების წარმოებაზე გამოყო სუბსიდიები. საკვების იაფფასიანი იმპორტი შემცირდა, სამაგიეროდ, ხელოვნურად შექმნილმა სოფლის მეურნეობის სექტორმა ძვირადღირებული პროდუქციის წარმოება გააფართოვა. ფოლადის, ელექტროხელსაწყოების, ავტომობილების წარმოებასა და გემთმშენებლობაზე დიდი სუბსიდიები გამოიყო.

ამავე დროს, ომის შემდგომი ეკონომიკური სასწაული ნაწილობრივ სიყალბე იყო. ამერიკელთა სამხედრო მატერიალურტექნიკური მომარაგება კორეის ომისთვის 3,4 მილიონ დოლარამდე დაჯდა და 1950-იანი წლების დასაწყისში შიდა ბაზარზე ეკონომიკური აღმასვლა გამოიწვია. ომის დროს მშპ წელიწადში 12,1 პროცენტით იზრდებოდა. მაგრამ იაპონიის ბანკმა იენის ზეინფლაცია განახორციელა, რამაც რეზერვების გამოცარიელება გამოიწვია. ბრეტონვუდსის სისტემის ფიქსირებული სავალუტო გაცვლის კურსის პირობებში მისი შეჩერება მხოლოდ დეფლაციით იყო შესაძლებელი. 1954 წელს ხანმოკლე კრიზისი დაიწყო, რასაც 1955 წელს ისევ აღმასვლა მოჰყვა. იგივე განმეორდა 1958 წელსაც. იაპონიის ბანკის ფულადი ინფლაციით გამოწვეული ეკონომიკური ზრდა 1959-61 წლებში მშპს 15 პროცენტიან ყოველწლიურ მატებაში გამოიხატა და 1961 წელს ოქროს მარაგის ამოწურვით დასრულდა. 1962 წელს ხანმოკლე კრიზისი დაიწყო, რომელსაც 1963-64 წლებში ისევ აღმასვლა მოჰყვა და 1965 წელს კრიზისით დასრულდა. მომდევნო ხუთ წელს მშპ წელიწადში 10 პროცენტზე მეტით იზრდებოდა.

გარდაუვალი რყევების მიუხედავად, იაპონიის ბანკმა, ბრეტონვუდსის ხელშეკრულების პირობების შესაბამისად, იენის ინფლაციის ფედერალური სარეზერვო სისტემის მიერ დოლარის ინფლაციის კურსთან კოორდინირება მოახერხა და იენდოლარის გაცვლის კურსი უცვლელი დარჩა - 360:1. მაგრამ გაცვლის კურსის სტაბილურობისთვის იენის უფრო სწრაფი ინფლაცია იყო საჭირო, ვიდრე დოლარის. 1960-იან წლებში იაპონიის ეკონომიკამ ამერიკასთან შედარებით სამჯერ გააფართოვა წარმოება, რაც ამერიკის 6,4 პროცენტის საპირისპიროდ წელიწადში 19 პროცენტს შეადგენდა. 1960-იანი წლების მეორე ნახევრიდან და 1970იანი წლების დასაწყისში იენის ინფლაცია წელიწადში 18,8 პროცენტს შეადგენდა და გაცვლის იმავე კურსს ინარჩუნებდა დოლართან მიმართებაში, რომლის ინფლაციაც წელიწადში მხოლოდ 5,4 პროცენტს შეადგენდა.

1971 წელს, როდესაც ბრეტონვუდსის სისტემა დაიშალა, ფედერალურმა სარეზერვო სისტემამ დოლარის ინფლაცია, რომელიც 1970 წელს 4,4 პროცენტს შეადგენდა, გაასამმაგა და 12,1 პროცენტმდე ასწია. „იაპონიის ბანკი” მორჩილად დაჰყვა მას ისევე, როგორც მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ, მაგრამ ამას იენის ინფლაცია მნიშვნელოვნად არ აუჩქარებია. მიუხედავად ამისა, 1971-73 წლებში მიმოქცევაში არსებული იენის მასა წელიწადში 22,4 პროცენტით იზრდებოდა. 1971-74 წლებში დოლართან მიმართებაში იენი 20 პროცენტით გაძვირდა. 1973-74 წლებში ფასების ინფლაციამ იფეთქა, რამაც შესაბამისად სამომხმარებლო ფასების 11,7 და 23,1 პროცენტიანი ზრდა გამოიწვია. საკრედიტო ექსპანსიით გამოწვეულ აღმასვლას მწვავე კრიზისი მოჰყვა.

ამ მარცხის შემდეგ იაპონიამ გაცილებით დამოუკიდებელი სავალუტო პოლიტიკის გატარება გადაწყვიტა. თანდათან იაპონიის ბანკმა იენის ინფლაციის დონე იმ ზომამდე შეამცირა, რომ 1977 წელს ის დოლარის ინფლაციის დონეზე დაბალი იყო. მაგრამ ამას კიდევ ერთი საკრედიტო ექსპანსია მოჰყვა: მომდევნო ორი წლის მანძილზე იენის წლიურმა ინფლაციამ 11 პროცენტი შეადგინა, ხოლო „იაპონიის ბანკის” დისკონტის განაკვეთმა 1978 წელს 3,5 პროცენტამდე დაიწია, მაშინ როდესაც ის 1977 წელს 4,25 პროცენტს შეადგენდა. 1980 წელს ფასების ინფლაციამ მნიშვნელოვნად მოიმატა. საბითუმო ფასები 17,8 პროცენტით გაიზარდა, რამაც „იაპონიის ბანკი” აიძულა 1980 წელს დისკონტის დონე 7,25 პროცენტამდე, ანუ ორჯერ და უფრო მეტად გაეზარდა. ამის გამო, საპროცენტო განაკვეთები სწრაფად გაიზარდა, რამაც საკრედიტო ექსპანსიას ზღვარი დაუდო და ეკონომიკაში რეცესია დაიწყო.

რაც არ უნდა ითქვას, ომის შემდგომი იაპონური სასწაული 1970 წელს დასრულდა. 1971-79 წლებში მშპს საშუალო წლიუწლიური ზრდა 4,6 პროცენტი იყო, 1980-90 წლებში კი მხოლოდ 4,1 პროცენტი.

იაპონიამ დოლარის სავალუტო პოლიტიკის ორიენტირად გამოყენებაზე უარი თქვა და 1980-იან წლებში იენის სავაჭრო ბლოკის აღდგენა სცადა, ოღონდ აღმოსავლეთ და სამხრეთაღმოსავლეთ აზიური ალიანსი ჩრდილო აზიური ალიანსით შეცვალა. 1980-იანი წლების პირველ ნახევარში მან მიზანს ვერ მიაღწია, რადგან საერთაშორისო მოთხოვნა დოლარზე უფრო მეტი იყო ვიდრე იენზე. მიუხედავად იმისა, რომ “იაპონიის ბანკმა” იენის ინფლაციის დონე დოლარის ინფლაციის დონეზე ქვემოთ დასწია, იენი დოლართან მიმართებაში 24 პროცენტით გაუფასურდა. 1981-84 წლებში სამომხმარებლო საქონლის ფასები წელიწადში 2,7 პროცენტით იზრდებოდა.

მაგრამ, 1985 წელს ახალი სტრატეგია ამოქმედდა, როდესაც „პლაზას შეთანხმების” საფუძველზე, რომლის მიხედვითაც წამყვანი სამრეწველო ქვეყნები იენის გაძლიერებასა და დოლარის დასუსტებაზე შეთანხმდნენ, იენის რეგიონთაშორის სავალუტო ინფლაციასა და საკრედიტო ექსპანსიას მეტი სივრცე მიეცა. ყოველწლიურად „იაპონიის ბანკი” იენის 10,5 პროცენტიან ინფლაციას ახორციელებდა, რის გამოც დისკონტის დონემ, რომელიც 1985 წელს 5 პროცენტს შეადგენდა, 1987 წელს 2,5 პროცენტამდე დაიწია. პირდაპირი ინვესტიციების გზით იაპონიამ სამხრეთაღმოსავლეთ აზიასა და სამხრეთ კორეაში საკრედიტო ექსპანსიის ექსპორტი მოახდინა. აზიაში იაპონიის ექსპორტიმპორტის ბანკი საინვესტიციო და სავაჭრო საქმიანობაზე გაცემული სასესხო გარანტიებით საგანგებოდ ახორციელებდა მასიურ იაპონურ ინვესტიციებს. ამ აჟიოტაჟის დასასრულს იაპონია მსოფლიოს უმსხვილესი კრედიტორი იყო, რაც იმაში გამოიხატებოდა, რომ მსოფლიოს უდიდეს ბანკებსა და უმსხვილესი კაპიტალის მქონე საფონდო ბირჟას ფლობდა.

მიუხედავად მასიური ინფლაციისა, 1985 წლის დასაწყისიდან 1988 წლის დასასრულამდე იენი დოლართან მიმართებაში 50 პროცენტით გაძვირდა და სამომხმარებლო საქონლის ფასები იაპონიაში წელიწადში მხოლოდ 0,5 პროცენტით გაიზარდა, საბითუმო საქონლის ფასები კი წელიწადში 4,5 პროცენტით შემცირდა, რაც იმაზე მიუთითებს, რომ, როგორც ქვეყნის ფარგლებს გარეთ, ისე ქვეყნის შიგნით, იენზე მზარდმა მოთხოვნამ სავალუტო ინფლაცია შთანთქა. მაგრამ იენის ზეობა ხანმოკლე აღმოჩნდა. 1988-89 წლებში იენზე მოთხოვნა შეწყდა, რამაც დოლართან მიმართებაში მისი 16 პროცენტიანი დევალვაცია და შიდა ფასების ინფლაციის ზრდა გამოიწვია. „იაპონიის ბანკმა” სავალუტო მუხრუჭები აამუშავა და ფულადი ინფლაცია მკვეთრად შეამცირა. თუ 1990 წელს ინფლაციის დონე 12,1 პროცენტს შეადგენდა, 1991 წელს 4,1 პროცენტამდე ჩამოვიდა, 1992 წელს კი 1,2 პროცენტამდე. დისკონტის დონე 1988 წელს 2,5 პროცენტი იყო, 1990 წელს კი 6 პროცენტამდე აიწია. საკრედიტო ექსპანსიის დასასრულს საპროცენტო განაკვეთი გაორმაგდა და იენის ინფლაციიის შედეგად 198993 წლებში იენდოლარის 22 პროცენტიანი გაცვლის კურსი გაიზარდა.

თავის დროზე, ბრეტონვუდსის შეთანხმების კრახის შედეგად, ამერიკამ აღმოაჩინა, რომ: საერთაშორისო საკრედიტო ექსპანსია მანამდე გრძელდება, სანამ ფასების ინფლაცია ფულზე მოთხოვნილების ზრდას შეესაბამება. იაპონიაშიც სწორედ ასე მოხდა. ამერიკული დოლარი ხელახლა გაბატონდა კანადაში, მექსიკაში, ლათინურ ამერიკასა და სამხრეთ ამერიკაში, აგრეთვე, აზიაში და აღმოსავლეთ და ცენტრალურ ევროპაში, რამაც იაპონიას იენის სავაჭრო ბლოკის აღდგენაში შეუშალა ხელი. მსოფლიო სარეზერვო ვალუტასთან შედარებით იენს ნაკლები შესაძლებლობა გააჩნდა, ამიტომ, იენზე აგებული საკრედიტო ექსპანსია 1990 წელს კრახით დასრულდა.

იაპონია კრიზისიდან გამოსვლას კეინზის რეკომენდაციებით შეეცადა, მიუხედავად იმისა, რომ ეკონომიკურ ჩიხში სწორედ მისი რეკომენდაციების წყალობით აღმოჩნდა.

1990 წლის შემდეგ იაპონიამ 888 მილიარდი დოლარის ღირებულების ცხრა სახის მასტიმულირებელი საშუალება მოსინჯა. ცხრავე სხვადასხვა ფორმის და ზომის იყო, მაგრამ მთავრობის ხარჯები და სესხები, დახმარებები და რეფლაცია ყველას ერთნაირად ახასიათებდა. უარესი ის იყო, რომ 1989 წლის შემდეგ გადასახადები რამდენჯერმე გაიზარდა. თუ 1965 წელს მთავრობას მშპ-ს 18 პროცენტი მიჰქონდა, ამჯერად გადასახადები უკვე მშპს 30 პროცენტს ასცდა. ამ ტენდენციის უკუსაქცევად 1998 წელს გადასახადები ოდნავ შეამცირეს, მაგრამ თუნდაც დიდად შეემცირებინათ, სამთავრობო ხარჯების შეკვეცის გარეშე მხოლოდ მინიმალური შედეგი ექნებოდა. დეპრესია მანამდე გრძელდება, სანამ არასწორი ინვესტიციების ზრდის ლიკვიდაცია და კაპიტალის ბუნებრივი სტრუქტურის აღდგენა არ მოხდება მომხმარებლის მოთხოვნილებების შესაბამისად. ფისკალური ხარჯები ლიკვიდაციას და გაჯანსაღებას აფერხებს, რადგან მთავრობის ხარჯები მუდამ წარმოების არსებული სტრუქტურის დახმარებას და სუბსიდირებას ითვალისწინებს.

მზრადი ხარჯების გამო იაპონიის ეროვნული ვალი სწრაფად გაიზარდა. ასეთმა პოლიტიკამ კიდევ უფრო დაასუსტა ისედაც დარღვეული საკრედიტო ბაზარი. ახლა იაპონიის ვალი მისი მშპს 100 პროცენტზე მეტია, 1993 წელს კი 60 პროცენტს შეადგენდა. 1999 წელს იაპონია ქვეყნის მთელი სამრეწველო შემოსავლის 90 პროცენტის ღირებულების ახალ ობლიგაციებს გამოუშვებს, რაც დაახლოებით 352 მილიარდ დოლარს შეადგენს. მთლიანად 1999 წელს გამოშვებული ობლიგაციები 517 მილიარდ დოლარს შეადგენს, რაც იაპონიას მსოფლიოში უდიდეს სასესხო ვალდებულებას აკისრებს. მზარდი სასესხო დატვირთვის გამო სარეიტინგო სააგენტო „მუდიზინვესტორ-სერვისმა” ამა წლის აპრილში იაპონიის სუვერენული საკრედიტო რეიტინგი ჩამოაქვეითა, ისევე, როგორც გასულ წელს საუკეთესო იაპონური ბანკების და კორპორაციების საკრედიტო რეიტინგი.

კეინზის პროგნოზების მიუხედავად, მთავრობის დიდი ოდენობის სესხმა ეკონომიკა ვერ გამოაცოცხლა და ვერც კერძო სექტორს შეუმსუბუქა ვალი. 1998 წელს მშპ 28 პროცენტით შემცირდა. ამა წლის მარტის ხარჯთაღრიცხვით, კერძო ბიზნესის უიმედო ვალები 720 მილიარდი დოლარის ოდენობით განისაზღვრა, რაც, მიუხედავად ჩამოწერისა, წინა წლისაზე მხოლოდ 0,7 პროცენტით ნაკლებს შეადგენდა. 1998 წლის აგვისტოში იაპონურ ბანკებს 600 მილიარდი დოლარი აშკარა უიმედო ვალებად ერიცხებოდათ და 625 მილიარდი დოლარი - დეფოლტის ჩვეულებრივზე მაღალი რისკის სესხებად. 1998 წლის ივლისში ბანკებს 1,56 ტრილიონი დოლარი ისევ უძრავი ქონების სესხის სახით ერიცხებოდა, რომლის უმეტესი ნაწილი ნახევრად დამთავრებული სასტუმროების, მიტოვებული გოლფის მოედნების და ნახევრად დანგრეული საიჯარო ქონების სახით იყო გაცემული დეველოპერებზე იმ დროს, როდესაც უძრავი ქონების ფასები 1991 წლიდან 1998 წლამდე 80 პროცენტით შემცირდა. იაპონიის სახელმწიფო ფასიან ქაღალდებში ბანკების სახით ისევ დიდი ინვესტიციებია ჩადებული, მაგრამ ნიკეის ინდექსმა 1991 წლიდან 1998 წლამდე 64 პროცენტით დაიწია.

ფინანსური კრახის გამო მთავრობამ დახმარების ფონდები შექმნა. 1998 წლის ბოლოს 514 მილიარდ დოლარიანი დახმარების ფონდი შეიქმნა. ეს ფონდები „დეპოზიტების დაზღვევის კორპორაციას” ზოგიერთი ბანკის სააქციო წილის შეძენასა და წარუმატებელი ბანკების ნაციონალიზაციაში, რეკონსტრუქციასა და ლიკვიდაციაში ეხმარება. თუ ბანკებს მთავრობასთან პარტნიორობა სურთ, სახელფასო თანხები უნდა შეკვეცონ, საზღვარგარეთის საწარმოები შეამცირონ და უიმედო ვალები ჩამოწერონ. მიუხედავად ამისა, იაპონიის საუკეთესო ბანკები დახმარების მიმღებთა რიგში ჩადგნენ. შესაძლოა მათ უკეთესი ბედი ეწიათ (ან შესაძლოა პირიქით მოხდა), ვიდრე „გრძელვადიანი კრედიტების ბანკსა” და „ნიპონის საკრედიტო ბანკს”, რომელთა ნაციონალიზაციაც 1998 წლის ბოლოს განხორციელდა.

დახმარებები კორპორაციებზეც ვრცელდებოდა. 1998 წლის ნოემბერში „ნისანმოტორსმა” სახელმწიფოკონტროლირებადი „იაპონიის განვითარების ბანკიდან” 833 მილიონი დოლარი სესხი მოითხოვა, ხოლო „მცირე ბიზნესის საფინანსო კორპორაციამ“ მცირე ბიზნესის სესხები 1997 წელს 15 პროცენტით გაზარდა, 1998 წელს კი 11 პროცენტით, რამაც 8,1 მილიარდი დოლარი შეადგინა.

მთავრობამ დახმარებების გაცემა თავის კორპორაციებზე სამხრეთაღმოსავლეთ აზიასა და სამხრეთ კორეაშიც სცადა, რომლებიც ეკონომიკური აღმასვლის პერიოდში წამოიჩიტნენ. ჯერ კიდევ 1997 წელს ინდონეზიაში გადაუხდელი უცხოური კორპორაციული ვალების 38 პროცენტი იაპონურ ბანკებს ეკუთვნოდა, რაც 58,4 მილიარდ დოლარს შეადგენდა. ტაილანდში იაპონური ბანკები 37,5 მილიარდი დოლარის ვალის მფლობელები იყვნენ იმ დროს, როდესაც ამერიკული ბანკები მხოლოდ 5 მილიარდ დოლარს ფლობდნენ. სამხრეთ კორეის საწარმოებმა იაპონიის ბანკებიდან 25 მილიარდი დოლარი ისესხეს. ამის გამო, იაპონიამ ტაილანდის, ინდონეზიის და სამხრეთ კორეის კორპორაციების საბანკო სესხების უზრუნველსაყოფად 20 მილიარდი დოლარი დახმარება გამოყო.

1990-იან წლებში იაპონიის ბანკმა რეფლაცია სცადა. დისკონტის დონემ, რომელიც 1991 წელს 6 პროცენტს შეადგენდა, 1997 წელს 0,5 პროცენტამდე დაიწია. მაგრამ ბანკებმა უარი თქვეს კრედიტის გაზრდაზე და, ამის ნაცვლად, ახალი თანხები უბრალოდ რეზერვებად შეინახეს უიმედო ვალების უზრუნველსაყოფად. რაკი იაპონიის ბანკმა საშინაო საკრედიტო ექსპანსია ვერ მოახერხა, საზღვარგარეთ იაპონური საბანკო კრედიტის გაზრდა იენის გაყიდვით სცადა. ინვესტორებმა დაბალ პროცენტად ისესხეს იენი და დოლარსა და სხვა ვალუტაში გადაცვალეს, რითაც საზღვარგარეთ მომგებიანი აქტივები შეიძინეს. ამან იენის ზეწოლა შეასუსტა და სტრატეგია მომგებიანი გამოდგა. იენით ვაჭრობა აქტიურად მიმდინარეობდა 1995 წლის შუა ხანებიდან 1998 წლის შუა ხანებამდე, როდესაც იენის კურსმა დოლართან მიმართებაში 83 პროცენტით დაიწია, მაგრამ 1998 წლის ივლისში იენის კურსმა ისევ აწევა დაიწყო, რასაც შედეგად ზარალი მოჰყვა და ვაჭრობა შეწყდა. კრედიტების სამწლიანი დიდი ექსპანსიის შემდეგ მისმა ასეთმა უეცარმა შეჩერებამ აზიაში ფინანსური კრიზისი გაამწვავა. აზიის ფინანსურმა კრიზისმა იაპონური ბანკები კიდევ უფრო მეტი უიმედო საგარეო ვალებით დაამძიმა. ამის გამო, 1998 წლის პირველ კვარტალში მათ უცხოური სესხები 244,3 მილიარდი დოლარით, ანუ 12 პროცენტით შეამცირეს. ეს შემცირება იმ დაღმავალი ტენდენციის დასასრული იყო, რომლის დროსაც ოდესაღაც გაბატონებულ იაპონურ ბანკებს გლობალური ბაზრის იგივე წილი დარჩათ, რაც 1980იან წლებში ჰქონდათ.

ასეთ არაჯანსაღ ვითარებაში ბანკებს უნარი არ შესწევთ, რომ ფინანსური შუამავლის ფუნქციები შეასრულონ. ნებისმიერი დამატებითი რეზერვი, რასაც ისინი შეიძენენ, კრედიტების გაზრდის ნაცვლად უიმედო ვალების გადასახდელად უნდა გამოიყენონ. 1995-1998 წლებში ბანკების ჩამოწერილმა უიმედო ვალებმა 300 მილიარდი დოლარი შეადგინა იმ დროს, როდესაც მათ 1997 წლის სექტემბრიდან 1998 წლის სექტემბრამდე 2,7 პროცენტით შეამცირეს სესხები. 1997 წლის მაისიდან 1998 წლის მაისამდე კი — 5,4 პროცენტით. ამიტომ, ფულადი ბაზრის უჩვეულო ზრდამ (10 პროცენტიანი ზრდა 1997 წლის შუა ხანებიდან 1998 წლის შუა ხანებამდე) ნაკლები გავლენა მოახდინა ფართო ფულად აგრეგატებზე, რაც მხოლოდ 3,5 პროცენტით გაიზარდა. კეინზიანელებს ტყუილად მიაჩნდათ, რომ იაპონიის ბანკის დასუსტება ლიკვიდურობას შეაჩერებდა. რეფლაციამ რომ საკრედიტო ექსპანსია ვერ მოახდინა, იმის გამო კი არ მოხდა, რომ ინვესტორებმა ფული დააგროვეს, რადგან საპროცენტო განაკვეთების ზრდას მოელიან, არამედ იმის გამო, რომ ბანკებს უზარმაზარი უიმედო ვალები აქვთ, რაც აიძულებთ კრედიტების გაზრდის ნაცვლად ნაღდი ფული შეინახონ. ამასთან ერთად, ინვესტიციების განხორციელებაში ბიზნესმენებს ცხოველი ინტერესის ნაკლებობა კი არ უშლით ხელს, არამედ მძიმე ვალები, ტვირთად აკიდებული ჭარბი, არასწორი კაპიტალდაბანდებები და კაპიტალური ინფრასტრუქტურის რეკონსტრუქციის გაურკვეველი ბედი.

ყოველ შემთხვევაში, 1997 წელს „იაპონიის ბანკი” უკვე იმ კურსს მიჰყვებოდა, რაც მოგვიანებით, 1998 წლის შუა ხანებში, პოლ კრუგმანმაც ურჩიათ, ის ახლად ემიტირებული იენით, ბანკების გვერდის ავლით, უშუალოდ კერძო მფლობელებისგან იძენდა ობლიგაციებს. 1997 წლის ოქტომბრიდან 1998 წლის ოქტომბრამდე იაპონიის ბანკის მფლობელობაში არსებული კომერციული ქაღალდების ფასი ნულიდან 117 მილიარდ დოლარამდე ავიდა. დღეს „იაპონიის ბანკი” კომერციული ქაღალდების უდიდესი მფლობელია იაპონიაში - ის მთელი მარაგის ერთ მესამედს ფლობს. ფინანსთა სამინისტრომ და იაპონიის ბანკმა სახელმწიფო ობლიგაციებიც უშუალოდ კერძო მფლობელებისგან შეიძინეს, რაც ახლა იაპონიის ობლიგაციების 2,22 ტრილიონ დოლარიანი ბაზრის 53 პროცენტს შეადგენს, მაგრამ ბანკები მაინც პარალიზებულია და ეკონომიკა ისევ გაჩერებული.

ამას გარდა, ფრთხილმა მეანაბრეებმა თავიანთი თანხები ბანკებიდან საფოსტო დანაზოგების სისტემაში გადაიტანეს, რამაც მთავრობას ბანკების მოტყუების უფრო დიდი შესაძლებლობა მისცა. ბოლო წლებში ამ სისტემაში არსებული ფონდები წელიწადში 9 პროცენტით იზრდებოდა და დღეს მთავრობა 2 ტრილიონ დოლარს აკონტროლებს, რაც ბანკებში არსებულ მთელ დანაზოგებზე მეტი და იაპონიაში არსებული მთელი დანაზოგების ერთი მესამედია. გასაკვირი არ არის, რომ ბიუროკრატებმა ფონდები გაფლანგეს. მაგალითად, 1997 წელს მთავრობამ 5,3 მილიარდი დოლარი ტოკიოს ყურეში მაღალტექნოლოგიური გვირაბის მშენებლობაზე გადაისროლა, რომელიც, მთავრობისავე ხარჯთაღრიცხვით, 2038 წლამდე ზარალზე იქნება. ზარალიანი საწარმოების აგება დეპრესიის საშველი ვერ იქნება.

მთავრობის ხარჯები, დახმარებები და რეფლაცია მხოლოდ ეკონომიკური გამოცოცხლების დროს წარმოებული არასწორი ინვესტიციების მხარდაჭერას ემსახურება და კაპიტალური ინფრასტრუქტურის რეკონსტრუქციის შეფერხებას იწვევს, არადა, საბაზრო ეკონომიკაში კაპიტალური ინფრასტრუქტურის რეკონსტრუქცია გარდაუვალია, რადგან ის მომხმარებლის დაკმაყოფილებას ემსახურება. არასწორი ინვესტიციების სალიკვიდაციოდ ბაზარი ისეთ საშუალებებს იყენებს, როგორიც არის, მაგალითად, გაკოტრება, გაერთიანება, შესყიდვები, რესტრუქტურიზაცია და დეფლაცია. ბოლო ორი წლის მანძილზე ამ საშუალებებიდან ზოგიერთი გაიზარდა. 1998 წელს თვეში საშუალოდ 1600 შემთხვევა დაფიქსირდა, 1999 წელს კი შერწყმაშეძენამაც იმატა. აპრილის თვეში მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ მოკავშირეების მიერ შემოღებული ანტიტრასტული კანონმდებლობით დიდი ხნით შეჩერებული ჰოლდინგი კომპანიები აღდგა. 1998 წლის დასასრულს უცხოურ და იაპონურ ბანკებს შორის ალიანსი შედგა. შერწყმა ძირითადად მცირე და რეგიონულ ბანკებს შორის მოხდა, რომლებსაც დახმარების ფონდთან ხელი არ მიუწვდებოდათ, მაგრამ ბოლო თვეს მეგაგაერთიანებაც გამოცხადდა, რომელმაც სამი დიდი იაპონური ბანკი 1,3 ტრილიონი დოლარის აქტივების მქონე მსოფლიო დონის კონცერნად გააერთიანა. მიუხედავად იმისა, რომ მთავრობამ მათი შერწყმისთვის სუბსიდია გამოყო 8,7 მილიარდი დოლარის ზარალის აღმოსაფხვრელად, რომელიც სამივე ბანკმა გასული წლის მარტის ბოლომდე განიცადა, ახალ ბანკს ძირეული რესტრუქტურიზაცია და მუშახელის 17 პროცენტით შემცირება სჭირდება.

დაქირავებული თანამშრომლების დასათხოვნად რესტრუქტურიზაციის სხვა გეგმებიც არსებობს. კომპანიამ „NEC electric Co.” ამა წლის თებერვალში 11 600 მუშა დაითხოვა. საერთოდ, იაპონიაში 1998 წელს 480 000 სამუშაო ადგილი შემცირდა. ამასთან ერთად, მთელ იაპონიაში მუშებს იძულებულს ხდიან „საკუთარი სურვილით” ვადაზე ადრე გავიდნენ პენსიაზე ან კომპენსაციების შემცირებას დათანხმდნენ. შესაძლოა, მაგალითად, ასაკოვან მოხელეს შეშის დაჭრა დაავალონ.

ეკონომიკური გამოცოცხლების დროს, კაპიტალის მსგავსად, მუშახელიც არასწორად ნაწილდება და რეცესიის დროს ისევ ხელახლა უნდა გადანაწილდეს. კაპიტალი შედარებით სპეციფიკურია, მუშახელი კი არასპეციფიკური, ამიტომ, უფრო იოლად ეგუება სხვა სახის სამუშაოს. იაპონიაში ჭარბწარმოებამ 30 პროცენტს მიაღწია. განსაკუთრებით მწვავედ ისეთ სფეროებში იჩინა თავი, როგორიც არის ფოლადის წარმოება, ლითონდამუშავება, მშენებლობა, ავტომობილები, ნავთობი, სადაც აღმასვლის დროს არასწორი ინვესტიციების კონცენტრაცია მოხდა.

სამაგიეროდ, უმუშევრობა 1980-იანი წლების 2,5 პროცენტთან შედარებით მხოლოდ 4,9 პროცენტით გაიზარდა. იაპონური შრომის ბაზრის ელასტიურობა საბაზრო კომპენსაციის მოქნილობაზეა დამოკიდებული. პროფკავშირებს იმდენი ძალა არ შესწევს, რომ ბიზნესის ზარალის დროს ხელფასების შენარჩუნება შეძლოს, განსაკუთრებით, საშუალო და მცირე საწარმოებში. მართალია, ხანგრძლივი მუშაობის გამოცდილებას უმუშევრობისას დიდი მნიშვნელობა არ ენიჭება, მაგრამ მთავრობის მიერ იმ კომპანიებისთვის გამოყოფილი „დასაქმების დარეგულირების სუბსიდიები”, რომლებიც მუშებს „საჩვენებლად” უნარჩუნებენ ხელფასებს, უმუშევრობის სურათს ალამაზებს და ოფიციალური უმუშევრობის მაჩვენებლებს ამახინჯებს. ბანკისა და ბიზნესის დახმარებების მსგავსად, ეს სუბსიდიები წარმოების რეორგანიზაციას აფერხებს და დეპრესიას ახანგრძლივებს.

მიუხედავად იმისა, უმუშევრობის მაჩვენებლები დამახინჯებულია თუ არა, იაპონიის გამოცდილება აშკარად გვიჩვენებს, რომ დეპრესიის კეინზისეული ახსნა მცდარია. მაგალითად, კრუგმენი ამტკიცებს, რომ დეპრესია მაშინ იჩენს თავს, როდესაც საფონდო ბირჟა კრახს განიცდის და მოხმარება იკლებს. ეს კი წარმოებას ამცირებს და უმუშევრობას იწვევს, რის გამოც შემოსავალი მცირდება და მოხმარება კიდევ უფრო იკლებს და ა.შ. მაგრამ იაპონელ მუშებს უმუშევრობით გამოწვეული შემოსავლების შემცირება არ უნახავთ.

მცირე მოხმარებისა და ჭარბი დანაზოგების შესახებ კეინზისეული მოსაზრებების საპირისპიროდ, ბოლო ათწლეულების მანძილზე იაპონიაში დანაზოგების დონე კლებულობს, ასე იყო დეპრესიის დროსაც. წმინდა ოჯახური დანაზოგი 1997 წელს 13 პროცენტი იყო, 1998 წელს - 12,2 პროცენტი და მიმდინარე წელს კი - 11,5 პროცენტი.

მართალია, იაპონიის მთავრობა ზოგიერთ საბაზრო ძალებს თითქოსდა სრული მოქმედების უფლებას აძლევს, მაგრამ დეფლაციაზე ის მტკიცედ აცხადებს უარს. „იაპონიის ბანკი“ ამაოდ ცდილობს რეინფლაციას ბანკების მოტყუების გზით, რაც მთავრობის სიმტკიცეზე მიუთითებს. თუმცა, ეს პოლიტიკაც კეინზისეული ეკონომიკის ბუნდოვან ლოგიკაზეა აგებული, რომლის თანახმადაც, ფასების კლებას მთლიანი მოთხოვნის კლება იწვევს. და, როდესაც ფასების დაწევა არ ხერხდება, ზარალი წარმოიშობა, რაც წარმოების შემცირებას და უმუშევრობას იწვევს. მაგრამ დეპრესიის დროს ფულის დეფლაცია და კრედიტების შემცირება ეკონომიკური გამოცოცხლების დროს განხორციელებული არასწორი ინვესტიციების აუცილებელი ფინანსური ასპექტებია, რასაც ფულის დეფლაცია და საკრედიტო ექსპანსია იწვევს. ეკონომიკური რყევების ეპიცენტრი საბანკო სისტემაა. ვინაიდან არასწორი ინვესტიციებიც და არასწორი განაწილებაც ფულადი ინფლაციისა და საკრედიტო ექსპანსიის შედეგად დარღვეული მომგებიანობის პოლიტიკას მოსდევს, ფულადი დეფლაციისა და კრედიტის შემცირებით გამოწვეული ფასების კლება არასწორი ინვესტიციების და ხელახალი გადანაწილების გზით მოგებისა და ზარალის კორექტირებას ახდენს. ცენტრალური ბანკი ცდილობს ზარალი რეფლაციით გადაფაროს, რაც ხელს უშლის რეალიზაციას, ბანკების მუშაობის პარალიზებას იწვევს და სხვა ბაზრების სალიკვიდაციო ძალების მიმართ მთავრობის მოდუნებული ყურადღების დროს უარყოფითად მუშაობს.

დეფლაციის დროს საერთო მოთხოვნილების შემცირება კი არ იწვევს ზარალს, როგორც კეინზი მიიჩნევს, არამედ კონკრეტულ მოთხოვნილებათა, კონკრეტული საქონლის მომხმარებელთა და კონკრეტული წარმოების საშუალებების მეწარმეთა შეუსაბამობა წარმოების არსებულ ფასებთან წარმოების ისეთ სტრუქტურაში, სადაც არასწორი ინვესტიციები და არასწორი განაწილება ჭარბობს. ფასების კლებით გამოწვეული ზარალი ფასების ზრდის დაწყებისას მიღებული იმ უზარმაზარი მოგების საპირისპირო პროცესია, რომელიც მუშახელის ხელში კი არ გროვდება, არამედ კაპიტალის მფლობელთა ხელში, რადგან ყველა სახის წარმოებაში წარმოების საშუალებების ფასები შედარებით უფრო მცირდება (მიწის ფასები ნაკლებად) ვიდრე ხელფასები. სამომხმარებლო საქონელზე ფასები რომც იკლებდეს, საბაზრო ეკონომიკაში მოგების მიღების ან შენარჩუნების მიზნით წარმოების ღირებულება მცირდება. თუ მთავრობა კაპიტალის, მიწის და მუშახელის ფასებს გაზრდის, მაშინ ზარალი გაიყინება, გაჩნდება უქმი საწარმოები, უმუშევრობა, შეფერხდება ლიკვიდაცია და გადანაწილება.

მიუხედავად დეფლაციასთან დაკავშირებული მითქმამოთქმისა, იაპონიის ბანკი მილთონ ფრიდმენის რჩევას მიჰყვა და ფულის მარაგი იმდენად გაზარდა, რამდენიც საკმარისი იქნებოდა იმისთვის, რომ ფასები არც გაზრდილიყო და არც შემცირებულიყო. 1991-98 წლებში იენის მარაგი წელიწადში 2,8 პროცენტით იზრდებოდა და სამომხმარებლო ფასის ინდექსი სტაბილური იყო. 1997 წლის დეკემბერში, როდესაც ფრიდმენმა ფულის ინფლაციის გაზრდა მოითხოვა, „იაპონიის ბანკი” უკვე ზრდიდა ფულის მასას, რომელიც 1994 წლიდან წელიწადში 3 პროცენტით იზრდებოდა, 1997 წელს 5 პროცენტით გაიზარდა და 1998 წელს 4 პროცენტით, რის შედეგადაც 1997 წელს მშპ 0,5 პროცენტით შემცირდა, 1998 წელს კვლავ 2,8 პროცენტით შემცირდა, მაგრამ 1996 წელს ფულის ინფლაციის უფრო ნაკლები კურსის ფონზე 5,4 პროცენტით გაიზარდა, 1995 წელს კი 2,5 პროცენტით. ამასთან ერთად, „იაპონიის ბანკის” 1990-იანი წლების პირველმა რეფლაციამ 1990 წლის დასაწყისიდან 1993 წლის დასასრულამდე სამომხმარებლო საქონლის ყოველწლიური 2,4 პროცენტიანი ზრდა გამოიწვია, რაც 1985 წლის დასაწყისიდან 1988 წლის დასასრულამდე დაფიქსირებული ეკონომიკური გამოცოცხლების ფასების ინფლაციასთან შედარებით სამჯერ მეტია. 1990იანი წლების დასაწყისში საბითუმო ფასები წელიწადში 0,8 პროცენტით მცირდებოდა იმ დროს, როდესაც 1980-იანი წლების დასასრულს წელიწადში 3,75 პროცენტით იკლებდა. თუ ამერიკის 1920-იანი წლების გამოცდილება არ კმარა, იაპონიის 1980იანი წლები კიდევ ერთხელ გვიჩვენებს, რომ ფასების სტაბილური მაჩვენებლები ფასების ზრდისა და კლების ციკლისთვის პანაცეას არ წარმოადგენს.

იმედი ვიქონიოთ, რომ იაპონიის კრიზისის გამოცდილება მაგალითად გამოგვადგება. ლუდვიგ ფონ მიზესი ჯერ კიდევ 1912 წელს ამბობდა: ცენტრალური ბანკის სავალუტო ინფლაციისა და საკრედიტო ექსპანსიის კეინზისეული სასწაული სიყალბეა და მას კრიზისი და დეპრესია მოსდევსო.

ანდრეი ილარიონოვი
აშშ-ში, ქ. ვაშინგტონში მდებარე კატონის სახელობის ინსტიტუტის უფროსი მეცნიერ თანამშრომელი და რუსეთში, ქ. მოსკოვში მდებარე ეკონომიკური ანალიზის ინსტიტუტის დამფუძნებული და დირექტორი. რუსეთის პრეზიდენტის (ვლადიმერ პუტინის) მრჩევლი ეკონომიკურ საკითხებში 2000-2005 წლებში

თარგმნა ნინო გორგაძემ
გამოქვეყნდა 2000 წელს

„როდესაც ქვეყანაში ბევრი აკრძალვაა, მოსახლეობა ღარიბდება. როდესაც მატულობს კანონები და ბრძანებები, იზრდება ქურდებისა და ყაჩაღების რიცხვი”.

ლაოძი, დაო დე ძინი, V საუკუნე ძვ.წ.აღ.

საუკუნეებისა და ათასწლეულების, ასევე უმაღლესი თანამდებობის პირთა ცვლილება ჩვენს ქვეყანაში საკმაოდ კარგი მიზეზია გრძელვადიან პერსპექტივაში რუსეთის ეკონომიკური განვითარების წინასწარი შედეგების შეჯამებისთვის, მისი გარკვეული კანონზომიერების განსაზღვრისა და ეკონომიკური პოლიტიკისთვის შესაძლო რეკომენდაციების ფორმულირებისთვის.

XIX - XX საუკუნეებში მსოფლიო ეკონომიკის განვითარების ძირითადი ტენდენციები და რუსეთი

დროის მონაკვეთი 1820 წლიდან დღემდე (1998 წელი. რედ. შენიშვნა), წარმოადგენს პერიოდს, რომლის ანალიზი შესაძლებელია, რადგანაც არსებობს იმ ეპოქის უმსხვილესი და ყველაზე განვითარებული ქვეყნების ეკონომიკური პოტენციალის სტატისტიკურად რამდენადმე მისაღები შეფასებები. შუალედურ თარიღს ამ ორ წელს შორის წარმოადგენს 1913 წელი, რომელიც თითქმის თანაბრადაა დაშორებული ორივე თარიღიდან და საანალიზო პერიოდს ორ ძირითად ქვეპერიოდად ყოფს, რომლებიც დაახლოებით ემთხვევა XIX და XX საუკუნეების დროით საზღვრებს - 1820-1913 და 1913-1998 წლები. კოორდინატთა სისტემას, რომელშიც შესაძლებელია აღნიშნულ პერიოდსა და ქვეპერიოდებში რუსეთის ეკონომიკური განვითარების ანალიზი, მსოფლიო ეკონომიკის განვითარება წარმოადგენს (ცხრ. 1 და 2).

