(ქართული პოეზიის სამი საუკუნე) : [ნიკო სამადაშვილი (1905-1963)]. - თბილისი, 2009. - გვ. 341-354. - ISBN 978994027873

1963 წლის 1 მაისი იყო. ბელინსკის ქუჩის მტვერში ვიღაც უცნობი კაცი ეგდო. თავდაპირველად მთვრალი ეგონათ. კი ჰქონდა მსმელის გარეგნობა: ღაჟღაჟა, მელოტი, კეფიდან სასოებით წამოვარცხნილი თმის ორი ღერით, ჩამრგვალებული მუცლით... უცნობი ვერ ლაპარაკობდა, მხოლოდ დროდადრო უმწეოდ ახელდა ცისფერ თვალებს... რომელიღაც გამვლელმა, დემონსტრაციიდან წამოყოლილი დროშა კედელს მიაყუდა, უცნობის გულის ჯიბიდან პირადობის მოწმობა ამოიღო და წაიკითხა: „ნიკოლოზ მიხეილის ძე სამადაშვილი, ბუღალტერ-რევიზორი“. მერე ჩაილაპარაკა, - ამას კაი ფული ექნება ნაშოვნიო, - და გზა განაგრძო.

ნიკო სამადაშვილი იმავე დღეს გარდაიცვალა საავადმყოფოში, სახლში რომ მოასვენეს, ოჯახში სულ ოთხი მანეთი აღმოაჩნდათ.

ერთი შეხედვით, თითქოს სწორედ ასე პროზაულად უნდა დამთავრებულიყო ცხოვრება ბუღალტერ-რევიზორისა, ღვინოში რომ ახრჩობდა თავის დარდსა და ვარამს, თავის ობოლ ბავშვობას, თავის პირველ სიყვარულს, თავის მუხთალ ბედს, თავის ვერნაპატრონებ ნიჭსა და გაცრუებულ იმედებს... და მხოლოდ რამდენიმე ადამიანი გარშემოთაგან ხედავდა მწარე უსამართლობას მის სიკვდილშიც და მთელ მის ცხოვრებაშიც, სასჯელის დარად რომ აღექვა თვით ნიკო სამადაშვილს და უკანასკნელ წუთამდე ვერ მოეძებნა ამ სასჯელის პირველმიზეზი...

ეს ადამიანები მისი ლექსების რვეულის პირველი მკითხველები იყვნენ. იმ რვეულისა, ოთხ მანეთთან ერთად რომ დაუტოვა ოჯახს უკანასკნელ, მაგრამ უკვე მარადიულ გზაზე მიმავალმა ნიკო სამადაშვილმა...

გადავშალოთ ეს რვეული, დღეს უკვე ჩვენი საკუთრებაც რომ გახდა, და თუ მოვინდომებთ ნიკო სამადაშვილის „ქერქგადაგლეჯილი“ გულის სიღრმეში ჩახედვას, ეს საოცარი პოეტი მისივე თვალით დავინახოთ:

შენ ჩემში უსტვენ ვით საყდრის ჩიტი,
შენა ხარ ჩემი ნუგეშის დარი,
სულ კარგად მახსოვს, შენ რომ გამოჩნდი,¹
გარეთ ძაღლივით ყმუოდა ქარი.
ვერ გიპატრონე მე ლაზღანდარამ,
შენ სხვა მხევალი უნდა გყოლოდა.
ზეცა სივრცეებს აზანზარებდა
და მზე ყვიროდა ქვეყნის ბოლოდან.
შენ გადარებდნენ ბინდების ჭრიჭინს,
თუმცა სულ მუდამ ტოტს გცემდა ქარი,
ავადმყოფობა ეგონათ ბიჭო.
ლექსები ტანზე გამონაყარი.

(სამადაშვილი 1989: 182)

ამ, სასოწარკვეთილი გაბედულებით თავისი თავისადმი მიძღვნილ ლექსს, ასეც ჰქვია - „ბუღალტერ ნიკო სამადაშვილს პოეტ ნიკო სამადაშვილისაგან (თუ პირიქით)“.

და მაინც, ისე მგონია, რომ ნიკო სამადაშვილის მთავარი სატკივარი მის გაორებულ ცხოვრებაში და მის გამოუმზეურებელ ტალანტში კი არ იყო, არამედ უფრო შორიდან, მისი ბავშვობიდან მოდიოდა: გულდასმით თუ ჩავუკვირდებით მის ბიოგრაფიას, მთელს მის შემდგომ უიღბლობაში მოისმის ობლის ბალიშში ჩაგუდული ტირილის გამოძახილი...

ნიკო სამადაშვილი 1905 წლის 19 ივლისს დაიბადა სოფელ ხიდისთავში, გორის მახლობლად. სამი წლის არ იყო, მამა რომ გარდაეცვალა. დედამ ხელი დაავლო უმცროს ქალიშვილს და ბაქოში გადასახლდა, სადაც ხელმეორედ გათხოვდა კიდეც. პატარა ნიკო კი „ძალო ეკატერინეს“ ამარა დარჩა. ეს „ძალო ეკატერინე“ გახლდათ ნიკოს დიდედის - ეფემიას დაი, - ადრე დაქვრივებული და უშვილო. ეფემია, როგორც ეტყობა, აშკარად არ წყალობდა შვილიშვილს, დაი მისი უფრო ღვთისნიერი აღმოჩნდა.

„ძალო ეკატერინე“ სამუდამოდ დარჩება ნიკო სამადაშვილის ხსოვნაშიც და მის პოეზიაშიც. ამ სახელით დასათაურებული ნოსტალგიური ლექსი განსაკუთრებული სისათუთით გამოირჩევა.

მახსოვს, შენ გზას გასცქეროდი, მელოდებოდი,
კაკლის რტოები ჩრდილსა ყრიდნენ ღობის ნაპირას.
ჩემი ცხოვრება გულზე გაწვა შავი ლოდივით,
მუდამ მეძახდი, ჩემო კარგო ცისმარე დილას.
მე არ ვიცნობდი დედის ალერსს, მაგრამ შენს ზრუნვას
ხომ დავზმუოდი, ჩემო ძალო, როგორც მოზვერი.
ქარი ცეკვავდა დიდ ვერხვების უზუნდარაზე
და დანახვისი იდგა როგორც ძველი საბძელი.

და ბოლოს -

მე გიწოდებდი არა ძალოს, მხოლოდ დედილოს,
მიყვარდა შენთან შენს კალთაში სიზმრების ცქერა.
დამიძახებდი, ბიჭო, მოდი, ცისმარე დილას,
მეც ხომ მიყვარდა შენი სითბო და შენი კერა.

(სამადაშვილი 1989: 165-166)

შესაძლოა, ეს ურთიერთობანი, სინამდვილეში არც ასეთი იდეალური იყო. ყოველ შემთხვევაში, ბიოგრაფიულ ნარკვევში. რომელიც პოეტის ქალიშვილის, მზია სამადაშვილის კალამს ეკუთვნის, ერთი პასაჟი უსიამოვნოდ გჭრით ყურს: როდესაც ნიკო სამადაშვილმა „1925 წელს თბილისის უნივერსიტეტში დააპირა სწავლის გაგრძელება, ...საცხოვრებელი ადგილიდან ცნობა ვერ წარადგინა, - სოფელ ხიდისთავის კომლთა სიიდან ამოწერილი აღმოჩნდა. გამზრდელმა ქვრივმა, ქ-მა ეკატერინემ კი განაცხადა - აქ ნიკუშას არაფერი ეკუთვნისო! უდედოდ გაზრდილს მამის ქონებაზეც უარი უთხრეს, მშობლის სახსოვრად მხოლოდ ერთი ვერცხლის კოვზი ერგო“ (სამადაშვილი 2004: 582).

მიუხედავად ამისა, თუკი რამ წყენა ახსოვდა ნიკოს ბებიისა თუ „ძალო ეკატერინესაგან“ - წყენად დარჩა... როგორც პოეტის ქალიშვილი იგონებს, ხიდისთავშიც ამოიკვეთა ფეხი, მაგრამ ამ „ყოფით წყენას“ ლიტერატურაში აღარ გადაუნაცვლებია. აი, მიტოვებული შვილის გაუნელებელი ტკივილი კი შეუხორცებელ იარად დაემჩნა ნიკო სამადაშვილის ცხოვრებასაც და პოეზიასაც:

ბავშვი ობოლი, თოთო, საწყალი,
გუშინ კარდაკარ ეძებდა დედას.

თავის არსებობას ნიკო სამადაშვილი რაღაც ერთიან მსხვერპლშეწირვად აღიქვამდა. სადაც განგებას მისთვის სწორედ ზვარაკის როლი გაემზადებინა:

აქ შეგეწირე ნეტავი, დედავ,
თავი დამედო და დაგეკალი,
ალბათ, ოდესმე წესს ამიგებდა.
შავი ღრუბლების ცივი წინწკალი.

(სამადაშვილი 1989: 10)

ბავშვობიდან გამოყოლილი ცხოვრების შიში, სურვილი ვისმე კალთას ამოფარებისა, „ქვეყნიერების დაგებულ კაკანათს“ რომ გადაურჩეს, ეს შიში, ჭოტის კივილით რომ იწყება და კივილითვე რომ მთავრდება, კაცს თუ დასჩემდა, მას ვეღარაფერი იხსნის. ცოტა ხნით შველა ღვინოსაც შეუძლია, ქალსაც, ლექსსაც, ალბათ, ვარსკვლავიანი ცის ცქერასაც, თუკი ვარსკვლავებს „მარადისობის ჭუჭრუტანებად“ აღიქვამ, ცხადია.

ობლობის სუსხმა ბავშვის გულის გახევება თუ ვერ მოასწრო, მისთვის მომადლებული შვილობრივი სითბო ვისმე ღვთისნიერს ერგება: ასეთი შვილობრივი გრძნობით უყვარდა ნიკოს თავისი აღმზრდელი „ძალო ეკატერინე“ და შემდგომში კი - მისი მფარველი, უფროსი მეგობარი და მასწავლებელი ერეკლე ტატიშვილი.

მოდით, „ერეკლე ტატიშვილის პორტრეტი ახალგაზრდობაში“ (ჯოისის პერიფრაზს თუ მივმართავთ) ისევ და ისევ მისი შეგირდის თვალით დავინახოთ: „1918 თუ 1919 წელს გორში გამოჩნდა ევროპულად ჩაცმული, საშუალოზედ ახოვანი, ოქროს ახალგაზრდა, ლამაზი მამაკაცი, რა თქმა უნდა, გორელებს მანამდე უამრავი თანამემამულე ენახათ ევროპიდან დაბრუნებული, ევროპული ქუდით და ჰალსტუხით, მაგრამ ასე არავისთვის არ მიუქცევიათ ყურადღება, როგორც ამ ყმაწვილისათვის - ეს გახლდათ ერეკლე ტატიშვილი. კაცს, რომელსაც დასერილი ჰქონდა მთელი ევროპა სტამბოლიდან ლონდონამდე, ბერლინიდან ნეაპოლამდე, კაცი, რომელიც მოწიწებით ისმენდა ფილოსოფოს ვუნდტის, სოციალისტ ჟორესის, ანარქისტ ბაკუნინის და პირქუშ ოსვალდ შპენგლერის მეტყველებას. კაცი, რომელიც ღამეებს ათენებდა ვეებერთელა ქალაქების დანსინგებში, საეჭვო ადგილებში და თან ეწაფებოდა ფრიდრიხ ნიცშეს თავაწყვეტილ თხზულებას, პრუდონის გახელებულ წინასწარმეტყველებას, შელის ფაქიზ პოეზიას, ბოდლერის - „ბოროტ ყვავილებს“ (სამადაშვილი 2004: 458).

ერეკლე ტატიშვილი გერმანულ ენას ასწავლიდა გორის ვაჟთა გიმნაზიაში, რომლის მოწაფეც გახდა ნიკო სამადაშვილი 1917 წელს, იმავე გორში სასულიერო სასწავლებლის დამთავრების შემდეგ.

„ერეკლე პოეტის მიმართ ყოველთვის დიდ მზრუნველობას იჩენდა, - წერს მზია სამადაშვილი მამამისისადმი მიძღვნილ წიგნში, - 1920 წელს, გორის დიდი მიწისძვრის დროს, ნიკო და მასთან ბაქოდან სტუმრად ჩამოსული და, ელენე, ბიძამ მიხეილ კობერიძემ, ჩამოიყვანა თბილისში. ელენეს თვითონ ზრდიდა, ნიკო კი უპატრონო ბავშვთა სახლში მიიყვანა. ერეკლე ტატიშვილმა ნიკო ამ სახლიდან გამოიყვანა და ინგლისურენოვან კერძო პანსიონში მიაბარა, რომლის დირექტორი ინგლისელი ქალბატონი იყო. სწავლის ფულს, რასაკვირველია, ერეკლე იხდიდა. ნიკო პანსიონში სწავლობდა, ვიდრე გორში სწავლა არ აღდგა. სამწუხაროდ, მის არქივში ინგლისელი ქალბატონის სახელი და გვარი ვერსად ვნახეთ. ინგლისში გამგზავრებისას, ამ ქალბატონმა ნიკოს სთხოვა, თან გაჰყოლოდა, შეჰპირდა რომ იშვილებდა და შესაფერის განათლებასაც მისცემდა, მაგრამ თავის საყვარელი მოწაფისგან უარი მიიღო. (სამადაშვილი 2002; 11).

გორში დაბრუნებული ნიკო უკვე „გასაბჭოებულ“ გიმნაზიაში განაგრძობს სწავლას, რომელსაც აწ „ჰუმანიტარული ტექნიკუმი“ ეწოდება. ერეკლე ტატიშვილი თბილისშია. მაგრამ ის ერთი ყველასაგან გამორჩეული გორელი მოწაფე ყოველთვის რჩება მისი თვალთახედვის არეში.