გასული ორი საუკუნე მანამდე არნახული ეკონომიკური ზრდის პერიოდი იყო. მთლიანობაში, 1820-1998 წლებში მსოფლიოს ჯამური მშპ 831 მილიარდიდან 36836 მილიარდ დოლარამდე, ანუ 44-ზე მეტჯერ გაიზარდა 1993 წლის ფასებით.

XX საუკუნეში ეკონომიკური ზრდის ტემპმა შესამჩნევად მოიმატა. თუ პერიოდისთვის, რომელიც ასე თუ ისე ემთხვევა XIX საუკუნის საზღვრებს (1820-1913 წლები), მსოფლიო მშპ 3,5-ჯერ გაიზარდა, პირობითად „ეკონომიკურ“ XX საუკუნედ წოდებულ პერიოდში კი (1913-1998 წლები) - 12,5ჯერ, საშუალო წლიურ ტემპებზე გადათვლით, ეკონომიკური ზრდა XX საუკუნეში, წინა საუკუნესთან შედარებით, დაახლოებით 2,2-ჯერ (1,37 პროცენტდან 3,02 პროცენტმდე) აჩქარდა.

მსოფლიოს მშპ ზრდის ძირითადი ფაქტორი გახდა მსოფლიო მოსახლეობის და ერთ სულ მოსახლეზე წარმოებული მშპ ერთდროული ზრდა (რაც გარკვეული გამარტივების შემდეგ შეიძლება ინტერპრეტირდეს, როგორც მაჩვენებელი, რომელიც მოწმობს მსოფლიოში შრომის მწარმოებლურობის ზრდას). XX საუკუნეში ორივე ფაქტორის ზრდა უფრო მეტი იყო ვიდრე XIX საუკუნეში: მოსახლეობის რაოდენობა 2,6-ჯერ უფრო სწრაფად იზრდებოდა (საშუალო წლიური ნამეტის ტემპები შესაბამისად - 0,55 და 1,44%25), მშპ ერთ სულ მოსახლეზე - 1,9-ჯერ (0,82 და 1,56%25 შესაბამისად). თუ მსოფლიოს მოსახლეობის რაოდენობა 5,6ჯერ გაიზარდა (1დან 6 მილიარდ ადამიანამდე), მშპ ერთ სულ მოსახლეზე 8-ჯერ გაიზარდა (778-დან 6189 დოლარამდე, 1993 წლის ფასებში).

ბოლო ორი საუკუნის განმავლობაში მსოფლიო ეკონომიკა უთანაბროდ ვითარდებოდა. კუმულაციური ზრდის მასშტაბები (ან საშუალო წლიური მატების ტემპები) პერიოდების მიხედვით ამ მაჩვენებლების მინიმალური და მაქსიმალური მნიშვნელობის მქონე ქვეყნებს შორის საკმაოდ მნიშვნელოვნად განსხვავდება.

იმ 50 ქვეყანას შორის, რომლებზეც შესაბამისი სტატისტიკური მონაცემები მოიპოვება, ირლანდიის ეკონომიკა სხვებზე ნელა იზრდებოდა - 1820 - 1998 წლებში მისი მასშტაბები მხოლოდ 14,4-ჯერ გაიზარდა. XIX საუკუნეში მსგავსი სიტუაცია ჩინეთში იყო (გაიზარდა მხოლოდ 42 პროცენტით), ხოლო XX საუკუნეში რუსეთის ეკონომიკა 4,2-ჯერ გაიზარდა. XX საუკუნეში ზრდის რეკორდსმენი იყო ტაივანი (მშპ გაიზარდა 133-ჯერ), ხოლო როგორც XIX, ისე XX საუკუნეში — ავსტრალია (მშპ ზრდა, შესაბამისად, თითქმის 494-ჯერ და 6833-ჯერ). ამ პერიოდებში ავსტრალია ლიდერობდა ასევე მოსახლეობის ზრდის ტემპებითაც (შესაბამისად 146-ჯერ და 568-ჯერ), თუმცა XX საუკუნეში პირველი განა იყო (მოსახლეობა გაიზარდა 9,2-ჯერ). სხვებზე ნელა აღნიშნულ პერიოდსა და მის ორივე ქვეპერიოდში ირლანდიის მოსახლეობა იზრდებოდა. სინამდვილეში, მისი მოსახლეობა არ იზრდებოდა: ასწლეულზე მეტ ხანში - 1845-1960 წლებში მოსახლეობის რაოდენობა თანმიმდევრულად კლებულობდა (4,9 მილიონიდან - 2,8 მილიონ ადამიანამდე) და მცირედი მატება მხოლოდ XX საუკუნის ბოლო ოთხ ათწლეულში დაიწყო.

რაც შეეხება ერთ სულ მოსახლეზე მშპს დონეს, „რეკორდსმენები“ XIX საუკუნეში კანადა (გაიზარდა 4,4-ჯერ), XX საუკუნეში ტაივანი (20,8-ჯერ), ორივე საუკუნეში კი იაპონია (26,8-ჯერ) იყვნენ. ყველაზე ნელა XIX და ორივე საუკუნეში მშპ სულ მოსახლეზე ბანგლადეშში იზრდებოდა (XIX ს. - 9 პროცენტით, ორივე საუკუნეში - 2,3-ჯერ). XX საუკუნეში ამ მაჩვენებლით „ლიდერობა“ კუბას გადაეცა: 1913-1998 წლებში მშპ სულ მოსახლეზე მხოლოდ 31 პროცენტით გაიზარდა.

მსოფლიო ეკონომიკის განვითარების ფონზე რუსეთის დინამიკა საკმაოდ არათანაბარია. XIX საუკუნეში მისი აბსოლუტური მასშტაბები საკმაოდ სწრაფად გაიზარდა და რუსეთის ეკონომიკის შეფარდებითი მნიშვნელობა მსოფლიოს მშპსთან მიმართებით დაახლოებით 5დან 9,3 პროცენტმდე გაიზარდა 1913 წლისთვის, ხოლო 2,6-დან 4,9 პროცენტამდე 1998 წლისთვის. მაგრამ XX საუკუნეში რუსეთის მშპ აბსოლუტური ზრდისას (მუდმივ ფასებში 143 მილიარდიდან 600 მილიარდ დოლარამდე), მისი წილი მსოფლიოს მშპში სამჯერ (4,86-დან 1,63 პროცენტამდე) შემცირდა. როგორია XXს-ში რუსეთის აშკარა „ეკონომიკური ჩავარდნის” მიზეზები XIX საუკენეში მის „ეკონომიკურ წარმატებასთან” შედარებით?

როგორც 1 და მე-2 ცხრილების მონაცემებიდან ჩანს, XIX საუკუნეში რუსეთის, ერთი შეხედვით, სავსებით წარმატებულ ეკონომიკურ განვითარებაზე გადამწყვეტი გავლენა მისი მოსახლეობის სწრაფ ზრდას ჰქონდა და გაცილებით ნაკლები - ეროვნული შრომის მწარმოებლურობის ზრდას. მსოფლიო მოსახლეობაში რუსეთის წილის

გაორმაგებამ ნაწილობრივი კომპენსირება მოახდინა ეროვნული წარმოების 111-დან 97 პროცენტმდე შემცირებით მსოფლიოს საშუალო დონესთან შედარებით. მაგრამ XX საუკუნეში მოსახლეობის წილი მსოფლიო მოსახლეობაში ორჯერ და მეტად შემცირდა, ხოლო მშპ ერთ სულ მოსახლეზე მსოფლიოში მშპს საშუალო დონის მიახლოებული მაჩვენებლიდან, მის 2/3-მდე შემცირდა. თუ 1913 წელს სულზე წარმოებული მშპ-ით რუსეთი 23-ე ადგილს იკავებდა მსოფლიოში, 1999 წელს იგი 101 ადგილზე ჩამოვიდა.

XIX საუკუნეში მშპ საშუალო წლიური ნამეტი რუსეთში დაახლოებით ერთნახევარჯერ მეტი იყო ვიდრე მსოფლიო ეკონომიკაში საშუალოდ, ხოლო XX საუკუნეში ეს მაჩვენებელი დაახლოებით ორჯერ ნაკლები იყო. 1913-1998 წლებში მშპ ზრდა რუსეთში იყო ყველაზე ნელი იმ 50 ქვეყანას შორის, რომელთა შესახებაც სტატისტიკური მონაცემები მოიპოვება. გარკვეულწილად ასეთი იმედგამაცრუებელი შედეგები, რა თქმა უნდა, დაკავშირებულია 90იანი წლების ბოლოს ღრმა და ხანგრძლივ ეკონომიკურ კრიზისთან. გარდა ამისა, 80-90იანი წლების ზღვრამდეც, რუსეთის (და ყოფილი საბჭოთა კავშირის) ეკონომიკური განვითარების ტემპები იყო საკმაოდ დაბალი ვიდრე მსოფლიო ეკონომიკისა მთლიანობაში. რატომ?

ეკონომიკური თავისუფლება და ეკონომიკური ზრდა

ხალხთა მიერ მიღწეული სიმდიდრის დონის და, ასევე, მისი ზრდის ტემპების მიზეზი კეთილდღეობის არსებული თეორიების მიხედვით არის:

კეთილდღეობის ყოველი თეორია თავისებურად საინტერესოა. მაგრამ ვერც ერთმა მათგანმა ვერ წარმოადგინა საკუთარი სისწორის დამაჯერებელი მტკიცებულება. ყოველ მაგალითზე, რომელიც თითქოსდა დამაჯერებლად ამტკიცებს შემოთავაზებულ ჰიპოთეზას, ყოველთვის მოიძებნება სხვა - მისი არანაკლებ დამაჯერებლად უარმყოფი. სტატისტიკური ანალიზიც კი არ აჩვენებდა ამ ფაქტორებს და გრძელვადიან ეკონომიკურ განვითარებას შორის მდგრად კავშირებს. ამრიგად, XIX-XX საუკუნეების უდიდეს ნაწილში ეკონომიკურ მეცნიერებასა და საზოგადოებრივ აზრში გაბატონებულ ტრადიციულ ეკონომიკურ თეორიებს არ გააჩნია უნარი, თანამედროვე ეკონომიკური ზრდის დამაკმაყოფილებელი ახსნა შემოგვთავაზოს.

ამის ახსნა მოგვცა ეკონომიკურმა ლიბერალიზმმა. ჯერ კიდევ ადამ სმითის კლასიკურ ნაშრომში „ხალხთა სიმდიდრის ბუნების შესახებ” დასახელებული იყო ქვეყნების და მათი მოსახლეობის აყვავების ძირითადი პირობები: კარგი კანონები, გადასახადები, რომლებიც მძიმე ტვირთად არ აწვება მოსახლეობას და მშვიდობა - სამეურნეო საქმიანობის თავისუფლების კანონიკური განსაზღვრების ძირითადი კომპონენტებია. იქვე იყო ფორმულირებული ეკონომიკური პოლიტიკის მთავარი წესი: რაც უფრო ნაკლებად ერევა სახელმწიფო ეკონომიკურ საქმიანობაში, მით უფრო უკეთესია ეკონომიკისთვის. თუმცაღა თავის თეორიულ წარმოდგენასა და პრაქტიკულ საქმიანობაში თავად ა. სმითი ყოველთვის არ იყო Laissezfaire სისტემის თანამიმდევრული მომხრე, როგორც ამაზე ტრადიციულად მოარული აზრი მოგვითხრობს.

შემდგომი ორზე მეტი საუკუნის განმავლობაში არცთუ ისე ცოტა მკვლევარმა შეიტანა თავისი წვლილი ეკონომიკური ლიბერალიზმის განვითარებაში. ყველაზე მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანეს ავსტრიული, ჩიკაგოსა და ფრაიბურგის სკოლების წარმომადგენლებმა. კერძოდ, „ავსტრიელები” (კ. მენგერი, ფ. ფონ ბემბავერკი, ფ. ფონ ვიზერი, ლ. ფონ მიზესი, ფ. ფონ ჰაიეკი, გ. ხაბერლერი, ფ. მახლუპი, მ. როთბარდი, ლ. ლახმანი), „ჩიკაგოელები” (ფ. ნაითი, ჯ. ვინერი, გ. საიმონსი, მ. ფრიდმენი, ჯ. სტიგლერი, რ. კოუზი, ჯ. ბიუკენენი, გ. ბეიკერი, ა. ხაბერლერი, ა. ალჩიანი), ნეოლიბერალები ფრაიბურგის უნივერსიტეტიდან (ა. რიუსტოვი, ვ. როპკე, ვ. ოიკენი, ლ. ერხარდი), მათ შეიმუშავეს ღირებულების, კაპიტალის, ფულის, პროცენტის, ფირმების, გრძელვადიანი წონასწორობის, ინფლაციის, საქმიანი ციკლების, სახელმწიფო რეგულირების, საზოგადოებრივი არჩევანის და საერთაშორისო ფულადი სისტემის თეორიები, რითაც ფაქტობრივად შექმნეს თანამედროვე ეკონომიკური მეცნიერება.

XX საუკუნის 80-იანი წლების მეორე ნახევარსა და 90-იანი წლების დასაწყისში ეკონომიკური ზრდის თეორიაში რევოლუციური გადატრიალება მოხდა. ეგზოგენური ზრდის მოდელების ახსნის უნარის შეზღუდულობა, რომელშიც ეკონომიკური ზრდის ტრადიციული ფაქტორები (შრომა და კაპიტალი) წარმოადგენს ეგზოგენურ (გარე) ფაქტორებს მოდელთ ან მიმართებაში და რომელთა ძირითად დამახასიათებელ ნიშნებად გამოდის მათი გამოყენებიდან კლებადი უკუგება, სიცოცხლე ჩაბერეს მოდელების ახალ კლასს, რომლებმაც ენდოგენური ზრდის¹ მოდელების სახელწოდება მიიღეს. ამ მოდელებში, შრომის დანახარჯების და კაპიტალის ფიქსირებულ დონეზე შენარჩუნების შემთხვევაში, შესაძლებელია ეკონომიკური ზრდის მუდმივი ანდა პერიოდულად მზარდი ტემპის უზრუნველყოფა. მსგავს მოდელებში ეკონომიკური ზრდა არსებული ფაქტორების გამოყენების ეფექტურობის ზრდის ხარჯზე მიიღწევა, სამეურნეო გარემოს

საერთო პირობების ცვლილების შესაბამისად. გადამწყვეტ როლს ამ პირობების ცვლილებაში სახელმწიფოს ეკონომიკური პოლიტიკა თამაშობს. მრავალმა ემპირიულმა გამოკვლევამ აჩვენა მდგრადი უარყოფითი კავშირი ეკონომიკურ საქმიანობაში სახელმწიფოს ჩარევასა და ეკონომიკურ ზრდას შორის (იხ. ცხრ. 3). სახელმწიფოს ეკონომიკურმა პოლიტიკამ როგორი კონკრეტული ფორმები და სახეებიც არ უნდა მიიღოს (სახელმწიფო მეწარმეობა, საბიუჯეტო, ფულადი, საგარეო სავაჭრო პოლიტიკა), ეკონომიკაში სახელმწიფო ჩარევა ეკონომიკური თავისუფლების შეზღუდვას ნიშნავს.

ეკონომიკური თავისუფლება, თანამედროვე გაგებით, გულისხმობს ხელშეუხებელ კერძო საკუთრებაზე დაფუძნებული წარმოების, ვაჭრობის, დაგროვების, ინვესტირების, გამომუშავების და შექმნილის გამოყენების, თანამემამულეებთან ანდა უცხოელებთან ეკონომიკურ კონტაქტში შესვლის, ფასების დაწესების, კონტრაქტში მონაწილე პირთა ურთიერთთანხმობის შედეგად ნებისმიერი ფულადი ერთეულის გამოყენების თავისუფლებას.

ბაზრის მონაწილეთა ეკონომიკურ თავისუფლებას ზღუდავენ სახელმწიფო და ასევე მასთან კონკურირებადი არასახელმწიფო პირები. სახელმწიფო ეკონომიკურ თავისუფლებას ისეთი ინსტრუმენტების საშუალებით ზღუდავს, როგორებიცაა კერძო საკუთრების კონფისკაცია, კონტრაქტების შეუსრულებლობა, სამეურნეო საქმიანობის არათანაბარი და არაპროგნოზირებულად ცვალებადი პირობები, პირდაპირი სახელმწიფო გადასახადები, სახელმწიფო სესხები, სახელმწიფო ინფლაციური გადასახადები, სახელმწიფო ხარჯები, საბიუჯეტო დეფიციტი და სახელმწიფო ვალები, ინფლაცია, რეგრესული სავალუტოფულადი პოლიტიკა, სახელმწიფო რეგულირება, პროტექციონიზმი.

მაღალი გადასახადები ზრდის წარმოების დანახარჯებს, აძვირებს მათ პროდუქციას, ხდის მას ნაკლებად კონკურენტუნარიანს, აუარესებს ეროვნული კომპანიების პოზიციებს ახალ და ძველ ბაზრებზე. სხვა თანაბარ პირობებში პროდუქცია უფრო მაღალი გადასახადების მქონე ქვეყნიდან უფრო ძვირია და, შესაბამისად, ნაკლებად კონკურენტუნარიანი.

გადასახადების და სხვა გადასახდელების შედეგად მოგროვებული ეკონომიკური რესურსების უკმარისობა მთავრობას სესხების აღებას აიძულებს. შიდა ბაზრიდან აღებული სესხი ეროვნული მასშტაბით ამცირებს დანაზოგებს და ინვესტიციებს, ზრდის პროცენტის განაკვეთებს, აძვირებს კომერციულ კრედიტს. გარე ბაზრიდან სესხის აღება ზრდის საგარეო ვალებს, ხოლო სახელმწიფოს ბანკროტობით და სავალუტო კრიზისით ემუქრება.

ტრადიციული საბიუჯეტო შემოსავლების უკმარისობისას სახელმწიფო მიმართავს ფულად ემისიას და, შესაბამისად, ინფლაციურ გადასახადებს - ეკონომიკურად ყველაზე არაფექტურ და საბიუჯეტო სფეროს მუშაკთათვის, პენსიონერებისა და ფიქსირებული შემოსავლის მქონე ყველა პირისთვის ყველაზე დამთრგუნველ ქმედებას.

ეკონომიკური პროცესების რეგულირებისას სახელმწიფო ფინანსურ რესურსებს ბიუჯეტის გვერდის ავლით გადაანაწილებს. ნორმების, წესების, შეზღუდვების, კვოტების, შეღავათების, ნებართვების, გამონაკლისების და სხვათა დაწესებით იგი ეკონომიკური რესურსების მოძრაობის მიმართულებებსა და მასშტაბებს ცვლის, რითაც მათ ნაკლებად ეფექტიანს ხდის. მაგალითად, სამომხმარებლო საქონელზე და „ბუნებრივ” მონოპოლიებად წოდებულ საქონელსა და მომსახურებზე ფასების რეგულირებისას, სახელმწიფო ერთი საქონლის სუბსიდირებას მეორე საქონლის გაძვირების ხარჯზე ხელოვნურად ახდენს, რითაც მომხმარებელთა უპირატესობების ორიენტირებს ამრუდებს და მოთხოვნის სტრუქტურის ადაპტაციას ამუხრუჭებს.

სახელმწიფო შეზღუდვები საგარეო ვაჭრობაზე, სავალუტოგაცვლით ოპერაციებზე, კაპიტალის საერთაშორისო გადაადგილებაზე აძნელებს ადგილობრივი მწარმოებლების ადაპტაციას მსოფლიო ბაზრის პირობების მიმართ, მივყავართ კაპიტალის გადინებისაკენ, ანელებს ნაციონალური ეკონომიკის ზრდას, აძლიერებს სამეურნეო სტაგნაციას. საბაჟო ტარიფები, არასატარიფო ბარიერები ზღუდავს უცხოური საქონლის შემოდინებას, მივყავართ მსოფლიო ბაზრიდან შემოსული ინფორმაციული სიგნალების შესუსტებისაკენ, ზრდის მსოფლიო ეკონომიკაში მიმდინარე პროცესებისაგან ნაციონალური ეკონომიკის იზოლაციის ხარისხს.

ეკონომიკური კანონმდებლობის მუდმივი ცვლილებები და ეკონომიკური განვითარების უმთავრესი კოორდინატების არასტაბილურობა (ინფლაციის ტემპები, სავალუტო კურსის საპროცენტო განაკვეთები, გადასახადების რაოდენობა და განაკვეთი, საბაჟო ტარიფები და სხვა რეგულაციები) ზღუდავს ბაზრის მონაწილეთა ეკონომიკურ თავისუფლებას, ამცირებს მათ სამეურნეო აქტივობას, ანელებს ეკონომიკურ ზრდას. სამეურნეო საქმიანობის წარმოებისთვის სტაბილური და განჭვრეტადი პირობები ეკონომიკური თავისუფლების მნიშვნელოვანი შემადგენელი კომპონენტებია.

ეკონომიკური თავისუფლების შეზღუდვას არასახელმწიფო პირების მიერ, რომლებიც კონკურირებენ სახელმწიფოსთან ბაზრის მონაწილეთა მიმართ ძალადობის ან მუქარის სფეროში, მიეკუთვნება მოსახლეობის ფიზიკური საფრთხე (დანაშაული), კერძო საკუთრების დაუცველობა (რეკეტი), კერძო პირებს შორის კონტრაქტების შეუსრულებლობა (კრედიტორების, აქციონერების, მეანაბრეების უფლებების დარღვევა). არასახელმწიფო პირთა მიერ სახელმწიფოს კუთვნილი ძალადობის გამოყენების მონოპოლიური უფლებების უზურპაცია მოწმობს მათ გარდასახვაზე კვაზისახელმწიფოებრივ პირობებში. რუსეთში ბოლო ათი წლის განმავლობაში კერძო დაცვითი სტრუქტურების და კერძო არბიტრაჟების სწრაფი განვითარება სახელმწიფოს ე.წ. „ჩავარდნების” აშკარა დადასტურებაა - მისი პირდაპირი და აშკარა ფუნქციების შეუსრულებლობა.

სახელმწიფოს და არასახელმწიფო პირების მხრიდან ეკონომიკური თავისუფლების შეზღუდვა საშუალებას გვაძლევს მოვახდინოთ სახელმწიფოს უმთავრესი ვალდებულებების ამომწურავი ჩამონათვალის ფორმულირება:

სახელმწიფოს ასეთი ფუნქციები განაპირობებს მის მიერ უარის თქმას განსაკუთრებულ ეკონომიკურ ინტერესებზე, მის ეკონომიკურ ცხოვრებაში მონაწილეობაზე და მასში ჩაურევლობას.

მკვლევართა ჯგუფის მიერ, რომლებმაც შექმნეს ეკონომიკური თავისუფლების მხარდამჭერთა მსოფლიო ასოციაცია, რომელიც აერთიანებს მსოფლიოს 55 ქვეყანას (2007 წლისთვის უკვე 141-ს. რედ. შენიშვნა), შემოთავაზებული იყო რაოდენობრივი საზომი სახელმწიფოს მიერ თავისი პირდაპირი ვალდებულებების შესრულების უნარის და ლიბერალური ეკონომიკური პოლიტიკის განხორციელების შესაძლებლობის ეკონომიკური ინდექსის² გასარკვევად.

ამ ინდექსს ყოველი ქვეყნისთვის და ყოველი წლისთვის სტანდარტული მეთოდოლოგიით ითვლიან: თავიდან განისაზღვრება 25 ძირითადი მაჩვენებლის სიდიდე, რომელიც ახასიათებს ეკონომიკური თავისუფლების დონეს 7 ძირითად სფეროში:

ყოველი მაჩვენებლის აბსოლუტურ მნიშვნელობას შემდგომ ენიჭება რანგი 0-დან 10-მდე იმგვარად, რომ 0 შეესატყვისება ეკონომიკური თავისუფლების უმცირეს დონეს, ხოლო 10 - უმაღლესს. დასასრულ, კრებსითი შედეგის მისაღწევად გამოიყენება მთავარი კოპონენტების მეთოდის სტატისტიკური პროცედურა.

შედეგად ყოველი ქვეყანა (უფრო სწორად, ყოველი ქვეყნის ეკონომიკური პოლიტიკა) იღებს მისი მოქალაქეებისთვის შეთავაზებული ეკონომიკური თავისუფლების რაოდენობრივ შეფასებას.

ამ შეფასებების საფუძველზე შესრულებული სტატისტიკური ანალიზი დამაჯერებლად აჩვენებს მდგრად ურთიერთკავშირს ეკონომიკური თავისუფლების დონესა და ხალხთა კეთილდღეობას შორის. იმ 119 ქვეყნიდან, რომელთა მიხედვითაც 90-იან წლებში მიღებულ იქნა ეკონომიკური თავისუფლების ინდექსის შეფასებები, ქვეყნები, რომლებიც პირველ მეხუთედში შედიოდნენ (ქვეყნების საერთო რაოდენობის მეხუთედი და ეკონომიკური თავისუფლების ყველაზე მაღალი მაჩვენებლები), გააჩნდათ ერთ სულ მოსახლეზე მშპ-ს წარმოების ყველაზე მაღალი მაჩვენებელი - თითქმის 19 ათასი დოლარი და ეკონომიკური ზრდის ყველაზე მაღალი ტემპები - წლიური 2 პროცენტზე მეტი. ეკონომიკური თავისუფლების დონის შემცირებასთან ერთად მცირდება სულადობრივი შემოსავალი და ეკონომიკური ზრდის ტემპებიც. ქვეყნებს, რომლებმაც ბოლო მეხუთე მეხუთედი შეადგინეს (ქვეყნების 20 პროცენტი ეკონომიკური თავისუფლების ყველაზე დაბალი მაჩვენებლებით), ერთ სულ მოსახლეზე ყველზე დაბალი მაჩვენებლები გააჩნდათ - 200 დოლარზე ოდნავ მეტი და ეკონომიკური ზრდის საშუალოდ უარყოფითი მაჩვენებლები - წლიურად -1,9 პროცენტი.

პრინციპულად მნიშვნელოვანია მდგრადი სტატისტიკური კავშირის არსებობა არა მხოლოდ, ერთი მხრივ, ეკონომიკური თავისუფლების და, მეორე მხრივ, კეთილდღეობის აბსოლუტურ მაჩვენებლებს და ეკონომიკური ზრდის ტემპებს შორის, არამედ მათი ნამეტის მაჩვენებლებს შორისაც. იმ ქვეყნებში, რომლებიც 90-იან წლებში ეკონომიკურ თავისუფლებას ზრდიდნენ (მიუხედავად იმისა, თუ როგორი იყო მისი სასტარტო მნიშვნელობა), ეკონომიკური ზრდის ტემპებმა იმატა და ყველაზე მაღალი გახდა. ხოლო იქ, სადაც მთავრობები ეკონომიკურ თავისუფლებას ყველაზე ძალიან ზღუდავდნენ, ეკონომიკური ზრდის ტემპები შენელდა და ყველაზე ნაკლები - ფაქტობრივად უარყოფითი გახდა (1,0 პროცენტი იმ ქვეყნებში, რომლებმაც ბოლო მეხუთედი შეადგინეს).

ეკონომიკურად თავისუფალი ქვეყნები წარმატებებს მხოლოდ ეკონომიკური ზრდის სფეროში არ აღწევენ, პრაქტიკულად, სოციალური და ადამიანის განვითარების ყველა ტრადიციულად გამოყენებადი მაჩვენებელი მათში გაცილებით უკეთესია ვიდრე ეკონომიკურად არათავისუფლებში (იხ. ცხრ. 5). პირველი მეხუთედის ქვეყნებში სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა 20 წელზე მეტით აღემატება ბოლო მეხუთედის ქვეყნების ანალოგიურ მაჩვენებელს - 76,4 და 55,2 წელი შესაბამისად. ჩვილ ბავშვთა სიკვდილიანობა ეკონომიკურად თავისუფალ ქვეყნებში საშუალოდ 11-ჯერ ნაკლებია ვიდრე ეკონომიკურად არათავისუფალში (შესაბამისად 7,3 და 83,3 ერთ წლამდე გარდაცვლილ ყოველ 1000 დაბადებულზე).

სოციალური დიფრენციაცია ფორმალური კრიტერიუმების მიხედვით ეკონომიკურად თავისუფალ ქვეყნებში ასევე მნიშვნელოვნად დაბალია. საშუალო განსხვავება, სკოლაში გატარებული წლების მიხედვით, ქალებსა და კაცებს შორის მინიმალურია პირველი მეხუთედის ქვეყნებში. ეკონომიკური დონის შემცირებასთან ერთად იგი იზდება და მეხუთე მეხუთედში მაქსიმალური ხდება, რომელიც ეკონომიკურად ყველაზე არათავისუფალი ქვეყნებისგან შედგება.

ეკონომიკური ანალიზის ინსტიტუტში განისაზღვრა ეკონომიკური თავისუფლების ინდექსის მნიშვნელობები 50 ქვეყნისთვის, რომელთათვისაც არსებობს მათი ეკონომიკური ზრდის სტატისტიკური მონაცემები XX საუკუნის უდიდესი ნაწილის - 1913-98 წლებისთვის. ამ მონაცემების ანალიზი საშუალებას გვაძლევს კაცობრიობის ეკონომიკური განვითარების ძირითადი კანონზომიერების ფორმულირება მოვახდინოთ. ეკონომიკურად თავისუფალი ქვეყნები ვითარდებიან უფრო სწრაფად, ვიდრე ქვეყნები, სადაც მთავრობა ზღუდავს ეკონომიკურ თავისუფლებას და ერევა სამეურნეო ცხოვრებაში. ეკონომიკური თავისუფლების დაბალი მაჩვენებლის მქონე ქვეყნებს (ინდექსის მნიშვნელობა - 2-ზე დაბალი) გააჩნდათ არაუმეტეს 1 პროცენტის ტოლი ეკონომიკური ზრდის ტემპები წელიწადში, ასე რომ, ასწლეულის განმავლობაში მათ შეეძლოთ მშპს სიდიდე ერთ სულ მოსახლეზე არაუმეტეს 5000 დოლარით გაეზარდათ. ეკონომიკური თავისუფლების დონის ზრდასთან ერთად შეიმჩნევა ეკონომიკის ზრდის აჩქარება. ყველზე მაღალი ტემპებით - 2 პროცენტზე მეტი წელიწადში - იზრდებოდნენ ქვეყნები, სადაც მთავრობები ინარჩუნებდნენ ეკონომიკური თავისუფლების მაღალ მაჩვენებლებს და თანამიმდევრულად აფართოებდნენ მის საზღვრებს (ინდექსის მნიშვნელობა - 7-ზე მეტი). ასეთ ქვეყნებში მშპ სულ მოსახლეზე ასწლეულის განმავლობაში 17 000 დოლარით და კიდევ უფრო მეტით გაიზარდა.

აუცილებელია გავამახვილოთ ყურადღება იმაზე, რომ ეკონომიკური თავისუფლების ინდექსის დაბალი მაჩვენებლის დროს შეუძლებელია ეკონომიკური ზრდის მაღალი ტემპების მიღწევა. იმავდროულად, ეკონომიკური თავისუფლების ინდექსის მაღალი მაჩვენებლები ფაქტობრივად გამორიცხავს ეკონომიკური ზრდის დაბალი ტემპების ალბათობას.

მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ სხვადასხვა ქვეყნებში ბაზრის მონაწილეთათვის ეკონომიკური თავისუფლების მნიშვნელოვანმა ზრდამ შექმნა ყველასათვის ცნობილი მაგალითები, რომლებმაც შემდეგში „ეკონომიკური სასწაულის” სახელი მიიღო.

წყარო: Economic Freedom of the World. 2000 Annual Report. Fraser Institute, Vancouver, 2000, p. 7.

ყველგან - დასავლეთ გერმანიიდან და იტალიიდან, იაპონიასა და ტაივანამდე, ჩილედან და მავრიკიიდან - ირლანდიასა და კონტინენტურ ჩინეთამდე, ლიბერალური ეკონომიკური პოლიტიკის განხორციელებას მიჰყავდა შთამბეჭდავ, მაგრამ აბსოლუტურად კანონზომიერ შედეგებამდე: იზრდებოდა ეკონომიკური ზრდის ტემპები; მაღლდებოდა ცხოვრების დონე და ხარისხი; მცირდებოდა მოსახლეობის სოციალური დიფერენციაცია; ეკონომიკური განვითარების შედეგებით იწყებდნენ სარგებლობას მოსახლეობის უფრო ფართო ფენები. მთელ მსოფლიოში არ არსებობს არც ერთი ქვეყანა, სადაც ლიბერალური ეკონომიკური პოლიტიკის განხორციელებას მნიშვნელოვნად დადებით ცვლილებებამდე არ მიეყვანა. იმავდროულად, მსოფლიოში არ არსებობს არც ერთი ქვეყანა, სადაც ლიბერალურის საწინააღმდეგო პოლიტიკის განხორციელებას (ინტერვენციონისტურის ან პოპულისტურის) საკმაოდ უარყოფითი შედეგები არ მოეტანა.

ეკონომიკური თავისუფლება და ეკონომიკური ზრდა რუსეთში

თუ ლიბერალურ ეკონომიკურ პოლიტიკას ასეთ აშკარა დადებით შედეგებამდე მივყავართ, მაშ რატომ, როგორც ამტკიცებენ, რომ ბოლო ათწლეულებში მის განხორციელებას რუსეთში თან სდევდა ასეთი ღრმა ეკონომიკური კრიზისი წარმოებისა და მოხმარების ასეთი სწრაფი შემცირებით და ასეთი ხანგრძლივი სტაგნაციით? პასუხი ამ შეკითხვაზე ისაა, რომ ლიბერალური ეკონომიკური პოლიტიკა რუსეთში უბრალოდ არ არსებობდა. ლიბერალური ეკონომიკური პოლიტიკის არსებობის შესახებ ფართოდ გავრცელებული მითი ბოლო ათწლეულში განხორციელებულ პოლიტიკასთან მიმართებაში ისეთი ტერმინების ფართო გამოყენებას ემყარება, როგორიცაა - „ბაზარი” და „ეკონომიკური თავისუფლება”, „საბაზრო ეკონომიკა” და „ლიბერალური ეკონომიკა”, „საბაზრო პოლიტიკა” და „ლიბერალური პოლიტიკა”. მაშინ, როცა ეს ტერმინები, ისევე, როგორც სიტყვები „ბაზრის მომხრეები”, „ლიბერალები”, „რეფორმატორები” საზოგადოების მასობრივ აზროვნებაში აღიქმება, როგორც სინონიმები, არადა მათ უკან პრინციპულად განსხვავებული შინაარსი იმალება.

საბაზრო ეკონომიკის პირობებში შესაძლებელია მრავალი სახის ეკონომიკური პოლიტიკის განხორციელება: თანმიმდევრულად ინტერვენციონისტული და პოპულისტურიდან - თანმიმდევრულად ლიბერალურამდე. ამგვარად, ერთსა და იმავე დროს შეიძლება ქმნიდე საბაზრო ეკონომიკის სისტემას და აწარმოო არალიბერალური ეკონომიკური პოლიტიკა. ზოგიერთი ეკონომისტი და პოლიტიკოსი შეიძლება საბაზრო ეკონომიკის მომხრენი იყვნენ და, იმავდროულად, პოპულისტები, ინტერვენციონისტები, მაგრამ, ყოველ შემთხვევაში, არა ლიბერალები. ზუსტად ეს მოხდა რუსეთში. გეგმიური ეკონომიკიდან საბაზროზე გადასვლა ხდებოდა საბაზრო ეკონომიკის მომხრეების, თუ გსურთ რეფორმატორების, მაგრამ არა ლიბერალების მიერ. ბოლო ათწლეულის განმავლობაში რუსეთის ეკონომიკური პოლიტიკის ძირითად თავისებურებებს წარმოადგენდა ეკონომიკური პოპულიზმი, სახელმწიფო ადმინისტრაციის პრივატიზაცია და ეკონომიკური თავისუფლების შეზღუდვა.

რუსეთის სახელმწიფოს კრიზისი, რომლის შესახებაც ამდენი ითქვა ბოლო დროის განმავლობაში, გამოიხატებოდა, უპირველეს ყოვლისა, ეკონომიკურ პოპულიზმში. ის წარმოიქმნა სახელმწიფოს უუნარობით - მოახდინოს თავისი მოთხოვნების ადაპტირება დინამიურად ცვალებადი შიდა და გარე პირობების მიმართ, სახელმწიფოს ვალდებულებების მნიშვნელოვანი გაფართოებით მის ძირითად ფუნქციებს გარეთ, მისი მუდმივი, მაგრამ წარუმატებელი მცდელობები, შეასრულოს ეს ვალდებულებები (მათ შორის მისთვის არადამახასიათებელი და არასაჭირო) კერძო სექტორიდან მათი ამოღების ხარჯზე და შემდგომ მისი გადანაწილება იმ მასშტაბებით, რომელიც შეუსაბამოა როგორც ქვეყნის ეკონომიკური განვითარების დონესთან, ასევე მის ეკონომიკურ პოტენციალთან.

სახელმწიფოს მიერ ეკონომიკური რესურსების გადანაწილების მასშტაბების ზრდას პარალელურად თან სდევდა მისი წასვლა ისეთი სფეროებიდან, რომლებიც მთავრობის ექსკლუზიურ პრეროგატივას წარმოადგენს. მოხდა სახელმწიფოს ძირითადი ფუნქციების - ძალადობის აღსრულებასთან დაკავშირებული უფლებამოვალეობების, ასევე სამეურნეო საქმიანობის ნორმებისა და წესების დადგენის პროცესის ღრმა პრივატიზაცია. სახელმწიფომ გამოამჟღავნა არა მხოლოდ კერძო კონტრაქტების შესრულების გარანტირების უუნარობა, არამედ მასობრივად არღვევდა და არღვევს მის მიერვე დადებულ კონტრაქტებს.

საბაზრო ეკონომიკაზე გადასვლას თან სდევდა სახელმწიფოს მიერ სამეურნეო ცხოვრებაში ჩარევის მასშტაბების ზრდა თავისი საქმიანობის ყველა მიმართულებით - გადასახადები, რეგულირება, რეპრესიული ფულადი პოლიტიკა. სახელმწიფომ გაზარდა ეკონომიკური ტვირთი კერძო სექტორზე და შეზღუდა რუსეთის მოქალაქეთა ეკონომიკური თავისუფლება. გაფართოებული სახელმწიფოს ბიუჯეტის მეშვეობით ათწლეულის პირველ ნახევარში გადანაწილდა მშპს ნახევარზე მეტი, ხოლო მეორე ნახევარში - დაახლოებით ნახევარი. ინფლაციის ტემპებმა საშუალოდ ათწლეულის განმავლობაში გადაამეტა 20 პროცენტს. სახელმწიფო რეგულირების მასშტაბი (ლიცენზირება, კვოტირება, სავალუტო და საბაჟო რეგულირება, ბიზნესის რეგისტრაციის ნებართვითი ხასიათი) მნიშვნელოვნად გაიზარდა. ქვეყნის ეკონომიკური პოტენციალის მნიშვნელოვანი შემცირებისას, მოსახლეობის და, ასევე, ეკონომიკაში დასაქმებულთა 14 პროცენტით შემცირებისას - სახელმწიფო სტრუქტურებში მომუშავეთა რაოდენობა გაორმაგდა. ადგილი ჰქონდა არა იმდენად ეკონომიკის ლიბერალიზაციას, არამედ სახელმწიფოს ლიბერალიზაციას. ეკონომიკური თავისუფლების ინდექსის სიდიდის მიხედვით 90იან წლებში რუსეთმა დაიკავა 110-ე ადგილი 119 ქვეყნიდან და მოხვდა ერთ ჯგუფში ისეთ ქვეყნებთან, როგორიცაა ზამბია, გვინეაბისაუ, ნიგერია, ბურუნდი, მადაგასკარი, რუანდა. ორი პროცესის ერთდროული მოქმედების შედეგად - ეკონომიკის სახელმწიფოს ხელში გადასვლა და სახელმწიფოს პრივატიზაცია - მოხდა როგორც სახელმწიფოს, ასევე ეკონომიკის საქმიანობის ეფექტიანობის მკვეთრი შემცირება.

ეკონომიკური პოლიტიკის „წყვეტილ” ტემპს, რაც დამახასიათებელი იყო რუსეთისთვის ბოლო ათწლეულის განმავლობაში, გარკვეული კორექტივები შეაქვს რუსეთის თანამედროვე ეკონომიკურ ისტორიაში გამეფებულ შეხედულებებში. აშკარა ფაქტებით დასტურდება ის საზოგადო კანონზომიერებები, რომლებიც ლიბერალური ეკონომიკური პოლიტიკის დონესა და ეკონომიკური ზრდის ტემპებს პირდაპირპროპორციულად აკავშირებს. ეს ნიშნავს იმას, რომ ეკონომიკური ზრდის მაღალი ტემპები რუსეთში, ისევე, როგორც მსოფლიოს სხვა ქვეყნებში, შეუძლებელია განხორციელდეს ეკონომიკური თავისუფლების ინდექსის დაბალი მაჩვენებლისას.

1993, 1995, 1999 წლებში ეკონომიკური თავისუფლების გაფართოებას თან ან ეკონომიკური ვარდნის შეჩერება ან ეკონომიკური ზრდის აჩქარება სდევდა. იმავე დროს, ეკონომიკური პოლიტიკის რეგრესს, რომელიც შეიმჩნეოდა ე.წ. „დაკარგული წლების” განმავლობაში (1994-96 წლები), ეკონომიკური ვარდნის ტემპების გაზრდის ან მისი შენარჩუნებისაკენ მივყავდით. ამ ფონზე აშკარა ხდება, რომ 1997 წელს „ახალგაზრდა რეფორმატორთა” მთავრობის საქმიანობა, რომელიც სინამდვილეში, ეკონომიკური თავისუფლების გაფართოებას ხელს არ უწყობდა, უცხოური კაპიტალის მასიური შემოდინების გარეშე ეკონომიკური ზრდის პირობებს თავისთავად ვერ აღადგენდა. გარდა ამისა, აშკარაა, რომ 1992 წელს წარმოების მკვეთრი შემცირება გამოწვეული იყო არა იმდენად გეგმიური ეკონომიკიდან საბაზროზე გადასვლით, არამედ ეკონომიკური თავისუფლების მნიშვნელოვანი შეზღუდვით.

XX საუკუნის უმეტეს პერიოდში რუსეთში ინტერვენციონისტული და პოპულისტური ეკონომიკური პოლიტიკა ხორციელდებოდა. ზუსტად ეს გახლავთ მთავარი მიზეზი საბჭოთა პერიოდში მეურნეობის განვითარების დაბალი ტემპების, ბოლო ათწლეულის ეკონომიკური კრიზისის, ჩვენი ქვეყნის სულ უფრო მზარდი ჩამორჩენის მსოფლიოს ქვეყნების უდიდესი ნაწილისაგან. სიღარიბის და ჩამორჩენილობის დაძლევის ერთადერთ საშუალებად გამოდის სწრაფი და მდგრადი ეკონომიკური ზრდა. მხოლოდ მის საფუძველზეა შესაძლებელი გრძელვადიანი პერიოდის განმავლობაში შეიქმნას აუცილებელი რესურსები ცხოვრების დონისა და ხარისხის ამაღლებისთვის, მეცნიერების დაფინანსებისთვის, კულტურისთვის, მისაღები ეკოლოგიური გარემოს და ქვეყნის გარე უსაფრთხოების უზრუნველყოფისთვის.

ამ მიზნის მიღწევა პრაქტიკულად შეუძლებელია ვერც ინტერვენციონისტული ეკონომიკური პოლიტიკის განხორციელებით, რომელსაც ადგილი ჰქონდა საბჭოთა კავშირში 20-იანი წლების შუადან 80იანი წლების შუამდე, ვერც პოპულისტური პოლიტიკის გაგრძელებით, რომელიც ხორციელდება ჩვენს ქვეყანაში 80-იანი წლებიდან დღემდე. ეკონომიკური თეორია, XX საუკუნის რუსეთის განვითარების და მსოფლიოს გამოცდილება მოწმობს, რომ მდგრადი ზრდის აღდგენა შესაძლებელია მხოლოდ ლიბერალური პოლიტიკის თანამიმდევრული გატარებით.

სახელმწიფოს მთავარი ამოცანა ხდება ეკონომიკური თავისუფლების დაცვა, მის მთავარ მოვალეობად - მოქალაქეთა განუყოფელი უფლებების უზრუნველყოფა: პიროვნების, კერძო საკუთრების ხელშეუხებლობის, არაძალადობრივი საქმიანობის თავისუფლების, სამეურნეო ცხოვრების ერთიანი და სტაბილური წესები და ნორმები. ეკონომიკური ზრდის პოლიტიკა იგივეა, რაც ეკონომიკური თავისუფლების უზრუნველყოფისა და გაფართოების პოლიტიკა.

_________________

1. მსგავსი ტიპის პირველი ნაშრომი იყო: Romer P.M. Increasing Returns and LongRun Growth. Journal of Political Economy, 1986, October, p. 1002.1037. 63

2. Gwartney J., Lawson R., Block W. Economic Freedom of the World. 1975.1995.Fraser Institute, Vancouver, 1975; Gwartney J., Lawson R. Economic Freedom of the World. 1997 Annual Report. Fraser Institute, Vancouver, 1997; Gwartney J., Lawson R.Economic Freedom of the World. 1998/1999 Interim Report. Fraser Institute, Vancouver,1998; Gwartney J., Lawson R. with D.Samida. Economic Freedom of the World. 2000 Annual Report. Fraser Institute, Vancouver, 2000.

რობერტ ნეფი
ქ. ციურიხის ლიბერალური ინსტიტუტის დირექტორი

თარგმნა ბაბილინა ახობაძემ
გამოქვეყნდა 2000 წელს

ადგილობრივი მმართველობა, ღია დემოკრატია და საგადასახადო კონკურენცია შვეიცარიაში

ნება მიბოძეთ, მოკლედ აგიხსნათ, თუ რა განაპირობებს იმ ფაქტს, რომ შვეიცარიაში კანტონალური (საოლქო) და მუნიციპალური ხელისუფლება რეალურად მუშაობს. შვეიცარიის აღმოსავლეთ ნაწილში ერთერთი მუნიციპალიტეტის მერს ვიცნობ, სადაც 5 000 მოსახლე ცხოვრობს (მთლიანად შვეიცარიაში სულ სხვადასხვა სიდიდის 3000 მუნიციპალიტეტი და 26 კანტონაა. ყველაზე პატარა მუნიციპალიტეტის მოსახლეობა 100-ზე ნაკლებია და ყველაზე დიდის, ქალაქ ციურიხის, 400 000-ზე მეტი), ამას წინათ საუბარი მქონდა ამ მუნიციპალიტეტის მერთან იმის შესახებ, უნდა შევიდეს თუ არა შვეიცარია ევროკავშირში და თუ შევა, რა დაუჯდება ეს და რა სარგებლობა ექნება აქედან. საკითხს წმინდა შვეიცარიული კუთხით მივუდექით. სკეპტიციზმის მიზეზები რომ ნამდვილად არსებობს, ორივემ ვაღიარეთ, მან კი დაამატა, „თუ შევუერთდებით, მე 10 შვეიცარიულ ფრანკზე მეტი არ დამიჯდებაო.” როდესაც მიზეზი ვკითხე ასე ამიხსნა: „კაბინეტში ორი დიდი სანაგვე ყუთი მაქვს, სადაც ოფიციალურ წერილებს ვყრი. ყოველდღე უამრავ წერილს ვღებულობ, მაგრამ მათ წაკითხვაზე დროს არასდროს ვკარგავ, უფრო ხშირად პირდაპირ სანაგვეში ვისვრი. ერთი სანაგვე კანტონალური ხელისუფლებისგან გამოგზავნილი ფორმულარების, დადგენილებების და სხვა ქაღალდებისთვის მაქვს, მეორე ყველა იმ ქაღალდისთვის, რასაც ბერნიდან მიგზავნის ფედერალური ხელისუფლება. როდესაც ევროკავშირს შევუერთდებით, მესამე სანაგვე დამჭირდება ბრიუსელიდან მოსული ფორმულარებისა და დადგენილებების ჩასაყრელად. ეს დაახლოებით 10 შვეიცარიული ფრანკი დამიჯდება, რადგან საკმაოდ დიდი სანაგვე დამჭირდება...”.

რასაკვირველია, ის ცოტას აზვიადებდა, მაგრამ მისი მუნიციპალური ავტონომია ფინანსურ და ფისკალურ ავტონომიაზეა აგებული, რასაც ძალიან დიდი მნიშვნელობა აქვს და, რითაც აიხსნება ის ფაქტი, რომ მას ცენტრალური ხელისუფლებიდან მოსული წერილების იგნორირების არ ეშინია. შვეიცარიული საგადასახადო სისტემა სამი დონისაგან შედგება. მუნიციპალურ გადასახადებს საშემოსავლო გადასახადების ერთი მესამედი მიაქვს უშუალოდ გადასახადების გადამხდელებისგან. ამგვარად, მუნიციპალურ ხელისუფლებას „საკუთარი ფული” აქვს, რაც ადგილობრივი სახელმწიფო სამსახურების ხარჯებზე მიდის და რასაც გადასახადების გადამხდელები აკონტროლებენ, რომლებიც იგივე მომხმარებლები და ამომრჩევლები არიან.

შესავალი

სახელმწიფოს სტრუქტურული, ფინანსური და ფისკალური სისტემის ორგანიზების „საუკეთესო გზა” არ არსებობს. ისე, რაც უფრო მცირე ზომის იქნება, მით უკეთესია. ყველაფერი, რაც ახლა გვაქვს, სხვადასხვა ისტორიული კონტექსტიდან გამომდინარე გამოცდილებიდან არის აღებული. წარსულს ჩაბარდა ის დრო, როდესაც „სასწაულებრივი გადაწყვეტილებების” ბრმად გადმოღება ხდებოდა ამერიკის შეერთებული შტატებიდან. ახლა ყველა ქვეყანა, მათ შორის ევროპაც, სხვაგან ეძებს გზებს. დიდი ინტერესით ვაკვირდებით, როგორ ხდება პრობლემების გადაჭრა მსოფლიოს სხვადასხვა კუთხეში, მაგალითად, ლათინურ ამერიკაში. ახლა, როგორც სპეციალისტი ისე კი არ ვსაუბრობ, არამედ, როგორც რიგითი ადამიანი, რომელსაც უბრალოდ აზრის გაზიარება სურს. „სწორი გზა” იდეების, მოდელების, მოსაზრებებისა და ექსპერიმენტების კონკურენცია უნდა იყოს. შვეიცარიის პოლიტიკური და საგადასახადო სისტემა სუბსიდირების პრინციპს ეყრდნობა.

სუბსიდირება კარგი კონცეფციაა, მაგრამ ხშირად არასწორად ესმით

ახლა სუბსიდირების პრინციპი აქტუალურია, რადგან ევროკავშირის „მაასტრიხტისა და ამსტერდამის ხელშეკრულების” ქვაკუთხედს წარმოადგენს. მის შესახებ ბევრს ლაპარაკობენ, მაგრამ სინამდვილეში არავინ იცის რას ნიშნავს.

შვეიცარიის მთავრობის სუბსიდიების მიმართ საკმაოდ სკეპტიკურად ვარ განწყობილი და რადგან ამ საკითხზე ძალიან შემტკივა გული, მსურს რამდენიმე არგუმენტი წამოვწიო წინა პლანზე. ეს პრინციპი პიროვნების, სახელმწიფოსა და საზოგადოების არსებითად დაცალკევებას ეფუძნება. მისი კლასიკური დეფინიცია შეიძლება ჯერ კიდევ კათოლიკურ სოციალურ მოძღვრებაში გვხვდება: „ადამიანები იმ ამოცანებს ემსახურებიან, რაც მათ აინტერესებთ და რის შესრულებაც საზოგადოების ან სახელმწიფოს დახმარების გარეშე შეუძლიათ. საზოგადოებას მხოლოდ სუბსიდირება შეუძლია.” იგივე ითქმის სახელმწიფოთა იერარქიულ სტრუქტურებთან მიმართებაშიც. როგორც წესი, ყველაზე დაბალ და მცირე ეშელონებს პასუხისმგებლობა უნდა ეკისრებოდეს და ძალაუფლებისა და პასუხისმგებლობის ქვემოდან ზედა იერარქიაში გადაცემა გამართლებული უნდა იყოს. იერარქიის ქვედა ეშელონებს უნდა ეტყობოდეს, რომ ამოცანის ეფექტიანად შესრულება თვითონ არ შეუძლია, სხვა სიტყვებით: სუბსიდირება ნიშნავს, რომ პოლიტიკურ, სოციალურ და ეკონომიკურ პრობლემებს რაც შეიძლება კერძო და ლოკალურ ფარგლებში უნდა მოვუნახოთ გამოსავალი.

ამ ფორმულირებას ისეთი ტენდენცია აქვს, რაც გვაიძულებს, გადაწყვეტილებები რაც შეიძლება ვიწრო წრეებში მოვნახოთ. მაგრამ დამატებით ახსნას საჭიროებს ფრაზები „არ შეუძლია”, „რაც შეიძლება ვიწრო”, „ეფექტიანად შესრულება”. არსებობს საშიშროება, რომ შესაძლოა ამ პრინციპის პირობებსა და ეფექტიანობას „სხვადასხვა ინტერპრეტაცია” მოუძებნონ, რის თანახმადაც ბოლოს და ბოლოს მაღალი რანგის მიერ ერთგვარი ძალაუფლების აღებაც კი გაამართლონ. ცენტრალიზაციის გასამართლებლად ეგრეთ წოდებული „კარგი მიზეზები” ყოველთვის მოიძებნება.

მრავალი კონსტიტუცია და კანონი ხშირად სიმდიდრის უაღრესად „ერთგვაროვან და თანაბარ განაწილებამდე” და პრობლემატური ან მარგინალური სფეროების სუბსიდირებამდე მიდის. ხელოვნური დახმარება, ხელახალი გადანაწილება რეგიონულ, სტრუქტურულ ფონდებში და მასიური სუბსიდიები ცენტრალური მთავრობის ერთერთი გამორჩეული როლია. ამის გამო, პოლიტიკა ბრძოლის ველს ემსგავსება, სადაც ყველა ყველას წინააღმდეგ იბრძვის უფრო მეტი და მეტი სუბსიდიებისა და ჩარევისთვის. აი, რატომ ვარ სკეპტიკურად განწყობილი ცენტრალური მთავრობის მხრიდან ყოველგვარი ხელახალი გადანაწილების მიმართ, განსაკუთრებით კი ისეთ შემთხვევაში, როდესაც ეს რეგიონულ დონეზე ხდება. მდიდარი რეგიონების შედარებით ცუდი გადასახადის გადამხდელები გადასახადებით ამოღებულ ფულს ღარიბი რეგიონების შედარებით მდიდარ ადამიანებს ურიცხავენ, რომლებიც ამ ფულს ისევ მდიდარ რეგიონში აბანდებენ. ამგვარად, როგორც ხედავთ, საერთო გადასხადებიდან მიღებული ფულის მნიშვნელოვანი ნაწილი, რომელიც სუბსიდიის სახით გადაეცა მარგინალურ რეგიონებს, ისევ ცენტრში ბრუნდება. რეგიონებს შორის ხელახალი გადანაწილების ერთადერთი შედეგი პერიფერიების ცენტრზე დამოკიდებულების გაძლიერება და იურისდიქციათა შორის ყოველგვარი სასარგებლო კონკურენციის ჩახშობაა. მაგრამ ეს ცალკე თემაა.

დროდადრო პოლიტიკურ ცხოვრებაში ისეთი ვითარება იქმნება, როდესაც აქტიური ქმედება და პოლიტიკა სულ სხვა მიზანს ემსახურება, მაგრამ სულ სხვა შედეგს გამოიღებს ხოლმე. სუბსიდირების პრინციპსაც ხშირად ბოროტად იყენებენ, რომ ზედა ეშელონებისთვის უფლებამოსილების გადაცემა „გაამართლონ” ვითომდა უკეთესი გამოსავლის პოვნის მიზნით.

საქმე კიდევ უფრო რთულდება, როდესაც ზედმეტ ცენტრალიზებულობას იმით „ამართლებენ”, რომ ქვედა იურისდიქციას ფინანსური შესაძლებლობა არ აქვს საჭირო ამოცანების შესასრულებლადო. ცხადია, ცენტრალიზებული საგადასახადო სისტემა თუ საოლქო და მუნიციპალურ გასადახადებს აშკარად წაართმევს ქვედა საფეხურებს, გაღატაკებული ქვეყნები და რეგიონები საკუთარი ამოცანების შესასრულებლად გადასახადების შეგროვებას ვეღარ შეძლებენ. ამგვარად, საგადასახადო სისტემის ცენტრალიზაცია ამოცანათა ცენტრალიზაციას იწვევს. რასაკვირველია, უცნაური იქნება ისეთი სისტემა, რომელიც გადასახადებს ცენტრალიზებულად შეაგროვებს და მხოლოდ ამოცანების დეცენტრალიზაციას მოახდენს. ასეთ შემთხვევაში ცენტრის მიერ ფედერალური სისტემის ქვედა დონეებს შორის თანხების ხელოვნური განაწილება ყველაზე უარესი გამოსავალი იქნება. საუკეთესო გამოსავალი კი ის არის, რომ საერთოდ არ მოხდეს საგადასახადო სისტემის ცენტრალიზაცია და ქვედა იურისდიქციებმა თვითონ იზრუნონ ხარჯებზეც და გადასახადებზეც. ხშირად, წარუმატებლობა სუბსიდირების პრინციპის დისკრედიტაციას ახდენს.

ამ ბიუროკრატული და ცენტრალიზებული საუკუნის დასასრულს საჭიროა სუბსიდირების არსი უფრო დაზუსტდეს და რადიკალურად მოერგოს ახლანდელ გარემოს. ამჟამად ეს პრინციპი გულისხმობს, რომ რომელიმე მაღალმა იურისდიქციამ თავის კომპეტენტურობაზე, პასუხისმგებლობასა და პრობლემის წინაშე მდგარი უფრო მცირე იურისდიქციის დაფინანსებაზე მაშინვე თქვას უარი, როგორც კი მაღალ იურისდიქციაში ამოცანების ეფექტიანად გადაჭრის ან ფინანსური შესაძლებლობის პირველივე პრობლემა გაჩნდება. ვიცი, რომ ეს ცოტა უტოპიაა. როდის ყოფილა, რომ ცენტრალური ხელისუფლება „წესისამებრ თმობდეს ტახტს?!” გულრწფელად გაგიმხელთ ეგრეთ წოდებული შვეიცარიული მოდელის სუსტ მხარეებს, მაგრამ იმედი არ უნდა დავკარგოთ. ჯერჯერობით ვერ შევძელით შემწეობებისა და ხელახალი გადანაწილების ტენდენციის შეჩერება ვერც პიროვნებებს და ვერც რეგიონებთან მიმართებაში. ორივე ძალიან პოპულარულია, გაცილებით პოპულარული, ვიდრე დეცენტრალიზაციის რიტორიკა.

საზოგადოებრივი პოლიტიკის ქვედა დონის იურისდიქციებზე გადატანა და ყველა სახელმწიფო სამსახურის პრივატიზაცია შესაძლოა ყველგან და ყოველთვის ოპტიმალური არ იყოს, განვითარებულ ქვეყნებშიც კი. მუნიციპალიტეტებმა, რეგიონებმა და ოლქებმა შესაძლოა ზედმეტად პოპულისტური დემოკრატიის გზით არასწორად გამოიყენონ თავიანთი ავტონომია, კერძო საწარმოებმა კი შესაძლოა არაფრად ჩააგდონ ხალხის ინტერესები. ადგილობრივი მმართველობისთვის ისევე აუცილებელია ძალაუფლების შეზღუდვა, როგორც ცენტრალურისთვის. არავითარ შემთხვევაში არ უნდა გაჩნდეს უსაზღვრო დემოკრატიის შესაძლებლობა, „უმრავლესობის ტირანიის” ზოგიერთ ფორმას რომ არ მიეცეს გასაქანი.

მართალია, ყოვლისმომცველი ვერ იქნება, მაგრამ იმ პრინციპებს შორის, რაც ადგილობრივ დონეზე უნდა დავიცვათ, შეიძლება ჩავრთოთ „habeas corpus“,¹ საკუთრების უფლება, კანონის უზენაესობა, თავისუფალი ვაჭრობა, პიროვნების დაცვა, აგრეთვე ისეთი პრინციპები, როგორიც არის: „ფიქტიური ქმედების აკრძალვა“, „კეთილსინდისიერი ქმედება“, „in dubio pro liberate“², „dubio pro reo“³ და საწინააღმდეგო ძალის მქონე კანონების აკრძალვა.

ამოცანათა უმეტესობა, რომელთა უკეთ გადაჭრა რეგიონალიზაციის, ფსევდოავტონომიური არასამთავრობო ორგანიზაციების, ფინანსური გათანაბრებისა და ცენტრალიზაციის გზით უკვე სცადეს, უფრო ეფექტიანად უნდა გადაიჭრას პრივატიზაციის გზით და უკეთ წარიმართოს ყველას სასიკეთოდ. დაე დევიზი იყოს: მომხმარებელი იხდის, სახელმწიფოს კი მინიმალური გარანტია ეკისრება.

საგადასახადო სისტემის ავტონომიურობა, რეგიონალიზმი და დეცენტრალიზაცია

ფინანსური მოსაზრებანი სხვადასხვა ამოცანებისა და პრობლემების შესახებ მხოლოდ მოსაზრებებად კი არ უნდა დარჩეს, არამედ მათ მნიშვნელობას სათანადო შეფასება უნდა მიეცეს. ვინც იხდის, მან უნდა მართოს; ანუ, ინგლისური ანდაზის თანახმად, „ვინც იხდის, მუსიკასაც ის უკვეთავს.” ვინც იხდის, გადაწყვეტილებაც მან უნდა მიიღოს. ვისაც გარკვეული ხარისხის ფინანსური დამოუკიდებლობა არ გააჩნია, ძალიან ცოტა რამეს თუ გადაწყვეტს. ნება მომეცით, ისევ შეგახსენოთ სამი სანაგვე ყუთის ამბავი.

არავის არ უყვარს გადასახადების გადახდა. საზოგადოებრივ მეცნიერებათა დარგის მრავალი წარმომადგენელი და ეკონომისტი საათობით ფიქრობს ცნება „ფისკალურობის” შესახებ. თუ გავითვალისწინებთ, რომ საგადასახადო სისტემა ისტორიულად გადამწყვეტ როლს თამაშობდა, გასაოცარია, რომ ყველასთვის გასაგებად მასზე ძალიან ცოტას წერენ. ბიბლიოთეკებში უამრავი მასალაა, სადაც მოსახლეობისგან გადასახადების ყველაზე ეფექტიანი და შემოსავლიანი აკრეფის ტექნოლოგიებია აღწერილი, მეორე მხრივ კი დეტალური ინსტრუქციები გადასახადების ამოღების საუკეთესო სამართლებრივი, ნახევრად სამართლებრივი და არასამართლებრივი გზების შესახებ. მაგრამ, ჩვეულებრივ, შეუმჩნეველი რჩება ის ფაქტი, რომ მთელი პოლიტიკური ისტორია, ყოველ შემთხვევაში 50 პროცენტი მაინც, გადასახადების ისტორიაა და, ისტორიულად, აჯანყებათა და რევოლუციათა უმეტესობა თავიდან მუდამ საგადასახადო სისტემის წინააღმდეგ ბრძოლით იწყებოდა. მშვიდობიან სამოქალაქო საზოგადოებაში შედარებით ნაკლებად გვხვდება აშკარა კანონები და ტექნიკური რეცეპტები სოციალური ინფრასტრუქტურის შესახებ, სადაც კონფლიქტი დამნაშავესა და დაზარალებულს შორის კონკრეტულად კანონის უზენაესობით წყდება.

დიდი შრომა გვმართებს, რომ არსებული ცენტრალური ხელისუფლება ვაიძულოთ ისეთი ამოცანების შესრულებით შემოიფარგლოს, რაც მართლა გვჭირდება, როგორიც არის, მაგალითად, მთავრობის შეზღუდვა, რაც შეზღუდულ აღმასრულებელ ხელისუფლებას, შეზღუდულ გადასახადებს და მინიმალური რაოდენობის სახელმწიფო სამსახურებს გულისხმობს. ამით ადგილობრივი თვითმმართველობა ცხადყოფს, რა გზით შეიძლება კერძო ავტონომიის დამყარება - კერძოდ, პოლიტიკური ძალაუფლების მშვიდობიანი დათმობის გზით ყველა სფეროში, სადაც მშვიდობიან სამოქალაქო საზოგადოებას ის არ სჭირდება. ნება მიბოძეთ, კიდევ ერთხელ გავიმეორო, ასეთი პროგრამა ძალიან საჭირო, მაგრამ ნაკლებად პოპულარულია...

რეგიონული და ადგილობრივი ავტონომიისთვის ბრძოლა იგივეა, რაც ცენტრალური პოლიტიკური ხელისუფლების უზარმაზარი სისტემისა და ფინანსური სისტემის წინააღმდეგ ბრძოლა, რომლებიც მხოლოდ იმაზე ზრუნავენ, რომ არსებული ფორმით შეინარჩუნონ თავი.

რაც უფრო მეტს ფიქრობთ, მით უფრო შორს მიდიხართ. გადამწყვეტი სიტყვა გადამხდელს ეკუთვნის

„ვინც იხდის, მან უნდა მართოს” - ეს დევიზი შეიძლება ჭეშმარიტი დემოკრატიის ფისკალურ პრინციპად ავიღოთ. არავის არ უნდა დაეკისროს გადასახადი, თუკი თვითონ ვერ გადაწყვეტს მის ოდენობას და მიზანს. ეს პრინციპი საკმაოდ კარგად მუშაობს შვეიცარიაში და ძალიან შედეგიანია. იმ თვალაზრისით, რაც ავტონომიის შესახებ ითქვა, არსებითად იზღუდება ხელახალი გადანაწილების მასშტაბი სხვადასხვა რეგიონებსა და საზოგადოებებს შორის. ყველა სახის გადასახადის ან სხვა ვალდებულებების დაკისრება, აკრეფილი გადასახადების ხარჯების სპექტრი და აგრეთვე ხელახალი გადანაწილება დემოკრატიულად, ხალხის ხმის მიცემით უნდა მოხდეს, რომ ლეგიტიმურობა მოიპოვოს. ლოგიკური დასკვნით, ამ დემოკრატიული პრინციპიდან მეორე ასეთივე მნიშვნელოვანი პრინციპი გამომდინარეობს: რაც უფრო მეტს ფიქრობთ, მით უფრო შორს მიდიხართ, გერმანულად: „Je betrofener desto beteiligter“.⁴

ავტონომიის ყველა მომხრეს ეს პრინციპი აქვს დევიზად. მაგრამ ხშირ შემთხვევაში ის პირდაპირ ეწინააღმდეგება რადიკალურად დემოკრატიულ პრინციპს - „თითო კაცზე თითო ხმა“, რასაც დიდ სოციალურ ჯგუფში გამოყენებისას სულ სხვა შედეგები მოსდევს. მრავალი ეთნიკური ერთეულისგან შემდგარ არაერთგვაროვან ჯგუფში „თითო კაცზე თითო ხმის“ წესით უმრავლესობას ძალიან იოლად შეუძლია ნებისმიერ უმცირესობას აჯობოს. გადასახადებთან დაკავშირებით ამან შეიძლება განსაკუთრებით შემაშფოთებელ დილემასთან მიგვიყვანოს: თუ მთელ საზოგადოებას ორ ჯგუფად გავყოფთ - „გადასახადის გადამხდელები“ და „გადასახადის მჭამელები“, შესაძლებელია, და არა მარტო შესაძლებელი, არამედ მოსალოდნელიც, რომ პირველ ჯგუფში უფრო მეტნი აღმოჩნდნენ, ვიდრე მეორეში. უფრო სერიოზულ პრობლემასთან გვექნება საქმე, თუ გადასახადის გადამხდელები სხვა რეგიონში ცხოვრობენ და გადასახადის მჭამელები სხვაში. მაგალითად, ავიღოთ იტალია, სადაც ჩრდილოეთში გადახდილ გადასახადებს სამხრეთში მოიხმარენ.

ზემოხსენებულ პრინციპს, რაც უფრო მეტს ფიქრობ, მით უფრო შორს მიდიხარ, მეორე პრინციპი მოსდევს: „არავითარი გადასახადები წარმომადგენლობის გარეშე“.

ეს თამამი აზრი შემდეგ ვითარებას ეხება: რომელიმე კონკრეტული რეგიონის ან წევრი ქვეყნის, მაგალითად ბუნდესლენდის ოლქის სპეციფიკური ინტერესების წარმოდგენა პირდაპირ კავშირშია სასურველი ამოცანების შესასრულებლად საჭირო გადასახადების აკრეფის ძალიან არაპოპულარულ აუცილებლობასთან. სხვა სიტყვებით, მუნიციპალიტეტს, ოლქს, ბუნდესლენდს ან წევრ ქვეყანას შეუძლია ავტონომიურად იარსებოს მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ გარკვეული ხარისხის ფინანსური ავტონომია ექნება, დამოუკიდებელი და გარე გავლენისგან თავისუფალი. მაგრამ ასეთ შემთხვევაში აუცილებელია გადასახადების ამოღების უფლებამოსილება იმ ხალხისგან, რომლებიც დემოკრატიულად არიან „განწყობილი” ზოგიერთი სახელმწიფო დავალების შესასრულებლად.

ერთხელ ამერიკის უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარემ ჯეფ მარშალმა თქვა: „გადასახადების დაკისრების უფლება იგივეა, რაც დანგრევის უფლების მიცემა.“ ეს ძალიან კარგად გამოხატავს ყველა სახელმწიფო ამოცანის შესრულების ყველაზე დიდ და ყველაზე მნიშვნელოვან დილემას. ყველა მთავრობას სურს ხალხის სახელით ხალხის სამსახურში ყოფნის ვალდებულება იკისროს და ხელახალი გადანაწილების სისტემა ჩამოაყალიბოს. გადასახადების გარეშე არც ერთ პოლტიკურ სისტემას არ შეუძლია ამის გაკეთება. მაგრამ ხშირად გადასახადები გამანადგურებლად მოქმედებს მრავალ დადებით განზრახვაზე, როგორიც არის მაღალი მწარმოებლურობის მიღწევა, დაზოგვა და ქველმოქმედება, რაც მტკიცე საზოგადოების ქვაკუთხედს წარმოადგენს. სახელმწიფო ამოცანების, ხარჯების და შემოსავლების ოპტიმიზაცია მხოლოდ მაშინ გახდება შესაძლებელი, როდესაც ყველა სამთავრობო დონეზე უკეთესი გამჭვირვალობა იქნება და როდესაც პოლიტიკური სისტემა ამ სამივე ასპექტს თანაბარ მნიშვნელობას მიანიჭებს. რაც უფრო პატარა და მარტივია სტრუქტურა, მით უფრო სწრაფად მიღწევადია დემოკრატიის პირობებში. ვიდრე უფრო ფართო ღია დემოკრატიაზე გადავიდოდეთ, ჯერ სახელმწიფო ამოცანებისა და სახელმწიფო სამსახურების და ხელახალი გადანაწილების მინიმიზაცია უნდა დავისახოთ მიზნად.

თავისი მოსაზრებანი ავტონომიის პრინციპების შესახებ ჩარლზ ბლანკარტმა ასე ჩამოაყალიბა: „ავტონომიურ პოლიტიკაზე აგებული სახელმწიფო საზოგადოების თავისუფალ კონგლომერატად კი არ ყალიბდება, როგორც ხშირად ჰგონიათ ხოლმე, არამედ სხვადასხვა ამოცანის შესასრულებლად სხვადასხვა „ფედერალური“ დონეები წარმოიშობა. მაგრამ ყოველი დონე, ანუ ყოველი „წრე“ თვითონ არის პასუხისმგებელი თავის ფინანსურ უზრუნველყოფაზე. ამ თვალსაზრისით ორმხრივი შეთანხმება უნდა მოხდეს მათ შორის, ვინც გადაწყვეტილებებს იღებს და ვინც მომსახურებით სარგებლობს და ამისთვის იხდის. გარდა ამისა, არ არსებობს გადაწყვეტილების მიმღები, ვინც ამავდროულად თვითონაც გადასახადის გადამხდელი არ იქნება. ამგვარად, ერთგვარი ინსტიტუციონალური სიმეტრია იქმნება.” ⁵

ზემოხსენებული გადასახადის გადამხდელებისა და გადასახადის მჭამელების კატეგორიების გათვალისწინებით, შეგვიძლია ეს პრინციპი ასე ჩამოვაყალიბოთ: გადასახადის გადამხდელების გარეშე გადასახადის მჭამელები ვერ იარსებებენ. რასაკვირველია, ეს იმას არ ნიშნავს, რომ თითოეული მოქალაქე, რომელიც გადასახადს იხდის, ავტომატურად კარგავს ხმის მიცემის უფლებას. ეს პრინციპი ზოგადად უფრო მაღალ დონეზე უნდა განხორციელდეს. უნდა ვაღიარო, რომ ეს პრინციპი შვეიცარიაშიც გაქრა. სახელმწიფო სამსახურების ცენტრალიზაციის ტენდენციის შეჩერება საოლქო და ფედერალურ დონეზე ვერც ჩვენ შევძელით, მიუხედავად იმისა, რომ ჩვენი პოლიტიკური სისტემა შედარებით უკეთეს ინსტიტუციონალურ მუხრუჭებს ფლობს.

ფინანსური სისტემა პოლიტიკური და ეკონომიკური სისტემის ყველაზე მნიშვნელოვანი ნაწილია, რომელსაც ხშირად სათანადოდ ვერ აფასებენ. საერთოდ, საგადასახადო სისტემის მიზანს არ წარმოადგენს, რომ წლიდან წლამდე სხვადასხვა იმპროვიზაციის გზით შეაკოწიწოს მოცემული წლისთვის საჭირო ფონდები. მის კლასიკურ ლიბერალურ ამოცანას ფისკალური შემოსავლის ხელმისაწვდომობის შეზღუდვა, სახელმწიფო მასშტაბის საუკეთესო შესაძლო გზით შემცირება და, საერთოდ, ეკონომიკის გაჯანსაღება წარმოადგენს. პიროვნებებსა და რეგიონებს შორის ხელახალი გადანაწილების შეზღუდვით და მუნიციპალიტეტების, ოლქების, სახელმწიფოებისა და ფედერაციების ფისკალური კონკურენციის გზით საგადასახადო ტვირთის მნიშვნელოვნად შემსუბუქება შეიძლება.

როდის მიიღებს უმრავლესობა გადაწყეტილებას საკუთარი გადასახადების შესახებ...

გადასახადის რაოდენობას შვეიცარიაში მოქალაქეები და გადასახადის გადამხდელები დემოკრატიული გზით წყვეტენ ხმათა უმრავლესობის წესით. ასეთი მოდელის სხვა სისტემებსა და სხვა პირობებში პირდაპირ გადატანა არ შეიძლება. დროდადრო ისევ ეჭვქვეშ დგება ის საკითხი, უნდა დატოვოს თუ არა მთავრობამ „გადასახადების უფლება“ თვითონ მოქალაქეების კომპეტენციაში. ის ფაქტი, რომ უმრავლესობა წყვეტს გადასახადის რაოდენობას, ინსტიტუციონალური იერარქიის ყველა საფეხურზე კარგ საფუძველს ქმნის იმისათვის, რომ საგადასახადო სისტემა ზედმეტად პროგრესირებადი ვერ გახდეს და სპექტრის მდიდარმა მხარემ იძულებით დატოვოს იქაურობა, თუკი ტვირთის შემსუბუქებას ვერ შეძლებს. კონკურენტულ სისტემაში კარგი საფუძველი არსებობს იმისათვის, რომ პროგრესულად ზრდის მხოლოდ მსუბუქი ფორმა არსებობდეს. პრინციპი „თითო წევრზე თითო ხმის უფლება“ მხოლოდ მაშინ იმუშავებს, როდესაც თითო წევრზე თითო საგდასახადო კურსის სისტემა იქნება.

შვეიცარიის კონკურენტული საგადასახადო სისტემა და საგადასახადო შემოსავლების სამივე (მუნიციპალურ, საოლქო და ფედერალურ) დონეზე განაწილება ექსპერიმენტების კარგ ნიადაგს ქმნის. ეს შეიძლება სავსებით და ყოველმხრივ ოპტიმალური არ იყოს, მაგრამ კარგად მუშაობს და ჩვენ შედარებით დაბალი საგადასახადო დონის კარგი ხარისხის სახელმწიფო სამსახურებსა და ინფრასტრუქტურასთან შერწყმის საშუალება გვაქვს. შვეიცარიაში არსებობს მოძრავი ხმის მიცემის წესი, განსაკუთრებით მცირე ზომის იურისდიქციების თვალსაზრისით, მთელი ფედერაციის მასშტაბით. და, მაინც, მდიდარი გადასახადის გადამხდელის გამგზავრება რომელიმე ტერიტორიიდან მედიის დიდ პოპულისტურ კამპანიას იწვევს “მდიდრების საწინააღმდეგოდ” და ახალი, უფრო ცენტრალიზებული სისტემის სასარგებლოდ, სადაც ასეთი ხმის მიცემის არავითარი შესაძლებლობა არ იქნება. შესაძლოა, იურისდიქციებისა და საგადასახადო კურსის კონკურენციაზე აგებული სისტემა ერთერთი ყველაზე საუკეთესო სისტემაა, მაგრამ დემოკრატიული გადაწყვეტილებების ზეწოლის ქვეშ ყველაზე პოპულარული და ყველაზე მტკიცე არ არის. დემოკრატიას ყოველთვის ცენტრალიზაციის ტენდენცია აქვს.

საგადასახადო სისტემის ლტოლვილებისადმი კეთილგანწყობის წყალობით შვეიცარიას დოვლათის შემქმნელი მუშახელი არ აკლია და არც იმაზე ამბობს უარს, რომ ევროპული საგადასახადო სისტემისგან, რომელიც მდიდრებს ძალიან დიდ გადასახადებს აკისრებს, სარგებელი ნახოს. შვეიცარიაში მდიდარი ხალხისთვის კარი მუდამ ღიაა. ამაში ცუდს ვერაფერს ვხედავ...

არ უნდა დაგვავიწყდეს იმის გათვალისწინებაც, რომ „ჩამორჩენილი ერისთვის“ თეორიული შესაძლებლობები უფრო მეტია, ვიდრე პრაქტიკული. ასეთ ქვეყნებში გადასახადებისა და სახელმწიფო ამოცანების ნულამდე დაყვანის ძლიერი ტენდენციაა. ფაქტობრივად, საზოგადოებრივი დოვლათისა და ინფრასტრუქტურის ძალიან ცუდი უზრუნველყოფა შეუძლებელია ისეთ სისტემაში, სადაც ყველა ხედავს რა ხდება მეზობელ სისტემაში. ამგვარად, გარკვეულ დონეზე სახელმწიფო მოთხოვნილებები რჩება, რომლის ქვემოთაც ჩამოსვლა არ შეუძლია. მდიდარი გადამხდელისთვისაც კი ძალიან ჩვეულებრივი და ბუნებრივი ამბავია, რომ კონტრიბუციის როგორმე გაზრდის მოტივი ამოძრავებდეს, თუკი ხედავს, რომ მთლიანობაში ეს რაღაცას ნიშნავს.

პოლიტიკური ეკონომიის მექანიზმი, რის შესახებაც აქ ვსაუბრობ, მუნიციპალურ, რეგიონულ თუ საერთაშორისო დონეზე სხვადასხვა სუბსიდიებითა და სტრუქტურული ფონდებით ხელოვნური „გათანაბრების“ მცდელობამ არ უნდა დაამახინჯოს. ადგილობრივი და რეგიონული ხელახალი გადანაწილება ძალიან პოპულარულია, მაგრამ ჯანსაღი საგადასახადო სისტემისთვის, რომელიც სახელმწიფო ხარჯსა და გადასახადებზე და მის სანაცვლოდ გაწეული მომსახურების გამჭვირვალობაზეა აგებული, მომწამვლელია.

რაც უფრო პირდაპირია დემოკრატია, მით უფრო მწვავე დისკუსიის საგანი ხდება გადასახადები, მათგან მიღებული სარგებელი და სახელმწიფო მოხელეთა როლი ამ ორივე ასპექტში. ამგვარად, ზრდასრული გადასახადის გადამხდელი ჰქვია ყველა სრულწლოვან მოქალაქეს, რომელიც გამუდმებით აკონტროლებს სახელმწიფო სამსახურიდან მიღებული ფულის ღირებულებას, მოითხოვს ეფექტიანობას, გამჭვირვალობას და სისტემაში არსებულ ნებისმიერ ნაკლოვანებაზე რეაგირებს.

რასაკვირველია, დეცენტრალიზაციასაც აქვს თავისი უარყოფითი მხარეები. ყველაზე ნაკლებეფექტიანი მოთამაშე კონკურენციის პირობებში უფრო უარეს მდგომარეობაშია, ვიდრე ცენტრალიზებული სისტემის გასაშუალოებული კეთილდღეობის „ჰარმონიზაციის“ პირობებში.