„სამადაშვილი, როგორც პოეტი, ერეკლე ტატიშვილის აღმოჩენაა, - იგონებდა პროფესორი გაიოზ იმედაშვილი, - ...ჩვენი მასწავლებელი, მოძღვარი და მეგობარი ერეკლე ტატიშვილი დაბეჯითებით გვიმტკიცებდა, რომ სამადაშვილი არის დიდი პოეტი და საყურადღებოა არა მხოლოდ საქართველოს მასშტაბით. ამის გაზიარება მაშინ მიახლოებითაც კი შეუძლებლად მიგვაჩნდა. დრომ გვაჩვენა, რომ ეს დიდი აღიარება უსაფუძვლო არ ყოფილა“ (სამადაშვილი 2002: 42).

ნუ დავივიწყებთ, რომ აქ ოციანი წლების დასასრულზეა ლაპარაკი: ამ დროისთვის ნიკო სამადაშვილი ავტორია სულ რამდენიმე ლირიკული ლექსისა, რომლებსაც განდობილთა ვიწრო წრეში კითხულობს: გამოქვეყნებული კი ორად ორი ლექსი აქვს გორის რაიონულ გაზეთში „წითელი ქართლი“ - ერთი ლენინზე და მეორე წითელ არმიაზე.

რა იყო აქ მეტი? ოცი წლის უსახსრო ყმაწვილის რევოლუციური ილუზიების ანარეკლი, თუ ფარული პატივმოყვარეობით ნაკარნახევი სურვილი - თავისი გვარისა და სახელის გაზეთში ხილვისა? თუ ერთიცა და მეორეც? ასეა თუ ისე, მიამიტური სტრიქონები „წითელი ქართლიდან“ კიდევ ერთხელ შეგვახსენებენ, რაოდენ საფრთხილოა ერთი, ზედაპირული შთაბეჭდილებით პოეტის ნიჭისა და მომავლის განსჯა.

მით უფრო დასაფასებელია ერეკლე ტატიშვილის ინტუიცია და ის დაბეჯითება, რომლითაც იგი თავის უმცროს მეგობარს ლექსების გამოქვეყნებისგან თავის შეკავებას ურჩევდა. როგორც არჩილ სულაკაურმა გაიხსენა, ერეკლე ტატიშვილის სიკვდილის შემდეგ, ნიკოს მაინც უცდია გამოექვეყნებინა თავისი ლექსები, მაგრამ უშედეგოდ...

ის ლექსები, რომელთა დაბეჭდვაც ნიკო სამადაშვილს ასე ეწადა, მხოლოდ ავტორის სიკვდილის შემდეგ გამოქვეყნდა - გაზეთ „ლიტერატურულ საქართველოში“ 1967 წლის 28 ივლისს. წინათქმა ეკუთვნოდა თამაზ ჩხენკელს. რომელმაც საზოგადოდ, ბევრი რამ გააკეთა იმისათვის, რომ ქართველ მკითხველს გაეცნო და გაეთავისებინა ეს უჩვეულო პოეტი.

ერეკლე ტატიშვილის სიფრთხილე დღეს სავსებით გასაგები ხდება: იგი ხომ სხვაზე უკეთ ხედავდა, რომ სამადაშვილის პოეზიის მაგნეტიზმი პარადოქსულად უკავშირდებოდა მისივე მინუსებს - ლიტერატურული ტრადიციიდან განდგომას, პოეტიკის კანონების არცოდნას თუ არგათვალისწინებას, რაღაც იშვიათ სიჯიუტეს, რომლის გამოც ნიკო ერთხელ უკვე დაწერილ ტექსტს აღარ უბრუნდებოდა...

როგორც ეტყობა, ერეკლე ტატიშვილს ეშინოდა, რომ სამადაშვილის თვითმყოფადობა, ველური წარმოსახვა და განცდის სიმძაფრე უთუოდ დაოკდებოდა და ქვეცნობიერად მაინც წარიმართებოდა აღიარებული ლიტერატურული კალაპოტისაკენ, ნიკოს თავისი ლექსებისათვის მომავალი რედაქტორების თვალით რომ დაეწყო ცქერა. სხვათა შორის, ორიოდე მისი საიუბილეო ოდის სწორედ ამგვარი „გარანდვა“ დღეს გაცილებით უფრო გეუცხოებათ, ვიდრე ის ყურისმომჭრელი და გაუმართავი სტრიქონები, კოჟრებად რომ ემჩნევა სამადაშვილის არაერთ ლექსს.

ეს პრეტენზიები იმწამსვე გვავიწყდება, როდესაც ნიკო სამადაშვილის სულისშემძვრელ პოეტურ ავტობიოგრაფიას მივუბრუნდებით:

მზე გადიოდა ცას ბორანივით.
ტყეში შიშველი ქარი კიოდა.
ლექსს იძახოდა ხიდან ყორანი
ქრისტე მოჩანდა საიქიოდან.
ძლივს ვამშვიდებდი მოქანცულ ჩიტებს.
თვალს მიშტერებდა წარმართის ლოცვა.
ლოდებზე იჯდა გიჟი პოეტი.
კვნესოდა მთების ყრუ გარემოცვა.
დაფლეთილ სხეულს, დაღალულ ფიქრებს,
ახსოვდათ მხოლოდ სიცოცხლე მკვდარი.
სადღაც ეშოვნათ კუბო ჯიბგირებს
და მოეწერათ ზედ ჩემი გვარი!

(სამადაშვილი 1989: 15)

ნიკო სამადაშვილის ლექსებში შეხვდებით საუკუნის დასაწყისის დეკადენტური რეკვიზიტისათვის დამახასიათებელ „მკვნესარე ბალდახინებს“, „ქაოსებს“, „მკრთალ პანაშვიდებს“, მაგრამ თავისი სულის შეშფოთება მან ირეალური სურათების ისეთი წყებით გამოხატა, რომელთაც ფერწერულ ტრადიციასთან მეტი ჰქონდათ საერთო, ვინემ ლიტერატურულთან.

სამადაშვილი, რაღაც უცნაურად უნაცვლებს ერთმანეთს სიკვდილ-სიცოცხლეს: სიცოცხლის სურათში, როგორც წესი, სიკვდილის კლანჭია ჩახატული, თვით სიკვდილი კი, ასევე მოულოდნელად, ამეტყველებული და ამოძრავებულია: არის რაღაც სიურრეალისტური იმ წარმოსახულ მიზანსცენებში, სადაც ცხედარი „სარეცელზე ხვნეშის“, „საკინძის ღილებს იბნევს“ ან „მოთქმით ტირის“, მაგრამ, თუკი არსებობს ეგზისტენციალური შიში, „შიში არსებობისა“, უფრო მაშინ გიჩნდებათ, როდესაც „მსოფლიოს გარეთ პირქვე დაგდებულ“ პოეტში ბელინსკის ქუჩაზე დაცემულ უცნობს ამოიცნობთ; როდესაც სამადაშვილის თვალით დაინახავთ დედამიწის მეტაფიზიკურ სურათს: „ბარით გადმოყრილ ქვიშასა და ნაგავს“, „დიდ სასაფლაოს“, „ჯვარცმის შავ დედანს“ - კოსმიურ სიბნელეში და სიცივეში გატყორცნილს.

გარკვეულ მომენტამდე, ამ სივრცობრივ მასშტაბს მაინც პოეტურ პირობითობად აღიქვამთ, მაგრამ დგება წუთი, როდესაც თავის მომავალ სამარესთან მდგომი ადამიანის შიში გადმოგედებათ და კოსმიური თუ სიკვდილის სუსხისგან შეგაჟრჟოლებთ.

თვით ნიკო სამადაშვილისათვის, როგორც ეტყობა, ეს შეგრძნება ჩვეული რამ იყო. დასტურად ამისა, მისი ერთ-ერთი პროზაული ჩანახატის „უცნაური ხელობის“ გამორჩეულად ნიშანდობლივ პასაჟს შეგახსენებთ:

„...სასაფლაოზე დილის მდუმარება სუფევდა. გუნდის ხეები ფრინველების ჟრიამულით გაოგნებული წუხანდელ სიზმრებს ჰაერში აფრიალებდნენ.

როქე მესაფლავე ბარის ტარზე დაყრდნობილიყო, პატარა გაცრეცილი ნაბდის ქუდი შუბლზე ჩამოეფხატა და შინ მოყვანილ თამბაქოს ღეჭავდა.

შუადღე მიიწურა, როცა დიდ გზაზე კიდევ გამოჩნდა გვირგვინები, ხალხი... მოხუცი ძეგლები ხელის გულის ქვეშ გასცქეროდნენ ახალ სტუმარს და ღრძო თვალებით იღიმებოდნენ.

ხეპრე მესაფლავე მხარზე ბარგადებული (ჩვენ ერთხელაც შევხვდებით ამ მესაფლავეს! - ზ. ა.) საფლავებს შორის დაძრწოდა. დაღვრემილ ქანდაკების ზურგს უკან დამალული სიკვდილი მესაფლავეს ჩუმად თვალს ადევნებდა, რომ როგორმე ფეხები შემოემტვრია.

გონებაშერყეული ღმერთი დაკონკილი ტანისამოსით, წელკავამართული, ყაყანა კაცობრიობას წარმავლობის იალაღებზე აძოვებდა. ხანდისხან დამფრთხალი განგების ღრიანცელი ისმოდა:

„- საით მიედინებით თქვე ოხრებო?!“

ფერდჩაცვენილი ნაგაზები ყეფდნენ, ყმუოდნენ და მერე რა!.. ღამით ადამიანთა ფარეხებში მაინც წივილ-კივილი ისმოდა. ადამიანები ჭილყვავებზე უარესად ჩხაოდნენ“ (სამადაშვილი 2004: 395).

ნიკო სამადაშვილის პროზაული მემკვიდრეობის შეფასებასთან დაკავშირებით, ძალზე საინტერესოა გერონტი ქიქოძის ნიკოსადმი მიწერილი წერილი, რომელშიც სწორედ ეს თემაა აღძრული: „ძმაო ნიკო, - წერდა გერონტი ქიქოძე, - მე ყურადღებით წავიკითხე თქვენი ნაწერები: არ ვიცი, რა ვუწოდო მათ: ფილოსოფიური მოთხრობები, ესკიზები, პატარა პოემები პროზაში თუ სხვა რამე. თქვენს მთავარ ღირსებას ის წარმოადგენს, რომ თქვენ არ დადიხართ გატკეპნილი გზებით და არავის არ ბაძავთ. მთავარი შთაბეჭდილება, რომელსაც თქვენი ნაწერები იძლევა, ჩემის აზრით, არის სამყაროს დაშლის შეგრძნება, რაღაც კოსმიური ტრაგედია, რომელსაც ზოგიერთი სხვა თანამედროვე მწერალიც გრძნობს, მაგრამ სხვანაირად გადმოსცემს“ (სამადაშვილი 2004: 491).

იმავ წერილის ავტორი, სტენდალისა და ბალზაკის თაყვანისმცემელი და ქართულად მთარგმნელი, გულახდილად ლაპარაკობს სამადაშვილისეული თხრობის მანერის მისთვის მიუღებელ ფორმაზეც: „რაც შეეხება ფორმას, - განაგრძობს გერონტი ქიქოძე, - მე ის სუსტი, დაუმუშავებელი ან ნაკლულოვანი მეჩვენა. უბრალო ყოფაცხოვრებითი ამბები არეულია ფილოსოფიურ აბსტრაქციებში, ბევრი რამ ძალიან ბუნდოვნადაა გამოთქმული და ძნელი გასაგებია თვით მაღალკვალიფიციური მკითხველისათვის, სიუჟეტი ნაკლებ საინტერესოა ან საწინააღმდეგოდ სწყდება, ზოგიერთი მხატვრული სახე მეტისმეტად ნაძიები და ძალდატანებული სჩანს“ (სამადაშვილი 2004; 491).

ორმოცი წლის შემდეგ, ნიკო სამადაშვილის პოეტური პროზის პირველი პატარა კრებულის („შეხვედრები და სინანული“) წინათქმაში, სამადაშვილისეული თხრობის სტილი ასეა ახსნილი: „მთლიანობაში ეს ერთი საერთო სტილია (თუ არ ჩავთვლით ჩანაწერების ცალკეულ სატირულსა თუ ირონიულ პასაჟებს, რაც უცხოა მისივე პოეზიისათვის), ენობრივადაც ერთიან სამოსელშია მოქცეული; მკვეთრი პოეტური მეტყველება კი იწვევს თხრობის პათეტიკურსა და ეგზალტირებულ მანერას, ექსპრესიულსა და მთრთოლვარე განცდას, შობს სწორედ იმგვარ სტილს, რაც ქმნის სევდის, იდუმალებისა და ამაღლებულის განწყობილებას და რამაც ამ სევდით, ამ იდუმალებითა და ამაღლებულის განცდით უნდა განგვმსჭვალოს“ (როსტომ ჩხეიძე, „ორეული“. წიგნში: სამადაშვილი 1995: 16-17).

სწორედ ამგვარი განცდით დავუბრუნდეთ ჩვენი თხრობის ძირითად ქარგას: ნაკლებ თუ მეტად მნიშვნელოვან მოვლენათა იმ ფატალურ წყებას, ესოდენ დრამატულს რომ ხდის ნიკო სამადაშვილის ბიოგრაფიას და ამოსუნთქვის საშუალებას რომ არ აძლევს არც პოეტსა და არც მის მკითხველს.

თავისი დაობლებაც, უმცროსი დის ნაგვიანევი გაცნობის შემდეგ, მისი უეცარი სიკვდილის ამბავიც, დაპატიმრების მოლოდინიც - ესაა, ნიკო სამადაშვილს რომ ათქმევინებს: „ჩემი გაჩენა მიეზღოს ცეცხლად, ვისაც ეს ჩემი იღბალი მართებს“, სიკვდილს რომ ანატრებინებს და თავისსავე შესანდობარს შეასმევს:

ხე ეკლესიის მათხოვარს ჰგავდა,
თითქოს გულს ქრისტემ ხელი დარია,
შენი ფიქრების ჩრდილთა ტორტმანი²
მტრედის სიზმრებში მომიპარია.
რომ ფოთლებიდან მეცქირა დიდხანს,³
როგორ მალავდა ცრემლს მეგობარი,
და დამელია ბნელ ლუდხანაში
ჩემი ცხოვრების შესანდობარი.

(სამადაშვილი 1989: 131)

ნიკო სამადაშვილის ცხოვრების დრამას თუ დავუბრუნდებით, მისი უიღბლო სტუდენტობაც უნდა გავიხსენოთ, 1925 წელს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფილოლოგიურ ფაკულტეტზე ჩარიცხვით დაწყებული, და დამთავრებული, მეორე კურსიდან გარიცხვით (ეს უკვე 1928 წელია) - ჩაუბარებელი გამოცდების მიზეზით. „ოჯახური უსახსრობის გამო უნივერსიტეტს თავი გავანებე, - წერდა ნიკო ავტობიოგრაფიაში, რაღაცა მიამიტური თავისმართლებით, - და მოვეწყვე მოანგარიშეთ, გორში მქონდა დამთავრებული საბუღალტრო კურსები... მას აქეთ ვმუშაობ ბუღალტერ-რევიზორის თანამდებობაზე“.

ნიკო სამადაშვილის ცხოვრების მდინარება ორჯერ შეწყდა იძულებით: პირველად ომის დროს დააპატიმრეს, სოფელ სადგერში (1943 წლის იანვარში) - თხუთმეტი წლის წინ „ახალგაზრდა მარქსისტთა“ არალეგალურ წრეს ხელმძღვანელობდიო“; მეორედ, უკვე ომის შემდეგ. 1947 წელს, ამჯერად მის რევიზორულ საქმიანობასთან დაკავშირებით. ბედად (თუკი შეიძლება ამას ბედი დაერქვას), ორივე დაპატიმრება წელიწადზე მეტ ხანს არ გაგრძელებულა...

ნიკო, როგორც ეტყობა, სუფრის კაცი იყო, ვინემ ოჯახისა და თუკი ჰქონდა კიდეც რაღაც გამორჩენა თავის რევიზორობიდან, ისევე და ისევ მეგობრულ სუფრას ახარჯავდა: აქ იყო მისი სტიქია, აქ მოეძალებოდა ხოლმე ლექსის თქმის სურვილი, აქ ისმენდა დაფასებისა და აღიარების იმ სიტყვებს, რომლებიც, დროდადრო, ყველაზე თავმდაბალ შემოქმედსაც კი ჭირდება...

ოჯახი ვახსენე: პირველი ცოლი ნიკოს ადრე შეურთავს და ადრევე გასცილებია - ეს ყოფილა ძალზე ლამაზი ბერძენი ქალი ევა ჩაკალიდი (მათი რომანტიკული მიმოწერის ნაწილი გადარჩა და გამოქვეყნდა კიდეც). შემდეგ, დაბა სადგერში (ბორჯომის მახლობლად) ხანმოკლე მასწავლებლობისას, ოცდათერთმეტი წლის ნიკო მოიხიბლა თავისი თხუთმეტი წლის მოწაფით - მარიამ ამანათაშვილით და ჩამოიყვანა კიდეც იგი თბილისში. მარიამს, ნიკოს სამი შვილის დედას, არასდროს დასცდენია საყვედური, რომ მისი პოეტი მეუღლე მთელი ცხოვრება უბით დაატარებდა თავისი პირველი სიყვარულის - მათიკო მაისურაძის სურათს. იმ მათიკო მაისურაძისა, ხიდისთავში მშობლებმა არასგზით რომ არ გაატანეს ღარიბ და ობოლ თანასოფლელ ბიჭს.

გულის სიღრმეში მიყუჩებული პირველი სასიყვარულო მარცხის ტკივილი გამოკრთებოდა ხოლმე ნიკო სამადაშვილის ლექსებში. მაგრამ, საზოგადოდ, სასიყვარულო ლირიკა მასთან არ იქცა იმ გამორჩეულ ჟანრად, როგორც ეს ჩვეულებრივ ხდება ხოლმე და პირველობა სხვა თემებსა და განწყობილებებს დაუთმო.

ნიკო სამადაშვილმა საკუთარი მითოლოგია შექმნა; წარმართის სითამამით დასეირნობს იგი ბიბლიურ პანთეონში, სადაც, ხან „გოლგოთის მთიდან მორეკილ ღმერთების ჯოგს“ გადააწყდება, ხან „შეშინებულ მოხუც მაცხოვარს“, ხან „გზად მომღერალ წმინდანებს“, ხან „გაბუტულ ღვთისმშობელს“, ხან კი, გაკვირვებული თვალს გააყოლებს „შეშლილი ღმერთის ცეკვას“... ის გაშინაურება და ფამილიარობა, რაც სხვასთან მკრეხელობად მოგეჩვენებოდათ, სამადაშვილთან რაღაც იშვიათ სითბოს იძენს, ხოლო ბიბლიური და ქართული რეალიების, დროისა და სივრცის უცნაური ნაზავი, სრულიად მოულოდნელ, ლამის ვიზუალურ დამაჯერებლობას:

წარმართთა ძვლებზე იდგა ტაძარი,
ზევით ლეგენდა მიჰქონდათ მთიებს,
ძირს წმინდა ნინოს ნაფეხურები
ჰგავდნენ სისხამზე მოკრეფილ იებს.
ვით უკვდავება, წყარო ანკარა
აცისკროვნებდა ირმების ფერდობს.
ქრისტემ ბავშვობა აქ გაატარა
და ღვთისმშობელი უგვიდა ეზოს.

(სამადაშვილი 1989: 17)

და ისევე ცხადლივ, როგორც ეს ატენის სიონის ეზო, დაინახა ნიკო სამადაშვილმა თავისი საფლავის ბორცვი და თავისი სიკვდილისშემდგომი სიცოცხლე:

გათხრილ საფლავთან მესაფლავე გაისეირნებს,⁴
ბედუზრუნველი, მუხანათი, წირპლების რული,
კაცი, რომელიც უცქეროდა ქვეყნის სეირებს,
როგორც ჭინჭარი, როგორც ძეძვი, როგორც ველური.
გაგასვენებენ საძნე ურმით, ფოთლებშემოყრილს,
ნიშა ხარები დაფრთხებიან მონასტრის ზევით.
ქანდაკებები ნაძვებიდან დაიყვირებენ
და კრუხებივით დაფრთხებიან ციდან მზეები.⁵
ჩამობნელდება... მტირალ წნორებს წაუვათ გული.
უკვდავებაა, სიცოცხლეზე რომ ისეირებს...
და მესაფლავე მახინჯ მხარზე ბარგადებული,
სასაფლაოზე პურის ჭამით გაისეირნებს.

(სამადაშვილი 1989: 51)

ცოცხალ, ბედის უსამართლობით მიწაზე გართხმულ ნიკო სამადაშვილს თავისმა დრომ გულგრილად გვერდზე ჩაუარა. და მხოლოდ მისი სიკვდილიდან კარგა ხნის შემდეგ, როცა ობოლმა საფლავმა რაღაც უჩვეულო ფერისცვალება იწყო, მოტრიალდა, საფლავის ქვასთან შეჩერდა, თავი დახარა და, როგორც იქნა, ამოიკითხა ნიკო სამადაშვილის სახელი...

______________________

1. სწორია: სულ კარგად მახსოვს, შენ რომ გამიჩნდი

2. სწორია: შენი ფიქრების ჩრდილთა გოგმანი

3. სწორია: რომ ფოთლებიდან მეცქირა ჩუმად,

4. სწორია: სასაფლაოზე მესაფლავე გაისეირნებს,

5. ეს სტროფი ნიკოს ამოღებული აქვს და ამ ლექსში „უცნაური ხელობა“ არ უნდა იყოს

[ნიკო სამადაშვილი]. - თბილისი, 2020. - გვ. 575-588. - ISBN 9789941971280. - ტექსტი იხ.: აბზიანიძე, ზაზა. ლიტერატურული პორტრეტები : (ქართული პოეზიის სამი საუკუნე). - თბილისი, 2009. - გვ. 341-354.

[შენ ღვთისმშობელი აკვანს გირწევდა]. - თბილისი, 2018. - გვ. 41-47. - ISBN 9789941477102

„ნამტირალევი მივდივარ დღესაც,
სადაც არ მივალ, ყველგან ღამეა,
ნეტავ ჩემ გულში ჩამოგახედათ,
რამდენი კვნესა და ვარამია“.

„ქართული პოეზიის ფიროსმანი“ - ასე მოიხსენიებენ ნიკო სამადაშვილს, ცნობილ პოეტსა და ეროვნულ მოღვაწეს.

ჰგავდა კიდეც თავისი ტრაგიკული ბედით დიდ ნიკოს...

თვითონაც დიდი იყო, პოეზიის მეფისგან კურთხევამიღებული და აღიარებული,

„დავრწმუნდი მე შენს სიძლიერეში, მომავლისაკენ წინ იერიში“ - იტყვის გალაკტიონი და პოეტის სიძლიერეში ჩვენც ვრწმუნდებით, როცა ნიკოს ღვთის მადლით მოსილ პოეზიას ვეცნობით.

ის “ძუძუს“ სწოვდა გაშლილ ალუჩებს და ღვთისმშობელი აკვანს ურწევდა.

ფოროსმანივით არც სამადაშვილს ღირსებია სიცოცხლეშივე პატივისცემა და დაფასება. უცხო იყო ნაცნობთა შორის, უცხო და შეუცნობელი.

ბედისწერის მძიმე განაჩენიც ბავშვობიდან იწვნია, სამი წლის იყო, როცა მამა გარდაეცვალა და ბებიამ ბაქოდან, სადაც ნიკოს მშობლები ცხოვრობდნენ, გორში წამოიყვანა.

„მამაჩემს დავრჩი ბიჭი ობოლი,
მზრდიდა ვერხვების რწევა და ტაში,
როგორ მიყვარდა ჩემი სამშობლო
და წეროების ძახილი ცაში.“

როცა დედამ შვილის მონახულება გადაწყვიტა, ბებიამ ბავშვი არ აჩვენა. მშობლის სითბოსა და სიყვარულს მონატრებული პოეტის სულიერი მდგომარეობა აისახა ლექსში „ამინდები“:

„გაუხარელი დღეები არი,
გაუხარელი ამინდები სდგას.
ბავშვი - ობოლი, თოთო, საწყალი,
გუშინ კარდაკარ ეძებდა დედას“.

მოულოდნელად მოვარდნილი წვიმები შლიან დედის ნაკვალევს და აქრობენ მშობლიურ კერაზე ოდესღაც დანთებულ ბუხარს, რის გამოც საკმაოდ გვიან, 16 წლისამ ნახა პირველად ორი წლით უმცროსი და - ელენე.

მერე მიწისძვრისგან დანგრეული სახლ-კარი და ღია ცის ქვეშ დარჩენილი და-ძმა.

უპატრონო ბავშვთა სახლში გატარებული წლები...

დარდისგან დაკორტნილი ყმაწვილი კაცის სახე და ბედქვეშ გათელილი ახალგაზრდობა:

„ქვეყნიერება ჩვენ დაგვიგეს კაკანათივით,
ქაოსებს იქით... კრიჭაშეკრულ სამრეკლოებთან,
აღქმულ ბილიკებს მივყვებოდით გაბმულ ღაღადით
და წმინდანები მოგვყვებოდნენ საქართველოდან“ -

იტყვის პოეტი და ცივი პანაშვიდებივით გაგვათავისებინებს ლექსებში შემორჩენილ ტკივილს...

ბედისგან გაწამებულს მხსნელად და სულიერ მოძღვრად ერეკლე ტატიშვილი მოევლინება. იგი ნიკოს გერმანულ ენას ასწავლიდა გორის გიმნაზიაში.

ერეკლემ პოეტი ბავშვთა სახლიდან ინგლისურ პანსიონატში გადაიყვანა, სწავლის ქირას მასწავლებელი უხდიდა ნიჭიერ მოსწავლეს.

ერეკლე ნიკოს უნივერსიტეტში ფილოლოგიის ფაკულტეტზეც უკითხავდა ლექციებს.

დიდი მოძღვრის თანადგომა და პატივისცემა არასდროს დავიწყებია პოეტს. არაერთი სევდითა და ტკივილით გაჯერებული სტრიქონი მიუძღვნა საბჭოთა რეპრესიების მსხვერპლად ქცეულ დიდ მასწავლებელს:

„ქვეყნიერებას უცქეროდი ათასნაირად,
წარმართ თვალებზე
ქრისტეს წყევლა გქონდა აკრული,
მთვარე დაისით გაგითბია როგორც დაირა
და ანგელოზებს ულანძღიხარ მუხლებდაზრული.
ბნელ გეთსიმანის ბაღში დიდხანს ტრუბადურობდი,
ღმერთების ჯოგი გოლგოთაზე გელანდებოდა,
დასწყევლოს ჭირმა, რაღა ნისლებს დაუმეგობრდი,
თუ არ იცოდი, სად ინათლა, სად ბნელდებოდა“.