მაგრამ ლიბერალური თვალსაზრისით, ეგრეთ წოდებულ განვითარებად ქვეყნებში არ არის გამორიცხული არსებობდეს მართლაც მტკივნეული ნაკლოვანებანიც, სადაც უთანასწორობის ფასი შესაძლოა ძალიან მაღალი იყოს. განსხვავებულობა მუდამ უთანასწორობასთან არის დაკავშირებული. მაგრამ ისტორია გამუდმებით გვახსენებს, რომ ეს ჩამორჩენილი სტრუქტურები განვითარდნენ, თანამედროვე ეფექტიან ქვეყნებად იქცნენ და სასიამოვნო გამოცოცხლება გამოიწვიეს საერთო კეთილდღეობის გზაზე. მაგრამ ცენტრალიზაციის საფრთხე კვლავ არსებობს და „მეცნიერებისა და პოლიტიკის უკანასკნელი გადახრებისა და შეცდომების ტენდენცია ყველა იურისდიქციის, ფედერალური სისტემის ყველა შემადგენელი ნაწილის გაერთიანების” საფრთხეს შეიცავს. კლასიკოსი ლიბერალები, თავისუფალი ვაჭრები, მონოპოლიას ჭეშმარიტ და სწორ პრაქტიკულ გადაწყვეტილებებზე მაღლა არ აყენებენ. მაგრამ ისინი მცირე კონკურენტული ერთეულების სისტემას უჭერენ მხარს, რომელიც ბევრ სხვადასხვა სახის პატარა შეცდომას და ცდომილებას უშვებს. ასეთი სახის სისტემაში შედარებების საფუძველზე შესწავლის შესაძლებლობა არსებობს. შესაძლოა ეს უფრო ნაკლებ სახიფათო იყოს, ვიდრე ძლიერი, ცენტრალიზებული სისტემა, სადაც დიდი შეცდომები და ცდომილებები უფრო საშიშია. პრაქტიკული გამოცდილება და დაკვირვებები, რისკზე, შეცდომებზე და შეცდომების აღიარებაზე სწავლა ჩვენი საერთო მიზანი უნდა იყოს. ამ ორომტრიალში რაც უფრო პატარაა ერთეული, წარმატებისა და შეცდომების თავიდან აცილების მით უფრო უკეთესი შესაძლებლობა არსებობს.

სთივ ჰენკე და ქურთ შულერი

აშშ-ში, ქ. ბალტიმორში მდებარე ჯონზ ჰოფქინზის უნივერსიტეტში გამოყენებითი ეკონომიკის პროფესორი, ქ. ვაშინგტონში მდებარე კატონის სახელობის ინსტიტუტის უფროსი მეცნიერთანამშრომელი, ჟურნალ „ფორბსის“ ავტორი. 1998 წელს დასახელდა მსოფლიოს 25 ყველაზე გავლენიან პირთა შორის

აშშ სახაზინო დეპარტამენტის ეკონომისტი და ჯონზ ჰოფქინზის უნივერსიტეტის მეცნიერ თანამშრომელი

თარგმნა გია ჯანდიერმა
გამოქვეყნდა 2001 წელს

(იბეჭდება პირველი თავი)

თავი 1. სავალუტო საბჭოების საკითხისთვის

ბრეთონ ვუუდსის მონეტარული სისტემის საბოლოოდ დაშლის შემდეგ, 1973 წელს, „ნაპრალი“, რომელიც არსებობდა განვითარებული და განვითარებადი ქვეყნების ვალუტებს შორის, „უფსკრულში“ გადაიზარდა. ბრეთონ ვუუდსის სისტემის მოქმედების დროს, „კლასიკურ“ პერიოდში 1914 წლამდე, ოქროს სტანდარტის დროს და, ნაკლები ხარისხით, ასევე მსოფლიო ომების დროს, განვითარებად და მათ მსგავს ქვეყნებს, როგორც წესი, ჯანსაღი ვალუტები ჰქონდათ. ჯანსაღი ვალუტა სტაბილობას, სანდოობას და სრულ კონვერტირებადობას ნიშნავს. სტაბილობა გულისხმობს იმას, რომ მიმდინარე წლიური ინფლაცია შედარებით დაბალია, წესით ერთ ციფრიანი. სანდოობა ნიშნავს, რომ ვალუტის გამომშვებს მომავალში ინფლაციის დაბალ დონეზე შენარჩუნების რწმუნება აქვს. სრულად კონვერტირებადობაში იგულისხმება, რომ ვალუტას შეუძლია ადგილობრივი და უცხოური საქონლის და სერვისების შეძენა შეზღუდვის გარეშე, საბაზრო კურსით უცხოური ვალუტების შეძენის ჩათვლით.

დღეს უმრავლეს განვითარებულ ქვეყნებს ჯერ კიდევ ჯანსაღი ვალუტები აქვთ, თითქმის ისეთივე სტაბილური, როგორც ოქროს სტანდარტის დროს. უმრავლესი განვითარებადი ქვეყნების ვალუტები, ამის საპირისპიროდ, არაჯანსაღია (Schuler, 1996). ჯანსაღი ვალუტების დაკარგვა დაკავშირებულია ცენტრალური ბანკების პოზიციების ზრდასთან ამ ქვეყნებში. ბრეთონ ვუუდსის სისტემის საბოლოოდ დაშლამდე პერიოდის უდიდეს ნაწილში უმეტეს განვითარებად ქვეყნებს არ ჰქონდათ თანამედროვე ტიპის ცენტრალური ბანკები. ამის ნაცვლად, ისინი იყენებდნენ კომერციული ბანკების მიერ კონკურენციაზე დაყრდნობილი ფულის გამოშვებას (ლათინური ამერიკა, აღმოსავლეთ აზია და თვითმართვადი ბრიტანული კოლონიები), კერძო კომერციული ბანკის მიერ ფულის გამოშვების მონოპოლურ სისტემას (ბრიტანეთის გარდა, ევროპული ქვეყნების კოლონიები) ან სავალუტო საბჭოებს (არათვითმართვადი ბრიტანული კოლონიების უმრავლესობა) (Conant, 1969 [1927], Schuler, 1992 a,b). უმრავლესი განვითარებადი ქვეყნებისთვის ცენტრალური ბანკები სრულიად ახალი ხილია. იგი ლათინურ ამერიკაში 1920იან წლებამდე ვერ გავრცელდა, აფრიკაში, შუა აღმოსავლეთსა და სამხრეთაღმოსავლეთ აზიაში - 1950იან წლებამდე. როგორც წესი, ცენტრალური ბანკის შექმნის პირველი დეკადიდან, განვითარებად ქვეყნებს მაღალი ინფლაცია გაუჩნდათ და მათი ვალუტაც უფრო შეზღუდულად კონვერტირებადი გახდა, ვიდრე მანამდე.

მაღალმა ინფლაციამ და არაჯანსაღი ვალუტების შეზღუდულმა კონვერტირებადობამ განვითარებადი ქვეყნების პროგრესს ხელი შეუშალა. არაჯანსაღი ვალუტა ხალისს უკარგავს როგორც ადგილობრივ, ასევე უცხოურ ინვესტირებას. ბევრ განვითარებად ქვეყანას, რომელსაც კოლონიურ პერიოდსა და დამოუკიდებლობის წლების დასაწყისში კაპიტალის წმინდა იმპორტი ჰქონდა - ამ დროს მათი ვალუტა ჯანსაღი იყო. ხოლო, როდესაც მათი ვალუტები არაჯანსაღი გახდა ისინი კაპიტალის წმინდა ექსპორტიორებად იქცნენ. ეს ქვეყნები უცხოური კაპიტალისგან დაიცალა და ადგილობრივი კაპიტალიც არალეგალურად „გაიქცა“, რათა ინფლაციური კონფისკაციისთვის დაეღწია თავი. შედეგად, ეკონომიკის განვითარება შენელდა, სტაგნაციაში გადავიდა და, ზოგიერთ შემთხვევაში, უკანაც წავიდა. ისტორიული გამოცდილება გვეუბნება, რომ კაპიტალის ისევ მისაზიდად და ეკონომიკური განვითარების თავიდან წასახალისებლად, განვითარებად ქვეყნებს ჯანსაღი ვალუტები სჭირდებათ. შემდგომ, უფრო დეტალური საუბრისას ვნახავთ, რომ ისტორიული გამოცდილების გათვალისწინებით, განვითარებად ქვეყნებში ცენტრალური ბანკის სისტემის მიერ ჯანსაღი ვალუტის წარმატებით უზრუნველყოფა ნაკლებად სავარაუდოა.

ცენტრალური ბანკების შექმნამდე არსებული კონკურენტული სისტემებიდან, სავალუტო საბჭო განსაკუთრებით იყო გავრცელებული: იგი 70 ქვეყანაში მოქმედებდა. სავალუტო საბჭოს სისტემები ზოგ ქვეყანაში დღესაც აგრძელებს მოქმედებას, მათ შორის ყველაზე აღსანიშნავია ჰონგ კონგი. 1991 წლიდან არგენტინამ და ზოგმა სხვა ქვეყანამაც ასევე შექმნა სავალუტო საბჭოს მსგავსი სისტემები, რომელთაც ორთოდოქსული სავალუტო საბჭოს ზოგი, მაგრამ არა ყველა თვისება ჰქონდათ. ეს კვლევა სავალუტო საბჭოს სისტემის უფრო ფართოდ დანერგვის პოტენციალს ეხება განვითარებად ქვეყნებში ჯანსაღი ვალუტების მოქმედების უზრუნველსაყოფად.

სავალუტო საბჭო ცენტრალური ბანკის საპირისპიროდ

ცენტრალური ბანკი ადამიანთა უმრავლესობისთვის, სულ მცირე პრაქტიკულ დონეზე, მათი ქვეყნების მონეტარულ სისტემად არის ცნობილი. ცენტრალური ბანკი მონეტარული ხელისუფლებაა, რომელსაც აქვს დისკრეციული მონოპოლია, მართოს კომერციულ ბანკთა რეზერვები. ეს, როგორც წესი, გულისხმობს ბანკნოტებს (ქაღალდის ვალუტა) და მონეტებს. დისკრეციული მართვა ნიშნავს შესაძლებლობას, მონეტარული პოლიტიკა სურვილის მიხედვით შეირჩეს, ნაწილობრივად მაინც, წესებით შეუზღუდავად. რეზერვები ნიშნავს საშუალებას - მედიას, რომელიც გადახდებისთვის გამოიყენება. ხშირად, გადახდებისთვის მონეტარული სისტემა ორი ტიპის მედიას იყენებს: ერთი, რომელიც მხოლოდ ადგილობრივად გამოიყენება, როგორიცაა ადგილობრივი მონეტარული ხელისუფლების მიერ გამოშვებული ბანკნოტები და უცხოური რეზერვები (ბაზისური რეზერვები), რომელიც საერთაშორისო ვაჭრობაში გამოიყენება, როგორიცაა ოქრო, უცხოური ვალდებულებები (ობლიგაციები) ან ბანკნოტები, რომელიც გამოშვებულია უცხოური ცენტრალური ბანკის მიერ. კომერციული ბანკები, ამ ტერმინის ფართო გაგებით, ცენტრალური ბანკისგან განსხვავებული ბანკებია, მათ შორის კოოპერატიული, საინვესტიციო და შემნახველი ბანკები.

მიუხედავად ბოლო ხანებში სავალუტო საბჭოს სისტემის მიმართ ინტერესის გაღვივებისა, იგი ბევრისთვის უცნობი რჩება. სავალუტო საბჭო მონეტარული ინსტიტუტია, რომელიც უშვებს ბანკნოტებსა და მონეტებს (და ზოგიერთ შემთხვევაში დეპოზიტებსაც), სრულად მხარდაჭერილს უცხოური „სარეზერვო“ ვალუტით და სრულად კონვერტირებადს უცხოურ ვალუტაში ფიქსირებული კურსით ნებისმიერი მოთხოვნისას. სარეზერვო ვალუტა უნდა იყოს კონვერტირებადი ვალუტა ან საქონელი, შერჩეული მისი მოსალოდნელი სტაბილურობის გამო. ქვეყანას, რომელიც უშვებს სარეზერვო ვალუტას, სარეზერვო ქვეყანა ჰქვია (თუ სარეზერვო ვალუტა არის საქონელი, თვითონ ის ქვეყანა ჩაითვლება სარეზერვოდ, რომელსაც სავალუტო საბჭო აქვს.)

რეზერვად სავალუტო საბჭოს აქვს აღებული დაბალი რისკის, მომგებიანი ფასიანი ქაღალდები და სხვა აქტივები, რომლისთვის სარეზერვო ვალუტას იხდიან. სავალუტო საბჭოს აქვს რეზერვები 100 პროცენტის ან ცოტათი მეტის ვიდრე გამოშვებული ბანკნოტები და მონეტები ცირკულაციაში, ზუსტად იმ ოდენობით როგორც დადგენილია კანონით. ყველაზე მარტივი ტიპის სავალუტო საბჭო არ იღებს დეპოზიტებს და არ უშვებს ფასიან ქაღალდებს; თუ სავალუტო საბჭო დაეთანხმება და დეპოზიტებს ან ფასიან ქაღალდებს გამოუშვებს, ისინიც 100 პროცენტით ან ცოტათი მეტით მხარდაჭერილი უნდა იყოს ლიკვიდური აქტივებით სარეზერვო ვალუტაში. სავალუტო საბჭო მოგებას იღებს სარეზერვო ვალუტის ფასიანი ქაღალდების შემოსავალსა და ბანკნოტებისა და მონეტების ცირკულირების ხარჯების სხვაობისაგან. იგი მთავრობას (ან მის მესაკუთრეს, თუ იგი მთავრობა არ არის) გადასცემს მოგებას იმის ზემოთ, რაც მას სჭირდება იმისათვის, რომ გადაიხადოს საკუთარი ხარჯები და უზრუნველყოფილი ჰქონდეს რეზერვების კანონით დადგენილი დონე. სავალუტო საბჭოს არ აქვს მის მიერ გამოშვებული ბანკნოტების, მონეტებისა და დეპოზიტების რაოდენობის დისკრეციული მართვის უფლება. მათ რაოდენობას საბაზრო ძალები განსაზღვრავს, მიუხედავად იმისა, რომ ფულს სავალუტო საბჭო აწვდის.

ნებისმიერ ქვეყანაში, რომელსაც აქვს კომერციული ბანკები და სხვა ფინანსური ინსტიტუტები, სავალუტო საბჭო მონეტარული სისტემის მხოლოდ ნაწილია. სავალუტო საბჭოს სისტემა მოიცავს სავალუტო საბჭოს, კომერციულ ბანკებს და სხვა ფინანსურ ინსტიტუტებს. იგი ასევე მოიცავს მათი და მთავრობის ქცევის წესებს, დაკავშირებულს ვალუტის გაცვლის კურსთან, ვალუტის კონვერტირებადობასთან, მთავრობის ფინანსებთან და ასე შემდეგ.

ცხრილი 1.1 გვაძლევს ტიპური სავალუტო საბჭოსა და ტიპური ცენტრალური ბანკის განსხვავებების სიას. ეს სექცია მოკლედ აღწერს ამ განსხვავებებს. წიგნის შემდგომ თავებში ეს განსხვავებები დეტალურად განიხილება. ვფიქრობთ, ეს აღწერები აკურატულია არსებული ტიპური სავალუტო საბჭოების და ტიპური ცენტრალური ბანკებისთვის წარსულსა და აწმყოში. სავალუტო საბჭოს ეს აღწერა ვერ მოგვცემს თეორიულად იდეალურ სავალუტო საბჭოს აღწერას და ვერც განსაკუთრებით კარგი სავალუტო საბჭოს აღწერას. იგი აღწერს ტიპურ არსებულ სავალუტო საბჭოს, თუმცა სავალუტო საბჭოების რეალური საქმიანობა ახლოსაა იდეალურთან, რისთვისაც ისინი შეიქმნენ (იხ. თავი 2). ამის მსგავსად, ცენტრალური ბანკების აღწერაც არ არის თეორიულად იდეალური ცენტრალური ბანკის. ისიც არ არის განსაკუთრებით კარგი ცენტრალური ბანკის აღწერა, როგორიცაა აშშ ფედერალური სარეზერვო სისტემა ან სინგაპურის მონეტარული ხელისუფლება. იგი აღწერს ტიპურ ცენტრალურ ბანკს. ეს აღწერა უმრავლესი ცენტრალური ბანკის მდგომარეობას ასახავს, მათ შორის განვითარებადი ქვეყნებისას, რომლებიც არსებით უმრავლესობას წარმოადგენს მსოფლიოში არსებულ ცენტრალურ ბანკებს შორის.

ცხრილი 1.1. ტიპური სავალუტო საბჭო ტიპური ცენტრალური ბანკის საპირისპიროდ.

ცენტრალურ ბანკებს, განსაკუთრებით განვითარებად ქვეყნებში, და არ წარმოადგენს თეორიულად იდეალური ან განსაკუთრებით კარგი სავალუტო საბჭოს ან ცენტრალური ბანკის თვისებებს.

შენიშვნა: ეს ჩამოთვლილი თვისებები ახასიათებს არსებულ ტიპურ სავალუტო საბჭოებს და ცენტრალურ ბანკებს, განსაკუთრებით განვითარებად ქვეყნებში, და არ წარმოადგენს თეორიულად იდეალური ან განსაკუთრებით კარგი სავალუტო საბჭოს ან ცენტრალური ბანკის თვისებებს.

თუ დავიწყებთ ცხრილის 1.1 დასაწყისიდან, სავალუტო საბჭო, როგორც წესი, უზრუნველყოფს ბანკნოტებისა და მონეტების მიწოდებას, იმ დროს, როდესაც ცენტრალური ბანკი ასევე დეპოზიტებსაც ქმნის. ზოგიერთმა სავალუტო საბჭომ წარსულში დეპოზიტებიც შემოიღო; დღეს ჰონგ კონგის მონეტარული ხელისუფლება (Hong Kong Monetary Authority) და სხვა სავალუტო საბჭოს მსგავსი ხელისუფლებები უშვებენ ფასიან ქაღალდებს. ტიპური სავალუტო საბჭოს დეპოზიტები ისეთივე რეზერვის მოთხოვნების ქვეშაა, როგორც ბანკნოტები და მონეტები. სავალუტო საბჭოს საკითხის შესწავლის გასამარტივებლად ეს კვლევა სავალუტო საბჭოს ისეთ მოდელს განიხილავს, რომელიც მხოლოდ ბანკნოტებსა და მონეტებს უშვებს. დამატებითი სირთულეები, რომელიც მომდინარეობს დეპოზიტებისა და ფასიანი ქაღალდების გამოშვებისაგან, მცირეა და არ ცვლის საგრძნობლად ანალიზს, თუ ისინი ერთმანეთში გადაცვლადია მათი მფლობელებისთვის და ექვემდებარება უცხოური რეზერვის მოთხოვნებს სავალუტო საბჭოსთვის.

სავალუტო საბჭოს ან ცენტრალური ბანკის მიერ გამოშვებული ბანკნოტები და მონეტები და კომერციული ბანკების მიერ შექმნილი დეპოზიტები სავალუტო საბჭოს ან ცენტრალური ბანკის სისტემაში მონეტარულ ბაზას ქმნიან. მონეტარული ბაზა მაშინ ითვლება რეზერვად, როდესაც იგი კომერციული ბანკების მფლობელობაშია და არა ხალხის (იგულისხმება დეპოზიტორების - რედ.). საზოგადოების დეპოზიტები კომერციულ ბანკებში და ბანკნოტები და მონეტები, რომელიც მათ ეკუთვნის, ფულის მიწოდებას შეადგენს. ბანკნოტები და მონეტები ცირკულაციაში, ხალხის ხელშია ისინი თუ კომერციული ბანკების, შეადგენს ნაღდ ფულს.

კომერციული ბანკების დეპოზიტები ცენტრალურ ბანკში მათი რეზერვების მთავარი ფორმაა ტიპური ცენტრალური ბანკის სისტემაში; კომერციულ ბანკებს არ აქვთ დეპოზიტები სავალუტო საბჭოს სისტემაში, ამის ნაცვლად სარეზერვოსავალუტო აქტივები მათი რეზერვების მთავარ ფორმას წარმოადგენს. სავალუტო საბჭოს, ასევე მის მსგავს ცენტრალური ბანკის სისტემებში, კომერციული ბანკები ინახავენ სავალუტო საბჭოს თუ ცენტრალური ბანკის „საყრდენ ნაღდ ფულს“ - ბანკნოტებსა და მონეტებს, რათა დააკმაყოფილონ საკუთარი დეპოზიტორების მოთხოვნები დეპოზიტების ბანკნოტებსა და მონეტებში გადასაყვანად.

ტიპური სავალუტო საბჭო ქმნის ნამდვილ ფიქსირებულ კურსს სარეზერვო ვალუტასთან. ვალუტის კურსი მუდმივია, ან, ყველაზე უარეს შემთხვევაში, შეიძლება განსხვავდებოდეს დადგენილი კურსისაგან მხოლოდ საგანგებო სიტუაციებში. გაცვლის კურსი შესაძლებელია ჩაიწეროს კონსტიტუციაში, რომელიც აღწერს სავალუტო საბჭოს იურიდიულ ვალდებულებებს. ასეთი გაწერილი ვალდებულება ფიქსირებული სავალუტო კურსის შესახებ შესანიშნავად ასრულებდა თავის ფუნქციას (იხ. თავი 2). ტიპური ცენტრალური ბანკი ამის საპირისპიროდ უფრო მეტად პეგირებულ ან მოტივტივე სავალუტო კურსს ქმნის, ვიდრე ნამდვილად ფიქსირებულ კურსს. პეგირებული სავალუტო კურსი სარეზერვო ვალუტის მიმართ გარკვეული ვადის პერიოდისთვის მუდმივია, მაგრამ არ იძლევა არანაირ სანდო გრძელვადიან გარანტიას ამ კურსის შესანარჩუნებლად. მოტივტივე სავალუტო კურსი არც ერთი სარეზერვო ვალუტის მიმართ არ არის მუდმივი. ცენტრალური ბანკის მიერ დადგენილი სავალუტო კურსი, როგორც წესი, არ ფიქსირდება კანონით, შესაძლებელია ვარირებდეს ცენტრალური ბანკისა და მთავრობის ნების მიხედვით. ცენტრალური ბანკი იძულებულია დევალვაცია მოახდინოს, როდესაც განიცდის მძიმე პოლიტიკურ თუ სპეკულაციურ წნეხს ამ მიზნით. ამის შედეგად, როგორც მოგვიანებით დავინახავთ, ცენტრალური ბანკების მიერ გაცხადებული ფიქსირებული კურსი სინამდვილეში პეგირებულია.

ტიპური სავალუტო საბჭო სარეზერვო ვალუტის ფასიან ქაღალდებს, როგორც სარეზერვო აქტივს, ინახავს მისი ვალდებულებების საპირისპიროდ (მისი ბანკნოტები და მონეტები); მას ასევე შეუძლია საბანკო დეპოზიტები და მცირე ოდენობის ბანკნოტები სარეზერვო ვალუტაში იქონიოს. იგი ინახავს უცხოურ რეზერვებს საკუთარი ვალუტის ბანკნოტების, მონეტების და დეპოზიტების 100 პროცენტის ან მცირედ მეტი ოდენობით, როგორც არის დადგენილი კანონით. ბევრი სავალუტო საბჭო, უცხოური რეზერვის დონეს მაქსიმუმ 105 ან 110 პროცენტის ოდენობით ადგენს, რათა ზღვრული უსაფრთხოება ჰქონდეს სარეზერვო ვალუტის ფასიანი ქაღალდების ღირებულების დაკარგვის შემთხვევაში. ტიპური ცენტრალური ბანკი, ამის საპირისპიროდ, ფლობს სხვადასხვა უცხოურ რეზერვებს: არ არსებობს ვალდებულება, დადგინდეს რაიმე ფიქსირებული, მიბმული თანაფარდობა უცხოური რეზერვებისა ადგილობრივ ვალდებულებებთან. იქაც კი, სადაც მინიმალური თანაფარდობა არსებობს, ტიპურ ცენტრალურ ბანკს შეუძლია ჰქონდეს მასზე ზემოთ ნებისმიერი თანაფარდობა. მაგალითად, თუ ცენტრალურ ბანკს მოეთხოვება ჰქონდეს სულ მცირე 20 პროცენტი უცხოური რეზერვები, მას შესაძლებელია ჰქონდეს 30, 130 ან 330 პროცენტიც კი. ტიპური ცენტრალური ბანკი ასევე ფლობს ადგილობრივი ვალუტის აქტივებსაც, რაც სავალუტო საბჭოს საერთოდ არ აქვს.

ტიპური სავალუტო საბჭოს ვალუტა სრულად კონვერტირებადია: იგი შეზღუდვების გარეშე ცვლის მის ბანკნოტებს და მონეტებს სარეზერვო ვალუტაში მისი გამოცხადებული ფიქსირებული კურსით. ნებისმიერ პირს, ვისაც აქვს სარეზერვო ვალუტა, შეუძლია გადაცვალოს იგი სავალუტო საბჭოს ბანკნოტებსა და მონეტებში ფიქსირებული კურსით, და ნებისმიერ პირს, ვისაც აქვს სავალუტო საბჭოს ბანკნოტები და მონეტები, ასევე შეუძლიათ გადაცვალონ იგი სარეზერვო ვალუტაში ფიქსირებული კურსით. მიუხედავად ამისა, სავალუტო საბჭოები გარანტიას არ იძლევიან, რომ კომერციული ბანკების დეპოზიტები კონვერტირებადი იქნება სავალუტო საბჭოს ბანკნოტებსა და მონეტებში. კომერციული ბანკები თვითონ არიან პასუხისმგებლები იმისთვის, რომ თვითონ იქონიონ საკმარისი ბანკნოტები და მონეტები თადარიგისთვის, რათა დააკმაყოფილონ საკუთარი სახელშეკრულებო ვალდებულებები მათივე დეპოზიტორების მიმართ - გადაიყვანონ დეპოზიტები ბანკნოტებსა და მონეტებში მოთხოვნისთანავე. თუ მთავრობა არ დაადგენს მინიმალური რეზერვის მოთხოვნას კომერციული ბანკებისთვის, კომერციულ ბანკებს შეუძლიათ იქონიონ ნებისმიერი სიდიდის (ან რეზერვისა და ვალდებულებების თანაფარდობის) რეზერვი, რომელიც მათ მიაჩნიათ მისაღებად; მათ არ მოეთხოვებათ ჰქონდეთ 100 პროცენტი რეზერვი, როგორც ეს არის დადგენილი სავალუტო საბჭოს შემთხვევაში, არც 100 პროცენტი სავალუტო საბჭოს ბანკნოტებისა და მონეტების თანაფარდობა დეპოზიტების მიმართ (სხვა სიტყვებით, სავალუტო საბჭოს შემთხვევაში M0 100 პროცენტით მხარდაჭერილია უცხოური რეზერვებით, თუმცა უფრო ფართო ფული M1, M2 და M3 — არა.) დეპოზიტები კომერციულ ბანკებში დენომინირებული სავალუტო საბჭოს ვალუტაში, სრულად კონვერტირებადია ფიქსირებული კურსით სავალუტო საბჭოს ბანკნოტებსა და მონეტებში, ხოლო სავალუტო საბჭოს ბანკნოტები და მონეტები მთლიანად კონვერტირებადია ფიქსირებული კურსით სარეზერვო ვალუტაში. სავალუტო საბჭოს არანაირი პირდაპირი როლი არ აქვს სხვა უცხოური ვალუტების კურსთან, რომელიც სარეზერვო არ არის. კომერციული ბანკები ბაზარზე დადგენილი კურსებით ვაჭრობენ, რომელიც შესაძლებელია იყოს ფიქსირებული, პეგირებული ან მოტივტივე სარეზერვო ვალუტის მიმართ და, შესაბამისად, სავალუტო საბჭოს ვალუტის მიმართ.

ტიპური ცენტრალური ბანკის ვალუტას, ამის საპირისპიროდ, შეზღუდული კონვერტირებადობა ახასიათებს. ცენტრალურ ბანკებს, თითქმის ყველა განვითარებულ ქვეყანაში და ზოგიერთ განვითარებად ქვეყანაში სრულად კონვერტირებადი ვალუტა აქვს, მაგრამ განვითარებადი ქვეყნების უმრავლესობის ცენტრალური ბანკების ვალუტები ნაწილობრივ კონვერტირებადია ან არაკონვერტირებადი. ისინი ზღუდავენ ან კრძალავენ გარკვეულ ტრანსაქციებს, კონკრეტულად კი უცხოური ფასიანი ქაღალდების ან უძრავი ქონების შეძენას (იხ. საერთაშორისო სავალუტო ფონდის წლიური ანგარიში გადაცვლის წესებსა და შეზღუდვებზე).

ტიპურ სავალუტო საბჭოს აქვს წესებზე დამყარებული პოლიტიკა. მას არ აქვს უფლება ცვალოს გადაცვლის კურსი, გარდა საგანგებო ვითარებებისა (მე-4 თავი გვაძლევს ასეთი საგანგებო ვითარების განსაზღვრის წესსაც.) სავალუტო საბჭოს ასევე არ აქვს ნებადართული ცვალოს რეზერვის თანაფარდობა ან რეგულირებები, რომლებიც გავლენას ახდენს კომერციულ ბანკებზე. სავალუტო საბჭო უბრალოდ გადაცვლის ბანკნოტებსა და მონეტებს სარეზერვო ვალუტაზე ფიქსირებული კურსით იმ ოდენობით, როგორც კომერციული ბანკები და მოსახლეობა მოითხოვს. როდესაც ფულის მოთხოვნა იცვლება, სავალუტო საბჭოს როლი პასიურია. საბაზრო ძალები ადგენენ ფულის მიწოდების მოცულობას თვითდადგენის პროცესით, რომელიც განიხილება მე-3 თავში.

ტიპურ ცენტრალურ ბანკს, ამის საპირისპიროდ, ნაწილობრივ ან სრულად დისკრეციული მონეტარული პოლიტიკა აქვს. ცენტრალურ ბანკებს საკუთარი ნებით ან მთავრობის მხარდაჭერით შეუძლიათ ცვალონ ვალუტის გადაცვლის კურსი, უცხოური რეზერვების ზომა და თანაფარდობა, კომერციული ბანკების მარეგულირებელი აქტები. ისინი შეზღუდვების ობიექტები არ არიან, როგორც ეს სავალუტო საბჭოს შემთხვევაშია.

ტიპური სავალუტო საბჭო არ არის უკანასკნელი შესაძლებლობის კრედიტორი (გამსესხებელი), ეს ნიშნავს, რომ იგი არ გასცემს სესხებს კომერციულ ბანკებს ან სხვა ფირმებზე, რათა არ გაკოტრდნენ. კომერციული ბანკები სავალუტო საბჭოს სისტემაში უნდა დაეყრდნონ უკანასკნელი შესაძლებლობის გამსესხებლის სხვა ალტერნატივებს (იხ. თავი 5). ტიპური ცენტრალური ბანკი, ამის საპირისპიროდ, წარმოადგენს უკანასკნელი შესაძლებლობის კრედიტორს (გამსესხებელს).

ტიპური სავალუტო საბჭო არ არეგულირებს კომერციულ ბანკებს. სავალუტო საბჭოს სისტემაში, როგორც წესი, მცირე რაოდენობის მარეგულირებელი აქტები მოქმედებს და მათ ანხორციელებს ან ფინანსთა სამინისტრო, ან საბანკო რეგულირების ოფისი. ტიპური ცენტრალური ბანკი, ამის საპირისპიროდ, ხშირად არეგულირებს კომერციულ ბანკებს. ამ რეგულირების ყველაზე ჩვეულებრივი ფორმა კომერციული ბანკებისთვის სარეზერვო მოთხოვნების დადგენაა. მოთხოვნილი რეზერვები, რომლებიც სათადარიგო ნაღდი ფულის სახით ცენტრალური ბანკის დეპოზიტებში განთავსდება, ტიპურად აჭარბებს გონიერ რეზერვებს, რომელიც კომერციულ ბანკებს ექნებოდათ იმ შემთხვევაში, თუ ოფიციალური სარეზერვო მოთხოვნები არ იარსებებდა.

ტიპური სავალუტო საბჭოს საქმიანობა გამჭვირვალეა, რადგანაც იგი ძალიან მარტივი ინსტიტუტია. იგი უბრალოდ წამოადგენს საწყობის მსგავს დაწესებულებას სარეზერვო ვალუტის ფასიანი ქაღალდებისთვის, რომელიც ამყარებს ცირკულაციაში არსებულ საკუთარ ბანკნოტებსა და მონეტებს. ტიპური ცენტრალური ბანკის საქმიანობა ბუნდოვანია. ცენტრალური ბანკი საწყობი არ არის; იგი სპეკულაციური ინსტიტუტია, რომლის ეფექტიანობა ნაწილობრივ იმაზეცაა დამოკიდებული, რომ ხანდახან საიდუმლოდ იმოქმედოს.

იმის გამო, რომ სავალუტო საბჭო წესებზე დამოკიდებული და გამჭვირვალე სისტემაა, პოლიტიკური წნეხისაგან იგი პოლიტიკური ქცევის მკაფიო წესებით არის დაცული, ან, უკეთეს შემთხვევებში, მკაფიო კონსტიტუციით, ისეთით, როგორც დანართშია. ტიპური ცენტრალური ბანკი პოლიტიზებულია. ზოგიერთი ცენტრალური ბანკი, ისეთი, როგორც აშშ ფედერალური რეზერვი ან ევროპის ცენტრალური ბანკი, პოლიტიკურად დამოუკიდებელნი არიან მათი მმართველების თვალსაზრისით - მათ, ერთხელ დანიშნულებს, აქვთ მონეტარული პოლიტიკის ერთპიროვნული კონტროლის უფლება და ვერ გათავისუფლდებიან თანამდებობიდან აღმასრულებელი ან საკანონმდებლო ხელისუფლების მიერ მათთვის ოფისში ყოფნის ფიქსირებულ ვადაში, ასევე, აღმასრულებელს ან საკანონმდებლო ხელისუფლებას არ აქვს უფლება დააძალოს ცენტრალურ ბანკს ფულის გასესხება. თუმცა, პოლიტიკურად ყველაზე დამოუკიდებელ ცენტრალურ ბანკსაც უწევს დათმობები.

ტიპურ სავალუტო საბჭოს მაღალი სანდოობა აქვს. მის მიმართ 100 პროცენტიანი უცხოური რეზერვების მოთხოვნა, მისი წესებზე დაყრდნობილი მონეტარული პოლიტიკა, გამჭვირვალობა და პოლიტიკური წნეხისაგან დაცულობა მას საშუალებას აძლევს შექმნას სრული კონვერტირებადობა და ვალუტის ფიქსირებული გადაცვლის კურსი სარეზერვო ვალუტასთან მიმართებაში. მოსალოდნელია, რომ კორექტულად არჩეული სარეზერვო ვალუტა სტაბილური იქნება, ამის შედეგად, ვალუტაც, რომელსაც სავალუტო საბჭო გამოუშვებს, სტაბილური იქნება. ტიპური ცენტრალური ბანკი, ამის საპირისპიროდ, დაბალი სანდოობით გამოირჩევა. მცირე რაოდენობის განსაკუთრებულად კარგი ცენტრალური ბანკები, რომლებიც ძირითადად განვითარებულ ქვეყნებში არსებობენ, სარგებლობენ მაღალი სანდოობით, მაგრამ სხვები არა, ვინაიდან მათ (ცენტრალურ ბანკებს) დისკრეციული უფლება აქვთ მონეტარულ პოლიტიკაში, არიან ბუნდოვანი, პოლიტიზებული, აქვთ საშუალება და მოტივაცია - არ შეასრულონ დაპირებები გადაცვლის კურსის ან ინფლაციის შესახებ, როდესაც მოესურვებათ.

მკითხველებმა შესაძლოა იკითხონ, რამდენად სანდო იქნებოდა ტიპური სავალუტო საბჭო, თუ, როგორც ეს ხდებოდა უმეტესი სავალუტო საბჭოების შემთხვევაში, მისი სარეზერვო ვალუტა (სხვა) ცენტრალური ბანკის მიერ იქნებოდა გამოშვებული. არ გამოიწვევდა სარეზერვო ვალუტის ცენტრალური ბანკი მონეტარულ არასტაბილობას, მაგალითად სავალუტო საბჭოს ქვეყანაში? ინფლაციასთან ბრძოლის კარგ მაგალითს ვერც ერთი ცენტრალური ბანკის ისტორია ვერ გვაძლევს. სარეზერვო ვალუტის ცენტრალურ ბანკს საკუთარი არასტაბილურობისა და ინფლაციის ექსპორტი სავალუტო საბჭოს ქვეყანაში სწორედ სავალუტო საბჭოს მეშვეობით შეუძლია მოახდინოს.

ჩვენ ვპასუხობთ, რომ ყველამ უნდა იფიქროს შედარებითი სანდოობის ხედვით. სარეზერვო ვალუტა (გამოშვებული ცენტრალური ბანკის მიერ) განსხვავებით საქონელი ფულისაგან, შესაძლებელია გამონაკლისად განსაკუთრებით კარგი ცენტრალური ბანკის მიერ იყოს გამოშვებული, ისეთი, როგორიცაა აშშ ფედერალური რეზერვი, ევროპის ცენტრალური ბანკი ან იაპონიის ცენტრალური ბანკი. ეს ბანკები არ არიან სრულყოფილი, მაგრამ მათ უფრო მაღალი სანდოობა აქვთ, ვიდრე სხვა ცენტრალურ ბანკებს ახლა ან პროგნოზირებად მომავალში. აშშ დოლარი, ევრო და იაპონური იენი განსაკუთრებით კარგი რეპუტაციით სარგებლობს და კარგი პერსპექტივები აქვს მომავალი სტაბილურობისთვის. მაგალითად, განვითარებად ქვეყნებს შორის 1 მილიონ ადამიანზე მეტი მოსახლეობით, 90 პროცენტზე მეტმა საკუთარი ვალუტა გააუფასურა აშშ დოლარის მიმართ 1970დან 1993 წლებში (Schuler, 1996: 33). სავალუტო საბჭო გადასცემს სარეზერვო ვალუტის ქვეყნის სანდოობას საკუთარ სავალუტო საბჭოს ქვეყანას იმ დროს, როდესაც ტიპური ცენტრალური ბანკის პირობებში ეს ეფექტი არ ხდება. სავალუტო საბჭოს შეუძლია „იმპორტირება გაუკეთოს“ განსაკუთრებით კარგი ცენტრალური ბანკის მონეტარულ პოლიტიკას ფიქსირებული ვალუტის გადაცვლის კურსის საშუალებით, ცენტრალური ბანკის მიერ გამოშვებულ ვალუტასთან მიმართებაში.

ტიპური სავალუტო საბჭო შემოსავალს იღებს მხოლოდ სარგებლის სენიორაჟიდან (ფულის გამოშვების შემოსავალი). სავალუტო საბჭო შემოსავალს იღებს სარეზერვო ვალუტის ფასიანი ქაღალდების ფლობიდან (მისი მთავარი აქტივები), არ იხდის არანაირ ინტერესს (სარგებელს) საკუთარ ბანკნოტებსა და მონეტებზე (მისი ვალდებულებები). მისი გროს-სენიორაჟი არის შემოსავალი ნაღდი ფულის გამოშვებისაგან. ეს შესაძლებელია გარე ინტერესის შემოსავალი ან შიდა შემოსავალი იყოს ფულის ხარჯვის შედეგად შეძენილი საქონლის ფორმით. წმინდა სენიორაჟი (მოგება) არის გროსსენიორაჟს გამოკლებული ბანკნოტებისა და მონეტების ცირკულაციაში გაშვების დანახარჯები.

ტიპური ცენტრალური ბანკი ასევე იღებს შემოსავლებს შინაური და უცხოური ფასიანი ქაღალდების ფლობიდან. იგი შემოსავალს ბანკნოტებისა და მონეტების ცირკულაციის სენიორაჟიდანაც იღებს და ასევე, კომერციული ბანკების დეპოზიტებისაგანაც. დეპოზიტები, როგორც ბანკნოტები და მონეტები, როგორც წესი, სარგებელს არ იხდის. მაგრამ ტიპური ცენტრალური ბანკისთვის სენიორაჟის უფრო მნიშვნელოვანი წყარო ინფლაციაა. ინფლაციის კარგად განსაზღვრისთვის - იგი არის ნომინალური ფასების საერთო ზრდა, ტიპურად გამოწვეული ნომინალური ფულის მიწოდების ზრდით, რაც არ წარმოადგენს ნებაყოფლობითი ანაბრების ზრდის შედეგს. ტიპურ სავალუტო საბჭოს არ შეუძლია გამოიწვიოს ინფლაცია, რადგანაც იგი არ აკონტროლებს მონეტარული სისტემის რეზერვებს. მაგალითად, ჰონგ კონგის სავალუტო საბჭოს სისტემის რეზერვები აშშ დოლარის მონეტარულ ბაზაზეა, რომლის მიწოდება ხდება აშშ ფედერალური სარეზერვო სისტემიდან და არა ჰონგ კონგის მონეტარული ხელისუფლებისაგან. ფიქსირებული კურსის ნებისმიერი სისტემის მსგავსად, ვალუტის ფიქსირებული გადაცვლის კურსის საშუალებით სავალუტო საბჭოს შეუძლია სარეზერვო ვალუტის ქვეყნიდან მოახდინოს ინფლაციის გადმოტანა, მაგრამ მას არ შეუძლია თვითონ შექმნას ინფლაცია, რადგანაც სარეზერვო ვალუტის ქვეყნის მონეტარული ხელისუფლებისაგან დამოუკიდებლად მონეტარულ ბაზას ვერ გაზრდის. ტიპურ ცენტრალურ ბანკს, ამის საპირისპიროდ, შეუძლია შექმნას ინფლაცია მისი დისკრეციის ფარგლებში შინაური მონეტარული ბაზის ზრდით.