ახლობელი, სათაყვანო ადამიანის დაკარგვით გამოწვეული ტრაგიზმი საოცარი პოეტური ხილვით აისახა ლექსში „ერეკლეს“:

„როცა გხვდებოდი, ჩემს საგონებელს
ვფიქრობდი, ვუმზერ შუბლმაღალ ხეთებს,
შენ რომ წახვედი, ასე მგონია,
მთელი ქვეყანა თან გაიხვეტე“.

ნიკო ერეკლე ტატიშვილივით მთელი ცხოვრება იდევნებოდა არსებული რეჟიმისაგან, ამიტომაც ვერ ამჩნევდნენ მისი თანამედროვენი, რომ მათ გვერდით დიდი პოეტი მოღვაწეობდა და არა მხოლოდ „უბრალო“ რევიზორ-ბუღალტერი.

არც თვითონ ილტვოდა დიდებისაკენ, მარადისობისაკენ, მხოლოდ იმას წუხდა, რომ ბედშემოღამებულს გათენებისთვის ვეღარ მიეგნო...

არ განუდიდებია, არ შეუქია, ვინც შესაქებად არ მიაჩნდა. წერდა იმას, რაც გულიდან მოდიოდა, რაც ეწერებოდა. ლექსებსაც მხოლოდ ახლობელთა წრეში კითხულობდა; ხან სუფრასთან, ხან მეგობრებთან, ხან ოჯახის წევრებთან. ჩრდილში დგომას არჩევდა ყოველთვის, თუმცა გრძნობდა, რომ მოვიდოდა დრო და მდელო იებით შეამკობდა მის ნიშს... ვიღაცას სულის მკურნალად დასჭირდებოდა მისი პოეზია და, როცა ლექსებში საკუთარ ორეულს გაესაუბრებოდა, დაისვენებდა:

„მდელო შეამკობს ჩემს ნიშს იებით,
თუ ყვავილებმაც გული ინებეს,
ვიღაც ჩაივლის მოშვებულ მხრებით,
მოვა, მიპოვნის და დაისვენებს“.

როგორი მოკრძალებითა და თავმდაბლობით მიმართავს გალაკტიონს:

„შენ არტისტული ყვავილები“ გეჭირა ხელში,
მე კი სოფელში ტლუ ბიჭივით ვუდექი ხბორებს.“

გალაკტიონს ეთაყვანებოდა.

მისი ლანდი ადევნებოდა ბალღობაში წაკითხული „მერის“ ფრაგმენტებივით.

ხედავდა როგორ რაინდივით ეწაფებოდა პოეტების მეფე ამორძალთა სისხლიან ტუჩებს და როგორი ჟინით მიილტვოდა უსასრულობისაკენ.

„მათრახგადაკრულ ცხენებს სადღაც მიაქროლებდი,
ტანზე გეხურა წამებული ქრისტეს ჩარსავი,
ბაღს იქით მძიმედ ხმაურობდა შენი ლექსები,
ქვეყანა იდგა და გწყევლიდა უდაბნოსავით...“

კახაბერს კახაბრად მოიხსენიებდა, კეისარს კეისრის წილს მიუზღავდა, საბჭოთა ხელისუფლებისათვის კი ხარკი არასოდეს გაუღია. რა ექნა, ღვთის რჩეული იყო და არ შეეძლო ქედის მოხრა.

ვერც დაპატიმრებას გადაურჩა, ანტისაბჭოთა მოღვაწეობა დასწამეს და 5 წლით პატიმრობა მიუსაჯეს. სასჯელი ბოლომდე არ მოუხდია, მაგრამ მთელი ცხოვრება იხდიდა სასჯელს სამშობლოს სიყვარულისთვის; უშიშროების თანამშრომლების მეთვალყურეობის ქვეშ მყოფი პოეტისათვის უცხო არ იყო დევნა, შევიწროება, სასჯელი...

სიყვარულისა და ერთგულების მაგალითია ნიკო სამადაშვილის ცხოვრება.

მამული,
სატრფო,
ღირსება -

ეს სამება ისე იყო მის სულში შენივთებული, ვეღარაფერი დაარღვევდა.

სამშობლო იყო პოეტის ფიქრთა ზედაშე, უჭირდა თუ ულხინდა, სამშობლოს გამო უჭირდა თუ ულხინდა. ფხიზელი გულისყური დღენიადაგ მამულის მაჯისცემისაკენ ჰქონდა მიმართული.

პატრიოტი პოეტის მამულიშვილური კრედო მთელი სიცხადითაა ასახული ილიასადმი მიძღვნილ ლექსში „მამადავითის პანთეონი“:

„დიდო მგოსანო, ქალაქს გაჰყურებ,
თბილისი შენთვის რომზედ დიდია,
ფხიზლობ მეუფევ და გულისყური
სულ საქართველოს გულზე გიდვია.“

თვითონაც ხომ ასე ფიქრობდა და ფხიზლობდა საქართველოსთვის.

ამბობენ, პატრიოტობა საკუთარი ეზოდან, საკუთარი სოფლიდან იწყებაო. ნიკოს შემოქმედებაში მშობლიური ხიდისთავის, მშობლიური ქართლის არაერთი ლამაზი სურათია შემონახული.

თუნდაც ასეთი:

„აქ ბარბარუკა, იქ ნიშხანიშხა,
კვერნაქის ვაკე, რუხი მინდორი.
მთებზე ზოზინი სოფლის ნახირის,
მდინარის გაღმა ვეება ქორი“.

ვხედავთ ხვართქლნარევ ორღობეს, მთის წვეროებთან მიხვეტილ ღრუბლებს და გვრიტების ფერებით მოჭედილ ჭალას. ჩიტებს როკვა გაუმართავთ ბოკრო საბძელთან, ამბრიანთ ოჩას დუქნიდან კი ისევ მოისმის დუდუკის ხმა. არც ჭრაქის კიაფი, ჭოტის ქოქოლა და საქონლის ფშვინვაა ჩვენთვის უცხო...

ეცნობი ულამაზესი სოფლის ეტიუდებს და ხვდები პოეტის სურვილსაც:

„როგორ მიყვარდა ჩემი სოფელი,
როგორ მინდოდა აქ მომკვდარიყავ.“

ბევრჯერ გვღლის ცხოვრება ათასი ჭირვარამით, გაუტანლობით, სიძულვილით...

ბევრჯერ ვრჩებით მარტო უსამართლობით დამძიმებულ სამყაროსთან...

ასეთ წუთებში ყოველთვის ნიკო მახსენდება:

„ღამით გადავყე ქალაქის ქუჩებს,
შემხვდა მეძავი, სთვლემდა ლუდხანა.
გვიანღა არის ნუღარ ჩურჩულებთ,
მე გავვერანდი, თუ ეს ქვეყანა.“

ვერც ადამისეული პირველგრძნობის გარეშე იცხოვრებდა პოეტი. მთელი არსებით უყვარდა და აღმერთებდა საყვარელ მეუღლეს - მარიამს. როცა დაოჯახებულან, მარიამი 15 წლის ყოფილა, ნიკო - 31-ის... პოეტის პირველი მეუღლე ულამაზესი ბერძენი ქალი ევა ჩაკალიდი გახლდათ, მაგრამ მათი ქორწინება ხანმოკლე აღმოჩნდა, თუმცა ევა მთელი ცხოვრება ელოდებოდა თურმე მეუღლის დაბრუნებას, ნიკო კი მარიამს აღმერთებდა:

„მე შენ მიყვარხარ, ისე კი არა ხალხმა რომ იცის,

ანდა წიგნებში როგორც სწერია,
მიყვარხარ ისე, როგორც იციან
ტყის მოჭიკჭიკე ცის ფრინველებმა.
მიყვარხარ, როგორც ღვთისმშობლის ფიცი,
შენი ცხოვრება გულის მწველია.
ისე კი არა, ხალხმა რომ იცის,
ანდა წიგნებში როგორც სწერია“.

მარიამიც აღმერთებდა ნიკოს და შვილებისგანაც მამის პატივისცემასა და სიყვარულს მოითხოვდა.

„შვილები მამას, როგორც ღმერთს, ისე ვუყურებდით. ეს კი, პირველ რიგში, დედის, მარიამის დამსახურებაა. დედა გვეუბნებოდა, ნიკო არის დიდი პოეტი, და, რომ გაიზრდებით, ამას მერე მიხვდებითო“ - აღნიშნავს პოეტის ქალიშვილი მზია სამადაშვილი.

რამდენი ბოროტება, რამდენი აუგი ახსოვდა ნიკოს სხვათაგან, მაგრამ ბოროტებისთვის ბოროტებით არ უპასუხია, ყველაფერს ივიწყებდა და გარშემომყოფთაც მიტევებისა და სიკეთის მაგალითს უჩვენებდა.

ნიკო სამადაშვილი ადრე წავიდა ამ ქვეყნიდან. 52 წლის ასაკში ტვინში სისხლი ჩაექცა, მოგვიანებით სისხლჩაქცევა ისევ განმეორდა და 57 წლის ასაკში გარდაიცვალა.

ბევრი დარჩა სათქმელი... სასაუბრო...

მაგრამ იმაზე მეტი თქვა, ვიდრე ერთ ჩვეულებრივ მოკვდავს ძალუძს. ამიტომაცაა უკვდავებასთან წილნაყარი.

პირველად ნიკო სამადაშვილს მაშინ „შევხვდი“, როცა მის შემოქმედებას გავეცანი,

მერე გორის ლიტერატორთა და ხელოვანთა კავშირის გადაწყვეტილებით, დიდი პოეტის სახელობის პრემიის ლაურეატის წოდება მომენიჭა და ნიკო ჩემთვის უფრო ნაცნობი და ახლობელი გახდა.

ღმერთმა ნათელი დაუმკვიდროს...

[ნისლის გზა ქართულ პოეზიაში]. - თბილისი, 2009. - გვ. 112-122. - ISBN 9789994074396

საინტერესო პოეტიკას ქმნის ნისლი ქართულ პოეზიაში:

ნისლი დაბრკოლებაა, გაურკვევლობაა:

მთაო, გადმიშვი მაღალო,
რას ნისლი მოგიხვევია,
მთას იქით ჩემი ლამაზი
სხვას ვისმეს ჩაუხვევია.

(ხალხური)

და ვიფიქრე: „ჩემი სატრფო სად არი?
ნისლი ჰბურავს, თუ დღე უდგას სადარი?“

(აკაკი წერეთელი, აღმართ-აღმართ)

დღემ მოიტანა ალაზანამდე,
ნისლის შავი ზღვა რომ გადათელა;
დღეო, ნეტავი აღარ დაღამდე,
თუ დაღამდები, არ გაგათენა.

(ტიციან ტაბიძე, ალავერდობა)

თითქოს ნისლია, არაფერს ვხედავ
და თითქოს მქონდა შავი ნიღაბი.

(ტერენტი გრანელი, სიზმარი)

ნისლი ადამიანივით სულიერია, ამიტომ პოეტი მიმართავს მას, როგორც თავისი სულის თანაზიარს, ან, უფრო სწორად, იდენტიფიკაციას ახდენს მასთან, როგორც ვაჟა-ფშაველა, როდესაც ამბობს: „ნისლი ფიქრია მთებისა“ ან უსვამს საკუთარი თავისთვის დასასმელ კითხვებს:

რას ფიქრობ, ნისლო ტიალო,
შემჯდარო გორის ფხაზედა?
განა შენც რამე გაწუხებს
ამ ოხერ ქვეყანაზედა?

(არჩილ კიტოშვილი, ნისლი)

გაბრიელ ჯაბუშანური კი პირდაპირ ამბობს:

მე ვარ: გორზე რომ ლოცულობს ნისლი,
ღამის სიჩუმე ჩემი ფიქრია,
წყაროა ჩემი ცრემლი და სისხლი,
თმა არის, კლდეს რომ ქუჩი მიჰკვრია.
ზოგჯერ კი ნისლი სატრფოა:
ვაჟაო, დილის მზის სხივო,
ხან მთებზე ნისლთა დინებავ...

ან:

ნისლაურო, ნისლი ხარო,
გამიქრები: მზისი ხარო...
მე არაგვზე დავრჩებოდი,
მაგრამ რა ვქნა, სხვისი ხარო...

(ანა კალანდაძე)

სხვაგან კი ანა წერს, რომ უნდა ისე განუყოფელი იყოს სატრფოსგან, როგორც ნისლი და მთები:

მოვედით სამადლოს ხევთან...
ნისლებში დანთქმულა ისიც...
მე მინდა, სულ ვიყო შენთან,
როგორც ეს მთები და ნისლი!

ტარიელ ჭანტურიას ლირიკული გმირები ლექსში: გოლგოთა ზღვის დონიდან 7500 მეტრის სიმაღლეზე, შეყვარებულები, თოკით გადაბმულები, მიიწევენ ნისლში მწვერვალისკენ, რაც მეტაფორულად გამოხატავს იესოს გზას:

შეკრულებს ერთი თოკით და რწმენით -
ორივეს ბნელი უფსკრული გვიმზერს...
აქ არ არსებობს სანდო და ძველი
გზა... ნისლებს ნისლი უსხლტებათ ქიმზე.
......................................................................
ბედია: ზოგი აღწევს ღრუბლებთან...
და უფსკრულების წერაა ზოგი!
მე არ გემდური... გქონდა უფლება,
რომ გადაგეჭრა სიკვდილის თოკი...

პოეტ გუჩა კვარაცხელიას ლირიკული გმირისთვის სიყვარული სატრფოსგან შექმნილი ნისლი და ბურუსია:

მე შენით შექმნილ ბურუსში ვცხოვრობდი.
ჩვენ ამას სიყვარულს ვეძახდით. თუმცა
არასოდეს გითქვამს, რას გრძნობდი,
როცა ჩემი ნესტოების სუნთქვა გესმოდა,
ჩემს წერტილს ვეძებდი შენს
კოორდინატთა სისტემაში...

(გუჩა კვარაცხელია, ნუ დაყნოსავ ყაყაჩორას)

ნისლის საინტერესო სახეს გვთავაზობს აგრეთვე პოეტი რატი ამაღლობელი, როცა მას სატრფოს თვალებთან და ფერისცვალებასთან აკავშირებს.

თვალები შენი, ჩემი თვალების ნისლი,
შენი თვალების ნისლი,
ფერისცვალება მთვარის,
ფერისცვალება სიზმრის...

სხვა შემთხვევაში პოეტი თეთრი ნისლით საგანთა ჭეშმარიტ ბუნებას სწვდება:

თეთრი ფერით, მკვეთრი ფერით
დაიფარა ყველაფერი,
თრთვილით, თოვლით, თეთრი ნისლით
გამოვლინდა ფერი მისი.

(რატი ამაღლობელი, თეთრეული)

ნისლიდან იბადებიან გალაკტიონის უსასრულობისაკენ და შეუცნობლისაკენ მსწრაფავი „ლურჯა ცხენები“, რომელზეც ანა კალანდაძე დაწერს:

თეთრი ნისლი ნისლებს ირევს -
ეს ხომ „ლურჯა ცხენებია“,
შვიდი ზეცა გადირბინეს,
არსად შეუსვენებიათ...

მანამდე კი თავად გალაკტიონი აღიარებს, რომ „ლურჯა ცხენები“ მხოლოდ „ნისლის თარეშში“ დაქრიან:

მხოლოდ ნისლის თარეშში, სამუდამო მხარეში,
ზევით თუ სამარეში, წყევლით შენაჩვენები,
როგორც ზღვის ხეტიალი, როგორც ბედის ტრიალი,
ჩქარი გრგვინვა-გრიალით ქრიან ლურჯა ცხენები!

და რადგან ნისლი შეუცნობლის მეტაფორაცაა, ის ყველა „მოგზაურის” თანამდევია და ქროლვა უსასრულობისაკენ, დაუსაბამობისაკენ, შეუცნობლისკენ და საბოლოოდ, უფლისკენ - ნისლში მოგზაურობაა. ნიკო სამადაშვილის ლექსში: „დაუსაბამობის ხილვა“ - პერსონაჟი ნისლშია გახვეული...

მე მივქროლავდი, როგორც უდაბნო,
ცხედარზე უფრო დაუზარებლივ...
და მსოფლიოდან ისევ მეძახდნენ⁶
ცადაკარგული ხშირი ზარები.
სიტყვებს ვუგდებდი შეხვედრილ შარას:
ტერფებს ფოთლებით ვერ დამიამებ,
მონასტრის ზემოთ ვხედავდი შავად⁷
სივრცეში გაკრულ ადამიანებს.
ნისლის სვეტები იდგნენ გარშემო,
ნისლებს შუადღეც ვერ ათენებდა.
გული იწვოდა და ლურჯი კვამლი
მსხვილად მდიოდა ბნელ თვალებიდან...

„ნისლის გზა“ რჩეულთა გზაა, ამიტომ პოეტები „ავად არიან“ ნისლით, როგორც „მსოფლიო სევდით“. ეს აზრი კარგად აქვს გამოხატული ნიკოლაი გუმილიოვს ლექსში „ნისლი“:

Я верно болен на сердце туман
тумана нет на сердце я не болен
нет я не болен и тумана нет
ни в сердце нет ни даже в атмосфере
тумана нет и облачности нет
всё ясно значит ты наравно болен
неизлечимо на сердце туман.

ტერენტი გრანელის ლექსში „ექსკურსია ცისკენ“ „ნისლიანი უსაზღვრო სივრცე“ აგრეთვე შეუცნობლის სიმბოლოა:

ისევ სიშორის ცეცხლი მიზიდავს,
არ მინდა გული სამარეს მივცე,
მე ხომ მინდოდა გასვლა მიწიდან,
მე ხომ მინდოდა გაფრენა ცისკენ.
იქ უხილავი მხარე მიცდიდა
და ნისლიანი უსაზღვრო სივრცე.

ნისლისა და მგზავრის სემანტიკაა დაკავშირებული ნიკო სამადაშვილის ამ სტრიქონებში:

საღამო მოდის, ნისლი ზედაშეს
სვამენ და დაისს მთები კენკავენ.
ჩემო ლიახვო, ალბათ მე და შენ
საქართველოდან გამოგვრეკავენ.
რა ვუყოთ მერე, ვიღაცა მგზავრი
გაჰყვება სტვენით გზნების მოლაღურს,
და შეადარებს გაკმენდილ ზარებს
მწყემსის უბეში მოკლულ სალამურს.

ალექსანდრე აბაშელი კი სიკვდილის წინ დაწერილ ლექსში ერთგვარად აჯამებს განვლილ „ნისლიან გზას“ და აფასებს, როგორც მოგზაური, რომელიც ამაოდ დაშვრა:

ხანდახან ფიქრი დამბურავს,
ვწევარ და არ მეძინება.
ვიტყვი ცხოვრების სამდურავს
და ცრემლი დამედინება.
გზას რომ გავხედავ ნისლიანს,
ჩავქრები ჩავიშრიტები:
გზაზე რომ ყრია, ვისია,
ფრთამოტეხილი ჩიტები?
ვერაფერს გავხდი მზისაკენ
მუდამ ხელების აშვერით,
რაც გულს უნდოდა, ისა ვქმენ,
მაგრამ ამაოდ დავშვერი!

როგორც ვხედავთ, ქართულ პოეზიაშიც ნისლს თავისი გზა აქვს, თავისი პოეტიკა და თავისი უღრმესი სემოიტიკა. ის ქმნის საკუთარ ზღაპარს და საკუთარ სიუჟეტს. ნისლი დამოგზაურობს პოეტიდან პოეტში, სტრიქონიდან სტრიქონში, ტექსტიდან ტექსტში... ის გაივლის შემოქმედ გულებს და სულებს... ანდა, სამუდამოდ რჩება მათში. ნისლი თვითონ წყვეტს საით წავიდეს და ეს თვისება მას დააქვს პოეზიაშიც. ის არ არის ყველა პოეტის სტუმარი, ყველას არ სწყალობს, მხოლოდ რჩეულებს და რჩეულთაგან მხოლოდ ერთეულები აღწევენ თავს და აი, სწორედ მაშინ დგება სულის მისტიკური გასხივოსნება - ინიციაცია...

ნისლის არსი და იდეა კარგად აქვს გახსნილი ერთ თანამედროვე ავტორს, ნიკა ჯორჯანელს ლექსში „მგზავრობა ნისლში“, რომლის სრულ ვარიანტსაც აქვე გთავაზობთ:

„ნაღვლიანი სივრცე ღია. / ბარდნის, დაზრნენ ეკალ-ბარდნი./ ძველი დროის თეთრი დღეა./ ძველი დროის ციდან ბარდნის./ თვალი ნისლში ლამის გადნეს,/ ვეღარაფრის მჭვრეტი. თვითონ/ ნისლი ველზე ზანტად გადის./ ეშინიათ ღრუბლებს ციდან/ უცნაური ჩამოვარდნის./ წინათ თეთრზე რბოდა შავი./ ახლა უკვე თეთრის რონინს/ ვხედავ შავზე, გაიშალა/ უსაგნობის მთქმელი ფონი. / წაიშალნენ მიდამონი./ გაქრნენ კვამლნი, საკვამურნი./ გათანაბრდა ყველა დონე./ ალალბედად გაკვალულმა/ გზამ, რომელიც მართმევს ღონეს,/ ვეღარასგზით მოარიდა/ თავი ნისლს და გაქრა ისევ./ ყველაფერი მომხდარიდან/ ერთი რაღაც რჩება - ნისლი./ მაგრამ მაინც, მაგრამ ვისი/ ანდა რისი ბოლო არის/ ის? რა ცხადის დასაწყისი?/ ვინ წერს ამ, ვთქვათ, მემუარებს?/ ნება რისი ასახვისა/ აღარაფრად აგდებს ფიქრს და/ აიგივებს სივრცეს ამგვარ/ ლანდთან, ჯვარს კი, ღმერთო, - იქსთან?/ უცებ „მე თუ მეძებ, აქ ვარ“/მესმის ხვალის. მესმის, მაგრამ/ ის არ უნდა ყოფილიყო/ აქ ვჭვრეტ მასში ჭმუნვის საგანს:/ გაცრეცილი პროფილიღა/ დამრჩენია სახისაგან./ ნისლს შიგნით ვარ. ჩემ შიგნით კი/ ნისლის მსგავსი არის რაღაც./ სინამდვილევ, შემირიგდი,/ მინახულე ზოგჯერ აქაც./ შენს კედელზე ფერმკრთალ ლაქას/ წარმოვადგენ ხვალის შუქზე./ ნუ იფიქრებ, რომ დრო გამყავს./ ნუ იფიქრებ, რადგან უკვე/ ხვალ არაფერს ნამდვილს არ ჰგავს/ დღე, რომელშიც ვსუნთქავ ჯერაც./ იმდენად ხარ სინამდვილე,/რამდენადაც ჩემი გჯერა./ ნახავ: ნისლში ვინადირებ/ კურდღლის მსგავსად მხტომ და მცირე/ გასასვლელზე გარეთ - შენში./ მაგრამ ვიცი, ავაცილებ/ ყველა ტყვიას და შენ შეგშლის/ ჩემი სროლა სასაცილო,/ ჩემი ხვალის სველი ცეცხლი./ ...ხვალეში ვარ. ის კი თითქოს/ ვერ გებულობს, რად ვიქეცი,/ მოხვედრილი მასში. მიდგას,/ ფიქრობს სული და აღმითქვამს თავისსავე ბოლოს კეთილს./ მეათასედ მისვამს კითხვას, თუ რა გარსი გავიკეთე./ მიღიმის და პასუხს ითხოვს.../ გზები, გზები, გამირბიან./ ერთადერთის გაყოლებით/ ორივ მხარეს ხრამებია./ ნელა-ნელა, დაღონებით,/ შეფერხებით, დაყოვნებით,/ უხალისოდ, არა ნებით/ მსრესენ ნისლის ვაგონები.../ ვმადლობ ხვალეს, თუ იქნება/ და ცოცხალი ვეგონები.“

ამ სტრიქონებში მთავარი პერსონაჟი ნისლია, ავტორი კი ნისლსშერეული ხმაა, რომლის ნებელობა გადაფარული და დაკარგულია... ყველაფერი წაშლილია, გათანაბრებული... არეულია დროც... ავტორი „ხვალე“-დან მოთქვამს, იქ არის... თუმცა ის ხვალეც არაფერს ნამდვილს არ ჰგავს... დახატულია ქაოსი, დაახლოებით „ჩანასახის“ მდგომარეობა, რომლიდანაც წუთი წუთზე უნდა მოხდეს დაბადება... რა დაიბადება ამ ქაოსიდან? ახალი ნისლი და გაურკვევლობა, თუ სიცხადე და სინამდვილე... ეს ჯერ არ ჩანს, თუმცა გარკვეული მინიშნებები ისმის „ჩანასახის“ ხმაში: „ფიქრობს სული და აღმითქვამს თავისსავე ბოლოს კეთილს“.

წარმოდგენილი კვლევიდან შეგვიძლია ნისლის სემიოტიკური მოდელი გამოვიყვანოთ სიუჟეტის სახით:

მოქმედების ადგილი: ნისლი
მოქმედების დრო: გაურკვეველია

მოქმედების მიზანი: სწრაფვა სრულყოფილებისაკენ, უფლისკენ;

მოქმედი პირი: ავტორი სატრფოსთან ერთად;

მთავარი გზა: სიყვარულისა და ჰარმონიის;

ნისლის გზა: უგზოობა;

სხვა პერსონაჟები: შიში, მარტოობა, ნისლის ურჩხულები, ნისლის „ლურჯა ცხენები“...

სულები...

მეტაფორა მნიშვნელოვანი მოვლენაა სამყაროს შემეცნების პროცესში. ახალი ცოდნის პარადიგმის კონტექსტში მეტაფორა განიხილება, როგორც ადამიანის უმნიშვნელოვანესი სააზროვნო მექანიზმი, რომელიც განსაზღვრავს ადამიანის მიმართებას სინამდვილესთან. სწორედ ამ მხრივ არის საინტერესო ჩვენთვის ბუნების მოვლენათა კონცეპტების მეტაფორული გააზრების რეპრეზენტაციული ვარიანტები ენობრივი ცნობიერების სტრუქტურებში და ამ შემთხვევაში ქართული პოეტური დისკუსიის მასალების მიხედვით.

ბუნების მოვლენების კონცეპტებიდან ნისლი ერთ-ერთი ყველაზე უფრო აქტუალიზებული სემანტემაა, რომელიც პოეტურ დისკურსში გამოირჩევა მეტაფორიზაციის მაღალი ხარისხით. ქართულ პოეზიაში ნისლი ქმნის საინტერესო პოეტიკას, რაც გამოიხატება არა მხოლოდ მეტაფორულ და სიმბოლურ სემანტიკაში, არამედ ემოციური მნიშვნელობების მრავალფეროვნებაშიც. ნისლი ერთსა და იმავე დროს არის როგორც დადებითი, ასევე უარყოფითი ემოციების აღმნიშვნელი, თუმცა საკვლევ მასალაში პროცენტულად დადებითი ემოციების სიჭარბე აღინიშნა. ნისლი პოეტების „მსოფლიო სევდის“ სიმბოლოცაა, რომლითაც პოეტები „ავად არიან“ და რომლიდანაც მათ არ უნდათ გამოსვლა... ნისლით გამოწვეული გაურკვევლობა ასოცირებულია იდუმალებასთან, იდუმალება კი ღვთაებრივის ნიშანია.