ტიპური სავალუტო საბჭო ვერ დააფინანსებს მთავრობის ხარჯებს ან სახელმწიფო საწარმოებს, რადგანაც ფულის გასესხების ნება არ აქვს. ტიპური ცენტრალური ბანკი აფინანსებს მთავრობის ხარჯებს ხან შედარებით ნაკლები ზომით (როგორც აშშში), ხან უფრო დიდი ზომით (როგორც ეს ბევრ განვითარებად ქვეყანაში ხდება).

ტიპურ სავალუტო საბჭოს მონეტარული რეფორმის მოსახდენად არ სჭირდება „წინა პირობების” შესრულება. ბრალდებების საპირისპიროდ, რომელიც წამოაყენა საერთაშორისო სავალუტო ფონდის კვლევებმა (Baliño, Enoch და სხვები 1997: 18; Enoch da Gulde, 1997: 267), მთავრობის ფინანსები, სახელმწიფო საწარმოები ან ვაჭრობა არ არის საჭირო უკვე რეფორმირებული იყოს მანამდე, სანამ სავალუტო საბჭო დაიწყებდეს ჯანსაღი ვალუტის გამოშვებას (HHanke, 1999). ტიპური ცენტრალური ბანკი ვერ გამოუშვებს ჯანსაღ ვალუტას, სანამ არსებობს „ფისკალური წინაპირობა” - მთავრობამ აღარ უნდა დააფინანსოს ბიუჯეტის დეფიციტი ინფლაციის საშუალებით. როგორც კი მთავრობა დამოკიდებული ხდება ცენტრალურ ბანკზე დეფიციტის დასაფინანსებლად, მათ, როგორც წესი, ამის შეჩერება უჭირთ.

ტიპური სავალუტო საბჭო სწრაფი მონეტარული რეფორმის გამტარებელია. მას შეუძლია სწრაფად შექმნას და განახორციელოს მისი მიზნები. ტიპური ცენტრალური ბანკი მონეტარული რეფორმისთვის შეფერხებას წარმოადგენს.

დასასრულ, ტიპურ სავალუტო საბჭოს სჭირდება მხოლოდ მცირე აპარატი მცირე რაოდენობის თანამშრომლებით, ვინც რუტინულ ფუნქციებს ასრულებს, რომელიც ადვილად შესასწავლია. ტიპურ ცენტრალურ ბანკს სჭირდება დიდი აპარატი, რომელიც განსწავლული იქნება მონეტარულ თეორიასა და პოლიტიკაში. ჩინეთის სახალხო ბანკი 150 000 ადამიანს ქირაობს, რუსეთის ფედერაციის ცენტრალურ ბანკში დასაქმებულია 90 000, გერმანიიის ბუნდესბანკსა და საფრანგეთის ბანკში - 16 000 თითოეულში (Hanke, 2000).

სავალუტო საბჭო დოლარიზაციის, მრავალეროვანი ბანკების და თავისუფალი საბანკო საქმიანობის საპირისპიროდ

როდესაც ამ კვლევის ორიგინალური ვერსია გამოქვეყნდა 1994 წელს, სავალუტო საბჭო ფართოდ დისკუსირებადი ერთადერთი მეთოდი იყო უნიფიცირებული მონეტარული პოლიტიკის გასატარებლად განვითარებად ქვეყნებში. 1999 წლის შემდეგ დოლარიზაცია და მრავალეროვანი ცენტრალური ბანკები ასევე მოხვდნენ ყურადღების ქვეშ, როგორც უნიფიცირებული მონეტარული პოლიტიკის მეთოდები. აკადემიური ინტერესი აღორძინდა სხვა მონეტარული სისტემის მიმართაც როგორიცაა, მაგ., თავისუფალი საბანკო საქმიანობა - თუმცა კი იგი ჯერ არსად არსებობს.

დოლარიზაცია ხდება, როდესაც ქვეყნის რეზიდენტები ფართოდ იყენებენ სხვა უცხოურ ვალუტას საკუთარ ვალუტასთან ერთად ან მის ნაცვლად. არაოფიციალური დოლარიზაცია ხდება, როდესაც ინდივიდებს აქვთ უცხოური ვალუტის დეპოზიტები ან ბანკნოტები (ქაღალდის ფული) იმისათვის, რომ თავი დაიცვან საკუთარი ვალუტისაგან. არაოფიციალური დოლარიზაცია მრავალ ქვეყანაში წლების განმავლობაში არსებობდა.

თუმცა დოლარიზაცია ახლახან გაჩნდა ახალ ამბებში, რაც გამოიწვია ოფიციალური დოლარიზაციისადმი ინტერესმა, რომელიც ჩნდება, თუ მთავრობა ეთანხმება უცხოურ ვალუტას, როგორც დომინირებულ ან ექსკლუზიურ კანონიერ გადახდის საშუალებას. წლების განმავლობაში ყველაზე დიდი ქვეყანა, რომელიც დოლარიზებული გახდა, პანამაა, რომელიც აშშ დოლარს ოფიციალურად 1904 წლიდან იყენებს. 1999 წელს არგენტინის მთავრობამ გამოაცხადა, რომ სურდა ჰქონოდა აშშსთან ფორმალური შეთანხმება, რათა ოფიციალურად დოლარიზებული ყოფილიყო. არგენტინა ან სხვა ქვეყანა დოლარიზებული შეიძლება იყოს ფორმალური შეთანხმების გარეშეც. არგენტინის მოქმედებამ სხვა ლათინურ ქვეყნებშიც გააჩინა დისკუსიები ოფიციალური დოლარიზაციის შესახებ. 2000 წლის 9 იანვარს ეკვადორის პრეზიდენტმა წამოაყენა დოლარიზაციის წინადადება, რაც უნდა დახმარებოდა მის ქვეყანას, გამოსულიყო ღრმა რეცესიიდან და პოლიტიკური არეულობიდან; რადგან ეს წიგნი ჩვენ 2000 წელს დავწერეთ, ეკვადორი შუა გზაზე უნდა იყოს დოლარიზაციის მიმართულებით. 2000 წლის 24 ივნისს, გაეროს ადმინისტრატორებმა გამოაცხადეს, რომ ამ დროისთვის დოლარი აღმოსავლეთ თიმორის ვალუტა იყო, რომელიც სულ ახლახან ინდონეზიისაგან დამოუკიდებელი გახდა. დღეისთვის დოლარიზაცია 30 დამოკიდებულ და დამოუკიდებელ ქვეყანაში არის განხორციელებული.

ძირითადი განსხვავება დოლარიზაციასა და ორთოდოქსულ სავალუტო საბჭოს შორის არის ის, რომ დოლარიზაციის დროს არ არსებობს განვითარებული ადგილობრივი ვალუტა. თუ სპეციალური მოლაპარაკება არ არსებობს, დოლარიზებული ქვეყანა კარგავს შემოსავალს სენიორაჟიდან, რომელიც ექნებოდა სავალუტო საბჭოს შემთხვევაში. დოლარიზაცია ქვეყანას ასევე აკარგვინებს პოლიტიკურ სარგებელს საკუთარი ადგილობრივი ვალუტის ქონიდან. სხვა მხრივ, თუ პრაქტიკული არჩევანი იქნებოდა არა ორთოდოქსულ სავალუტო საბჭოსა და დოლარიზაციას შორის, არამედ სავალუტო საბჭოს მსგავს სისტემასა და დოლარიზაციას შორის, დოლარიზაცია მოსალოდნელია იყოს უფრო გამჭვირვალე, სანდო და სარგებლიანი ეკონომიკისთვის, რადგანაც უფრო ძნელია შეიცვალოს. დოლარიზაციის მეტმა გამჭვირვალობამ და სანდოობამ გავლენა მოახდინა ეკვადორზე, წასულიყო დოლარიზაციაზე და არა არგენტინის მსგავს სავალუტო საბჭოსნაირ სისტემაზე, რაც ასევე განიხილებოდა.

ევროპის ცენტრალური ბანკის შექმნამ ევროს გამოსაშვებად 1999 წელს, აღმოსავლეთ ევროპის და ბალკანეთის ქვეყნებს შორის ინტერესი გააღვივა ევროპის ცენტრალურ ბანკთან მისაერთებლად, რაც მათი მონეტარული პოლიტიკის უნიფიცირებას მოახდენდა ევროს ზონის მონეტარულ პოლიტიკასთან. ევროპის ცენტრალური ბანკი დღეს ერთერთი მრავალეროვანი ცენტრალური ბანკია - სხვები არიან: Banque Centrale des Etats de l'Afrique de l'Ouest (დასავლეთ აფრიკის ქვეყნების ბანკი), Banque des Etats de l'Afrique Centrale (ცენტრალური აფრიკის ქვეყნების ბანკი), რომლებიც CFA ფრანკს უშვებენ სულ 14 ქვეყანაში, ძირითადად ყოფილ აფრიკულ კოლონიებში; აღმოსავლეთ კარიბის ცენტრალური ბანკი, რომელიც უშვებს აღმოსავლეთ კარიბის დოლარს 6 ყოფილ და 2 ახლანდელ ბრიტანულ კოლონიაში. აღმოსავლეთ კარიბის ცენტრალური ბანკი თავიდან შეიქმნა, როგორც მრავალეროვანი სავალუტო საბჭო.

მრავალეროვანი ცენტრალური ბანკის პირობებში ვალუტის გადაცვლის კურსი პეგირებულია (როგორც ეს ცენტრალური აფრიკის ფრანკისა და აღმოსავლეთ კარიბის დოლარის შემთხვევაშია), ან მოტივტივე (როგორც ევროპის ცენტრალური ბანკის შემთხვევაში) და არა ფიქსირებული, როგორც ეს იქნებოდა სავალუტო საბჭოს შემთხვევაში. ვალუტის გადაცვლის კონტროლი შესაძლებელია არსებობდეს, როგორც ეს ხდება ყველა მრავალეროვნული ცენტრალური ბანკის შემთხვევაში, გარდა ევროპის ცენტრალრი ბანკისა.

თავისუფალი საბანკო საქმიანობის სისტემა მოქმედებს ბანკნოტების და სხვა ვალდებულებების კონკურენციის მეთოდით გამოშვებით და მინიმალური რეგულირებით. კერძოდ, სრულიად თავისუფალი საბანკო საქმიანობის სისტემას არ აქვს ცენტრალური ბანკი, არანაირი უკანასკნელი შესაძლებლობის კრედიტორი, არანაირი სარეზერვო მოთხოვნები და არანაირი კანონმდებლობითი შეზღუდვები საბანკო პორტფელზე, ინტერესის განაკვეთებზე ან ფილიალებზე. ასეთი სისტემა არსებობდა 60 ქვეყანაში მე-19 საუკუნეში და მე20 საუკუნის დასაწყისში. ზოგადად, ისინი შედარებით სტაბილურნი არიან და წარმატებულნი ფიქსირებული გადაცვლის კურსის შესანარჩუნებლად ოქროსთან ან ვერცხლთან, როგორც უმეტესობას ჰქონდა დადგენილი (DOWD 1992). სავალუტო საბჭოები ან ცენტრალური ბანკები ჩაენაცვლნენ თავისუფალი საბანკო საქმიანობის სისტემას ინტელექტუალური და პოლიტიკური სურვილებით, რათა ბანკნოტებისა და მონეტების გამოშვების მონოპოლიური უფლება მთავრობის რომელიმე ორგანოს გადასცემოდა, შედეგად, არც ერთი თავისუფალი საბანკო საქმიანობის სისტემა არ შემორჩა. ბოლო 25 წელიწადში ეკონომისტებს შორის ასეთი სისტემის მიმართ ინტერესი ისევ გაღვივდა, ცენტრალური ბანკების საქმიანობის უკმაყოფილების გამო და სულ ახლახან კი ელექტრონული ფულის შესაძლებლობების გაჩენის შედეგად, რომელმაც ბანკნოტები და მონეტები მოაძველა და ბანკებს საშუალება მისცა სრულყოფილი კონკურენცია გაეწიათ მთავრობის მიერ გამოშვებული ვალუტისთვის (Selgin and White 1994, Rahn 1999).

როგორც სავალუტო საბჭო, თავისუფალი საბანკო სისტემაც, როგორც წესი, ვალუტის ფიქსირებული გადაცვლის კურსს იყენებს და არ აკონტროლებს ვალუტის გადაცვლას. მაგრამ იმის ნაცვლად, რომ განსაზღვრული იყოს სარეზერვო ქვეყანა, მონეტარული პოლიტიკა ბანკებს შორის კონკურენციით ფორმირდება. ბანკებს აქვთ თავისუფლება, შესთავაზონ მომხმარებლებს ნებისმიერი ვალუტა. ვალუტის კურსი შესაძლებელია იყოს ფიქსირებული, პეგირებული ან მოტივტივე. ფიქსირებულია თუ პეგირებული, ღუზა ვალუტა შესაძლებელია იყოს რაიმე საქონელი ან უცხოური ვალუტა. მომხმარებლების პრეფერენციები გადაწყვეტენ რომელი ვალუტა იქნება ცირკულაციაში და შედეგად რომელი მონეტარული პოლიტიკა იქნება წარმატებული კონკურენციაში. აგრეთვე, განსხვავებით სავალუტო საბჭოსაგან, თავისუფალი საბანკო საქმიანობის შემთხვევაში წმინდა სენიორაჟი, როგორც მოგების სხვა ფორმები, კონკურენციის გამო ნულისკენ მიექანება და გადანაწილდება მომხმარებელთა შორის. რადგან თავისუფალ ბანკებს ბანკნოტების და მონეტების გამოშვების მონოპოლია არ აქვთ, ისინი მას იმ რაოდენობით უშვებენ, რომ მოგება ნულს უახლოვდებოდეს. ეს არ ნიშნავს, რომ თავისუფალი საბანკო სისტემა, ჩვეულებრივ, ინფლაციურია; ფიქსირებული გადაცვლის კურსის არსებობა, რომელიც თითქმის ყველა თავისუფალ საბანკო სისტემას ახასიათებს, თავიდან აიცილებს ინფლაციას.

სავალუტო საბჭოები და ფართო ეკონომიკური რეფორმები

სავალუტო საბჭოებისადმი ინტერესის ხელახლა გაღვივებამდე თითქმის ყველა ეკონომისტი მარტივად თვლიდა, რომ უმრავლეს ქვეყნებს ცენტრალური ბანკები უნდა ჰქონოდათ. ცენტრალური ბანკების არასწორი მოქმედებისგან თავის დაღწევა ლათინური ამერიკის ქვეყნების 1980-იან და ყოფილი კომუნისტური ქვეყნების 1990-იან წლებში განხორციელებული რეფორმების ერთერთი მთავარი პრობლემა იყო. სავალუტო საბჭო შეიძლება ეკონომიკური სტაბილიზაციის ალტერნატიული მიდგომის ნაწილი იყოს, რაც იმის საშუალებას იძლევა, რომ მიზნები უფრო ეფექტიანად იქნეს მიღწეული ვიდრე ცენტრალური ბანკის შემთხვევაში.

ალტერნატიული მიდგომა სტაბილიზაციას ფასებისა და ვაჭრობის დერეგულირების და ვალუტის ფიქსირებული გადაცვლის კურსის მქონე სავალუტო საბჭოს მეშვეობით აღწევს. ჩვეულებრივი მიდგომა გულისხმობს სტაბილიზაციის მიღწევას ფასების და ვაჭრობის ლიბერალიზაციის გზით და ცენტრალური ბანკის საშუალებით, პეგირებული ვალუტის გადაცვლის კურსით. საშუალებები მსგავსი ჩანს, მაგრამ საკმაოდ განსხვავბული ეფექტებით.

ალტერნატიული მიდგომა მხარს უჭერს ფასებისა და ვაჭრობის დერეგულირებას. იგი მთავრობას საშუალებას აძლევს ფასების კონტროლი ისეთი სისწრაფით გააუქმოს, როგორც ეს პოლიტიკურადაა მისაღები. ჩვეულებრივი მიდგომა მხარს უჭერს ფასებისა და ვაჭრობის ლიბერალიზაციას და არა დერეგულირებას. იგი აუქმებს ბევრი ფასის კონტროლს, სავაჭრო შეზღუდვებსა და ტარიფებს, მაგრამ ინარჩუნებს სხვებს. ჩვეულებრივ მიდგომაში ფასების და ვაჭრობის სრული დერეგულირება არ არის შესაძლებელი, რადგანაც ცენტრალური ბანკი საშუალებას აძლევს მთავრობას და სახელმწიფო საწარმოებს იმოქმედონ რბილი საბიუჯეტო შეზღუდვებით. რბილი საბიუჯეტო შეზღუდვები ნიშნავს იმას, რომ, ვინაიდან ეკონომიკური აგენტები სუბსიდიებს იღებენ, მათ შეუძლიათ დახარჯონ უფრო მეტი ვიდრე მათი შემოსავლისა და არასუბსიდირებული სესხის ჯამია.

ალტერნატიული მიდგომის დროს სავალუტო საბჭო მკაცრი საბიუჯეტო შეზღუდვების გასატარებელ საშუალებას წარმოადგენს, რომელიც სასიცოცხლოა მაკროეკონომიკური სტაბილიზაციისთვის. ტიპური სავალუტო საბჭო ცდილობს რბილი საბიუჯეტო შეზღუდვები მისი საწინააღდეგო მკაცრი შეზღუდვებით შეცვალოს, რადგან მას არ შეუძლია ინფლაციის გამოწვევა სამთავრობო ბიუჯეტის დეფიციტის დასაფინანსებლად. სავალუტო საბჭო არ ასესხებს ფულს საკუთარ მთავრობას ან სახელმწიფო საწარმოებს არც პირდაპირ და არც კომერციული ბანკების საშუალებით ან მთავრობის ბიუჯეტის გავლით. მკაცრი საბიუჯეტო შეზღუდვები, რომელსაც სავალუტო საბჭო ცდილობს განახორციელოს მთავრობის მიმართ, ზღუდავს სუბსიდიების ნომინალურ და რეალურ თანხებს, რომელსაც მთავრობა გრანტად აძლევს სახელმწიფო საწარმოებს. ეს ქმნის ზეწოლას მთავრობაზე, რათა მან რესტრუქტურიზაცია გაუკეთოს ან დახუროს არამომგებიანი სახელმწიფო საწარმოები. ეს კი აძლიერებს საბიუჯეტო შეზღუდვებს. წმინდა ეკონომიკური თვალსაზრისით, ალტერნატიულ მიდგომაში ფასების ცენტრალიზებული კონტროლი საჭირო არ არის. ფასების განსაზღვრის ფუნქცია შეიძლება საბაზრო ძალებს დავუტოვოთ მკაცრი საბიუჯეტო შეზღუდვების ჩარჩოებში, ვინაიდან სახელმწიფო საწარმოები არამომგებიანია და, სასურველია, დაიხუროს ან რესტრუქტურიზდეს მთავრობის მიერ.

ჩვეულებრივი მიდგომის პირობებში, ამის საპირისპიროდ, საბიუჯეტო შეზღუდვების მისაღწევ საშუალებას წარმოადგენს ცენტრალური ბანკი, რომლის ვალუტა გაუფასურების სუბიექტია (ბევრ ქვეყანაში პრეზიდენტი ან კაბინეტი, უფრო მეტად, ვიდრე ცენტრალური ბანკი, აღჭურვილია უფლებით, მიიღოს გადაწყვეტილებები ვალუტის გადაცვლის კურსის შესახებ). გაუფასურება არბილებს საბიუჯეტო შეზღუდვებს, რადგან ცენტრალურ ბანკებს უფლებას აძლევს გააგრძელონ მთავრობის ბიუჯეტის დეფიციტის დაფინანსება განუსაზღვრელი ნომინალური შეზღუდვით. როდესაც ცენტრალური ბანკის მიერ გასესხებული ფული ისე ზრდის მონეტარულ ბაზას, რომ ცენტრალური ბანკი დიდი ზომით უცხოურ რეზერვებს კარგავს პეგირებული კურსით, ცენტრალურ ბანკს შეუძლია გააუფასუროს ვალუტა, ახალი ხელოვნური კურსის შემოღებით სანამ ისიც არ შემცირდება.

ორივე, ალტერნატიული და ჩვეულებრივი მიდგომები, ეთანხმება, რომ მაკროეკონომიკური სტაბილიზაციის წინ მიკროეკონომიკური რესტრუქტურიზაცია უნდა დაიწყოს, მაგრამ განსხვავდებიან ერთმანეთისაგან მიკროეკონომიკური რესტრუქტურიზაციის მიმართებით მაკროეკონომიკური სტაბილიზაციის მიმართ. ალტერნატიული მიდგომა უფრო იმისკენ იხრება, რომ საბიუჯეტო შეზღუდვები სწრაფად იქნეს შემოღებული. ალტერნატიულ მიდგომაში მთავრობა იმისკენ იხრება, რომ დააფინანსოს საკუთარი თავი გადასახადების საშუალებით და სესხებით პოზიტიური ინტერესის რეალური განაკვეთით. მან შესაძლებელია განაგრძოს ზოგიერთი სახელმწიფო საწარმოს სუბსიდირება ისე, რომ მათი საბიუჯეტო შეზღუდვა რბილი დარჩეს, მაგრამ ის იძულებული იქნება აირჩიოს რომელი არამომგებიანი სახელმწიფო საწარმოების სუბსიდირება გააგრძელოს და ამჯობინებს გაამკაცროს საბიუჯეტო შეზღუდვები სხვებზე და/ან დახუროს ისინი. სახელმწიფო კომერციული ბანკები ცდილობენ გაზარდონ ინტერესის განაკვეთები პოზიტიურ რეალურ დონემდე და იყვნენ სახელმწიფო საწარმოების სუბსიდირების არხი, ვინაიდან ალტერნატიულ მიდგომაში არ არსებობს ცენტრალური ბანკი, როგორც უკანასკნელი შესაძლებლობის კრედიტორი (გამსესხებელი), რომელიც სუბსიდიას მისცემდა სახელმწიფო კომერციულ ბანკებს ან სახელმწიფო საწარმოებს. კომერციული ბანკები ამჯობინებენ საწარმოთა საქმიანობის მეთვალყურეები გახდნენ, რაც ამის საპასუხოდ საწარმოთა გადახრას იწვევს უფრო ბაზრისაკენ, მაგალითად, ხელფასის ზრდის შეზღუდვას მომუშავეთა პროდუქტიულობის დონით.

ალტერნატიულ მიდგომას არ აქვს რაიმე წინაპირობები, ფისკალური ან სხვა; მეტიც, უფრო მკაცრი შეზღუდვების დაწესებისაკენ გადახრით იგი ადგენს რეფორმისთვის საჭირო ფისკალურ შეზღუდვებს და, იმავდროულად, მყისიერად წარმოადგენს ჯანსაღ ვალუტას. ეს აჩენს მაკროეკონომიკური სტაბილიზაციის უფრო სწრაფად მიღწევის შესაძლებლობას და საშუალებას იძლევა სხვა რეფორმებიც უფრო სწრაფად მოხდეს, ვიდრე ჩვეულებრივი მიდგომისას. ბოლო ხანების სავალუტო საბჭოს მსგავსი სისტემების და მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ შექმნილი ზოგიერთი ორთოდოქსული სავალუტო საბჭოს გამოცდილება გვიჩვენებს, რომ ალტერნატიული მიდგომა შესაძლებელია წარმატებული იყოს. ჩვეულებრივ მიდგომას, ამის საპირისპიროდ, ხშირად უჭირს სწრაფად გაამკაცროს საბიუჯეტო შეზღუდვები, რადგანაც იგი ცენტრალურ ბანკს ეყრდნობა. შედეგად, „ანჩხლი“ ინფლაცია ხელს უშლის მიაღწიოს მის სრულ ეკონომიკურ პოტენციალს.

უმეტეს ქვეყნებს, რომელთაც ეკონომიკური პრობლემები აქვთ, მონეტარულ სტაბილიზაციასთან ერთად რეფორმები სჭირდებათ. რეფორმების კარგი პაკეტი შესაძლებელია განსხვავდებოდეს დროსა და სივრცეში, მაგრამ ინფლაციის დაბალ დონეზე შენარჩუნება და მკაცრი საბიუჯეტო შეზღუდვების შემოღება მათ შორის ხშირი შემთხვევაა. სავალუტო საბჭო პანაცეა არ არის და მისი მთავარი მომხრეები არასოდეს ამბობდნენ ამას. მკაცრი საბიუჯეტო შეზღუდვების შემოღების ტენდენციით, სავალუტო საბჭო ქმნის წნეხს სხვა ეკონომიკური რეფორმებისთვის და ზრდის ხედვას, რომ ისინი წარმატებული იქნება. ეკონომიკურ პოლიტიკაში იშვიათად არსებობს განსაზღვრულობა; უფრო მეტად კი, არსებობს წარმატების უფრო მაღალი და უფრო დაბალი შანსები. ტიპური სავალუტო საბჭო წარმატების უფრო მაღალ შანსებს იძლევა ვიდრე ტიპური ცენტრალური ბანკი.

_________________

1. კანონი პიროვნების ხელშეუხებლობის შესახებ.

2. ყველა თავისუფალია, სანამ დანაშაული არ დაუმტკიცდება.

3. ყველა უდანაშაულოა, სანამ დანაშაული არ დაუმტკიცდება.

4. ანუ ამომრჩევლებს მიგრაციის უფლება აქვთ.

5. Charles Blankart, Offentliche Finanze in der Demokratie, 3rd edition, Munich, 1998, p. 514. 77

ხოსე პინერა

საბაზრო ეკონომიკის მომხრე გამოჩენილი ჩილელი ეკონომისტი. გენერალ პი-ნოჩეტის მთავრობაში შრომის დაცვის, სოციალური უზრუნველყოფისა (1978-80) და ბუნებრივი რესურსების (1980-81) მინისტრი. სახელი გაითქვა ინდივიდუ-ალურ დანაზოგებზე დაფუძნებული კერძო საპენსიო სისტემის დანერგვით. კატონის სახელობის ინსტიტუტის ცენტრის ხელმძღვანელი

თარგმნა ბაბილინა ახობაძე
გამოქვეყნდა 2002 წელს

საბადოთა საკუთრების უფლების წარმოშობა ჩილეში

1971 წელს, ჩრდილო ამერიკის კომპანიების საკუთრებაში არსებული სპილენძის ოთხი დიდი სამთამადნო საწარმოს უკომპენსაციო ნაციონალიზაციის მიზნით, მარქსისტმა პრეზიდენტმა სალვადორ ალიენდემ კონგრესის თანხმობა მიიღო კონსტიტუციონალურ რეფორმაზე, რომლის თანახმადაც, სახელმწიფოს ყველა საბადოს „აბსოლუტური, ექსკლუზიური, ხელშეუხებელი და უვადო“ საკუთრების უფლება უნდა ჰქონოდა. ამგვარად, ერთ ღამეში შეიცვალა საუკუნოვანი კანონიერი ტრადიცია, რომლის თანახმადაც, მემაღაროეს უფლება ჰქონდა თავის მაღაროს „ისე მოპყრობოდა, როგორც საკუთარს”. რასაკვირველია, სამთამადნო მრეწველობაში ჩადებული ყველა კერძო ინვესტიცია მაშინვე გაუფასურდა.

1973 წელს მთავრობა შეიცვალა, მაგრამ ახალი კონსტიტუციის მოლოდინში, რომელსაც ჭეშმარიტი დემოკრატიისთვის საჭირო ინსტიტუტები უნდა დაეფუძნებინა, ვითარება უცვლელი რჩებოდა. არსებობდა იმედი, რომ ახალი კონსტიტუცია კვლავ აღადგენდა საკუთრების ტრადიციულ უფლებებს სამთამადნო მრეწველობის სფეროში. მაგრამ ბევრისდა გასაოცრად, რევოლუციური მთავრობის შიგნით ამტყდარი მოულოდნელი უთანხმოების გამო, 1980 წლის კონსტიტუციამ მკაფიოდ ვერ განსაზღვრა მადნეულის მოპოვების უფლებები. ახალი კონსტიტუციის მიღებიდან მეორე დღესვე სამთამადნო მრეწველობის სექტორში უჩვეულო გზით - „პლებისციტით” დაიწყეს კონსტიტუციის რეფორმის ან კონსტიტუციის განმარტებითი კანონის გამოქვეყნების მოთხოვნა. ამგვარად, ქვეყნის წინაშე ორი მნიშვნელოვანი პრობლემა წარმოიშვა: გაურკვევლობა სამთამადნო მრეწველობის სექტორში საკუთრების უფლებასთან მიმართებაში და ვითარება, რომელსაც ახალი კონსტიტუციის ლეგიტიმურობის შესუსტება შეეძლო.

1980 წლის 29 დეკემბერს სწორედ ამ კრიზისის დასაძლევად დავინიშნე სამთამადნო მრეწველობის მინისტრად. არცთუ ისე დიდი ხნით ადრე კი, იმავე წლის 4 ნოემბერს საპენსიო რეფორმა დამტკიცდა, რის შედეგადაც ინდივიდუალური საპენსიო ანგარიშების საფუძველზე კერძო საპენსიო სისტემა შეიქმნა.

ჩემი ამოცანა კონსტიტუციური კანონპროექტის შედგენა იყო, რომლის მიზანს საბადოთა საკუთრების მტკიცე უფლებების უზრუნველყოფა წარმოადგენდა. საჭირო იყო კანონპროექტის დამტკიცება პრეზიდენტისა და საკანონმდებლო ორგანოს მიერ, საკონსტიტუციო სასამართლოსგან თანხმობის მიღება და ადგილობრივი და საერთაშორისო მეწარმეების დარწმუნება მის რაციონალურობაში, ისევე, როგორც საზოგადოების დარწმუნება, რომ კანონპროექტი ეროვნულ ინტერესებს დაიცავდა. ეს ყველაფერი იმ კონსტიტუციის ლეგიტიმურობის მოდიფიცირებისა და შესუსტების გარეშე უნდა მომხდარიყო, რომელიც ეროვნული პლებისციტით მოიწონეს და რომელიც ჩილეში დემოკრატიის დამყარებისა და პოლიტიკური წარმომადგენლობის არჩევნების თარიღისა და პირობების შერჩევის გეგმებს შეიცავდა.

გორდიას კვანძი

სულ მალე დავრწმუნდი, რომ კერძო ინვესტიციები ბევრად უფრო პრაქტიკულ და კონკრეტულ წინადადებებს მოითხოვდა, ვიდრე სხვადასხვა პოლიტიკური და იურიდიული დისკუსიის მონაწილეთა დოქტრინათა გაცვლაგამოცვლაა. სინამდვილეში მათთვის, ვინც ამ სექტორში ინვესტიციების ჩადებას გეგმავდა, დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა იმას, თუ რამდენად ძლიერი იქნებოდა კონცესიის უფლებები, კერძოდ, ექსპროპრიაციის შემთხვევაში რა იქნებოდა კომპენსაციის კრიტერიუმი.

ამავე დროს, მე არ ჩავერთე სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული უზარმაზარი კომპანიის - „კოდელკოს“ საკუთრების უფლებაზე გამართულ ცხარე დისკუსიებში, რომელიც ჩილეს სპილენძის პროდუქციის დაახლოებით 85 პროცენტს აწარმოებდა და ქვეყნის ექსპორტის ძალიან დიდ წილს ფლობდა. ჩემი მხრიდან ეს ძალიან უადგილო და არაპრაქტიკული იქნებოდა. მე არასდროს ვყოფილვარ „კოდელკოს” ან მსგავსი სახელმწიფო საწარმოს შექმნის მომხრე, მაგრამ ფაქტი იყო, რომ ის არსებობდა და თანაც სამთამადნო წარმოებასა და უცხოური გაცვლის სექტორში მონოპოლიის მსგავსი ადგილი ეპყრა. ამიტომ, თუ გავითვალისწინებთ იმ განსაკუთრებულ გარემოებებს, რა გარემოებაშიც ეს მთავრობა ხელისუფლებაში მოვიდა და რა გარემოებაშიც „კოდელკო“ წარმოიქმნა, მისი პრივატიზება „საღმრთო ომს“ გამოიწვევდა. ეს კი ძალიან გაართულებდა პროგრესს იმ პრობლემებთან მიმართებაში, რომელთა გადაჭრა პრიორიტეტული იყო ჩილესთვის.

გაცილებით უფრო მნიშვნელოვანი იყო ისეთი კანონმდებლობის შემოღება, რომელიც ახალი საბადოების აღმოჩენას და არსებულის გაფართოებას შეუწყობდა ხელს და სპილენძის (და სხვა სასარგებლო წიაღისეულის) კერძო წარმოებას გაუხსნიდა გზას იმ ზომამდე, რომ გაბატონებული ადგილი დაეჭირა და ახალი დოვლათი შეექმნა.

მე სულ მჯერა, რომ პრობლემის სწორი იდენტიფიკაცია პირველი მნიშვნელოვანი ნაბიჯია მის გადასაჭრელად. კერძო სამთო წარმოების განვითარების ხელშემშლელ „კვანძს“ ექსპროპრიაციის შემთხვევაში სათანადო კომპენსაცია წარმოადგენდა. თუ ბუნებრივი რესურსებით მდიდარი ქვეყნების კონფისკაციათა ისტორიას გავითვალისწინებთ, კერძო ინვესტორისთვის ეს სასიცოცხლო საკითხს წარმოადგენდა, განსაკუთრებით ჩილეში, სადაც 1971 წელს უცხოელების საკუთრებაში არსებული სპილენძის წარმოების („Big Copper“ის სახელით ცნობილი) კონფისკაცია მოხდა.

მალე იმ დასკვნამდე მივედი, რომ გორდიას კვანძის გახსნა, რასაც ჩილესთვის სამთამადნო წარმოება წარმოადგენდა, შეუძლებელი იყო. საჭირო იყო მისი გაკვეთა. ამისთვის საჭირო „ხმალი“ ეკონომიკური მეცნიერების კონცეფციაში ვიპოვე. ეს იყო აქტივების, ანუ კომპანიის სუფთა ნაღდი ფულის ნაკადის არსებული ღირებულება, რაც კონკურენტულ და გამჭვირვალე ბაზარზე აქტივების, ანუ კომპანიის საბაზრო ფასის გამომხატველია. ჩემი აზრით, ეს სრულიად შეესაბამებოდა კონსტიტუციის მთელ ფილოსოფიას, რადგან მტკიცე კონცესიის უფლებას განსაზღვრავდა, რომელსაც ის უზრუნველყოფდა. ამ კრიტერიუმის უკან მარტივი ახსნა იმალებოდა. ნებისმიერ ქონებას - სამრეწველო, სამეურნეო თუ სამთამადნო კომპანიას იმდენი ღირებულება აქვს, რამდენი მოგების წარმოქმნაც შეუძლია მომავალში (სიმარტივისთვის დავუშვათ, რომ ეს მხოლოდ ნაღდი ფულის შემოსავალია). ამიტომ, რაც არ უნდა დაჯდეს მრავალსართულიანი ავტოპარკის მშენებლობა სამხრეთ პოლუსზე, მას იქ არავითარი ღირებულება არ ექნება. ამავე დროს, ნებისმიერი მაღაზია სანტიაგოს ცენტრში გაცილებით მეტი ეღირება, ვიდრე მისი გახსნა დაჯდება. მაგრამ მომავალ მოგებას უბრალოდ ვერ შევკრებთ და შევაჯამებთ, რადგან ის დროის სხვადასხვა მონაკვეთში წარმოიქმნება. საჭიროა ის ახლანდელი შესაბამისი საპროცენტო კურსით ვიანგარიშოთ და შემდეგ ერთად შევკრიბოთ. ამ ფორმულის სამთამადნო წარმოების კონცესიის შემთხვევაში გამოსაყენებლად კონცესიის უფლებაში ჩადებული უნდა ყოფილიყო მაღაროს ექსპლუატაციის უფლება. ჩვენ სწორედ ასეთი კანონპროექტი შევადგინეთ. ვინაიდან ექსპროპრიაცია მესაკუთრეს მომავალი ექსპლუატაციის კონცესიას და ნაღდი ფულის შოვნის შესაძლებლობას ართმევს, კონცესიის ექსპროპრიაციით მიყენებული ზარალი იმ ნაღდი ფულის არსებულ ღირებულებას უნდა უდრიდეს, რომლის წარმოქმნაც მას შეუძლია. სამთამადნო წარმოების ძირითადი კანონების სრულად განსაზღვრისთვის, სამართლიანი კომპენსაციის პრობლემის მთლად ლოგიკური და თანმიმდევრული გადაჭრისთვის და საკონსტიტუციო სასამართლოს თანხმობის მისაღწევად ისეთ საკითხზე, რაც ადრე არასდროს ყოფილა კონსტიტუციური რიგის კანონმდებლობაში (ჩემთვის ნაცნობ არც ერთ ქვეყანაში), საჭირო იყო ორი საკითხის დიდი სიზუსტით განსაზღვრა: ა) კონცესიის ხასიათი, რომელიც კონსტიტუციურ კანონს უნდა დაედგინა და ბ) ის ვადები, რა ვადითაც კონცესიის მფლობელს კონცესიის უფლება ექნებოდა.

სამთამადნო წარმოების კონსტიტუციური კანონი

სამთამადნო წარმოების საკუთრების ამგვარი ხედვა რომ რეალობად ქცეულიყო, ჩემი ადრინდელი თანამშრომლები მოვიწვიე დასაქმებისა და სოცუზრუნველყოფის სამინისტროდან, რომლებიც ადრე ჩემთან ერთად მუშაობდნენ ისეთ მნიშვნელოვან საკითხებზე, როგორიც იყო პროფკავშირების კანონი და საპენსიო რეფორმა. ყველა სავარაუდო შესაძლებლობათა განხილვის შემდეგ გადაწყდა, რომ სამთამადნო წარმოების უფლებების სრული განმარტებისთვის ყველაზე შესაფერისი სამართლებრივი ინსტრუმენტი ძირითადი კონსტიტუციური კანონი იყო, რასაც თვითონ კონსტიტუცია მოითხოვდა.

საბადოს ექსპლუატაციის კონცესია, რომელიც ჩვენ სამთამადნო წარმოების უფლებების სრული განმარტებისთვის ჩავრთეთ კონსტიტუციურ კანონში, კერძო ინვესტორის გარანტიებისა და ეროვნული ინტერესების დასაცავად საჭირო ყველა სამართლებრივ ატრიბუტს შეიცავს. ჩვენ მას „სრული კონცესია“ დავარქვით, რომელმაც უნდა უზრუნველყოს: ა) საკუთრების უფლების დაცვა. ეს ნიშნავს, რომ ის არსებითად უკავშირდება იმ კანონებს, რითაც კერძო საკუთრება ხელმძღვანელობს. ამის გამო, რეგისტრირებულ მფლობელს შეუძლია თავისუფლად აწარმოოს მისი ექსპლუატაცია და ისე გამოიყენოს და განკარგოს, როგორც საჭიროდ მიიჩნევს: შეუძლია გაყიდოს, გააქირაოს, დააგირაოს ან მემკვიდრეებს გადასცეს. და კიდევ, ექსპროპრიაციის გარდა, დაუშვებელია მისი ჩამორთმევა; ბ) სათანადო კომპენსაცია ექსპროპრიაციის ნებისმიერი აქტის შემდეგ. საკუთრების კონცესიიდან გამომდინარე, ექსპროპრიაციის დროს კომპენსაციაში (ნაღდი ფულის გადახდა, რასაც 1980 წლის კონსტიტუციის მომდევნო კანონი განაპირობებს) უნდა აისახოს ის რაოდენობა, რა რაოდენობითაც შემცირდება მესაკუთრის სუფთა ღირებულება, რომელსაც არსებული ღირებულების მიხედვით სუფთა ნაღდი ფულის ნაკადის სახით მიიღებდა მომავალში მისი ექსპლუატაციის შედეგად; გ) მაღაროთა რაციონალური მუშაობის საშუალება. კონცესიის მფლობელი არ ექვემდებარება ხელოვნურად „გამოყენების ან დაკარგვის“ მუხლს. მფლობელს შეუძლია წიაღისეულის მოპოვება საკუთარი მეთოდების, პროცესების, რიტმისა და საწარმოო გეგმის მიხედვით განახორციელოს, რასაც რთული და მუდმივად ცვლადი საერთაშორისო ბაზრის მოთხოვნების მიხედვით შეიმუშავებს. სამთამადნო წარმოება არსებული მთავრობის კონტროლს არ უნდა ექვემდებარებოდეს, რადგან ის თავის მხრივ მცდარ ვალდებულებებს დააკისრებს ან კორუფციის შესაძლებლობის ხელში ჩაგდებას შეეცდება; დ) მუდმივი უფლება. არ არსებობს უფლების ჩაემორთმევის ვადა: კონცესიის შენარჩუნება მხოლოდ ყოველწლიურ ჰექტარობრივ გადასახადს („ლა პატენტე მინერა“) ექვემდებარება. მოქმედი საბადოს თავდაპირველი კონცესიის ვადის ამოწურვისას კონცესიის ვადის განახლების პროცესის შესაძლო პოლიტიზაციისა და დეპოზიტის „გაუკუღმართებული“ ექსპლუატაციის თავიდან ასაცილებლად ძალიან დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა მის გადაცემას განუსაზღვრელი ვადით. ე) პოლიტიკური წარმონაქმნი არ არის. მისი შექმნა, მუდმივი არსებობა და დასასრული სახელმწიფოს იურიდიული შტოს ხელშია და არა საკანონმდებლო ან აღმასრულებელი ნაწილის ხელში. კონცესია სამართლებლივ პროცედურაში წარმოიშობა, სადაც მოსამართლე საბადოს აღმოჩენის აქტით მინიჭებული უფლების არსებობას აღიარებს.