___________________

6. სწორია: და მსოფლიოდან ისევ მიძახდნენ

7. სწორია: მონასტრის ზევით ვხედავდი შავად

[„ქართული პოეზიის ფიროსმანი“]. - ბათუმი, 2022. - გვ. 235-245. - ISBN 9789941844645

ასე უწოდებენ დღეს პოეტ ნიკო სამადაშვილს. დაიბადა იგი 1905 წლის 19 ივლისს სოფელ ხიდისთავში (გორის მახლობლად) მიხეილ სამადაშვილისა და ოლღა კობერიძის ოჯახში. იგი მშობლების პირველი შვილი იყო. ორი წლის შემდეგ დაიბადა ნიკოს და ელენე, აზერბაიჯანში, ქალაქ ალდამში, სადაც მისი მშობლები ცხოვრობდნენ.

სამი წლისაც არ იყო ნიკო, რომ მამა გარდაეცვალა. დედა აზერბაიჯანში წავიდა და ხელმეორედ გათხოვდა. პატარა ნიკო კი ბებიის ამარა დარჩა ხიდისთავში. ასე რომ, იგი ბავშვობისას მშობლებს დანატრებული იზრდებოდა. დედა მას აზერბაიჯანიდან მხოლოდ 1932 წელს ჩამოუყვანია და გვერდიდან არ მოუშორებია. აქ ქალბატონ ოლღას წლების განმავლობაში საბავშვო ბაღში აღმზრდელად უმუშავია. აქედან მოყოლებული ნიკო თავს ბედნიერად გრძნობდაო, იგონებს მისი ქალიშვილი მზია.

შვიდი წლის ნიკო ბებიას გორის სასულიერო სასწავლებელში მიუბარებია, რომლის დამთავრების შემდეგ ნიკოს სწავლა გორის ვაჟთა გიმნაზიაში გაუგრძელებია. შემდეგ ეს გიმნაზია ჰუმანიტარულ ტექნიკუმად გადაკეთებულა და 1924 წელს ნიკოს იგი დაუმთავრებია.

გიმნაზიაში ნიკოს გერმანულ ენას ასწავლიდა ერეკლე ტატიშვილი, რომელსაც განათლება ლაიპციგის, პარიზისა და ედინბურგის უნივერსიტეტებში ჰქონია მიღებული და რამდენიმე ევროპულ ენას ფლობდა. მის შესახებ ნიკო წერს: ეს იყო კაცი, „რომელსაც დასერილი ჰქონდა მთელი ევროპა სტამბოლიდან ლონდონამდე, ბერლინიდან ნეაპოლამდე. კაცი. რომელიც მოწიწებით ისმენდა ფილოსოფოს ვუნდტის, სოციალისტ ჟორესის, ანარქისტ ბაკუნინის და პირქუშ ოსვალ შპრენგელის მეტყველებას“.

ერეკლე ტატიშვილი მთელი სიცოცხლის მანძილზე ზრუნავდა ნიკოზე და მუდამ თავისი მეთვალყურეობის ქვეშ ჰყავდა ნიჭიერი შეგირდი. 1920 წელს ნიკო ბიძამ თბილისში ჩამოიყვანა და ბავშვთა სახლს მიაბარა, საიდანაც ერეკლე ტატიშვილმა გამოიყვანა და წლების განმავლობაში საკუთარი ხარჯით უვლიდა და ზედამხედველობდა. ამიტომ იყო, რომ ნიკოსაც იგი უსაზღვროდ უყვარდა და დიდ პატივს სცემდა. პოეტი თამაზ ჩხენკელი წერს: „ჩვენი მეგობრობის მანძილზე მე არ მახსოვს არც ერთი შეხვედრა ღვინისმიერი თუ უღვინო, რომ მას გულისშემძვრელი სიყვარულითა და თაყვანისცემით არ მოეგონებინოს ამ კაცის სახელი“ (ნიკო სამადაშვილი, ფერისცვალება. თბ., „ლიტერატურული მატიანე“, 2004, გვ. 503).

გიმნაზიის დამთავრების შემდეგ ნიკომ სწავლა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სიბრძნისმეტყველების ფაკულტეტზე განაგრძო, სადაც მისი ლექტორები იყვნენ მეცნიერების კორიფეები: ივანე ჯავახიშვილი, შალვა ნუცუბიძე, კორნელი კეკელიძე, გიორგი ახვლედიანი, ვახტანგ კოტეტიშვილი და სხვები. ნიკო მონდომებით შეუდგა უნივერსიტეტში სწავლას, მაგრამ უსახსრობისა და შიმშილობის გამო ზოგიერთი საგანი დროულად ვერ ჩააბარა და 1928 წელს, მესამე კურსიდან, გარიცხეს, შემდეგ კი არ აღადგინეს.

ამის შემდეგ ნიკომ თბილისი დატოვა და ბორჯომის რაიონის სოფელ სადგერში დაწყებით სკოლაში დაიწყო პედაგოგად მუშაობა, სადაც იგი ყველა საგანს ასწავლიდა, ამავე დროს მან აქვე ჩამოაყალიბა მოზრდილთა საღამოს სკოლა და სასკოლო ასაკს გადაცილებულებს უსასყიდლოდ ასწავლიდა წერა-კითხვას. აქვე იგი სპექტაკლებსაც დგამდა სოფლის მშრომელი მოსახლეობისათვის, მსახიობების როლს კი თვით სოფლის მკვიდრნი ასრულებდნენ.

1929 წელს ნიკო ისევ თბილისში დაბრუნდა და სპეციალური კურსების გავლის შემდეგ 1931 წელს ბუღალტერ-რევიზორად დაიწყო მუშაობა. მისი ქალიშვილი მზია სამადაშვილის გადმოცემით, იგი ხშირად სამუშაოს სამუშაოზე იცვლიდა, რათა თავისი დიდი ოჯახი ერჩინა.

ლექსების წერა ნიკოს 12 წლის ასაკიდან დაუწყია. თბილისში გადასვლამდე მას თავისი ლექსები ერთი ნათესავი ქალისთვის გადაუცია შესანახად, მაგრამ ამ უკანასკნელს მისი ლექსები მთლიანად გაუნადგურებია. მიუხედავად ამისა, წერს ქალბატონი მზია, მამას მის შვილებთან თბილი ურთიერთობა ჰქონდაო.

1930 წელს ნიკომ ცოლად შეირთო ულამაზესი ბერძენი ქალი ევა ჩაკალიდი, მაგრამ ეს ქორწინება მხოლოდ რამდენიმე თვეს გაგრძელდა, რადგან „ევამ მამის სახლიდან ფეხი არ მოიცვალა და ფეხმძიმობაც ხელოვნურად შეიწყვიტა“, ნიკომ კი ჩაკალიდების ოჯახში ჩასიძება არ ისურვა.

1936 წელს ნიკომ მეორედ იქორწინა სოფელ სადგერის მკვიდრ 15 წლის მარიამ ნიკოლოზის ასულ ამანათაშვილზე. ეს ქორწინება ნიკოსთვის ბედნიერი აღმოჩნდა. მარიამთან მას სამი შვილი შეეძინა - თამაზი, მზია და ნუგზარი, რომელსაც იგი ხშირად ანებივრებდაო, წერს მზია სამადაშვილი თავის მოგონებებში.

მზია სამადაშვილის გადმოცემით, ნიკო მთელი თავისი არსებით ვერ ეგუებოდა კომუნისტურ რეჟიმს, რომელიც თავისუფალ პიროვნებას სულიერად და მორალურად ანადგურებდაო. ამიტომ იგი 1943 წლის 12 იანვარს დააპატიმრეს და იმავე წლის 28 აგვისტოს გაასამართლეს, როგორც საზოგადოებისთვის საშიში პიროვნება და ხუთი წლის პატიმრობა მიუსაჯეს.

პატიმრობიდან იგი ომის შემდეგ ნაადრევად გაათავისუფლეს, მაგრამ მისი ცხოვრება ძალზე მძიმედ წარიმართა, გამუდმებით განიცდიდა უმუშევრობას, შევიწროებას, უფულობასა და მატერიალურ სიდუხჭირეს. იგი მუდამ დასტიროდა და ღვინოში ახრჩობდა თავის ობლობას, პირველ უიღბლო სიყვარულს, ვერნაპატრონებ ნიჭსა და გაცრუებულ იმედებს.

მიუხედავად ამისა, თანამედროვეთა გადმოცემით, იგი ყოველთვის საქართველოს კეთილდღეობაზე ფიქრობდა და არასდროს წუწუნებდა, იყო რაინდი, გაუტეხელი და ამაყი სულის პიროვნება. მისი მეუღლის, მარიამის გადმოცემით, „ნიკო... ისე წავიდა ამ ქვეყნიდან, თავი არავის წინაშე არ დაუხრია. სწამდა, რომ თავისი ერი დააფასებდა. ხშირად იცოდა ხოლმე თქმა: „მე ჩემი ერი ქვესკნელიდან ამომიყვანსო“ (მზია სამადაშვილი, უცნობი ნიკო სამადაშვილი, თბ., „დიოგენე“, 2002, გვ. 6).

1945 წლიდან გარდაცვალებამდე ნიკო ოჯახთან ერთად თბილისში, ზემელზე ეკატერინე გაბაშვილის № 14 სახლში ცხოვრობდა, აქ იგი 1947 წელს მეორედ დააპატიმრეს, საპატიმროში მან თითქმის ერთი წელი დაყო.

განუწყვეტელმა დევნამ, სამსახურიდან არაერთხელ უსამართლოდ დათხოვნამ მას ჯანმრთელობა შეურყია და ჰიპერტონიით დაავადდა. 1958 წელს ნიკოს დამბლა დაეცა და მთელი ერთი თვე ლოგინს იყო მიჯაჭვული. ამის შემდეგ ნიკოს დიდხანს არ უცოცხლია. 1963 წლის 1 მაისს იგი გარდაიცვალა, 58 წლის ასაკში, გულის შეტევით. დაკრძალულია ქალაქ თბილისში, საბურთალოს სასაფლაოზე.

ნიკო სამადაშვილი იყო ტრაგიკული ბედის პოეტი, რომელმაც, არაერთი მცდელობის მიუხედავად, სიცოცხლეში ვერცერთი ლექსის გამოქვეყნება ვერ შეძლო. არჩილ სულაკაური იგონებს: „ნიკო სამადაშვილი სამჯერ თუ ოთხჯერ მოვიდა „მნათობის“ რედაქციაში. მე უკვე მრცხვენოდა მასთან შეხვედრა, ლექსების დაბეჭდვა რომ ვერ მოვახერხე. ის გრძნობდა ჩემს უხერხულ მდგომარეობას და აქეთ მამშვიდებდა, შენ ნუ წუხხარ, მე შეჩვეული ვარ ეგეთ ცხოვრებასო“ (ნიკო სამადაშვილი, ფერისცვალება, თბ., „ლიტერატურის მატიანე“, 2004, გვ. 498). ეს ხდებოდა იმ დროს, როცა მას განსაკუთრებულ პოეტად აღიარებდნენ ვახტანგ კოტეტიშვილი, ერეკლე ტატიშვილი, გერონტი ქიქოძე და გალაკტიონ ტაბიძეც კი. მის ხელნაწერ ლექსებს ეცნობოდნენ და აფასებდნენ პავლე ინგოროყვა, არჩილ სულაკაური, თამაზ ჩხენკელი და სხვები.

1955 წელს გალაკტიონს ნიკოს ლექსების გაცნობის შემდეგ დაუწერია: „დავრწმუნდი მე თქვენს სიძლიერეში; მომავლისაკენ! წინ! იერიში! (მზია სამადაშვილი, უცნობი ნიკო სამადაშვილი, თბ., „დოგენე“, 2002, გვ. 40).

აკადემიკოსი გურამ ხარატიშვილი იგონებს: „ერთი „ტლუ“ ბიჭი იყო ხიდისთაველი ნიკო, რომელმაც, დაბრძენებულმა, თავისი ცით მონაბერი ნიჭით ქართული პოეზიის სვეტიცხოველი შეაზანზარა“ (იქვე, გვ. 27).

1987 წლის 13 თებერვალს ნიკო სამადაშვილის ხსოვნის საღამოზე წარმოთქმულ სიტყვაში პოეტი იზა ორჯონიკიძე ამბობს: „მე-20 საუკუნის დიდ პოეტთა მწკრივი ჩემთვის სამი სახელით იწყება: გალაკტიონი, გ. ლეონიძე, ნიკო სამადაშვილი... სამი წერტილი ჩემს მწკრივსაც უზის“ (ისე, როგორც გალაკტიონის მწკრივს: „შოთა, ილია, აკაკი, ვაჟა და...“ ნ. ბ.) (ნიკო სამადაშვილი, ფერისცვალება, თბ., „ლიტერატურის მატიანე“, 2004, გვ. 520).