1981 წლის 13 აგვისტოს, პრეზიდენტს წარვუდგინე სამთამადნო წარმოების კანონების კონსტიტუციური კანონპროექტი დაწვრილებით ახსნა-განმარტებით მოხსენებასთან ერთად. მოხსენება იმ წლის დეკემბერში გამოქვეყნდა ჩემ წიგნში „სამთამადნო წარმოების კონცესიის ძირითადი კონსტიტუციური კანონი“ (Editorial Juridica, 1981; Economía y Sociedad Ltda, 2002). 1981 წლის დეკემბერში საკანონმდებლო ხელისუფლებამ („Junta de Gobierno“) საბოლოოდ მოიწონა სამთამადნო წარმოების კონსტიტუციური კანონი. მომდევნო დღეს ანდებში „El Indio“-ს მაღაროს გახსნისას იმ ველის თავზე, სადაც ჩვენი დიდი პოეტესა გაბრიელა მისტრალი დაიბადა, მე საჯაროდ განვაცხადე, რომ ამ საქმის გასაღები კანონს ჩაბარდა.

საკონსტიტუციო სასამართლომ მთელი კანონპროექტი „საკონსტიტუციო განხილვის“ პროცესს გადააბარა, 22 დეკემბერს კი ყველამ ერთხმად მიიღო, რასაც გადამწყვეტი მნიშვნელობა ჰქონდა კანონის უცვლელად დასატოვებლად. ბოლოს, 1982 წლის 21 იანვარს ის ოფიციალურად გამოქვეყნდა გაზეთში „Diario Oficial“, როგორც კანონი ნომერი 18.097. სამთამადნო წარმოების კონსტიტუციურ კანონს გამოქვეყნებისთანავე მოჰყვა ეკონომიკური შედეგები, თუმცა ძალაში მხოლოდ მას შემდეგ შევიდა, რაც გაზეთში გამოქვეყნდა შესაბამისი კანონი (სამთამადნო წარმოების კოდექსის სახელით ცნობილი), რომელიც მთელ რიგ პროცედურულ საკითხებს განსაზღვრავდა. ვინაიდან სამთამადნო წარმოების კონსტიტუციური კანონი კონცესიის ყველა მახასიათებელს (მისი ხასიათი, უფლებები და ვალდებულებანი, ხანგრძლიობა) განსაზღვრავდა, მისი მიღებისთანავე გამოვლინდა დადებითი შედეგები ეკონომიკასა და ბიზნესში გაფართოებული საძიებო და საწარმოო საქმიანობის სახით. აღსანიშნავია, რომ ძირითად კონსტიტუციურ კანონში ნებისმიერი ცვლილება სხდომაზე დამსწრე დეპუტატებისა და სენატორების ოთხი მეშვიდედის კვორუმს მოითხოვს (უწინ, 1980 წლის კონსტიტუციის თანახმად, კვორუმი სამი მეხუთედი იყო, რაც 1989 წლის კონსტიტუციური რეფორმით შემცირდა). მას შემდეგ, რაც სამთამადნო წარმოების კონსტიტუციური კანონი მიიღეს, მომდევნო სამი ადმინისტრაციის ხელში მასში არც ერთი სიტყვა არ შეცვლილა, მიუხედავად იმისა, რომ ძველმოდური ქრისტიანდემოკრატი პოლიტიკოსები 1983 წლის ეკონომიკური და სოციალური კრიზისის დროს უკიდურესად უსამართლო კამპანიას ეწეოდნენ მის წინააღმდეგ.

ამგვარად, ჩილეში მაღაროების საკუთრების უფლებებთან დაკავშირებული გაურკვევლობის დეკადა დასრულდა (1970-იანი წლები) და ჩილეს ეკონომიკის მთავარ სექტორში ინვესტიციების, დასაქმების და განვითარების ახალი ჰორიზონტი გადაიშალა.

ამ კანონმა სხვა ქვეყნებსაც დაანახვა, რომ არსებობს გზა, რითაც სახელმწიფო საკუთრება ნომინალური გახდება, რაც მათ „სრული კონცესიის” საკუთრების მტკიცე უფლებასთან თავსებად კონსტიტუციებში წერია, და რითაც კერძო მეწარმეობის საშუალებით დოვლათის შექმნის ახალი ასპარეზი გადაიშლება.

კარგი სტრატეგია, კარგი პოლიტიკა

„როგორ იქმნება დოვლათი?“ ან სხვა სიტყვებით: „რაში მდგომარეობს სიმდიდრის საიდუმლო?“ ამ ფუნდამენტურ კითხვაზე პასუხის გაცემისას ვლინდება მთავრობის, ანუ სახელმწიფო მოხელეთა ეკონომიკური და პოლიტიკური ხედვის ლოგიკურობა.

ჩვენი პასუხი ამ კითხვაზე სამთამადნო წარმოების კონსტიტუციური კანონი იყო, რომელმაც ქვეყნის ყველაზე დიდ და პოლიტიკურად ყველაზე მგრძნობიარე სფეროში ნამდვილი საკუთრების უფლება შექმნა. ამ კანონის მიღებისთანავე შინაურმა თუ უცხოელმა ინვესტორებმა გაიგეს, რომ ჩილეში კერძო საკუთრებამ სრული გარანტიები მიიღო.

197380 წლებში მიმდინარე აღმოჩენებისა და ეკონომიკური ლიბერალიზაციის პროცესებმა აჩვენა, რომ ჩილეს განვითარების ახალი სტრატეგია რეალისტური მიკროეკონომიკური პოლიტიკისა და თავისუფალი ბაზრის ეკონომიკურ პრინციპებს ემსახურება.

ახლა მსურს დავამტკიცოთ, რომ ქონების სრული საკუთრების უფლებამ შესაძლებელი გახადა სამთამადნო წარმოების უპრეცედენტო გაფართოება და ამით დიდი დოვლათის შექმნა.

შედეგები გვიჩვენებს, რომ სამთამადნო სექტორის შემთხვევაში დოვლათის შექმნის საიდუმლო თვისუფალი ბაზრის ეკონომიკურ ჩარჩოებში მოქმედი კონსტიტუციური კანონი იყო. მან განაპირობა, რომ ბოლო 20 წლის მანძილზე ჩილეში სპილენძის წარმოება თითქმის ხუთჯერ და სპილენძის კერძო წარმოება თექვსმეტჯერ გაიზარდა. ახლა ჩილე სპილენძის ერთერთი უდიდესი მწარმოებელია მსოფლიოში, რომელიც წელიწადში ხუთ მილიონ ტონა სპილენძს აწარმოებს, რაც გლობალური წარმოების 35 პროცენტს შეადგენს. ამას გარდა, ჩილე ბუნებრივი ნიტრატების, იოდისა და ლითიუმის უდიდესი მწარმოებელია მსოფლიოში, მეორე ადგილზეა მოლიბდენის, მეხუთეზე ვერცხლის და მეცამეტეზე ოქროს წარმოებით.

პირველად მოხდა, რომ ჩილელმა მეწარმეებმა დიდი ინვესტიციები ჩადეს ამ სექტორში და უცხოური ინვესტიციების უზარმაზარი ნაკადი - 20 000 მილიონი ამერიკული დოლარი შემოვიდა უშუალოდ სამთამადნო წარმოებაში ჩასადებად.

ყველა ეს ფაქტორი ერთად ქმნის პოტენციური სიმდიდრის, ახალი და პროდუქტიული დასაქმების, ძვირფასი ტექნოლოგიების დანერგვის, მთელი რიგი გადასახადების გადახდის შესაძლებლობას და სტიმულს აძლევს მნიშვნელოვანი ინვესტიციების ჩადებას წარმოების და მომსახურების სხვადასხვა სფეროებში, როგორიც არის ენერგომომარაგება, ტრანსპორტი, წყალმომარაგება, პორტები, გზები, მანქანები და სხვა მრავალი.

მიუხედავად თავდაპირველი სირთულეებისა, სამთამადნო წარმოების კონსტიტუციურ კანონში ძალუმად ასახულმა საკუთრების ხელშეუხებელობის იდეამ ინტელექტუალური საფუძველი გაამყარა, რასაც სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული დიდი კომპანიების შემდგომი პრივატიზაცია ეყრდნობა, განსაკუთრებით ტელეკომუნიკაციასა და ენერგოსექტორში. 1990-იან წლებში კონცესიის სისტემა ინფრასტრუქტურის სფეროშიც გავრცელდა (გზები, პორტები, აეროპორტები), რომელიც ტრადიციულად ეგრეთ წოდებულ „სახელმწიფო სამუშაოებს“ განეკუთვნებოდა და სახელმწიფო ასრულებდა.

ამავდროულად, სამთამადნო წარმოების კონსტიტუციურმა კანონმა მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა აყვავებული ერის, თავისუფალი საზოგადოებისა და დემოკრატიული პოლიტიკური სისტემის კონსოლიდაციის საქმეში. სამთამადნო წარმოების კონსტიტუციური კანონის წყალობით ჩილეს ეკონომიკა 13 წლის მანძილზე საშუალოდ 7 პროცენტით გაიზარდა, მთელი ერის ცხოვრების დონე გაუმჯობესდა, საკუთრების უფლება განმტკიცდა და 1980 წლის კონსტიტუციის შეცვლა ან სათუო ინტერპრეტაცია საჭირო აღარ გახდა. იმედი მაქვს, ამ ძალისხმევის შედეგად ცხადი გახდა, რომ, როგორც ბევრი აცხადებს, ნამდვილი პოლიტიკა „შესაძლებლობა“ კი არ არის, არამედ ის, რაც ქვეყნის პროგრესისა და პოტენციალის გამოსავლენად საჭირო „აუცილებლობას შესაძლებლად აქცევს“.

ჯოზეფ სალერნო

ფეისის უნივერსიტეტის ეკონომიკის პროფესორი. მიზესის ინსტიტუტის უფროსი მეცნიერი მუშაკი და ყოველკვარტალური ჟურნალ „ავსტრიული ეკონომიკის“ რედაქტორი

თარგმნა ბაბილინა ახობაძემ
გამოქვეყნდა 2002 წელს

რჩეული ფინანსური მიმომხილველები, პოლიტოლოგები, ფედერალური ხელისუფლება და მაკროეკონომისტთა ნაწილიც კი, პანიკით არიან შეპყრობილნი, რადგან შენიშნეს, რომ ბოლო ხუთი თვის მანძილზე ამერიკის შეერთებული შტატების ეკონომიკას ფასების დეფლაცია სიოსავით მსუბუქად არხევს. მაგრამ, ის ფაქტი, რომ არგენტინაში კონფისკატორული დეფლაციის ქარიშხალი ბობოქრობს, მათი ყურადღების მიღმა დარჩა.

კონფისკატორული დეფლაცია დეფლაციის განსაკუთრებულ კატეგორიას წარმოადგენს. მას პოლიტიკური ხელისუფლება მიმდინარე საბანკოსაკრედიტო დეფლაციის შესაჩერებლად ახვევს თავს ეკონომიკას, რაც, ნაწილობრივ, საბანკო რეზერვებზე აგებულ არაჯანსაღ ფინანსურ სისტემას ლიკვიდაციით ემუქრება. კონფისკატორული დეფლაცია ბანკის მეანაბრეების მიერ მათ მიმდინარე და შემნახველ დეპოზიტებზე შენახულ ნაღდ ფულზე ქონებრივი უფლების დაკარგვას ნიშნავს.

ამჟამად არგენტინაში არსებული ვითარება კონფისკატორული დეფლაციის აშკარა მაგალითია. 1992 წელს, ჰიპერინფლაციის კიდევ ერთი დარტყმის შემდეგ, არგენტინამ თავისი ახალი ვალუტა - პესო - შეერთებული შტატების დოლარს მიაბა კურსით: 1 დოლარი - 1 პესო. პესოდოლარის ფიქსირებული კურსის ამ სახით შესანარჩუნებლად არგენტინის ცენტრალური ბანკი დაპირებას იძლეოდა, რომ პირველივე მოთხოვნისთანავე თავისუფლად გადაცვლიდა პესოს დოლარებზე, ან პესოს ბანკნოტებსა და კომერციულ ბანკებში არსებულ პესოს დეპოზიტებს 100 პროცენტით უზრუნველყოფდა დოლარის რეზერვებით.

სამწუხაროდ, ამ გეგმამ, რომელიც საერთაშორისო კრედიტორებს სარწმუნოდ ეჩვენებოდათ, რადგან ის საერთაშორისო სავალუტო ფონდმა მოიწონა და ფარულად მისი თავდებობის გარანტიას შეიცავდა, საბანკო კრედიტის მასიური და ინფლაციური ექსპანსია ვერ აღკვეთა. როდესაც ინვესტიციებში ჩადებული დოლარები ქვეყანაში დიდი რაოდენობით დაგროვდა, მათ ცენტრალურ ბანკამდე მიაღწიეს და მას კომერციული ბანკებისთვის ხელმისაწვდომი რეზერვების გაზრდის საშუალება მისცეს. თავის მხრივ, კომერციულმა ბანკებმა, როგორც ნაწილობრივი რეზერვირების პრაქტიკის მქონე ინსტიტუტებმა, მოგვიანებით, თითოეული ახლად შემოსული დოლარისა თუ პესოს დეპოზიტების ხარჯზე შეთანხმებულად მოახდინეს საბანკო კრედიტის ინფლაცია.

ამგვარად, 1991 წლიდან 1994 წლის ჩათვლით, არგენტინის ფულის მასა (M1) წელიწადში საშუალოდ 60 პროცენტით იზრდებოდა¹. 1995 წლისთვის ფულის მასა 5 პროცენტზე უფრო ნაკლებს შეადგენდა, მაგრამ 1996 წელს 15 პროცენტამდე, ხოლო 1997 წელს კი თითქმის 20 პროცენტამდე გაიზარდა. 1998 წელს, როდესაც სასაქონლო ფასების ინფლაციის შედეგად პესო რეალურად მკვეთრად გაუფასურდა და უცხოელმა ინვესტორებმა სწრაფად დაკარგეს რწმენა, რომ პესოს დევალვაცია აღარ მოხდებოდა, დოლარის შემოდინება შეწყდა და ინფლაციური ბუმი ავისმომასწავებლად შეჩერდა, რადგან ამავე პერიოდში ფულის მასა დაახლოებით 1 პროცენტით გაიზარდა და ეკონომიკა კრიზისში ჩავარდა. 1999 წელს ფულის მასის ზრდა ოდნავ ნეგატიური იყო, 2000 წელს კი იგი თითქმის 20 პროცენტით შემცირდა.

2001 წლის ივნისის ჩათვლით ფულის მასის წლიური დონე ორნიშნა ციფრით განაგრძობდა კლებას. 2001 წელს ადგილობრივმა მეანაბრეებმა საბანკო სისტემისადმი ნდობა დაკარგეს და საბანკო კრედიტის სერიოზული დეფლაცია დაიწყო - საბანკო სისტემამ დეპოზიტების 17 პროცენტი, ანუ 14,5 მილიარდი დოლარი დაკარგა.

მხოლოდ 2001 წლის 30 ნოემბერს, პარასკევ დღეს, არგენტინის ბანკებიდან დეპოზიტორებმა 700 მილიონიდან 2 მილიარდ დოლარამდე (სხვადასხვა მონაცემებით) გაიტანეს. ჯერ კიდევ პარასკევამდე, ცენტრალურ ბანკს 70 მილიარდი დოლარის ეკვივალენტი დოლარისა და კონვერტირებადი პესოს დეპოზიტების დასაფარად მხოლოდ 5,5 მილიარდი დოლარის მარაგი ჰქონდა.

შექმნილი ვითარების გამო, შაბათს, 1 დეკემბერს, პრეზიდენტმა ფერნანდო დე ლა რუამ და ეკონომიკის მინისტრმა დომინგო კავალიომ ფინანსური სისტემის დასაცავად და დოლარზე მიბმული კურსის შესანარჩუნებლად ისეთი სტრატეგია აირჩიეს, რომელსაც კონფისკატორული დეფლაცია შეიძლება ეწოდოს. კერძოდ, მათ ბანკიდან ფულის გატანა შეზღუდეს. მომდევნო 90 დღის განმავლობაში თითო მეანაბრეს ბანკიდან კვირაში მხოლოდ 250 დოლარის გატანა შეეძლო. 1000 დოლარზე მეტი ნაღდი ფულის უცხოური ტრანსფერებიც მკაცრად იყო შეზღუდული. ყველას ეკრძალებოდა გემით ან თვითმფრინავით ნაღდი ფულის ქვეყნიდან გატანა.

ბოლოს, ბანკებს სესხების პესოთი გაცემის უფლებას აღარ აძლევდნენ, მხოლოდ დოლარში უნდა გაეცათ. დოლარი კი ძალიან ცოტა იყო. მეანაბრეებს ანგარიშსწორებისთვის საბანკო დეპოზიტების გამოყენება ჩეკით ან სადებეტო ბარათებით მაინც შეეძლოთ, მაგრამ ეს პოლიტიკა მძიმე დარტყმა იყო ღარიბი არგენტინელებისთვის, რომლებსაც არც სადებეტო და არც საკრედიტო ბარათები არ გააჩნდათ. ისინი უმთავრესად ისეთ დეპოზიტებს ფლობდნენ, რასაც ჩეკით ვერ გამოიყენებდნენ.

როგორც მოსალოდნელი იყო, კავალიოს მკაცრმა და საშიშმა კონფისკატორულმა დეფლაციამ მძიმე დარტყმა მიაყენა ნაღდი ფულით წარმოებულ ბიზნესსაც და, ერთერთი ცნობის თანახმად, „საცალო ვაჭრობის პარალიზება“² გამოიწვია. ამან კიდევ უფრო გააუარესა ვითარება და მალე ამბოხი დაიწყო, რასაც, საბოლოოდ, 27 ადამიანის სიცოცხლე შეეწირა და კერძო ბიზნესის მილიონობით დოლარის ზარალი მოჰყვა. ამ მოვლენებმა საგანგებო მდგომარეობის გამოცხადება განაპირობა და, ბოლოს, პრეზიდენტი დე ლა რუა იძულებული გახდა ვადამდე ორი წლით ადრე გადამდგარიყო.

6 იანვარს არგენტინის მთავრობამ, ახლა უკვე პრეზიდენტ ედუარდო დუალდეს და ეკონომიკის მინისტრის ხორხე რემეს ლენიკოვის მეთაურობით, აღიარა, რომ ფიქსირებული კურსის შენარჩუნება აღარ შეეძლო და პესოს 30 პროცენტიანი დევალვაცია განახორციელა. ახალი კურსით 1 დოლარი 1,40 პესოს გაუტოლდა. მაგრამ ეს კურსი რეალურ ვითარებას არ ასახავდა - რეალურად პესო კიდევ უფრო გაუფასურებული იყო, რადგან შავ ბაზარზე დოლარი გაცილებით ძვირი ღირდა.

არგენტინის მთავრობა ამას მიხვდა, მაგრამ ნაცვლად იმისა, რომ წინარე ინფლაციისა და პესოსადმი ნდობის დაკარგვის შედეგად მიღებული ვითარება ეღიარებინა და პესოს ოფიციალური გაცვლითი კურსი რეალურის ადეკვატური გაეხადა, ეკონომიკაზე ადრე თავსმოხვეული კონფისკატორული დეფლაცია კიდევ უფრო გააძლიერა. მთავრობამ 3 000 დოლარზე ზევით ყველა შემნახველი ანგარიში გაყინა, რაც, სულ ცოტა, 67 მილიარდ დოლარ საბანკო დეპოზიტს მოიცავდა, რომლიდანაც ერთი მესამედი - 43,5 მილიარდი დოლარებში, ხოლო დანარჩენი პესოს სახით იყო განთავსებული.

მეანაბრეებს, ვისაც ანგარიშზე 5000 დოლარზე მეტი არ ჰქონდა, ამ გადაწყვეტილებიდან ერთი წლის შემდეგ, 12 თვის მანძილზე, ნაწილნაწილ შეეძლოთ ნაღდი ფულის გატანა, ხოლო ისინი, ვისი დეპოზიტიც უფრო მეტ თანხას შეადგენდა, ფულის განაღდებას 2003 წლის სექტემბრამდე ვერ შეძლებდნენ, მერე კი მხოლოდ ნაწილნაწილ მიიღებდნენ ორი წლის მანძილზე. უფრო ლიბერალურად მოექცნენ პესოს დეპოზიტებს, რომელთა ღირებულება დოლართან მიმართებაში ერთი მესამედით შემცირდა და, სავარაუდოდ, მორიგი დევალვაციის საფრთხე ემუქრებოდა. მეანაბრეებს თავიანთი დეპოზიტების გამოტანის უფლება ორი თვის შემდეგ მიეცათ, მაგრამ ნაწილნაწილ. ერთერთი ცნობის თანახმად, ამ პერიოდის მანძილზე „ისეთი მარტივი საბანკო ტრანსაქციები, როგორიც ჩეკის განაღდება ან საკრედიტო ბარათით გადახდაა, უბრალო არგენტინელებისთვის ხელმიუწვდომელი იყო“³.

როგორც მისტერ ლენიკოვმა აშკარად აღიარა, ფაქტობრივად, კონფისკატორული დეფლაციის ეს უკანასკნელი რაუნდი ნაწილობრივი სარეზერვო სისტემის გაკოტრებისგან დამცავი იარაღი იყო. ის აცხადებდა: „თუ ბანკები გაკოტრდება, ვერავინ ვეღარ გაიტანს თავის დეპოზიტს. არსებული ფული საკმარისი არ არის ყველა მეანაბრის გასასტუმრებლად“⁴. საბანკოსაკრედიტო დეფლაცია, რომლის შეჩერებასაც ლენიკოვი ცდილობდა, მხოლოდ პესოს გაუფასურების საფრთხეს ქმნიდა, ხოლო კონფისკატორული დეფლაცია ფულად მიმოქცევას უქადის მოსპობას და ეკონომიკას უკიდურესად არაეფექტიანი და პრიმიტიული გაცვლისა და იზოლირებული წარმოებისკენ უბიძგებს, რაც შრომის საზოგადოებრივ დანაწილებას ძირს უთხრის.

მაშინ, როდესაც აკადემიაში, მედიასა და ნაციონალური ბიუროკრატიის მაღალ ეშელონებში არსებობდნენ ადამიანები, რომლებიც, დეფლაციის შიშით, კონფისკატორულ დეფლაციაზე თვალებს ხუჭავდნენ ან მას საიმედო „მკაცრ ღონისძიებას“ უწოდებდნენ, მათგან განსხვავებით, კონფისკატორული დეფლაციის მრავალი რიგითი მსხვერპლი სწორად აფასებდა მომხდარს და პოლიტიკური ელიტის საქციელს ბანკების ძარცვას უწოდებდა, რაც სიმართლე იყო.

რამონა რუიზი, პენსიონერი ფეიქარი ცარიელ ბანკომატს უყვიროდა: „ჩემი ფულია ბანკში, ჩემი!“⁵. ერთი დაუდგენელი ვინაობის ქალი კი მთავრობის წარმომადგენელს ეჩხუბებოდა: „როგორ ბედავთ ჩემი დანაზოგის წართმევას?” ხოსე ვალენსუელა, არგენტინელი გამყიდველი, ამტკიცებდა: “ეს იგივეა, რომ ჯიბიდან ფული ამოგაცალონ“⁶. ერთი არგენტინელი ბიზნესმენი გამწარებული ყვიროდა: „ჩვენი თავისუფლება ფეხქვეშ ითელება... ვგრძნობ, რომ ჩემი სამოქალაქო უფლებები, ჩემი კერძო საკუთრების უფლება ირღვევა“⁷. ბოლოს, არგენტინის პროფკავშირების ხელმძღვანელობამაც კი მკაცრად გააკრიტიკა „ერის დანაზოგების მიტაცების“ ასეთი პოლიტიკა⁸.

სამწუხაროდ, არგენტინის ბანკის ბედშავი მეანაბრეებისთვის საქმე უფრო გართულდა. 1 იანვარს პრეზიდენტი დუალდე, როდესაც თავისი მოვალეობის შესრულებას შეუდგა, საჯაროდ დაპირდა ხალხს, რომ ბანკები კონტრაქტით ნაკისრ ვალდებულებებს შეასრულებდა და დოლარის დეპოზიტებს დოლარითვე გასცემდა, მაგრამ იანვრის ბოლოს მან განაცხადა, რომ ბანკებს უფლება ჰქონდა ყველა სახის დეპოზიტი პესოთი გაეცა. გამომდინარე იქიდან, რომ იმ დროისთვის თავისუფალ ბაზარზე პესო დოლართან მიმართებაში უკვე 40 პროცენტით იყო გაუფასურებული, ეს ნიშნავდა, რომ დაახლოებით 16 მილიარდი დოლარის მსყიდველობითი უნარის ეკვივალენტი დოლარის დეპოზიტების მქონე მეანაბრეებიდან ბანკებზე გადადიოდა⁹.

რაკი კონფისკატორული დეფლაცია კვლავ მოქმედებდა და მეანაბრეებს საკუთარი ქონების უკან დაბრუნება არ შეეძლოთ, მათი ზარალი მით უფრო იზრდებოდა, რაც უფრო უფასურდებოდა პესო. საბედნიეროდ, პარასკევს, 1 თებერვალს, არგენტინის უზენაესმა სასამართლომ შთამბეჭდავი და რისკიანი ნაბიჯი გადადგა მეანაბრეების სასარგებლოდ, როდესაც ერთსულოვნად დაადგინა (ხუთით ნულზე, სამმა თავი შეიკავა), რომ საბანკო გაყინვები არაკონსტიტუციური იყო, არგუმენტებად კი ის ფაქტები მოიშველია, რომ ის კერძო საკუთრებაზე კონსტიტუციურ უფლებებს „არღვევდა“. ამან გზა გაუხსნა საბანკოსაკრედიტო დეფლაციას, რაც ძალიან საჭირო იყო¹⁰.

შაბათს, 2 თებერვალს, დუალდე, რომლის მდგომარეობაც უკვე შერყეული იყო, ტელევიზიით გამოვიდა და განაცხადა, რომ სასამართლო გადაწყვეტილების მიუხედავად, მომდევნო ორშაბათ-სამშაბათს ბანკები არ იმუშავებდა. გაღიზიანებული და აღშფოთებული საშუალო კლასი ხმაურით გამოვიდა ქუჩაში. „ძირს ყველა პოლიტიკოსი“, „დაგვიბრუნეთ ჩვენი ფული“, ყვიროდნენ ისინი¹¹. მაგრამ დუალდე სწრაფად მოეგო გონს და ორშაბათს დემონსტრაციულად გამოსცა ადმინისტრაციული დადგენილება 180 დღით შეეჩერებინათ ყველა იურიდიული გადაწყვეტილება საბანკო დეპოზიტების გაყინვის შესახებ, პარალელურად კი კონგრესში თავის მოკავშირეებს „ვითომდა კორუფციისა და უვარგისობისთვის” ურჩი უზენაესი სასამართლოს იმპიჩმენტის პროცესის დაჩქარება დაავალა¹².

ასეთ შემთხვევაში არგენტინის მთავრობის ერთადერთი სწორი და ეფექტიანი გადაწყვეტილება იქნებოდა, რომ მას შექმნილი რეალობა ეღიარებინა და თავისი პოლიტიკა ამის შესაბამისად შეეცვალა. რეალობა კი ის იყო, რომ საბანკო დეპოზიტები აღარ (და არც არასდროს) წარმოადგენდა რეალური პესოსა და დოლარების მიმართ ნომინალური ღირებულების მქონე ქონებრივ ვალდებულებებს ზემოთ აღნიშნული ფიქსირებული კურსით. ნაწილობრივი რეზერვების საბანკო სისტემაში აღარ არსებობდა ვალუტის ის რაოდენობა, რომ დეპოზიტები დაეფარა.

ეკონომიკურ რეალობაში, ბანკის დეპოზიტები სესხსა და საინვესტიციო პორტფელზე, მათ შორის, ნაღდი ფულის მარაგზე უფლებას ნიშნავს. ამიტომ, ყოველი ბანკი დაუყოვნებლივ უნდა გადაეცეს მის მეანაბრეებს, ანუ ერთობლივი მმართველობის ფონდად უნდა გარდაიქმნას. ერთობლივი მმართველობის ფონდში საკუთრების უფლება, ანუ „ქონებრივი წილი' მისი წინამორბედი ინსტიტუტის სადეპოზიტო ბალანსის მიხედვით უნდა განაწილდეს ყოფილ მეანაბრეებს შორის.

ამას შედეგად საბანკო კრედიტის დეფლაცია მოჰყვება, რაც ფულის მასის ერთჯერად, სწრაფ და მკვეთრ შემცირებას გამოიწვევს და სავალუტო ბაზრის დონემდე დაიყვანს, რაც ხალხის ხელში და ბანკებში არსებული პესოსა და დოლარის რეზერვების ტოლი იქნება.

მართალია, ნომინალური ღირებულება და ხელფასის დონე მკვეთრად დაიწევს, მაგრამ პესოს ღირებულება შესაბამისად გამყარდება, ვალუტის გაცვლა და ბრუნვა აღდგება და რესურსებისა და ქონებრივი უფლებების განაწილებას ისევ საბაზრო პროცესები წარმართავს.

______________

1. Frank Shostak, Ord Minnett Jardine Fleming Futures Daily Report (July 20, 2001)

2. Reuters, „Riots and Looting in Argentina as Austerity Plan Bites,“ The New York Times on the Web, (December 19, 2001).

3. Larry Rohter, „Argentina Is Still Shaky Despite Currency Measures,“ The New York Times on the Web, (January 11, 2002).

4. I bid.

5. Anthony Faiola, „Argentina Restricts Bank Withdrawals,“ washingtonpost.com (December 2, 2001), p. A30.

6. David Luhnow, „Argentina Intensifies Defense of PesoDollar Link,“ The Wall Street Journal (December 3, 2001), p. A15.

7. Knight Ridder Newspapers, „Argentina in Cash Chaos: Government Orders Use of Debit Cards over Currency,“ arizonarepublic.com (December 6, 2001).

8. Faiola, „Argentina Restricts Bank Withdrawals.“

9. Marc Lifsher and John Hechinger, „Argentina Will Pay Bank Deposits in Pesos,“ The Wall Street Journal (January 21, 2002), p. A2

10. Mayra Pertossi, „Argentine Bank Freeze Deemed Illegal,“ Associated Press (February 1, 2001), dailynews.yahoo.com

11. BBC News, „Argentina `on brink of anarchy,'“ (February 2, 2002), news.bbc.co.uk..

12. Michelle Wallin and Jonathan Karp, „In Argentina, It's Duhalde against Judges,“ The Wall Street Journal (February 5, 2002), p. A12.

ხოსე მარია აზნარი

ესპანეთის პრემიერმინისტრი 1996-2004 წლებში. 2004 წლიდან საზოგადოებრივ მეცნიერებათა კვლევის ფონდის თავმჯდომარე. News corporation-ის დირექტორთა საბჭოს თავმჯდომარე

თარგმნა ბაბილინა ახობაძემ
გამოქვეყნდა 2002 წელს

ყველაფერი, რასაც ფონდი „ჰერითიჯი“ აკეთებს, თავისუფლებას ემსახურება - თავისუფალი ვაჭრობისა და უფრო ფართო ეკონომიკური და პოლიტიკური უფლებებისთვის ბრძოლიდან დაწყებული და თავისუფლების მოწოდებით დამთავრებული.

დღეს ჩვენი სტუმარია თავისუფლების საერთაშორისო კამპანიის ერთერთი უდიდესი მხარდამჭერი, ესპანეთის ყოფილი პრეზიდენტი ხოსე მარია აზნარი.

თავის კლასიკურ ნაწარმოებში, „ანა კარენინაში“ ტოლსტოი ამბობს: „ყოველი ბედნიერი ოჯახი ერთნაირად ბედნიერია, მაგრამ ყოველი უბედური ოჯახი თავისებურად უბედურია“. ყველა დიდებული ლიდერიც ასევე თავისებურად „დიდებულია“, მაგრამ ორი რამ ყველას საერთო აქვს: გამბედაობა და თავისი საქმისადმი პასუხისმგებლობის გრძნობა.

პრეზიდენტი აზნარი ისეთ პასუხისმგებლობას გრძნობდა თავისი საქმისადმი, რომ კვლევითი ცენტრის იდილიური ცხოვრება მიატოვა და პოლიტიკაში გადავიდა. თავისი პოლიტიკური კარიერის მანძილზე ის მგზნებარედ ილტვოდა არა მარტო არჩევნების მოსაგებად, არამედ თავისი ქვეყნის და მთელი მსოფლიოს უკეთესობისკენ შესაცვლელად.

რაც შეეხება მის სიმამაცეს, შემიძლია ფაქტები დავასახელო, რომ იმ საქმის დასაცავად, რისიც მას სწამდა, ტერორისტებსაც კი უშიშრად ხვდებოდა. მას პოლიტიკური გამბედაობაც ეყო და ერაყის ომის დაწყებისას შეერთებული შტატებისა და გაერთიანებული სამეფოს პოლიტიკა გააკრიტიკა, მიუხედავად იმისა, რომ მის ქვეყანაში ეს პოლიტიკურად არაპოპულარული იყო.

მისი ასეთი პოლიტიკური გამბედაობა მარგარეტ ტეტჩერსა და რონალდ რეიგანს მაგონებს, იმ ორ ლიდერს, რომლებიც კრიტიკისდა მიუხედავად წინ მიიწევდნენ, იმიტომ რომ თავისუფლებაზე ოცნებობდნენ და ძალაც შესწევდათ მის დასაცავად.

ტეტჩერისა და რეიგანის მსგავსად, პრეზიდენტმა აზნარმა რეალურ შედეგებს მიაღწია. 1996 წელს, როდესაც ის ესპანეთის პრეზიდენტი გახდა, უმუშევრობისგან პარალიზებული ეკონომიკა და მშპს 6 პროცენტიანი დეფიციტი მიიღო მემკვიდრეობად. მის მიერ განახორციელებული რეფორმის შემდეგ, რაც გადასახადების შემცირებასაც გულისხმობდა, ეკონომიკა წინ წავიდა.

მისი პრეზიდენტობის რვა წლის მანძილზე 5 მილიონი სამუშაო ადგილი შეიქმნა, მშპ 68 პროცენტით გაიზარდა და დეფიციტი თანდათან შემცირდა. 2002 წელს მან ბიუჯეტის დაბალანსება შეძლო და ესპანეთის ეკონომიკამ მსოფლიოს უდიდეს ეკონომიკათა შორის რიგით მერვე ადგილი დაიკავა. მან „თავისუფალი ბაზრის რევოლუციონერის” სახელი მოიპოვა მსოფლიოში და ხალხის ახლობელ და საყვარელ ადამიანად იქცა. მას შემდეგ, რაც 2004 წელს პრეზიდენტმა აზნარმა პოსტი დატოვა, გლობალური თავისუფლებისთვის ბრძოლას მიუძღვნა საკუთარი მოღვაწეობა და სამუშაოდ დაბრუნდა თავისივე დაარსებულ სამეცნიერო ცენტრში - „სოციალური კვლევისა და ანალიზის ფონდში”, რომელიც თავისუფალი ბაზრის იდეის ხელშეწყობას ისახავდა მიზნად. იქ მუშაობის პროცესში პრეზიდენტმა აზნარმა მთელი რიგი სტრატეგიული გეგმები შეიმუშავა მსოფლიოში თავისუფალი საზოგადოების ჩამოყალიბების ხელშესაწყობად.

ერთერთი მათგანი ნატოს ალიანსის გაძლიერებას და „ატლანტიკის თავისუფალი სივრცის” შექმნას ითვალისწინებს შეერთებულ შტატებსა და ევროკავშირის ქვეყნებს შორის თავისუფალი ვაჭრობისთვის. მთელი რიგი სხვა გეგმებია შეერთებულ შტატებსა და ლათინურ ამერიკას შორის ბარიერების მოსახსნელად.

პრეზიდენტ აზნარს სჯერა, და მეც მასთან ერთად, რომ ლათინური ამერიკა ცალკე რეგიონად კი არ უნდა განიხილებოდეს, არამედ დასავლეთის შემადგენელ ნაწილად. დასავლეთი მხოლოდ გეოგრაფიული ცნება კი არ არის, არამედ უფრო მეტი. ეს არის თავისუფლების პრინციპებზე აგებული საერთო ღირებულებებისა და საერთო პრინციპების სისტემა.

პრეზიდენტი აზნარი ჯორჯთაუნის უნივერსიტეტის დამსახურებული მეცნიერია, სადაც ის თანამედროვე ევროპის პოლიტიკის კურსს კითხულობს და თვითონაც აქტიურად არის ჩაბმული პოლიტიკაში. ის არის ქრისტიანულდემოკრატიული ინტერნაციონალის თავმჯდომარე, აგრეთვე ესპანეთის სახალხო პარტიის (Partido Popular) პრეზიდენტი.

- ქალბატონებო და ბატონებო, მივესალმოთ ხოსე მარია აზნარს.

პროფესორი კიმ რ. ჰოლმზი. ფონდის ვიცეპრეზიდენტი

ბატონებო და ქალბატონებო,

გადაწყვეტილი მაქვს ერთ მშვენიერ დღეს ჩემი მემუარები გამოვაქვეყნო. დღეს ბევრს ვერაფერს გეტყვით მის შესახებ (იმედი მაქვს რამდენიმე ეგზემპლარი გაიყიდება), მაგრამ როდესაც ეს დღე დადგება, დარწმუნებული ბრძანდებოდეთ, რომ ჩემს მემუარებში აუცილებლად შეხვდებით ფონდი „ჰერითიჯის“ სახელს.

1989 წელს, როდესაც „სოციალური კვლევისა და ანალიზის ფონდი” დავაარსეთ, მოდელი „ჰერითიჯის“ ფონდიდან ავიღეთ. იმ ადამიანების შთაგონების წყარო, ვინც არჩევნების სისტემის დაგეგმვაში დამეხმარა, ამ ფონდის მიერ გამოცემული ნაშრომი „ლიდერის მანდატი“ იყო. შემიძლია დაგარწმუნოთ, რომ ჩვენი მმართველობის რვა წლის მანძილზე, არ დაგვვიწყებია, რომ მილიონობით ესპანელის უკეთესი მომავლის იმედი არ უნდა გაგვეცრუებინა.

მადლობელი ვარ, რომ „ჰერითიჯის“ ფონდმა დღეს აქ, თქვენთან მომიწვია. ვსარგებლობ შემთხვევით და მსურს საჯაროდ გამოვთქვა აღტაცება და მადლიერება ამ ფონდის მიმართ მის მიერ თავისუფლებისა და დემოკრატიის იდეებისა და ღირებულებების დასაცადად გაწეული მუშაობისთვის.

დღეს ჩვენ აქ ინტენსიური მუშაობის შედეგად შექმნილი ნაშრომის პრეზენტაციაზე შევიკრიბეთ. ეს ნაშრომი ატლანტის ოკეანის ორივე მხარეს მცხოვრები მრავალი ადამიანისა და ინსტიტუტის თანამშრომლობის შედეგია, იმ ხალხის თანამშრომლობის შედეგი, ვისაც ჩვენსავით სწამს, რომ პროგრესი თავისუფლებას მოაქვს. ყველა ეს ადამიანი თავისუფლებასა და დასავლურ პრინციპებსა და ღირებულებებს ემსახურება.

რატომ წარმოადგინა „სოციალური კვლევისა და ანალიზის ფონდმა“ მოხსენება ლათინური ამერიკის შესახებ მაინცდამაინც ახლა და მაინცდამაინც აქ, ფილადელფიაში, სადაც ჩვენი მეგობრები ფონდი „ჰერითიჯის“ 30-ე ყოველწლიურ შეკრებაზე (რესურს ბანკი), მოვიდნენ? შევეცდები მოკლედ აგიხსნათ.

ჩვენ გვწამს დასავლური ღირებულებების. ეს უნივერსალური ღირებულებებია, რომელიც პიროვნების, როგორც თავისუფალი და პასუხისმგებლობის მქონე ადამიანის, სპეციფიკურ გაგებას ეყრდნობა. მისი ღირსება და ფუნდამენტური უფლებები ნებისმიერ პოლიტიკურ სისტემაზე მაღლა დგას. დემოკრატია, კანონის უზენაესობა, ადამიანის უფლებები და პიროვნების თავისუფლება ეს ის პრინციპებია, რასაც დასავლეთი ეყრდნობა. დასავლეთის ფესვები შორს - ბერძნულრომაულ, იუდეურქრისტიანულ მემკვიდრეობამდე მიდის. დასავლეთმა შვა განმანათლებლობა და ახლა საბაზრო ეკონომიკის წყალობით ყვავის. დასავლეთი მხოლოდ გეოგრაფიული ცნება კი არ არის, არამედ ღირებულებების სისტემა. ეს ღირებულებები დასავლეთში იშვა, მაგრამ უნივერსალურია, რადგან ადამიანურ ღირსებას ეყრდნობა.

ჩვენ გვჯერა კანონის წინაშე თანასწორობის. ამიტომაც ვაკრიტიკებთ დისკრიმინაციას. ჩვენ მტკიცედ გვწამს, რომ ქალებს ისეთივე უფლებები აქვთ, როგორიც მამაკაცებს, ამიტომ ვიცავთ მათ უფლებებს ყველა ქვეყანაში, განურჩევლად იმისა თუ რომელ რელიგიას აღიარებენ ისინი. ჩვენი აზრით, კორუფცია მიუღებელია ჩვენ ქვეყნებში.

ამიტომ, მას ლათინურ ამერიკაშიც უნდა ვებრძოლოთ, რადგან ის სიღატაკის ერთერთი მიზეზია. ფილადელფიაში, ლონდონსა თუ მადრიდში ჩვენ დამოუკიდებელი სასამართლოთი, სიტყვისა და რელიგიის თავისუფლებით ვსარგებლობთ. ჩვენ ეს თავისუფლება კარაკასსა და ჰავანაშიც უნდა დავიცვათ და ხელი შევუწყოთ. კუბაზე საუბრისას უნდა აღვნიშნო, რომ ჩვენ ნახევარსფეროზე კუბა ანომალიას წარმოადგენს. ამიტომ, არასდროს არ უნდა შევწყვიტოთ ბრძოლა კუბელების გასათავისუფლებლად და არასდროს არ უნდა დავივიწყოთ ის ადამიანები, რომლებიც ამ კუნძულზე თავისუფლებისთვის იბრძვიან.

ჩვენ დემოკრატიული გარდაქმნა გვსურს და არა ტირანიის გაგრძელება. მე კუბისთვის იგივე მსურს, რაც ჩემი ქვეყნისთვის: თავისუფლება, დემოკრატია და პროგრესი.

ბერლინის კედელი რონალდ რეიგანის, მარგარეტ ტეტჩერის, პაპი იოანე პავლე მეორის მსგავსი ადამიანების გამბედაობის, სიმტკიცისა და მსოფლმხედველობის წყალობით დაინგრა. კუბაშიც იგივე მოხდება.

ჩემი დღევანდელი გამოსვლის ძირითადი თემებია:

დასავლური ფესვები

ეს ნაშრომი - „ლათინური ამერიკა: დღის წესრიგშია თავისუფლება” - ერთადერთ ნათელ წანამძღვარს ეყრდნობა: ლათინური ამერიკა დასავლეთის განუყოფელი ნაწილია.

დღეს ამ ჭეშმარიტებას ღია და თავისუფალი საზოგადოების მტრები უარყოფენ. არსებობენ ძალები, რომლებიც ცდილობენ მთელი ეს რეგიონი პროგრესულ მსოფლიოს მოსწყვიტონ და დანარჩენ თავისუფალ სამყაროს დაუპირისპირონ. ზოგიერთები ევროპასა და შეერთებულ შტატებშიც უარყოფენ ლათინური ამერიკის დასავლურ ფესვებს. ეს საშიში ტენდენციაა და მას უნდა ვებრძოლოთ.

ამავე დროს, ჩვენ გვჯერა, რომ იდეას დიდი მნიშვნელობა აქვს. დარწმუნებული ვართ, რომ თავისუფლების იდეა შედეგს გამოიღებს. ნაშრომი „ლათინური ამერიკა: დღის წესრიგშია თავისუფლება“ რამდენიმე იდეას გვთავაზობს იმ მთავარ პრობლემებთან საბრძოლველად, რაც ამ რეგიონს ემუქრება და რაც მის განვითარებას აფერხებს.

ჩვენ გვჯერა, რომ თავისუფლებისა და დემოკრატიის ძალმოსილებით ლათინური ამერიკა შეძლებს თავისი ადგილი დაიმკვიდროს მსოფლიოს წამყვან დემოკრატიულ და თავისუფალ ქვეყნებს შორის.

თანამედროვე გადასახედიდან ჩვენი ღირებულებებისა და თავისუფლების შესანარჩუნებლად გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს ლათინური ამერიკის მჭიდროდ დაკავშირებას დასავლეთთან.

ეს ევროპისა და შეერთებული შტატების საერთო ინტერესებში უნდა შედიოდეს და საერთო მიზანს უნდა წარმოადგენდეს.

რამდენად ეფექტიანი იქნება ლათინური ამერიკის დაკავშირება დასავლეთთან, უპირველეს ყოვლისა, თვით ლათინოამერიკელი ხალხის ნებაზეა დამოკიდებული. თუმცა, ლათინური ამერიკის მოწინავე დემოკრატიულ ქვეყანათა ჯგუფში გაერთიანებისთვის მთავარი მოკავშირეებისა და პარტნიორების აქტიურ მუშაობასაც არანაკლები მნიშვნელობა აქვს.

პერსპექტიული გზის არჩევა

ისტორია მოწმობს, რომ ლათინურ ამერიკას უნარი შესწევს კეთილდღეობისა და თავისუფლების ისეთ დონეს მიაღწიოს, რაც განვითარებული ქვეყნების უმრავლესობას ახასიათებს. დღეს ლათინურმა ამერიკამ გადაწყვეტილება უნდა მიიღოს. მას ორი გზა აქვს ხსნილი და ორივე საპირისპირო მიმართულებით მიდის.

ერთი გზა ღია სამყაროსაკენ, დემოკრატიის, თავისუფლების და კანონის უზენაესობისკენ მიდის. ეს ის გზაა, რომელიც წარმატებულმა ქვეყნებმა გაიარეს. ეს არის ინვესტიციების მოზიდვის, ბიზნესის განვითარების, სამუშაო ადგილების შექმნის და სიღარიბის დაძლევის გზა. ეს გზა ხალხს კარგ შესაძლებლობებსა და პერსპექტივებს ჰპირდება. მოკლედ ეს გზა წარმატების, პროგრესის, დემოკრატიისა და თავისუფლებისკენ მიდის.

მეორე გზა ღია, დემოკრატიულ, თავისუფალ და აყვავებულ საზოგადოებას სცილდება. ისტორიამ საკმაოდ ბევრჯერ დაგვანახა და ვიცით, საითაც მიდის ის. ისინი, ვინც ამ გზას უჭერენ მხარს, იმ ძველ იდეებს იზიარებენ, რომელმაც XX საუკუნეში ტანჯვა და უბედურება მოიტანა. მათ სურთ „XXI საუკუნის სოციალიზმი“ დაამყარონ, სწორედ იმ სოციალიზმის მემკვიდრე, რომელმაც XX საუკუნეში ჩაგვრა და უბედურება მოიტანა.

ეს იდეა კიდევ ერთხელ ამოტივტივდა ლათინურ ამერიკაში, თანაც არჩევნების პროცესში.

მე მჯერა, რომ დროა, ლათინურ ამერიკაში იდეური იარაღი გამოვიყენოთ პირველი გზის ასარჩევად, იმ გზის ასარჩევად, რომელიც წარმატების, თავისუფლების და დემოკრატიისკენ მიდის.

მყარი ინსტიტუტები და კანონის უზენაესობა

ლათინურ ამერიკას სტაბილურ ფუნდამენტზე აგებული სტაბილური დემოკრატია სჭირდება. ამით ის სხვა ქვეყნებისგან არ განსხვავდება: თავისუფალი და აყვავებული ქვეყნების პროგრესი თანხმობას ეყრდნობა, რომელიც საუკუნეების მანძილზე არსებობს. თავისუფლებისა და კეთილდღეობის გარანტია ძლიერი, მყარი ინსტიტუტების სისტემაში ძევს, რაც ადამიანებისთვის იოლი ხელმისწვდომია. ასეთი ინსტიტუტების შესაქმნელად თანხმობა და მკაფიო, სტაბილური კანონებია საჭირო. ხელისუფლება სწორედ ამ კანონების პროდუქტი უნდა იყოს და არა პირიქით.

დროთა განმავლობაში მხოლოდ ის ქვეყნები აღწევენ ეკონომიკურ ზრდას და მტკიცე განვითარებას, რომლებსაც ჯანსაღი ინსტიტუტები აქვთ. არ არსებობს მიზეზი, თუ რატომ არ უნდა შეიძლებოდეს ამის მიღწევა ლათინურ ამერიკაშიც, რომელიც, მართალია, ღარიბი, მაგრამ ძლიერი სახელმწიფოა და უნარი შესწევს თავისი მთავარი ამოცანა შეასრულოს: ლათინოამერიკელ მოქალაქეებს უფლებებისა და თავისუფლების გარანტიები მისცეს.

ლათინურ ამერიკაში სიღარიბის დაძლევა იოლად შეიძლება. ეს ქვეყანა ისტორიულად დაწყევლილი არ არის, რომ დოვლათი და შემოსავალი ან კიდევ სამართალი არასდროს არ ეღირსოს.

მტკიცე ეკონომიკურ განვითარებას ძლიერი მაკროეკონომიკა სჭირდება. ამჟამად ლათინურ ამერიკაში არის ასეთი ვითარება, მაგრამ ეს წარმატების მხოლოდ ნაწილია.

საჭიროა სხვა ასეთივე ან უფრო მნიშვნელოვანი პირობების შესრულებაც. საჭიროა კანონმდებლობა, რომელიც საკუთრების უფლების გარანტიებსა და კონტრაქტების პატივისცემას დანერგავს.

ლათინური ამერიკის ქვეყნების ეკონომიკამ კარი უნდა გაუღოს მსოფლიოს, რაც კონკურენციას, სიახლეებს და ეფექტიანობას მოიტანს.

იურიდიული უსაფრთხოება კეთილდღეობის აუცილებელი პირობაა. ყველა მოქალაქესა და ბიზნესმენს საკუთრების უფლების გარანტიები უნდა ჰქონდეს და ხელმოწერილი კონტრაქტები უნდა სრულდებოდეს.

სახელმწიფო ექსპროპრიაცია დიდ წინააღმდეგობაშია ინვესტიციებთან. თუ ხალხს უფლებების გარანტია არ ექნება, ისინი თავიანთ დანაზოგებს არ დააბანდებენ ისეთ ქვეყანაში, სადაც წარსულში მათი ან სხვების ქონების ექსპროპრიაცია მოხდა. ნდობა განვითარების აუცილებელი პირობაა.

კონსტიტუციონალური რეფორმები იდეალური ვარიანტია, რაც გულისხმობს, რომ თვითონ კანონშივე („მაგნა კარტაშივე“) იქნება ჩადებული საკუთრების უფლებისა და კონტრაქტების პატივისცემის ეფექტიანი მექანიზმები.

ბრძოლა ნათელი მომავლისთვის

ლათინური ამერიკის მომავალი უდავოდ თვითონ ლათინოამერიკელების ხელშია. მათ მეგობარ ქვეყნებთან ერთად უნდა იღვაწონ ნათელი მომავლისთვის. დღეს ჩვენ მიერ წარმოდგენილი დოკუმენტის ერთერთი მთავარი ამოცანა ეს გახლავთ.

ზოგს ავიწყდება, რომ სამოქალაქო საზოგადოება - დემოკრატიული ქვეყნის იდეალი - ლათინური ამერიკის ყველა ქვეყნის იდეალიცაა. ეს ის პრინციპია, რომელიც მთელ დასავლურ სამყაროს აერთიანებს.

ამიტომ, მე მიმაჩნია, რომ ლათინურმა ამერიკამ კიდევ უფრო ახლო კავშირი უნდა დაამყაროს შეერთებულ შტატებთან. მე აგრეთვე მხარს ვუჭერ ევროპასა და ამერიკას შორის თავისუფალ ვაჭრობას „ატლანტიკის თავისუფალ სივრცეში“, რომელიც მთელი მსოფლიოსთვის ღია იქნება.

ვაჭრობა თავისუფლებისა და პროგრესის შესანიშნავი გზაა. მე მივესალმები პრეზიდენტ ბუშის ძალისხმევას ლათინურ ამერიკასთან კომერციული კავშირების გაფართოების მიმართულებით.

ლათინურ ამერიკასთან თავისუფალი ვაჭრობა ეს ისეთი პოლიტიკაა, სადაც ღირს კაპიტალის დაბანდება. თავისუფალ ვაჭრობას ლათინოამერიკელი პოპულისტები და შეერთებული შტატებისა და ევროპის მემარცხენეები ეწინაღმდეგებიან. მაგრამ ჩვენ ვიცით, რომ თავისუფალი ვაჭრობა სწორი გზაა. თავისუფალი არჩევანის გზით მას პროგრესი მოაქვს. შეერთებული შტატები მთავარი პარტნიორი უნდა იყოს და რეგიონის ეკონომიკური და დემოკრატიული წინსვლის გარანტი. ლათინურ ამერიკაში თავისუფლების, დემოკრატიისა და თავისუფალი ვაჭრობის განვითარება შეერთებული შტატების ორმხრივი პოლიტიკის საგანი უნდა იყოს.

წარმატებული პოლიტიკა წარმატებულ იდეას უნდა ეყრდნობოდეს. თავისუფლებაზე უკეთესი პოლიტიკური იდეა მე არ მეგულება.

იდეას ზურგს უნდა უმაგრებდეს ეფექტიანი პოლიტიკა: პოლიტიკა და თავისუფლების იდეა, დასავლური ღირებულებები, ამერიკის ქრისტიანული ფესვები, განვითარების გზით სიღატაკის დაძლევა და, რაც მთავარია, შეუპოვარი ბრძოლა იმისათვის, რომ დემოკრატიულმა საზოგადოებამ პოპულიზმს სძლიოს.

„XXI საუკუნის სოციალიზმის“ წინააღმდეგ მიმართული დღის წესრიგის საერთო ამოცანა პასუხისმგებლობის გრძნობას მოითხოვს. მთავარია ის, რაც გაგვაერთიანებს და არა ის, რაც დაგვაცალკევებს.

ლათინური ამერიკის პოლიტიკურმა ძალებმა, რომლებიც ამ პრინციპებს იზიარებენ, ამ რეგიონის ქვეყნებს ახალი ტიპის თანამშრომლობისა და გაფართოებული ინტეგრაციის გზები და მიმზიდველი დემოკრატიული ალტერნატივები უნდა გადაუშალონ.

თუ ლათინური ამერიკა დასავლეთის ნაწილია, თავს იმის უფლებას ვერ მივცემთ, რომ ეს რეგიონი ტოტალიტარული რეჟიმის ქვეშ დავტოვოთ. ძალები უნდა გავაერთიანოთ მათ წინააღმდეგ სამოქმედოდ, ვისაც თავისუფალი საზოგადოების იდეა არ სწამს. ევროპელებს და ამერიკელებს მორალური ვალდებულება აკისრიათ მხარი დაუჭირონ ყველა ინიციატივას, რაც დემოკრატიის საუკეთესო მხარეს წარმოაჩენს.

კოლუმბიის მაგალითზე შეგვიძლია წარმოვიდგინოთ, რა საფრთხე ემუქრება ლათინურ ამერიკას. კოლუმბია დემოკრატიული ქვეყანაა, რომელსაც ღირსეული მთავრობა ჰყავს. კოლუმბიიის დემოკრატიას საფრთხე ემუქრება როგორც ტერორისტული დაჯგუფებების, ისე ნარკომაფიის მხრიდან. კოლუმბიას ჩვენი მხარდაჭერა სჭირდება. ეს ჩვენი მორალური ვალიც არის და ჩვენს ინტერესებშიც შედის, თუკი თავისუფლება გვინდა.

მარგარეტ ტეტჩერის და რონალდ რეიგანის ტრანსატლანტიკური სივრცის იდეა, რომელიც მთელი კაცობრიობის თავისუფლებას ემსახურება, კვლავ აქტუალურია. ამ იდეამ სიმხნევე უნდა შეგვმატოს და ლათინური ამერიკა არ უნდა დავივიწყოთ.

ეს რეგიონი მუდმივი საფრთხისა და რისკის ქვეშ არის და მისი უყურადღებოდ დატოვება ძალიან დიდი შეცდომა იქნება. ლათინური ამერიკისთვის ძალიან მნიშვნელოვანია ჩვენი დახმარება ისეთი ქსელის შექმნაში, რომელიც იმ პოლიტიკურ ინსტიტუტებს, პარტიებსა და ადამიანებს გააერთიანებს, ვისთვისაც თავისუფლება უდიდესი ღირებულებაა.

თუ ამ ამოცანის შესრულებას შევძლებთ, წარმატებას უთუოდ მივაღწევთ. ისტორია მოწმობს, რომ ის, ვისაც ჭეშმარიტად სწამს თავისუფლების და ამ მიმართულებით სათანადო ნაბიჯებსაც გადადგამს, აუცილებლად შეძლებს მიზნის მიღწევას.

ლათინურ ამერიკას არაფერი არ უშლის ხელს. ჩვენ ვიცით, რომ ჯერ კიდევ ბევრი რამ არის გასაკეთებელი. წარმატების მისაღწევად მოკლე გზა არ არსებობს. ისიც ვიცით, რომ მთელი ლათინური ამერიკის თავისუფლება და პროგრესი შესაძლებელია და თუ ჩვენს მუშაობას ღია იდეოლოგიის, დემოკრატიის და თავისუფლებისკენ წარვმართავთ, წარმატებას მივაღწევთ. დარწმუნებული ვართ, რომ ამ პროექტის განხორციელება შესაძლებელია. ამ პატარა წიგნში ჩვენი გეგმებია მოცემული.

„სოციალური კვლევისა და ანალიზის ფონდში“ კარგად იციან, რომ იდეების განხორციელებას და შედეგის მიღწევას თავდადებული ადამიანები სჭირდება. ამიტომ, გადავწყვიტეთ ლათინურ ამერიკაში, და ამ რეგიონის ფარგლებს გარეთაც, ჩვენს მეგობრებთან ერთად ვიმუშაოთ, განსაკუთრებით კი „ჰერითიჯის“ ფონდთან ერთად, რომ თავისუფლების, დემოკრატიის და სამართლიანობის იდეამ იზეიმოს ამერიკის მთელ კონტინენტზე.

მარტ ლაარი
ესტონეთის პრემიერმინისტრი 1992-94 და 1999-2002 წლებში. ესტონეთის პარლამენტის წევრი, პროპატრიისა და რესპუბლიკის კავშირის ფრაქციის თავმჯდომარე

თარგმნა ბაბილინა ახობაძემ
გამოქვეყნდა 2002 წელს

ესტონეთი ჩრდილოეთ ევროპის პატარა ქვეყანაა, რომელიც ბალტიის ზღვის პირას, აღმოსავლეთისა და დასავლეთის, ჩრდილოეთისა და სამხრეთის გზაჯვარედინზე მდებარეობს. სამუელ ჰანტინგტონის თანახმად, ესტონეთი დასავლური ცივილიზაციის საზღვარია, საზღვარი, სადაც ცივილიზაციები ერთმანეთს ეჯახება¹. ამის გამო, ესტონეთი ისტორიკოსების დიდ ინტერესს იწვევს, მაგრამ იქაურ ხალხს რთულ პირობებში უწევს ცხოვრება.

ისტორიულად, ესტონელებს თავისუფლებისთვის უხდებოდათ ბრძოლა. 1918 წელს ესტონეთმა დამოუკიდებლობა გამოაცხადა, 1940 წელს კი, მეორე მსოფლიო ომის დროს, ის საბჭოთა კავშირმა დაიპყრო.

ომის დროს კომუნისტურ ტერორიზმს ვებრძოდით, მაგრამ დავმარცხდით. ოკუპაციის შედეგად ქვეყანამ მოსახლეობის 29 პროცენტამდე დაკარგა, მაგრამ ფარხმალი არ დაგვიყრია. 1980 წელს ახალი შესაძლებლობა მოგვეცა და გამოვიყენეთ კიდევაც. ესტონეთი ერთერთი პირველი ქვეყანა იყო, რომელმაც საბჭოთა იმპერიიდან გაღწევა სცადა და 1991 წელს, 50 წლიანი ოკუპაციის შემდეგ, კვლავ თავისუფლება მოიპოვა.

კომუნისტური მმართველობისგან ქვეყანა ისე იყო განადგურებული, რომ თავისუფლების მეტი არაფერი გვქონდა. 1939 წელს, თავისუფლების დაკარგვამდე, ესტონეთში ცხოვრების დონე მეტნაკლებად ისეთივე იყო, როგორც მეზობელ ფინეთში. იმ პერიოდში ფინეთმა, მართალია, ტერიტორიები დაკარგა, მაგრამ თავისუფლების შენარჩუნება მოახერხა. ორი განსხვავებული პოლიტიკური სისტემის პირობებში ცხოვრებამ ესტონეთი და ფინეთი სხვადასხვაგვარად განავითარა. ფინეთის ყურის ორივე მხარეს ხალხი ბეჯითად სწავლობდა და შრომობდა, მაგრამ მხოლოდ ფინეთი ყვაოდა. თავიდან ორივე ერთ დონეზე იყო, მაგრამ 1987 წლისთვის ფინეთში მთლიანი შიდა პროდუქტი ერთ სულ მოსახლეზე 14 370 დოლარამდე გაიზარდა, ესტონეთში კი ოპტიმისტური გათვლებით მხოლოდ 2 000 დოლარს შეადგენდა.

ამასთანავე, ხშირად თვითონ კომუნიზმის მოწინააღმდეგენიც კი ვერ ამჩნევდნენ სოციალისტური აზროვნებიდან მომდინარე რეალურ ეკონომიკურ პრობლემებს. ხალხის უმრავლესობას ეგონა, რომ კომუნისტური ხელისუფლების თავიდან მოშორება და ეკონომიკის გათავისუფლება საკმარისი იქნებოდა იმისთვის, რომ ქვეყანა სწრაფად დასწეოდა დასავლეთ ევროპის ცხოვრების დონეს. ისინი ვერ ხვდებოდნენ რეალურად რა ჩამორჩენილი და განუვითარებელი იყო კომუნისტური ეკონომიკა. აქედან გამომდინარე, თავისუფალ სამყაროში დაბრუნება უფრო რთული და მტკივნეული აღმოჩნდა ვიდრე წარმოედგინათ.

ხელსაყრელი მომენტი

1992 წლის იანვარში ძალიან ციოდა ესტონეთში. ქვეყანაში კომუნიზმის დასასრულს ნამდვილი ქაოსი მოჰყვა. მაღაზიები სულ დაცარიელებული იყო და რუსულ რუბლს არავითარი ღირებულება აღარ ჰქონდა. 1992 წლისთვის სამრეწველო პროდუქციამ 30 პროცენტით იკლო, გაცილებით მეტად, ვიდრე 1930იანი წლების დიდი დეპრესიის დროს. რეალური ხელფასები 45 პროცენტით შემცირდა იმ დროს, როდესაც ინფლაცია 1 000 პროცენტს აღწევდა და საწვავის ფასებმა 10 000 პროცენტზე მეტით აიწია.

ხალხი საკვების საყიდლად საათობით იდგა რიგში. პური და რძის პროდუქტები ნორმირებული იყო. გათბობისთვის გაზი არ იყო, ამიტომ, მთავრობამ მოსახლეობის ქ. ტალინიდან სოფლებში გახიზნა გადაწყვიტა. ერთადერთი მოქმედი „ინსტიტუტი” არაოფიციალური ბაზარი იყო.

ესტონეთი თითქმის მთლიანად რუსეთზე იყო დამოკიდებული - საგარეო ვაჭრობის 92 პროცენტი რუსეთზე მოდიოდა. ესტონეთს ძალიან ცოტა რამ გააჩნდა ისეთი, რაც მსოფლიო ბაზარზე გაიყიდებოდა. საბჭოთა მმართველობის ეკონომიკამ ესტონეთის ეკოლოგია გაანადგურა და ინფრასტრუქტურა კატასტროფულ მდგომარეობამდე მიიყვანა. უცხოელ ექსპერტთა უმრავლესობისთვის ესტონეთი მხოლოდ „ერთერთი ყოფილი საბჭოთა რესპუბლიკა“ იყო, რომელსაც უკეთესი მომავლის დიდი პერსპექტივა არ გააჩნდა.

თვითონ ესტონელთა შორისაც ბევრს არ სჯეროდა უკეთესი მომავლის. ხალხი ხედავდა, რამხელა უფსკრული იყო ესტონეთის რეალობასა და მათ წარმოსახვაში არსებულ ნორმალურ ცხოვრებას შორის. ისინი მიხვდნენ, რომ პატარა ნაბიჯებით შორს ვერ წავიდოდნენ. ამ უფსკრულის გადასალახად გიგანტური ნახტომი იყო საჭირო. დროის დაკარგვა აღარ შეიძლებოდა. სწრაფ მოქმედებას არსებითი მნიშვნელობა ჰქონდა ქვეყნის ძირფესვიანი რეფორმისთვის. ამიტომ, 1992 წლის სექტემბერში, მეორე მსოფლიო ომის შემდგომ პირველ დემოკრატიულ არჩევნებზე, ესტონელმა ხალხმა ხმა მისცა მათ, ვინც საბჭოთა წარსულთან კავშირის გაწყვეტის ყველაზე რადიკალური გზა და რეფორმების ყველაზე დამაჯერებელი პროგრამა შესთავაზათ.

რეფორმაზე ორიენტირებულ მთავრობას ბევრი დრო არ აქვს საჭირო ნაბიჯების გადასადგმელად. ხალხის მიერ პოლიტიკოსებისადმი გამოცხადებულ ნდობასა და იმ ტკივილს, რის გადასატანადაც ისინი მზად არიან, გარკვეული ზღვარი აქვს. ამ ზღვარის გადაჭარბებამ შესაძლოა რეფორმატორებისა და მათ მიერ შეთავაზებული რეფორმების მიმართ სერიოზული უარყოფითი რეაქცია გამოიწვიოს. ლ. ბალცეროვიჩი, პოლონეთის ეკონომიკური რეფორმის ერთერთი არქიტექტორი, განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებდა „ექსტრაორდინარულ პოლიტიკას”. ბალცეროვიჩის თანახმად, გადატრიალებისთანავე დაწყებული რადიკალური ეკონომიკური პროგრამა უფრო იოლად გავა, ვიდრე სხვა რომელიმე დაგვიანებული რადიკალური პროგრამა ან არარადიკალური ალტერნატივა, რომელიც მძიმე ღონისძიებებს ნელნელა გაატარებს. მისი სიტყვებით რომ ვთქვათ, „მწარე წამლის ერთბაშად მიღება უფრო იოლია, ვიდრე ხანგრძლივად, რამდენიმე დოზად“².

ბალცეროვიჩის თეორია იმ ვარაუდს ეყრდნობა, რომ ნებისმიერ ქვეყანაში უცხოური ბატონობისგან გათავისუფლება განსაკუთრებულ განწყობილებას და შესაბამის პოლიტიკურ შესაძლებლობებს წარმოშობს. აქედან გამომდინარე, მთავრობას ისეთი გადაწყვეტილებების მიღების შესაძლებლობა ეძლევა, რასაც ნორმალურ პოლიტიკურ და ეკონომიკურ ვითარებაში ვერ მიიღებს.

ამ თვალსაზრისით, კრიზისი იმდენად კრიზისი არ არის, რამდენადაც ხელსაყრელი შესაძლებლობა. ცენტრალური და აღმოსავლეთ ევროპის გამოცდილება ცხადყოფს, რომ სოციალურ უკმაყოფილებათა გამოხატვის (დემონსტრაციები და გაფიცვები) ინტენსივობა მიმდინარე ეკონომიკურ პროგრამასთან არაფერ შუაშია. სინამდვილეში, ნაგვიანევად მიღებულ საჭირო გადაწყვეტილებას შესაძლებელია სერიოზული უარყოფითი რეაქცია მოჰყვეს, რაც დროულად გადაწყვეტის შემთხვევაში არ მოხდება. რეფორმის დროს დროის ფაქტორი ყველაზე მთავარია.

დროულად მიღებულმა სწორმა გადაწყვეტილებამ შეიძლება ქვეყნის წარმატება განაპირობოს და სწრაფი განვითარების შედეგად ელექტორატის დიდი კმაყოფილება გამოიწვიოს. დაგვიანებული სწორი გადაწყვეტილებები სწორივე რჩება, მაგრამ შედეგები ხშირად ისეთივე წარმატებული აღარ არის.

ხელსაყრელი მომენტი ხანგრძლივი არ არის. ის სწრაფად აძლევს გზას მოპაექრე პარტიებისა და დაინტერესებული ჯგუფების იმ პოლიტიკას, რომელიც უფრო რეალურია. ეს კი დემოკრატიის პირობებში სრულიად ბუნებრივია. პარტიები ყოველთვის ისეთ დღის წესრიგს, ისეთ იდეოლოგიურ პროფილს ეძებენ, რომელიც ამომრჩეველთა პრაქტიკულ ინტერესებს უფრო მეტად დაიცავს. ამ დროს რადიკალური გადაწყვეტილებების გატანა ძნელდება და, ბუნებრივია, რეფორმის ტემპიც ნელდება.

თუ გარდამავალი ქვეყნები, ექსტრაორდინარული პოლიტიკის პერიოდს რადიკალური ეკონომიკური პროგრამების დასაწყებად ვერ გამოიყენებენ, მათ საბაზრო ეკონომიკაზე გადასვლის შესაძლებლობა მაინც მიეცემა, მაგრამ უფრო რთულ ეკონომიკურ პირობებში. იმ ქვეყნებს, რომლებიც ამ შესაძლებლობას ხელიდან გაუშვებენ, მაკროეკონომიკური არასტაბილურობის, გადაჭარბებული და ქაოსური სახელმწიფო მმართველობისა და მასიური კორუფციის საფრთხე ემუქრებათ.

ამ ქვეყნებს მეორე შესაძლებლობა მხოლოდ მას შემდეგ მიეცემათ, როდესაც ხელისუფლებაში მოსული პარტიები საბოლოოდ დამარცხდებიან. მაგრამ თუ ამ შესაძლებლობასაც ხელიდან გაუშვებენ, ძალიან გაჭირდება ხალხის დაყოლიება, რომ ორჯერ უშედეგოდ გადატანილ ტანჯვაწამებას კიდევ ერთხელ გაუძლონ.

თუ ძირითადი რეფორმები შედარებით მოკლე დროში უნდა გატარდეს, მოსამზადებელი პერიოდიც ხანმოკლე იქნება. ამიტომ, შემოღებული კანონები უკიდურესად უნდა გამარტივდეს. კონკრეტული გადაწყვეტილებების გასატარებლად საჭირო რესურსები შეზღუდულია. ანდერს ასლუნდი გარდამავალი ქვეყნების ეკონომიკის კვლევისას დაბეჯითებით იმეორებს, რომ ეს შეზღუდვები სიმარტივეს მოითხოვს.³

ესტონეთი ცდილობდა ყველა ეს გამოცდილება გამოეყენებინა. ორი მთავარი გაკვეთილი ჩვენივე რეფორმის პროცესში ვისწავლეთ. ერთი ის, რომ ჯერ პოლიტიკაზე უნდა ვიზრუნოთ და მერე ეკონომიკური რეფორმა გავატაროთ. მეორე კი ის, რასაც ცნობილი სარეკლამო სლოგანი ამბობს: „Just do it“ (მხოლოდ გააკეთე). სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, რეფორმის დასაწყებად და ბოლომდე მისაყვანად გადამწყვეტ მოქმედებას არსებითი მნიშვნელობა აქვს, თუნდაც ეს ცოტა მტკივნეული იყოს.

პირველ რიგში პოლიტიკისთვის უნდა მიგვეხედა, რადგან რადიკალური რეფორმები რომ წამოგვეწყო და გაგვეტარებინა, ლეგიტიმური კონსენსუსი გვჭირდებოდა ცლილებებისთვის. კონსენსუსი მხოლოდ დემოკრატიის გზით მიიღწევა, რომელიც რეგულარული პასუხისმგებლობის მქონე ინსტიტუციონალურ სტრუქტურებს და თავისუფალ და პატიოსან არჩევნებს ეყრდნობა. ამ მიმართულებით წარმატების მისაღწევად საჭირო იყო კავშირის გაწყვეტა აშკარად ტოტალიტარულ წარსულთან, მის სტრუქტურებთან და მის წარმომადგენლებთან.

პირველი ნაბიჯები: სავალუტო რეფორმა და მაკროსტაბილიზაცია

ესტონეთში რეფორმები ისევე დაიწყო, როგორც ცენტრალური და აღმოსავლეთ ევროპის სხვა ქვეყნებში (რომლებსაც „გარდამავალ ქვეყნებსაც” უწოდებენ), თუმცა ზოგან შესაძლოა გაცილებით უარესადაც. ცენტრალური ევროპის ქვეყნებში რეფორმები უფრო ადრე დაიწყო - 1989-90 წლებში, ესტონეთში კი 1991-92 წლებში. დროის დაკარგვას კრიტიკული მნიშვნელობა ჰქონდა, ამიტომ, ესტონეთის ეკონომიკა კიდევ უფრო განადგურდა.

ესტონეთში პირველი რეალური რეფორმა 1992 წლის ზაფხულში გატარებული სავალუტო რეფორმა იყო. საკუთარი ვალუტის შემოღებას დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა. თავიდან ეს ძალიან შორეულ ოცნებად გვეჩვენებოდა. სავალუტო რეფორმის მომხრეები რეფორმის სხვადასხვა გზას გვთავაზობდნენ, მაგრამ ყველა მათგანი სამ რამეს ისახავდა მიზნად: აღმოსავლეთის ინფლაციიის ზეგავლენის აღმოფხვრა, მოთხოვნამიწოდებაზე დაფუძნებული გაწონასწორებული სავალუტო კურსის გარანტია და ნაღდი ფულის კრიზისის დაძლევა.

ესტონეთმა სავალუტო რეფორმა 1992 წლის ივნისში დაიწყო, როდესაც ყოფილი საბჭოთა კავშირის ქვეყნებიდან პირველმა შემოიღო საკუთარი ვალუტა. სავალუტო სისტემის დახმარებით ესტონური კრონა გერმანული მარკით იყო გამყარებული და პირველივე დღიდან სრულად კონვერტირებადი. გაცვლის კურსის ისეთ მყარ ვალუტასთან მიბმამ, როგორიც გერმანული მარკა იყო, ესტონეთის ეკონომიკისადმი ნდობა აღძრა. მაგრამ სავალუტო სისტემა რომ სარგებლიანი ყოფილიყო, ესტონეთს ბიუჯეტიც უნდა დაებალანსებინა. ერთერთი პოლიტიკური სლოგანის არ იყოს, ბიუჯეტის დაბალანსება პოპულარული იყო, მაგრამ მისი განხორციელება არა. ცენტრალური და აღმოსავლეთ ევროპის მრავალ ქვეყანაში პირველი „შოკური თერაპია“ ფასების გათავისუფლება იყო, ესტონეთში კი - 1992 წლის ბიუჯეტის დაბალანსება. ბიუჯეტის დეფიციტის აღმოფხვრაზე აგებული პრიორიტეტი არა მარტო ეკონომიკური თეორიის თვალსაზრისით იყო სწორი, არამედ პრაქტიკულად უიმედო მდგომარეობიდან გამოსვლის ერთადერთ გზას წარმოადგენდა. ცენტრალური და აღმოსავლეთ ევროპის რამდენიმე სხვა ქვეყანაში განვითარებული მოვლენები მიუთითებდა, რომ სავალუტო რეფორმა წარმატებას ვერ მიაღწევდა თუ ბიუჯეტი მკაცრად არ გაკონტროლდებოდა.

1992 წლის სექტემბერში ახლად არჩეულმა მთავრობამ სწორედ ეს დაისახა მიზნად. მთავრობა, რომელსაც „Pro Patria Union“ ედგა სათავეში, იმ ჯგუფებისა და პარტიებისგან შედგებოდა, რომლებიც საბჭოთა ოკუპაციის წინააღმდეგ ბრძოლაში მონაწილეობდნენ და, ამიტომ, კომუნისტურ წარსულთან კავშირის გაწყვეტა მტკიცედ ჰქონდათ გადაწყვეტილი. მთავრობის წევრები ძალიან ახალგაზრდები იყვნენ. მე, როგორც ესტონეთის ახლად არჩეული პრემიერმინისტრი, 32 წლის გახლდით, ბევრი მინისტრი კი ჩემზე ახალგაზრდა იყო. სხვა ახალგაზრდების მსგავსად, არც ჩვენ ვიცოდით რა იყო შესაძლებელი და რა არა, ამიტომ შეუძლებელს ვაკეთებდით.

მთავრობის სამოქმედო გეგმის შემუშავება კოალიციური მთავრობის შექმნის შემდეგ დაიწყო. რადიკალური რეფორმების პროგრამის დაწყება „რიგიკოგუ“-ში (ესტონეთის პარლამენტი) მტკიცე და სტაბილური უმრავლესობის გარეშე შეუძლებელი იყო. უმრავლესობის რაოდენობას მნიშვნელობა არ ჰქონდა, რადგან „პრო პატრიას” მთავრობას ერთი ხმის უპირატესობა ჰქონდა. მთავარი იყო, მას ემუშავა. ამისთვის კი კოალიციის წევრებს თავისი ამოცანა და მთავრობის დღის წესრიგი უნდა სცოდნოდათ.

ჩვენი მთავარი ამოცანა კოალიციური შეთანხმების მიღწევა იყო, რის შედეგადაც კოალიციის წევრებმა არა მარტო ადგილები გაინაწილეს მთავრობაში არამედ, სამოქმედო გეგმაც ნათლად წარმოადგინეს. კოალიციის ყველა წევრმა მოაწერა ხელი შეთანხმებას, რასაც გადამწყვეტი მნიშვნელობა ჰქონდა ესტონეთის ეკონომიკური რეფორმების ასამოქმედებლად. მაშინაც კი, როდესაც მთავრობის გადაწყვეტილებებს მძაფრად უტევდა ოპოზიცია, მთავრობას საკმარისი ურავლესობა ჰყავდა პარლამენტში საჭირო კანონმდებლობის გასატანად.

ამომწურავი გეგმის შემუშავებას რამდენიმე კვირა დასჭირდა, რაშიც ესტონელებს რამდენიმე უცხოური არასამთავრობო სამეცნიერო ცენტრი დაეხმარა: „ჰერითიჯ ფაუნდეიშენი“, საერთაშორისო რესპუბლიკური ინსტიტუტი, ადამ სმითის ინსტიტუტი და შევედეთის „ტიმბრო“. ამავე დროს, დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა ესტონეთის პირველ არასამთავრობო სამეცნიერო ცენტრებს, რომლებიც უფრო ადრე შეიქმნა იმავე პარტიების მიერ, რომლებიც ისის იყო მთავრობაში მოვიდნენ. ამ ორგანიზაციების მიერ ორგანიზებულ შეხვედრებზე უმთავრესად ამ ინსტიტუტებმა წარმოადგინეს და განიხილეს რეფორმის გეგმა და ხალხს დეტალები გააცნეს. ამ ცენტრების გარეშე ალბათ შეუძლებელი იქნებოდა მთავრობის სამოქმედო გეგმის სწრაფად და ეფექტიანად შემუშავება.

სწრაფი და გადამწყვეტი ნაბიჯების გადასადგმელად ვემზადებოდით და ამის შესაძლებლობაც მოგვეცა. ბიუჯეტის ბალანსი სუბსიდიებისა და მთავრობის რადიკალურ შემცირებას მოითხოვდა. ეს შემცირებები არაპოპულარული იყო, მაგრამ მათი განხორციელება შევძელით, რადგან კოალიციური შეთანხმების წყლობით კოალიცია ბიუჯეტის ბალანსს უმნიშვნელოვანეს ამოცანად განიხილავდა.

ბიუჯეტის განხილვაში ოპოზიციის ჩართვაც ვცადეთ, მაგრამ, როგორც სხვა დემოკრატიულ ქვეყნებშიც ხდება, მათ თანამშრომლობა არ ისურვეს. ამის ნაცვლად, საპარლამენტო ბარიერებითა და ქუჩის აქციებით აქტიურად გამოდიოდნენ შემცირებების წინააღმდეგ. ასეთ ვითარებაში მთავრობას გარანტიები სჭირდებოდა, რომ უმრავლესობიდან ყველა მხარს დაუჭერდა. ამიტომ, ზედმეტ დისკუსიებზე დრო აღარ დაგვიკარგავს (ერთხელ, მნიშვნელოვანი კანონმდებლობისთვის ხმის მისაცემად პარტიის ერთერთი წევრი, რომელმაც ისის იყო იმშობიარა, სამშობიაროდან პირდაპირ პარლამენტში გადავიყვანეთ).