ნიკო სამადაშვილის შემოქმედებას, წერს მზია სამადაშვილი, თამაზ ჩხენკელმა უპატრონა, შემდეგ და შემდეგ სხვებმაც გამოიღეს ხელი და „დღეს ნიკო სამადაშვილი მე-20 საუკუნის ქართული მწერლობის სრულუფლებიანი და გამორჩეული წევრია“ (იქვე, გვ. 584). ეს მოხდა მხოლოდ მისი გარდაცვალების შემდეგ. 1967 წელს რევაზ მთვარაძემ, რომელიც გაზეთ „ლიტერატურულ საქართველოს“ ედგა სათავეში, გამოაქვეყნა ნიკო სამადაშვილის ხუთი ლექსი. 1973 წელს გამოიცა ნიკოს ლექსების პირველი კრებული „ბეთანია“. 1975 წლის მაისში, ჟურნალ „ოქროს საწმისში“ კი, რომელსაც ზვიად გამსახურდია რედაქტორობდა, პირველ და მეორე ნომრებში დაიბეჭდა პოეტის 10 ლექსი. გასული საუკუნის 90-იან წლებში გამოიცა ორი კრებული („შეხვედრები და სინანული“, „წუთისოფლიდან უკვდავებამდე“). მისი მოთხრობების პირველი კრებული გამოქვეყნდა 1989 წელს. 2004 წელს ლიტერატურის მუზეუმმა იზა ორჯონიკიძის რედაქტორობით გამოსცა პოეტის ყველაზე სრული კრებული „ფერისცვალება“, სადაც შეტანილია ლექსები, პროზაული ნაწარმოებები, ვარიანტები, პირადი მიმოწერა და მოგონებები. ამჟამად გამოცემულია ნიკო სამადაშვილის ერთი პროზაული და ლექსების 3 კრებული.

მრავალსაუკუნოვანი ქართული პოეზიის ჩვიდმეტტომეულის მეთხუთმეტე ტომში ნიკო სამადაშვილი წარმოჩენილია სამოცდაერთი ლექსით, რითაც არჩილ სულაკაურის აზრით, ნიკო სამადაშვილს „დამკვიდრებული აქვს თავისი ადგილი ქართული პოეზიის განვითარების დიდ გზაზე“.

1973 წლის 27 ოქტომბერს ქალაქ გორის ცენტრალური საქალაქო ბიბლიოთეკის სამკითხველო დარბაზში გაიმართა ნიკო სამადაშვილის ხსოვნის საღამო, რომელსაც უძღვებოდა ვახუშტი კოტეტიშვილი, ხოლო 1915 წლის 15 სექტემბერს საქართველოს მწერალთა სახლში ჩატარდა ნ. სამადაშვილის დაბადების 110 წლისთავისადმი მიძღვნილი საღამო დევიზით: „ვერ დავიწყებული დიდი პოეტი“.

1993 წელს ბორჯომის რაიონის სოფელ სადგერის დაწყებით სკოლას მიენიჭა ნიკო სამადაშვილის სახელი.

როგორც პოეტი, ნიკო სამადაშვილი მისმა მასწავლებელმა ერეკლე ტატიშვილმა აღმოაჩინა. მისი მოსწავლეების გადმოცემით, იგი ნიკოს შესახებ ამბობდა: ნიკო სამადაშვილი დიდი პოეტია არა მხოლოდ საქართველოს მასშტაბით, არამედ მის გარეთაცო. მიუხედავად ამისა, იგი ნიკოს ლექსების გამოქვეყნებას არ ურჩევდა, „შენ რომ ლექსები გამოაქვეყნო, ამქვეყნიდან აღიგვებიო“.

ნიკო სამადაშვილს ლექსების გამოქვეყნებას არ ურჩევდა აგრეთვე გალაკტიონ ტაბიძე, რომელიც საკმაოდ მაღალ შეფასებას აძლევდა მის შემოქმედებას. ნიკოს ქალიშვილი მზია იგონებს: „შვიდიოდე წლის ვიქნებოდი, მამამ სასეირნოდ წამიყვანა. რუსთაველის გამზირზე იგი წარმოსადეგ, წვერებიან მამაკაცს მიესალმა, რომელმაც თბილად უპასუხა, მე კი თავზე ხელი გადამისვა და გამიცინა. შემდეგ, მოულოდნელად, პროსპექტზე მიმავალ ხალხს მიუბრუნდა და, ხელი მამასკენ გაიშვირა და მჭექარე ხმით შესძახა: - „გაიცანით, ეს არის დიდი პოეტი საქართველოსი! მამას სახეზე ალმურმა გადაჰკრა. ეს კაცი გალაკტიონი იყო“ (მზია სამადაშვილი, უცნობი ნიკო სამადაშვილი, თბ., „დიოგენე“, 2002, გვ. 5).

1953 წელს გერონტი ქიქოძე სწერს: „ძმაო ნიკო, მე ყურადღებით წავიკითხე თქვენი ნაწერები. არ ვიცი, რა ვუწოდო მათ: ფილოსოფიური მოთხრობები, ესკიზები, პატარა პოემები პროზაში, თუ სხვა რამე. თქვენ მთავარ ღირსებას ის წარმოადგენს, რომ თქვენ არ დადიხართ გატკეპნილი გზებით და არავის არ ბაძავთ“ (ნიკო სამადაშვილი, ფერისცვალება, თბ., „ლიტერატურის მატიანე“, გვ. 491).

თამაზ ჩხენკელთან ერთად, ნიკო სამადაშვილის შემოქმედება ფართო მკითხველამდე მიიტანა ასევე არჩილ სულაკაურმა. ეს უკანასკნელი იგონებს: „ნიკო სამადაშვილის ლექსები უბით დამქონდა, ზოგი უკვე ზეპირად ვიცოდი, ვუკითხავდი ნაცნობ პოეტებს და ყველანი შეთქმულებივით გულგრილად მომჩერებოდნენ, უკეთეს შემთხვევაში, დაეჭვებულები იღიმებოდნენ, არც ისეთი ლექსებია, შენ რომ გგონიაო, ზოგი რითმას უწუნებდა, - ზოგი ვერსიფიკაციას, ზოგი - რას და ზოგი - რას. ზოგჯერ ეჭვიც კი შემპარვია ჩემს თავსა და ჩემი მეგობრების ცოდნასა და გემოვნებაში“... (იქვე, გვ. 498).

ზურაბ კიკნაძე, რომელსაც მნიშვნელოვანი წვლილი მიუძღვის ნიკო სამადაშვილის შემოქმედების კვლევაში, წერს: „მრავალფეროვანი ქართული პოეზიის ხომლს ნიკო სამადაშვილის ხმაც უერთდება, - ტრაგიკული, მაგრამ მუდამ სინათლისკენ გამყივარი ძახილი“ (იქვე, გვ. 517).

კეთილი და სათუთი გულის მქონე პოეტი ბევრ დაუმსახურებელ კრიტიკასა და მის მიმართ ჩადენილ სიბოროტეს ითმენდა. მზია სამადაშვილის გადმოცემით, მან უპასუხოდ დატოვა, ერთ-ერთი ცნობილი კრიტიკოსის წერილი, რომელშიც იგი ამბობდა: „ნიკო სამადაშვილს პოეზია ავადმყოფობა ჰგონია და, მკითხველო, შენ განსაჯე, ასეთ ადამიანს რა მოეკითხებაო“ (მზია სამადაშვილი, უცნობი ნიკო სამადაშვილი, თბ., „დიოგენე“, 2002, გვ. 6).

საკუთარი თავისადმი მიძღვნილ ერთ-ერთ ლექსში ნიკო წერს:

„შენ გადარებდნენ ბინდების ჭრიჭინს,
თუმცა სულ მუდამ ტოტს გცემდა ქარი,
ავადმყოფობა ეგონათ, ბიჭო,
ლექსები ტანზე გამონაყარი.“

პროფესორ ზურაბ კიკნაძის აზრით, ნიკო სამადაშვილი გამორჩეული იყო არა მხოლოდ ნიჭიერებით, არამედ უკომპრომისობითაც, რის გამოც ის არათუ არ მიიღეს, საერთოდ პოეტადაც კი არ აღიარეს. მის პოეტობას მხოლოდ კოლეგების ვიწრო წრე და რამდენიმე მეგობარი თუ აღიარებდა.

ამ უსამართლობამ და ტრაგიკულმა ბედმა მოუსპო მას ნაადრევად სიცოცხლე.

არჩილ სულაკაური იგონებს, რომ გარდაცვალებამდე ერთი დღით ადრე იგი ნიკოს რუსთაველის მოედანზე შეხვდა. შეხვედრა „გემოში“ გაგრძელებულა. დამშვიდობებისას ნიკოს მისთვის უთქვამს: „სულ მინდოდა კაცურად მეცხოვრა, თითქოს ვიცხოვრე, კაცურად გავიარე ცხოვრების გზა, მაგრამ... რა არის, იცი, ერთი დღე არ მახსოვს ისეთი, თავი რომ ადამიანად მეგრძნო, ეს სულ სხვა რამეა, ჩემო არჩილ, სულ სხვა... მითხარი, შეიძლება, კაცმა სამოცი წელი იცხოვროს ქვეყანაზე და ერთხელ მაინც ვერ იგრძნოს, რომ ის ადამიანია?! ამ ქაოსიდან ვერ გავედი, ვერა და ვერ გავედი...“ (ნიკო სამადაშვილი, ფერისცვალება, თბ., „ლიტერატურის მატიანე“, გვ. 500).

ნიკო სამადაშვილის ბევრი ლექსი მისი სულის აღსარებაა ერთ-ერთ ავტობიოგრაფიულ ლექსში იგი წერს:

„დაფლეთილ სხეულს, დაღალულ ფიქრებს,
ახსოვდათ მხოლოდ სიცოცხლე მკვდარი.
სადღაც ეშოვნათ კუბო ჯიბგირებს
და მოეწერათ ზედ ჩემი გვარი!“⁸

ცხოვრებით განაწამები პოეტი თავის საქმიანობას - ლექსების წერას ზოგჯერ: ჯღაბნას“ უწოდებს და დასძენს:

„ლექსების ჯღაბნა წამებად გექცა,
სჯობდა ვენახის კვალი გებარა,
ვის რად უნდოდა ეს თვალთმაქცობა,
ნეტავი ქარში გადაგეყარა“.

ნ. სამადაშვილსა და მის ოჯახს ძლივძლივობით გაჰქონდა თავი. როცა იგი გარდაიცვალა, ოჯახში სულ ოთხი მანეთი ჰქონიათ. მიუხედავად ამისა, ნიკო ყოველთვის სხვისი შემწე და ჭირისუფალი ყოფილა. ვახუშტი კოტეტიშვილი წერს:

„ნიკო სამადაშვილი ორჯერ შემოიჭრა ჩემს არსებაში... პირველად ეს მოხდა ომიანობის დროს, ექვსიოდე წლისა ვიქნებოდი. ზამთრის ცივი და ნაღვლიანი საღამო იყო, ოთახში ჩვეულებრივად ხრჩოლავდა ნავთქურა, რომელიც შუქის წყაროსაც წარმოადგენდა და ღუმლის მაგივრობასაც გვიწევდა. ნავთქურაზე, მეტი სითბოსთვის, აგური იდო. უეცრად ჩვენთან შემოიქროლა ვიღაცა კაცმა და ერთბაშად ხმაურით აავსო ჩვენი მდუმარე და ნაკლული ოჯახი. იმედიანად მოიკითხა ჩვენები, მე ხელში ამიყვანა, მაკოცა, რიხიანად მკითხა: ხომ გახსოვს, ვისი გორისაცა ხარო, ჩამომსვა, კვლავ რაღაც სანუგეშო სიტყვები გვესროლა და გაუჩინარდა. მხოლოდ მისი წასვლის შემდეგ შევნიშნეთ მაგიდაზე ერთი დიდი, მთელი პური... ეს იყო პური, რომელიც ყოველთვის გვაკლდა. მე ვიკითხე: ვინ იყო-მეთქი. მითხრეს: მამას ყოფილი სტუდენტი და მეგობარი ძია ნიკო სამადაშვილიო. იმ დღის შემდეგ ჩემთვის „ძია ნიკო“ იყო ის კაცი, რომელსაც დროდადრო ჩვენთვის მოჰქონდა პური (არავინ იცოდა საიდან). ხანდახან გვეპატიჟებოდა შინ, ყოველთვის ხუმრობდა, იცინოდა, ზოგჯერ თვალები მოუწყლიანდებოდა ხოლმე მამაჩემის გახსენებისას და ყოველთვის გვამხნევებდა მეც, ჩემს უფროს დას ლეილას და დიდედას, რომელიც ლეჩაქის ბოლოთი მოიწმენდდა ხოლმე ცრემლს და ლოცავდა: - შენ გაიხარე, შვილო ნიკო, რომ ზოგ-ზოგებივით არ დაგვიწყნია ჩემი ვახტანგის სიკეთე და ამაგიო.

ეს იყო და ეს, თითქოს დიდი არაფერი, მაგრამ თუ გავიხსენებთ იმ უმძიმეს წლებს, როდესაც ყველას უჭირდა... ეს ერთი შეხედვით ჩვეულებრივი, ადამიანური საქციელი ზნეობრივ გმირობად წამოგვიდგება.

ასეთი იყო ნიკო სამადაშვილი. ასეთი გავიცანი იგი მე, ექვსი წლის ბავშვმა და ასეთად დარჩა სამუდამოდ ჩემს ხსოვნაში...“ (ვ. კოტეტიშვილი, გადარჩენილი ლექსები, „მნათობი“, № 2, 1986, გვ. 79); (გაზ. „აჭარა“, 2021 წლის 22-23 აპრილი. № 18).

_______________

8. სწორია: და მიეწერათ ზედ ჩემი გვარი!

[ნიკო სამადაშვილი]. - თბილისი, 1989. - გვ. 281-300.