რეფორმები ნაწილნაწილ კი არ უნდა გატარდეს, არამედ რაც შეიძლება დიდი დოზით. პოლიტიკური ამტანობა დიდი და პატარა რეფორმის დროს ერთნაირია. რამდენიმე თვეში უამრავი საჭირო კანონი შემოვიღეთ და ბიუჯეტი დავაბალანსეთ. ამის შემდეგ დავადგინეთ, რომ ესტონეთის პარლამენტში მხოლოდ დაბალანსებული ბიუჯეტი უნდა შესულიყო. ამან საშუალება მისცა მთავრობას მომდევნო დაბალანსებული ბიუჯეტები უფრო იოლად გაეტანა. დაბალანსებული ბიუჯეტი ესტონეთის ერთერთი საფირმო ნიშანი გახდა.

მაკროეკონომიკური სტაბილურობის მიღწევა ესტონეთმა უპირველეს ამოცანად დაისახა. ამ მიზნის მიღწევა სავალუტო პოლიტიკას, ვალუტის კურსის ხელოვნურად შეკავების მკაცრად შეზღუდვას და დაბალანსებულ ბიუჯეტს გულისხმობდა. მკაცრი ფინანსური შეზღუდვების პირობებში მთავრობა უფრო იოლად წყვეტდა, როგორ უნდა ემოქმედა. მთავრობას მხოლოდ ხარჯების შემცირებით შეეძლო ბიუჯეტის დაბალანსება, რადგან არც ფულის დაბეჭდვა შეეძლო და ვერც სხვაგვარად გაზრდიდა ფულის მასას. ბიუჯეტის დასაბალანსებლად საერთაშორისო სავალუტო ფონდმა სესხი შესთავაზა, მაგრამ მთავრობამ გადაწყვიტა ესტონეთის მომავალი რადიკალურ რეფორმებზე აეგო და არა სესხებზე.

სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული კომპანიების სუბსიდიები ცუდ პოლიტიკად მიიჩნიეს და გააუქმეს. ამას ძალიან დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა ახალი კერძო კომპანიების გასავითარებლად, რადგან სუბსიდიები ძველ, ზოგჯერ დრომოჭმული წარმოების სტრუქტურებს არსებობას უხანგრძლივებს და ეკონომიკაში სტრუქტურული ცვლილებების გატარებას ხელს უშლის. სუბსიდიების გაუქმება მარტივად და ნათლად ატყობინებდა საბჭოთა საწარმოო დინოზავრებს, რომ თუ არ ამოქმედდებოდნენ, ვერ იარსებებდნენ. როგორც შემდგომ განვითარებულმა მოვლენებმა გვიჩვენა, უმრავლესობამ ამოქმედება ირჩია.

კოალიციური შეთანხმების შესახებ მოლაპარაკებების დროს პარტნიორებთან და საზოგადოებასთან გულწრფელობას ძალიან დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა. ჩვენ არ დაგვიმალავს, რომ რეფორმის პირველი ხუთი წელი უაღრესად რთული იქნებოდა, ამიტომ, იმ პარლამენტის წევრებს, ვინც ასეთი ზომების გატარებას ხმას მისცემდა, უნდა სცოდნოდათ რა მოხდებოდა. ამ გზით კოალიციამ სულ ცოტა წელიწადნახევრის მანძილზე ერთსულოვნება შეინარჩუნა.

სამთავრობო კოალიციას კარგად ესმოდა, რომ ერთადერთ გამოსავალს ჩვენ მიერ დასახული გეგმის განხორციელება წარმოადგენდა. წინააღმდეგ შემთხვევაში ხალხი ამაოდ მოითმენდა იმ გაჭირვებას, რაც ეკონომიკის სტაბილიზაციას ახლავს თან.

ესტონეთში ცხოვრების დონე გაუარესდა, სამრეწველო წარმოებამ და სოფლის მეურნეობის პროდუქციამ იკლო, მშპ შემცირდა. ამიტომ, თითოეული წარმატებული ნაბიჯის გადასადგმელად ძველი, არაეფექტიანი, ხელოვნურად გახანგრძლივებული ეკონომიკის ნგრევა და საბაზრო ეკონომიკის „უხილავი ხელის” დამკვიდრება იყო საჭირო.

1993 წელს ამ ღონისძიებათა პირველი შედეგები გამოჩნდა. მაკროეკონომიკური ვითარება დასტაბილურდა. 1992 წელს თუ ინფლაციის დონე 1000 პროცენტს შეადგენდა 1993 წელს ის 89.8 პროცენტამდე ჩამოვიდა, 1995 წელს კი - 29. ეკონომიკამ აღმოსავლურიდან დასავლურისკენ აიღო გეზი და ექსპორტი სწრაფად გაიზარდა. ამ სასიკეთო ძვრებმა რეფორმის მეორე ეტაპზე გადასვლის დიდი შესაძლებლობა მოგვცა და ესტონეთი ხანგრძლივი რეალური განვითარების გზაზე დააყენა.

საჯაროობა

რეფორმის პირველი ეტაპიდან მეორეზე გადასვლა ერთერთი გადამწყვეტი მომენტი იყო. პირველ ეტაპზე მთავრობის ამოცანები შედარებით მარტივი იყო და უმეტესად არსებული რთული ვითარებით განპირობებული. მეორე ეტაპზე არჩევანის თავისუფლებაც გაიზარდა და ამ არჩევანის შედეგებიც. პირველ ეტაპზე მაკროეკონომიკური სტაბილიზაციის მიღწევა ნებისმიერ პატარა გუნდს შეეძლო რეფორმების ზემოდან ქვემოთ განხორციელების გზით, მეორე ეტაპზე კი პროცესი უფრო მეტი ხალხის ჩაბმას, გულმოდგინებას და დამოკიდებულების შეცვლას მოითხოვდა.

მაკროეკონომიკის შოკურმა თერაპიამ ხალხი გამოაფხიზლა. ამ მეორე ეტაპზე საჭირო იყო მათთვის ახალი იმედის ჩასახვა, ახალი პერსპექტივების და ახალი შესაძლებლობების გადაშლა. დამოკიდებულების შეცვლის გარეშე პოსტკომუნისტური სირთულეები მახედ იქცეოდა და ხალხი ვერც წინსვლას შეძლებდა და ვერც კანონის უზენაესობას დაქვემდებარებული თავისუფალი მთავრობისა და თავისუფალი ბაზრის მქონე „ნორმალურ“ ქვეყნად გადაქცევას.

საბჭოთა კავშირის მიერ თავსმოხვეული სოციალიზმის დროს ხალხი დამოუკიდებელ აზროვნებას, ინიციატივის გამოჩენას და რისკის გაწევას არ იყო მიჩვეული. ბევრს დასჭირდა იმ ილუზიიდან გამოყვანა, რომ მათი პრობლემები სხვებს უნდა გადაეჭრა, რაც პოსტკომუნისტური ქვეყნებისთვის იყო დამახასიათებელი. საჭირო იყო ხალხის დამუხტვა, ამოძრავება, იძულება, რომ გადაწყვეტილება თვითონ მიეღოთ და პასუხისმგებლობა საკუთარ თავზეც აეღოთ. ეს პრინციპი არაპოპულარული აღმოჩნდა, მაგრამ მან ხალხის დამოკიდებულება შეცვალა.

ამიტომ, ესტონეთს გზა უნდა გამოენახა, რომ ხალხს ბიზნესის წარმოების სხვა შესაძლებლობა მისცემოდა. ამისთვის საჭირო იყო მსოფლიო ბაზრის კარი გაგვეღო, კონკურენციისთვის ხელი შეგვეწყო და უცხოური ინვესტიციები მოგვეზიდა. ზოგს ასეთი ღია ეკონომიკა აშინებდა. ამიტომ, მთავრობას უნდა ეჩვენებინა გზა.

ესტონეთის მცირე, ღია ეკონომიკა ისტორიულად ვაჭრობაზე იყო აგებული. საბაზრო ეკონომიკაზე უმტკივნეულოდ და სწრაფად გადასასვლელად ღია ეკონომიკას ბევრი უპირატესობა გააჩნია. ის ხელს უწყობს ბაზარზე რესურსების განაწილების ორიენტირებულ რაციონალურ პროცესებს, ნერგავს კონკურენციას, ქვეყანას პრიორიტეტების მიხედვით სპეციალიზაციის საშუალებას აძლევს და გამარჯვებულის გამოვლენის უფლებას კი ბაზარს ანიჭებს და არა მთავრობას. ღია პოლიტიკა გამჭვირვალე გარემოს ქმნის, რაც მწარმოებლებს ბაზარზე აშკარა ორიენტაციის საშუალებას აძლევს. ამასთნ ერთად, ის ხელს უწყობს საიჯარო ხელშეკრულებების შემოღებას, რაც გარდამავალ ქვეყნებში კვალიფიციური, მაგრამ დაბალანაზღაურებადი მუშახელისთვის ხელსაყრელია.

ამასთანავე, ესტონეთმა სატარიფო და არასატარიფო ბარიერები შეამცირა და ყველა საექსპორტო შეზღუდვა გააუქმა, რამაც ქვეყანა თავისუფალი ვაჭრობის ზონად აქცია. თავისუფალი ვაჭრობის ზონის შექმნა, ერთი მხრივ, იმ ფაქტმა განაპირობა, რომ, როგორც დავინახეთ, ტარიფის დაცვა ძირითადად იმ სექტორებისთვის არის ხელსაყრელი, რომელიც პოლიტიკურად არის მოწყობილი და არა იმ სექტორებისთვის, რომელიც ყველაზე მეტად არის საჭირო.

ღია პოლიტიკა მეტად წარმატებული აღმოჩნდა, რამაც ხელი შეუწყო კონკურენციას, რეკონსტრუქციას და ზრდაგანვითარებას. ასეთმა პოლიტიკამ ბევრი ახალი კომპანია შესძინა ესტონეთს, რომლებმაც ახალი, ექსპორტზე ორიენტირებული ქარხნები გახსნეს. რასაკვირველია, ასეთ პოლიტიკას მწვავე პროტესტი, დემონსტრაციები და „ეკონომიკის სტარტეგიული ნაწილისა“ და „ადგილობრივ მეწარმეთა“ დაცვის მოთხოვნები მოჰყვა.

ჩვენ დიდ ყურადღებას არ ვაქცევდით ასეთ პროტესტს და სწრაფად ვახორციელებდით რეფორმას. რაკი ღია პოლიტიკის პირველი შედეგები გამოჩნდა, რეფორმების უკუქცევა უკვე ძნელი იყო. ღია პოლიტიკა მუდამ არაპოპულარულია, მაგრამ არავის სურს იმ სისტემის შეჩერება, რაც მუშაობს.

ისეთი ქვეყნისთვის, როგორიც ესტონეთია, უცხოური ინვესტიციების მოზიდვა უკეთესი ალტერნატივა იყო ვიდრე სესხის აღება ისეთი საერთაშორისო ინსტიტუტებიდან, როგორიც მსოფლიო ბანკი და საერთაშორისო სავალუტო ფონდია. ჯერ ერთი, განვითარების ფონდის დახმარება რომ აგვეღო, ქვეყანა ისევ ჩამორჩენილთა რიგებში უნდა დარჩენილიყო. განვითარების ფონდის დახმარება შესაძლოა დრომოჭმული ტექნოლოგია ან დრომოჭმული რეკომენდაციები ყოფილიყო, რაც თანამედროვე ქვეყნებს უკვე ვერაფერს შველის. ასეთი დახმარებები გარდამავალ ქვეყნებს შესაძლებლობას ართმევს ჩამორჩენილობა განვითარების პლაცდარმად გამოიყენონ.

პირდაპირ გეტყვით, თუ დახმარება გინდათ, ვაჭრობაში შეგვიწყეთ ხელი და მეტი არაფერი. ოპოზიციამ ეს გადაწყვეტილება მწვავედ გააკრიტიკა, მაგრამ ამისთვის დიდი ყურადღება არ მიგვიქცევია, რადგან საპარლამენტო უმრავლესობამ მხარი დაგვიჭირა. როდესაც გადაწყვეტილება ხალხს გავაცანით, ყურადღება ეროვნულ სიამაყეზე გავამახვილეთ და მათ მშვენივრად გაგვიგეს.

მართალია, უცხოური ინვესტიციები ყველა გარდამავალ ქვეყანას ერთნაირად აინტერესებს, მაგრამ ყველა სხვადასხვა შედეგს აღწევს. ზოგიერთი ქვეყანა ცდილობს უცხოელი ინვესტორი ნებისმიერი სატყუარათი მიიზიდოს, მაგალითად გადასახადებისგან გათავისუფლების, პრივილეგიების, განსაკუთრებული უფლებების შეთავაზებით. ალტერნატიულია ისეთი ბიზნესგარემოს შექმნა, რომელიც ერთნაირ სარგებლობას მოუტანს ადგილობრივ ინვესტიციებსაც და უცხოურსაც.

ესტონეთმა მეორე გზა ირჩია. თავიდან ბევრი ლაპარაკი იყო ასეთი მიდგომის შესახებ, მაგრამ რადგან კოალიციის შეთანხმებაში ასე გვეწერა, საქმე სწრაფად გადაწყდა. რამდენიმე წელიწადში დადებითი შედეგები გამოჩნდა და არავის აღარ სურდა მისი შეცვლა.

მიწის გაყიდვის კანონის მიღებამ უცხოელი ინვესტორების უსაფრთხოების მეტი გარანტიები და საკუთრების უფლების დაცვა უზრუნველყო. ამასთანავე, გაუქმდა ზოგიერთი უცხოელი ინვესტორის განსაკუთრებული პრივილეგიები, რამაც სტიმული მისცა სხვა ინვესტიციებს. მალევე, 1993-94 წლებში, ესტონეთი, რომელსაც მანამდე უცხოელი ინვესტორები სულ არ იცნობდნენ, ყურადღების ცენტრში მოექცა. მთავრობა სისტემატურად ზრუნავდა ესტონეთის რეპუტაციის ამაღლებაზე, რამაც აგრეთვე ხელი შეუწყო უცხოური ინვესტიციების ზრდას.

ამის შედეგად, 1990-იან წლებში ესტონეთმა ერთ სულ მოსახლეზე გაცილებით მეტი უცხოური ინვესტიცია მიიღო, ვიდრე ცენტრალური და აღმოსავლეთ ევროპის სხვა რომელიმე ქვეყანამ. უცხოური ინვესტიციების დიდმა ნაკადმა ახალი სამუშაო ადგილების შექმნა განაპირობა, მოხდა ძველი ქარხნების რეკონსტრუქცია, ახალი ცნობიერება და ახალი ტექნოლოგიები შემოვიდა და ესტონეთი უფრო თამედროვე და უფრო კონკურენტუნარიანი გახდა.

მაგრამ ქვეყანამ ნამდვილ წარმატებას რომ მიაღწიოს, გარდამავალ ეპოქაში მხოლოდ მსოფლიოს კი არ უნდა გაუღოს ბაზარი, არამედ საკუთარ ხალხსაც და დემოკრატიისა და სამოქალაქო საზოგადოების შენებას უნდა შეუწყოს ხელი. ამ მიმართულებით დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა ისეთი ნაბიჯების გადადგმას, როგორიც არის საზოგადოებაში დიალოგისა და პარტნიორობის დანერგვა. ფაქტობრივად ეს სამმხრივი დიალოგი იყო სახელმწიფოს, დამსაქმებელთა და დასაქმებულ ადამიანებს შორის. 1992-93 წლებში მთავრობამ მხარი დაუჭირა საბჭოთა კავშირის დროინდელი პროფკავშირების თავისუფალ პროფკავშირებად გარდაქმნას. ამან ხელი შეუწყო მთავრობასა და ხალხს შორის დიალოგის გამართვას და თავიდან აგვაცილა დიდი პროტესტები და დემონსტრაციები, განსაკუთრებით, რეფორმის პირველ მტკივნეულ პერიოდში.

სამმხრივი მოლაპარაკებების დროს მთავრობამ დანარჩენ ორ მხარეს ესტონეთის არსებული ვითარება გააცნო. მოლაპარაკებების დროს დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა ყველაზე რთული პროლემების ყურადღების ცენტრში მოქცევას და ახალი პრიორიტეტების შექმნას. მაგალითად, როდესაც შევთანხმდით, რომ ჩვენი მთავარი ამოცანა უმუშევრობის წინააღმდეგ ბრძოლა იყო, ძალიან ადვილი გასაგები გახდა, თუ რა ნაბიჯების გადადგმა იყო საჭირო.

პროფკავშირები გაგებით მოეკიდა იმ საკითხს, რომ, მართალია, ბევრი სამუშაო ადგილი დაიკარგებოდა, მაგრამ პრივატიზაცია არსებული მდგომარეობიდან გამოსვლის ერთადერთი გზა იყო, რადგან თუ საწარმოების პრივატიზება და რეკონსტრუქცია არ მოხდებოდა, საწარმოს ყველა მუშა დაკარგავდა სამუშაოს.

სამაგიეროდ, პროფკავშირებს საპრივატიზაციო შეთანხმების ერთერთ პირობად პრივატიზებულ საწარმოში ამა თუ იმ რაოდენობის სამუშაო ადგილების გარანტიების მოთხოვნის საშუალება ეძლეოდა. ძალიან დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა პროფკავშირებისთვის კარგად აეხსნათ, რომ მათ მთავრობაში შეღწევა და მთავრობასთან რეგულარული დიალოგის შესაძლებლობა ექნებოდათ.

ამ ნაბიჯების გადადგმამ ძირეულად შეცვალა ხალხის მენტალიტეტი და დამოკიდებულება, რამაც მტკიცე საფუძველი მოუმზადა ესტონეთის სამოქალაქო საზოგადოების ჩამოყალიბებას. ხალხი საკუთარი აზრის გამოთქმას და გადაწყვეტილებების მიღებაზე აქტიური ზემოქმედების მოხდენას მიეჩვია. ისინი მიხვდნენ, რომ მათი მომავალი საკუთარ აქტივობაზე იყო დამოკიდებული. მნიშვნელოვანია თავისუფალი მედიის განვითარების ხელშეწყობა, თუნდაც ისინი ხშირად აკრიტიკებდნენ რეფორმატორ მთავრობას. პრესის თავისუფლებას არსებითი მნიშვნელობა აქვს თანამედროვე საზოგადოებისთვის. მის გარეშე საზოგადოებას ფუნქციონირება არ შეუძლია. გარდაქმნის წარმატებით განსახორციელებლად აუცილებელია დემოკრატიის დამყარება საზოგადოების ყველა დონეზე. მხოლოდ ასეთ შემთხვევაში შეგვიძლია ვთქვათ, რომ გარდაქმნის შედეგები უკუღმა აღარასოდეს შეტრიალდება.

კანონის უზენაესობა

ეკონომიკური სივრცის მარეგულირებელი კანონმდებლობის გარეშე რადიკალური რეფორმები ვერ განხორციელდება. მართალია, კანონის უზენაესობა მუდამ იყო და ახლაც არის თანამედროვე დასავლური ცივილიზაციის ერთერთი საყრდენი, მაგრამ ზოგიერთ გარდამავალ ქვეყანაში დროულად ვერ მიხვდნენ მის მნიშვნელობას. ზოგს მიაჩნდა, რომ გადამწყვეტი რეფორმების განხორციელება სათანადო კანონმდებლობის გარეშეც მოხერხდებოდა, მხოლოდ მთავრობის დადგენილებების საფუძველზე ან, უბრალოდ, ძველი სტრუქტურები თავისით დაიშლებოდა ახალი კანონმდებლობისა და ინსტიტუტების შექმნის გარეშე.

სამწუხაროდ, ზოგიერთ გარდამავალ ქვეყანაში პოლიტიკოსებს სჯეროდათ, რომ თავისუფალი საბაზრო ეკონომიკა სასწაულებრივად შექმნიდა დოვლათს მკაფიო კანონმდებლობის შექმნისა და მთავრობის მიერ ასეთი კანონმდებლობის ამოქმედების გარეშე. ხშირად ისინი სათანადო ყურადღებას არ უთმობდნენ მთავრობის განახლებას და გაძლიერებას (და არა გაზრდას).

თუმცა მხოლოდ კარგი კანონმდებლობა არ კმარა. ყველა გარდამავალმა ეკონომიკამ ეფექტიანი ინსტიტუტები უნდა შემოიღოს, რომ მათი ახალი კანონმდებლობა ქაღალდზე კი არ დარჩეს, არამედ პრაქტიკულად ამოქმედდეს. ოფიციალური სამართლებრივი სისტემები კანონმდებლობის ინტერპრეტაციას და სისრულეში მოყვანას მოსამართლეებს, პროკურორებს, არბიტრებს, სასამართლო მოხელეებს და კერძო სამართლის სპეციალისტებს აკისრებს. ამ სისტემების განვითარება და დაცვა უაღრესად მნიშვნელოვანია რეფორმის წარმატებისთვის, რადგან ის ეფექტიან სამოქალაქო სამსახურს ქმნის.

კანონის უზენაესობას განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს კორუფციასთან, გარდამავალი ეკონომიკის ერთერთ ყველაზე საშინელ მანკიერებასთან ბრძოლისთვის. კორუფცია იმ დროს ყვავის, როდესაც სახელმწიფო მოხელეს ან კერძო პირს ქრთამის აღებით უფრო მეტი სარგებელი აქვს, ვიდრე დასაკარგი, ზუსტად ასეთი ვითარებაა გარდამავალი ქვეყნების უმრავლესობაში. ბუნდოვანი ან გაუმჭვირვალე კანონები, მძიმე დებულებები და ყოვლისმომცველი კონტროლი ოფიციალურ პირებს უდიდეს ძალაუფლებას, ქრთამის აღების მრავალ შესაძლებლობას და საზოგადოებრივი სიმდიდრის მითვისების ფართო მასშტაბს სთავაზობს.

ესტონელთა გამოცდილება გვიჩვენებს, რომ კორუფციასთან და ორგანიზებულ დამნაშავეობასთან ბრძოლის ყველაზე ეფექტიანი გზა საბაზარო ეკონომიკის რეფორმების განხორციელება, სამოქალაქო საზოგადოების ჩამოყალიბება და კანონის უზენაესობაა.

ნებისმიერი რეფორმა, რომელიც ეკონომიკურ კონკურეციას ზრდის, კორუფციულ ქმედებას ამცირებს. საგარეო ვაჭრობაზე კონტროლის შემცირება, კერძო მრეწველობაზე შემზღუდველი ბარიერების მოხსნა და სახელმწიფო კომპანიების პრივატიზაცია კონკურენციას წარმოშობს და ხელს უწყობს კორუფციასთან ბრძოლას. თუ კანონები გამჭვირვალე და ნათელია, თუ სახელმწიფოს უფლებამოსილებაში არ შედის ბიზნეს ლიცენზიების გაცემა და ექსპორტიმპორტის შეზღუდვა, მაშინ ამ სფეროებში ქრთამის მიცემის არავითარი შესაძლებლობა არ იქნება. სუბსიდიების, „შეღავათიანი“ სესხების და სხვა მსგავსი პრივილეგიების გაუქმებაც მექრთამეობის სტიმულს მოსპობს.

ასეთი მეთოდებისა და პოლიტიკის გამოყენებით ესტონეთი წარმატებით ებრძოდა კორუფციას და ორგანიზებულ დამნაშავეობას. ნაციონალურ ეკონომიკაში კონკურენციისთვის გზის გახსნა და რეალური რეფორმების განხორციელება საუკეთესო გზაა ნაცნობმოყვარეობაზე აგებული კაპიტალიზმის თავიდან ასაცილებლად. შესაძლოა, რეფორმის პირველ წლებში ზოგიერთი სფერო ძალიან საჭიროდ არ გვეჩვენებოდეს, მაგრამ ძალიან დიდი მნიშვნელობა აქვს, რომ ყურადღება და რესურსები არ მოაკლდეს იურიდიულ რეფორმას, კანონმდებლობისა და პოლიციის რეფორმას და ეფექტიანი და გამჭვირვალე ადმინისტრაციის ჩამოყალიბებას. ეს სფეროები ესტონეთმა რეფორმის პრიორიტეტულ სიაში შეიტანა, რის შედეგადაც გარდამავალ ქვეყნებს შორის ყველაზე ნაკლებ კორუმპირებულ ქვეყნად იქცა და კორუფციის საერთაშორისო ინდექსის მიხედვით გაცილებით უკეთესი მაჩვენებელი აქვს ვიდრე ევროკავშირის სხვა წევრებს.

ბოლოს, განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიექცეს საბანკო რეფორმას. ბანკები ეკონომიკის ყველაზე მნიშვნელოვან ნაწილს წარმოადგენს. თუ იქ ორგანიზებული დამნაშავეობა მოიკიდებს ფეხს, ის მალე მთელ მსოფლიოშიც გავრცელდება. ფულის გათეთრება, შავი ფული და ყოველგვარი თაღლითური ოპერაცია რაც შეიძლება სწრაფად უნდა ჩამოშორდეს საბანკო სისტემას. მთავრობა უაღრესად ფხიზელი და შეუვალი უნდა იყოს ამ საკითხთან მიმართებაში, რადგან ბნელი წარმომავლობის ფულს მუდამ ბნელი ხალხი მოსდევს.

ესტონეთმა ყველა სახელმწიფო ბანკი გააუქმა და კერძო ბანკებს გაუხსნა გზა. ბანკები ერთმანეთთან კონკურენციაში უნდა ყოფილიყვნენ და, თუ საჭირო იყო, მათი გაკოტრების უფლება უნდა ჰქონოდათ. ასეთი სუფთა დამოკიდებულების შედეგად ესტონეთის საბანკო სისტემა საუკეთესოა ბალტიისპირეთში და გაცილებით ნაკლებად კორუფციული ვიდრე ევროკავშირის სხვა ახალი წევრიქვეყნების საბანკო სისტემები.

საკუთრების რეფორმა

ეკონომიკური გარდაქმნის საფუძველი კერძო საკუთრებაზე გადასვლაა. კერძო საკუთრების გარეშე საბაზრო ეკონომიკაზე გადასვლა ვერ მოხერხდება. უსაფრთხო, ძლიერი საკუთრების უფლების მქონე თავისუფალ ეკონომიკაზე გადასვლის სხვადასხვა გზა არსებობს: საკუთრების ძველი მფლობელებისთვის დაბრუნება, არსებული სახელმწიფო ქონების პრივატიზაცია და კერძო ბიზნესის ხელახლა წარმოქმნა. რეფორმატორებისთვის მთავარი პრივატიზაციის რაოდენობა კი არ იყო, არამედ ის, თუ როგორ და როდის უნდა მომხდარიყო პრივატიზაცია.

რეალურად პრივატიზაცია პოპულარული არ არის. ის ხმებს ვერ აგროვებს. ეს იმას ნიშნავს, რომ პრივატიზაცია რაც შეიძლება სწრაფად უნდა მოხდეს. ოპოზიციასთან მოლაპარაკებების დრო არ არის, თანაც სულერთია, ისინი მაინც წინააღმდეგი იქნებიან.

საკუთრების რეფორმას და პრივატიზაციას განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს, რადგან ნათლად ჩამოყალიბებულ საკუთრების უფლებას არსებითი მნიშვნელბა აქვს ეკონომიკის ჭეშმარიტი რეფორმისთვის. ეს ორი რეფორმა აუცილებელი წინაპირობაა ბაზრის ფუნქციონირებისთვის და ერთადერთი გზა ხალხისა და ბიზნესის დამოკიდებულების შესაცვლელად. ის მათ უმნიშვნელოვანესი სტრუქტურული ცვლილებების დასაწყებად აძლევს ბიძგს. ფაქტობრივად პრივატიზაციის უმნიშვნელოვანესი ამოცანა მოგების მაქსიმიზაცია კი არ არის არამედ ეკონომიკაში ასეთი ცვლილების დაწყება.

ეს რომ ასე მოხდეს, საკუთრების უფლების აშკარა გარანტიები და სათანადო სამართლებრივი პირობებისა და ინსტიტუტების შექმნაა საჭირო. საკუთრების კანონმდებლობას ინტერპრეტაცია აღარ უნდა სჭირდებოდეს. მაგრამ ამ ამოცანის შესრულება იოლი არ არის, რადგან ქონებრივი ურთიერთობანი კანონმდებლობის ერთერთი ურთულესი საკითხია მუდამ. სიტუაციას კიდევ უფრო ართულებს ის ვითარება, რომ ასეთი კანონები სწრაფად არის მისაღები, ძველი ქონებრივი ურთიერთობანი წინააღმდეგობაში რომ არ მოვიდეს ახალთან.

ესტონეთში პირველად 1990 წელს მივიღეთ კანონი საკუთრების რეფორმის შესახებ, სადაც ჯერ კომუნისტური ხელისუფლების მიერ ჩამორთმეული და ნაციონალიზებული ქონების თავდაპირველი, კანონიერი მფლობელებისთვის დაბრუნებაზე ვამახვილებდით ყურადღებას. იმ შემთხვევაში, თუ უშუალოდ საკუთრების დაბრუნება შეუძლებელი იყო, ხალხს კომპენსაციას ვაძლევდით, მაგრამ ფულადს კი არა, არამედ საპრივატიზაციო ვაუჩერების სახით. ამ ვაუჩერებით მათ პრივატიზებული კომპანიის ან მიწის მინორიტარული (საკონტროლო პაკეტის გარეშე) წილის ყიდვა შეეძლოთ. დანარჩენი ქონების პრივატიზაცია მას შემდეგ დაიწყო, რაც გაირკვა რომელი ქონება უნდა დაებრუნებინათ კანონიერი მფლობელებისთვის. მიწისა და ბინების პრივატიზაციისას ის ვაუჩერები გამოიყენეს, რომელიც ადრე დაურიგეს ხალხს. უამრავი ადამიანი უცბად იქცა კერძო საკუთრების მფლობელად.

ეს რთული პროცესი იყო. მემარცხენე პარტია მწვავედ აპროტესტებდა ასეთი ზომების გატარებას და მიტინგებს მართავდა, მაგრამ ჩვენ სიმტკიცე გამოვიჩინეთ და პროცესი დავაჩქარეთ. რაკი ხალხი საკუთრების მფლობელი გახდა, ამ პროცესის უკუქცევას მხოლოდ ძალის გამოყენებით თუ შეძლებდნენ. როგორც ყველა რეფორმაში, საკუთრების რეფორმის დროსაც სისწრაფეს დიდი მნიშვნელობა აქვს. ამავე დროს ისეთი კანონების მიღებაა საჭირო, რაც საკუთრების უფლების რეალურ დაცვას არა მხოლოდ თეორიულად უზრუნველყოფს, არამედ პრაქტიკულადაც.

მსხვილი ობიექტების პრივატიზაცია ესტონეთის საპრივატიზაციო სააგენტომ ღია აუქციონზე განახორციელა. უმეტეს შემთხვევაში თითოეული კომპანიის საკონტროლო პაკეტის მქონე წილი ერთ მთავარ მყიდველს გადაეცა, მინორიტარული აქციები კი ცალკეულ ვაუჩერებზე გაიყიდა. ამით კომპანიებმა კანონიერი მფლობელები იშოვეს, თანაც პრივატიზაციაში ყველამ მიიღო მონაწილეობა. პრივატიზაციის მიზანი მთავრობისთვის მოგების მოტანა კი არ იყო, არამედ საჭირო ინვესტიციების და პრივატიზებულ ქარხანაში გარკვეული პერიოდის მანძილზე მუშათა მცირე რაოდენობის უზრუნველყოფა. ასეთი პოლიტიკის შედეგად პრივატიზაციამ უმტკივნეულოდ და სწრაფად ჩაიარა და ესტონეთი მესაკუთრეთა ქვეყნად იქცა.

წრფივი გადასახადი

ესტონეთის განვითარებაში საბოლოო გარდატეხის მოსახდენად არსებითი მნიშვნელობა ჰქონდა ხალხის დამუხტვას. ამ ამოცანის შესასრულებლად კერძო საწარმოსთვის აუცილებელი ხელსაყრელი ეკონომიკური პირობების შექმნა იყო საჭირო და ხალხის შთაგონება, რომ საკუთარ მომავალზე თვითონ აეღოთ პასუხისმგებლობა.

მეორე ამოცანა უმეტესად შოკური თერაპიით შესრულდა, მაგრამ პირველი გაცილებით რთული აღმოჩნდა. ის ნაწილობრივ ეკონომიკის ლიბერალური, ანუ შეზღუდულ კონტროლზე აგებული კანონმდებლობის მიღების გზით შესრულდა, რითაც ბიუროკრატიას ჩარევის, ანუ ახალი კომპანიებისთვის ძირის გამოთხრის შესაძლებლობა წაართვეს.

მაგრამ მმართველობის შეზღუდვა არ კმაროდა. როდესაც ადამიანები, რომლებმაც საკუთარი კომპანიები გახსნეს, მიხვდნენ, რომ საგადასახადო სისტემა წარმტებისთვის ჯარიმას ახდევინებდა, მათ ყოველგვარი ენთუზიაზმი დაეკარგათ. ასეთმა ვითარებამ ნიადაგი მოუმზადა ძველი ტრადიციული საგადასახადო სისტემიდან ახალ რადიკალურად განსხვავებულ სისტემაზე გადასვლას.

რადიკალური საგადასახადო რეფორმა მხოლოდ მაშინ არის პოპულარული როდესაც თეორიული მსჯელობის ნაწილს წარმოადგენს. როდესაც პოლიტიკოსები მათ შემოღებას იწყებენ, რეფორმა მაშინვე კარგავს პოპულარობას. საგადასახადო რეფორმის პლატფორმიდან არჩევნების მოგება ძნელია, მაგრამ როდესაც მთავრობას უკვე ძალაუფლება აქვს და ეკონომიკის გაუმჯობესებაზე ფიქრობს, საგადასახადო ტარიფების შემცირება კარგი აზრია.

ამ ნაბიჯის გადადგმა დიდ გამბედაობას მოითხოვს. როდესაც მთავრობა საგადასახადო ტარიფების შემცირებას იწყებს და ფიქსირებულ გადასახადებზე გადადის, მას მდიდრების მხარდაჭერაში ადანაშაულებენ, მიუხედავად იმისა, რომ თითქმის ყველა საგადასახადო რეფორმის შედეგად მდიდარ გადამხდელებზე მთელი საგადასახადო შემოსავლის უწინდელზე უფრო დიდი წილი მოდის. საგადასახადო რეფორმის შემოღებისგან ძირითადად მდიდრების მხარდამჭერის იარლიყის მიკერების შიშით იკავებს ზოგიერთი მთავრობა თავს, მაშინაც კი, როდესაც იციან, რომ ასეთი რეფორმა აუცილებელია. ისინი შიშობენ, რომ ამის გამო შესაძლოა მომდევნო არჩევნებში მწარედ დამარცხდნენ.

სწორი გადაწყვეტილების მიღება და სწორი პოლიტიკის გატარება ძალიან მნიშვნელოვანია. მე მიმაჩნდა, რომ არ უნდა დასჯილიყო ის ხალხი, ვინც კარგად უძღვებოდა თავის საქმეს. პირიქით, მათთვის მეტი მუშაობის და საკუთარი საქმიანობის კონტროლის საშუალება უნდა მიგვეცა. გადავწყვიტეთ, საგადასახადო სისტემა მათი დანაზოგებისა და ინვესტიციების ხელის შემწყობი ყოფილიყო, რაც ხალხს ახალი დოვლათის შექმნის საშუალებას მისცემდა. ესტონეთის საგადასახადო სისტემა უნდა ყოფილიყო მარტივი, იაფი და გადასახადის გადამხდელთათვის გამჭვირვალე და გასაგები. საგადასახადო ბაზა მაქსიმალურად დიდი უნდა ყოფილიყო და გადასახადისგან მინიმალური რაოდენობის გადამხდელი უნდა გაეთავისუფლებინა, რაც მინიმუმამდე დაიყვანდა გადასახადისთვის თავის არიდების სტიმულს, მაგალითად, არალეგალურ საქმიანობას. საგადასახადო ტარიფები დაბალი უნდა ყოფილიყო, ხალხის აქტიურობისა და ზრდაგანვითარების ხელშემწყობი.

ამ ამოცანების გადასაჭრელად საუკეთესო გამოსავალი იყო წრფივი საშემოსავლო გადასახადი. ასეთი სისტემა ესტონეთმა 1994 წლის 1 იანვარს შემოიღო.

საგადასახადო სისტემა მარტივი და იოლი გასაგები გახდა როგორც გადასახადის გადამხდელთა, ისე გადასახადის ამკრეფთათვის. გადასახადის გადამხდელებს იოლად შეეძლოთ საგადასახადო ფორმების შევსება და ზედმეტი გამოთვლებისა და ბიუროკრატიის თავიდან აცილება. გადასახადის ამკრეფნი მრავალი ფუჭი საქმისგან გათავისუფლდნენ და ყურადღებას მხოლოდ იმ გადამხდელებზე ამახვილებდნენ, რომლებიც გადასახადს სულ არ იხდიდდნენ.

ასეთი გამარტივების საფუძველზე საგადასახადო სისტემამ უფრო ეფექტიანად დაიწყო მუშაობა და საგადასახადო მოთხოვნილებების შესრულება გაიზარდა. დიდი დარტყმა მიიღო ჩრდილოვანმა სექტორმა, სახელმწიფო საგადასახადო შემოსავლებმა კი სწრაფად დაიწყო ზრდა (იხ. ცხრილი 1).

წრფივ გადასახადზე გადასვლამ ხელი შეუწყო ეკონომიკური აქტივობის სწრაფ ზრდას. ესტონელმა ხალხმა დაინახა, რომ მეტს თუ იშრომებდნენ, მეტს მიიღებდნენ და მთავრობა მაღალი საგადასახადო ტარიფებით მათ წარმატებულ საქმიანობას აღარ დასჯიდა.

დამოკიდებულება საოცარი სისწრაფით შეიცვალა. ათასობით ახალი მცირე და საშუალო საწარმო, რესტორანი, სასტუმრო და მაღაზია გაიხსნა. 1992 წელს ესტონეთს დაახლოებით 2 000 სასტუმრო ჰქონდა. 1994 წლის ბოლოსთვის ეს რიცხვი 70 000-მდე ავარდა. ესტონეთი მუშათა კლასის ქვეყნიდან მეწარმეთა ქვეყნად იქცა. საკუთარ მომავალზე ზრუნვის სტიმულმა ესტონელებს მასიური უმუშევრობა თავიდან აარიდა.

საგადასახადო რეფორმიდან ერთი წლის შემდეგაც კი, როდესაც არჩევნებში „პრო პატრიას” მთავრობამ გაიმარჯვა, წრფივი გადასახადები ისევ დარჩა. ის ისეთი ეფექტიანი აღმოჩნდა, რომ არავის სურდა მისი შეცვლა. 1994 წლიდან მოყოლებული, ესტონეთმა მრავალი სამთავრობო კოალიცია გამოიცვალა, მათ შორის იმ პარტიების კოალიციაც, რომლებმაც არჩევნები წრფივი გადასახადების გაუქმების დაპირებებით მოიგეს, მაგრამ წრფივი გადასახადები ისევ არსებობს. ესტონეთის წრფივი გადასახადების გამოცდილება ისეთი წარმატებული აღმოჩნდა, რომ ის სხვა ქვეყნებმაც გადაიღეს - ჯერ ლიტვამ და ლატვიამ, 2001 წელს რუსეთმა. უკრაინამ და საქართველომაც შემოიღეს წრფივი გადასახადები 2004 წელს ისევე, როგორც სლოვაკეთმა, 2005 წელს კი რუმინეთმაც.

ფიქსირებულმა გადასახადებმა ეკონომიკური საქმიანობა ყველგან გაზარდა, შექმნა ახალი სამუშაო ადგილები და ჩრდილოვანი ბაზარი შეავიწროვა. ცენტრალური და აღმოსავლეთ ევროპის პირადი შემოსავლების წრფივი ტარიფების საგადასახადო სისტემის მქონე ქვეყნებს იმავე რეგიონის პროგრესულად ზრდად საგადასახადო სისტემებს თუ შევადარებთ, ვნახავთ, რომ წრფივი ტარიფების საგადასახადო სისტემის მქონე ქვეყნები საშუალოდ უფრო სწრაფად მიიწევდნენ წინ.

ცენტრალური და აღმოსავლეთ ევროპის წრფივი ტარიფების საგადასახადო სისტემის მქონე ქვეყნების (ესტონეთი, ლიტვა, ლატვია) შედარება მსგავსსავე ქვეყნებთან (სლოვენია, პოლონეთი, უნგრეთი, სლოვაკეთი, ჩეხეთის რესპუბლიკა) გვიჩვენებს, რომ წრფივი ტარიფების საგადასახადო სისტემის მქონე ქვეყნები გაცილებით სწრაფად იზრდებოდნენ პროპორციული გადასახადების შემოღების პირველივე წელსაც და ბოლო სამი წლის მანძილზეც (იხ. ცხრილი 2).