ქვეყნის საზრუნავსა და ხმაურს განრიდებული, მიტოვებული საყდარი, წვიმისა და თოვლისაგან შელახული კედლებიდან უქმად და უაზროდ მზირალი საკრალური პანთეონის საბრალო გამოსახულებანი, ცივი სიმყუდროვის არაამქვეყნიური ინტიმი, რომელსაც დროდადრო გარედან შემოხვეტილი ღამის ფრინველთა შრიალი აკრთობს - აი ანტურაჟი, რომლის მიმქრალი სიცოცხლის გამაცოცხლებელია ამ სივრცის ერთადერთი ბინადარი, კედელს მიყრდნობილი, ჩურჩულით ამოთქმული აღსარების ექსტაზით გონმიბინდული არსება. საყდრის მოღიავებული კარებიდან შემოსტირიან და შემოსვლას ითხოვენ შორს დარჩენილი ბავშვობის, დედის და ამქვეყნიურ განცდათა ცოცხალი ხატები. ღვთაებრივის ბინდით დაღლილსა და სავსეს დროდადრო ცრემლჩამდგარი მზერა გაეპარება მათკენ, შემზარავად მაცდურია ამ წამს ელდა, რადგან მასში ძალუმად ფეთქავს მიწიერი სურნელის, ეფემერულ სიამეთა სიზმრებისა და ამაო აღტაცებათა მოგონებები. ქრება მათთან დამაკავშირებელი სურვილის მკრთალი ანარეკლიც კი და იგი კვლავ ლოცვის მხურვალებაში ინთება.

ნიკო სამადაშვილის პოეზიის ლირიკული გმირის ამგვარი წარმოდგენა მხოლოდ ფანტაზიის კაპრიზი არ არის და მას რეალური საფუძველი გააჩნია.

ქართულ პოეზიაში იშვიათია ერთი არსებიდან ამოხეთქილი ირაციონალურ ხილვათა იმგვარი „წყალუხვი შადრევანი“, როგორსაც მასთან ვხვდებით. იმდენად მძაფრია მისი ნაკადი, რომ ხშირად ვეღარ თავსდება სადინარში და მხატვრულ ელეგანტურობას მოკლებული ნიაღვარივით მოედინება. პირველქმნილი უბიწოებით, ფერუმარილის წაუსმელად წარმოსდგება იგი ჩვენს წინაშე.

ნიკო სამადაშვილის, როგორც უნიკალური პოეტური ხილვებით აღბეჭდილი შემოქმედის სახელი კანონზომიერი სიჯიუტით იმკვიდრებს ადგილს მკითხველის ცნობიერებაში.

ერთ ლექსში იგი ამგვარად ესათუთება რბილის საყვედურით „ცრემლმომდგარ“ შინაგან მოწოდებას:

შენ ჩემში უსტვენ ვით საყდრის ჩიტი,
შენა ხარ ჩემი ნუგეშის დარი,
სულ კარგად მახსოვს, შენ რომ გამიჩნდი,
გარეთ ძაღლივით ყმუოდა ქარი.
ვერ გიპატრონე მე ლაზღანდარამ,
შენ სხვა მხევალი უნდა გყოლოდა.
ზეცა სივრცეებს აზანზარებდა
და მზე ყვიროდა, ქვეყნის ბოლოდან.
ვერ მოგიარე, რა გიყო ძმაო,
ორივე შემკრთალ ბუჩქის ჩრდილს ვგავდით:
შენ კიდევ მაინც ფიქრში მძუნაობ,⁹
9 სწორია: შენ კიდევ ფიქრში მაინც მძუნაობ,
მე კი ბუწუწიც გამცვივა დარდით.

აღმსარებლობითი ლირიკის ფრიად საინტერესო ნიმუშები გარდასული ეპოქის განცდას წარმოადგენენ. სულიერი ნათესაობა ათასწლების მერეც აღელვებს და ელეგიური სულისკვეთებით მოსავს პოეტის რემინისცენციებს. წარსულის ნოსტალგია არა ერთი და ორი ლექსის საერთო განწყობილებაა, მღელვარეცა და სევდიანიც ერთსა და იმავე დროს.

ნიკო სამადაშვილის კაეშანი სულის ბუნებრივი მდგომარეობაა, მისი სიღრმიდან მომდინარე შთაგონების იმპულსი. ის ისეთივე ორგანულია მისთვის, როგორც სიცოცხლე. შესაძლებელია, ამგვარი მოსაზრება ზოგიერთისათვის გადაჭარბებულიც იყოს. მე კი ღრმად ვარ დარწმუნებული, რომ იშვიათზე იშვიათია პოეტი, რომელმაც ასე შორს მოისროლა არტისტული ნიღაბი და ასე ბუნებრივი სახით ეჩვენა მისთვის სრულიად უცხო ადამიანებს:

ათასი წლების ნახირი წავა
ძოვით შუქს გაღმა. სივრცეებს იქით,
მაგრამ ვერავინ ვერ დარწმუნდება,
ძვლიდან სალამურს როგორა ვთლიდით.
როცა ჩემს მახინჯ სურათს ნახავენ,
იტყვიან. ნუთუ ეს კაცი წერდა?
ის, ალბათ, კერპებს რომ არ დაეხრათ,
შერყეულ ღმერთზე ჯვარს დაიწერდა.

მიუხედავად იმისა, რომ პოეტის მსოფლშეგნება ქრისტიანული მორალურ-ზნეობრივი მოძღვრების მკრთალი აღმსარებელია, შეიძლება ითქვას, რომ მთელ რიგ ლექსებში გამჟღავნებული სასოწარკვეთილი მელანქოლიით იგი, თითქოს, სცილდება სრულყოფილებისა და ნეტარებისკენ მიმსწრაფ ქრისტიანულ წარმოდგენას. როგორც ცნობილია, გარესამყაროს მატერიალური ცხოვრებიდან ქრისტიანულმა რწმენამ ადამიანი საკუთარი სულისკენ მიაბრუნა. გარეგანით ტკბობას შინაგანი ჭვრეტა შეუნაცვლა. მაგრამ აქ ერთი რამ არის საინტერესო - ქრისტიანული მსოფლგანცდა მელანქოლიის სრული ანტიპოდია, რადგან, სწორედ, შეუცვლელის დაკარგვით გამოწვეული სასოწარკვეთა - მელანქოლიის ეს ამოსავალი არგუმენტი, ქრისტიანობის მიერ დათრგუნული და იგნორირებულია. მისთვის (ქრისტიანული რწმენისათვის) არ არსებობს დანაკარგი, რადგან იღუპება. საინტერესოა მხოლოდ ის, რაც უცხოა, ყოველივე ის კი, რაც ჭეშმარიტი მონაპოვარი და განძია, მარადიულია. ქრისტიანობამ შეცვალა თვით სევდის ხასიათი - უიმედო მჭმუნვარებიდან ჩამოაყალიბა ცხოველი სევდა, რომელიც სულის თვითმყოფადი და ძლევამოსილი ღვაწლის წყაროა.

პოეტის ერთი ლექსის წარმოდგენა ნათელს მოჰფენს მისი წარმოსახვების განსხვავებულ განზომილებებს:

საოცარია, რომ გიყურებ, როდიღა მჯერა,
რომ შენ გამზარდე, შენ მირწევდი ოდესღაც აკვანს,
ასე მგონია, თითქოს დედაც გადამემტერა,
გორიჯვრის ნიშთან, დღეს თუ არა, ხვალ მაინც დამკლავს.

მიამიტობაა, ალბათ, იმის სერიოზულად მტკიცება, რომ სახარების სულით აღბეჭდილი პოეტი შეუძლებელია, ამგვარ წარმოდგენებს მიეცეს და სასოწარკვეთის ამ ფორმით გამოხატოს გარესამყაროსთან შეუთავსებლობა.

ქრისტიანული სამყარო, კონკრეტულად კი წმინდანთა პანთეონი - ღვთისმშობლისა და მაცხოვრის სახით - მისთვის ტანჯული ეროვნული სულის ტრადიციული რწმენით განმტკიცებული თავშესაფარია. აქ მისვლა და მუხლმოდრეკა არ ნიშნავს ბუნებრივ, პირველყოფილ განცდებსა და გრძნობებზე უარის თქმას, მით უმეტეს სასოწარკვეთილ ვნებათაღელვის უნაპირო ქროლაზე ლაგამის ამოდებას.

მე იმის თქმა მინდა, რომ ამ პოეტის რელიგიასთან მიმართება უფრო სტიქიურ ხასიათს ატარებს. მისთვის ქრისტიანობა ძველი საქართველოს სინონიმია და ამიტომაც ახლობელი და მშობლიური. იგი მისთვის მოვალეობა არ არის, რადგან მოვალეობა მოლოდინიცაა, თუნდაც გაბზარული რწმენის გამთლიანებისა, რომელიც ღვთაებისაგან ნაბოძები მადლია და იგი მაშინ გადმოდის შენში, როცა შენივე ნებით მორჩილად გაიწვდი ხელს. ამის შემდეგ ისადგურებს სულში ნუგეში და საკუთარ თავთან შერიგება, ანუ ყოველივე ის, რასაც ვერა და ვერ ვხვდებით ნიკო სამადაშვილის პოეტურ ოპუსებში.

პოეტისათვის ამქვეყნიური სიცოცხლე სულის საპყრობილე და განუწყვეტელი წუხილია, არა იმიტომ, რომ იმქვეყნიური არსებობაა ჭეშმარიტი და ყველაფრის დასაწყისი, არამედ იმიტომ, რომ ბუნებისაგან მხოლოდ ერთხელ ნაბოძები სიცოცხლე, რომლის შემდეგ უკვე აღარაფერია, თავისი არსითაა არაგონიერი და შეუბრალებელი. ამ ტკივილების სიმძაფრეს მისთვის სწორედ ის აასკეცებს, მიტომ იზრდება სასოწარკვეთილი სინანული სიცოცხლის მიმართ, რომ მას შემდეგ შემზარავი უკუნი, ფერფლი და სიცარიელეა, ანუ მხოლოდ ძილია გამოღვიძების გარეშე. სხვა მე არაფერს მეუბნებიან პოეტის თუნდაც ამგვარი ლირიკული მედიტაციები:

ნაძვები კუბოს მიასვენებდნენ, წინ ყვავილები მიჰქონდათ ქარებს,
მიწიდან მთები იმას უსტვენდნენ, პირქვე რომ ეგდო მსოფლიოს გარეთ.
ის სივრცეს გაჰყვა ხელაპყრობილი, თვალებს სინათლეც არ მიაკარა,
წაიღო გზნება - ტალღების ჩრდილი, გულქვა ავდრების წინ გადაყარა.
თითქოს სიკვდილიც რჩებოდა ოხრად, მარადისობაც დასწყევლა, დაჰგმო,
ღამე ტირილით გამოიხურა და გათენებას ვეღარ მიაგნო,
ვერ შეუბრუნეს გზებმა ბუნება, თუმცა ბავშვივით უჭერდნენ ხელებს,
ნაფეხურს ერქვა: არდაბრუნება!... ქარი ამაოდ ეძებდა მკვლელებს.
გვარი რა არის, არც კი ახსენა, არც მიაჭედა ლურსმანი კარებს.

განა არ არის აქ თვალსაჩინო პიროვნების ამქვეყნიურ ტრაგედიით შემოზღუდვის რწმენა, ილუზიებიდან თავდაღწევის გარდუვალობა და სასოწარკვეთილი შერიგება სიკვდილთან, როგორც სულისა და სხეულის მესაფლავესთან. და თუ სხვა ამგვარად მოაზროვნეთ არაფერი დარჩენიათ, გარდა წამიერი სიცოცხლით ტკბობისა, რათა მარადიულ ძილამდე როგორმე მიათრიონ ნაპატივები სხეული, - უიშვიათესთ მომწამლავი სკეპტიციზმის განუკურნელი სენი იპყრობს და მთელი ცხოვრება ერთგულად მიჰყვება. მათი „დაწყევლილი“ სულები გალიაში დატყვევებული ჩიტებივით აწყდებიან მკაცრად შემოსაზღვრული სივრცის კედლებს, მერე დაღლილნი მუხლებზე ეცემიან და წმინდა სალოცავებს შესთხოვენ ნუგეშს.

ისინი გრძნობენ შვების მომნიჭებელი წუთის ძალასა და მადლს, რომელიც კიდევ დიდხანს მიჰყვებათ სულის საგზლად. გადის დრო და მათი განცდები კვლავ უცხო ხილვებით ივსება და კვლავ იწყება ფანტასმაგორიებში ფარფატი:

სიონის ზარი სქელ ღრუბლების ქვეშ ახველებდა,
გულში ეძინათ წმინდა ნინოს შეფრენილ ცრემლებს...
მკვდრები ცივ სივრცეს მიჰყვებოდნენ და გზად, ხანდისხან
ქვეყნიერების კოშკებისკენ იშვერდნენ ხელებს.

პოეტური აზროვნება ურთულესი, გაუთვალისწინებლობით აღსავსე მექანიზმია, რომლისთვისაც, გარდა ეროვნულისა, უცხოა სხვა, თუნდაც ფუძემდებლური კონცეფციებისადმი თანმიმდევრული ერთგულება. მისი დინამიკური ბუნება ვერაფრით გუობს კვალში ჩადგომას და თავაუღებელი ერთგულებით უკან მიყოლას. მისი სიცოცხლის აზრი შეუზღუდველ თავისუფლებაშია.

უნაპირო სივრცეებში საფრენად მას საკუთარი ინტუიცია და ემოციური იმპულსები გააჩნია და რაც მთავარია, მას აქვს გრძნობა, რომელიც ყველაზე საიმედო დასაყრდენია მისთვის. არ უნდა იყოს მოულოდნელი, თუ ვიტყვი, რომ ყოველივე ზემოთ ჩამოთვლილი მარტოობის იპოსტასია - „სათუთად შეინახეთ ის სამყარო, რომელიც თქვენს სიღრმეშია დაფარული. უწოდეთ მას, როგორც გენებოთ: ბავშვობის მოგონება თუ მომავალზე ფიქრი მაგრამ იყავით განუხრელად ყურადღებიანი იმის მიმართ, რაც თქვენში ხდება; და გახსოვდეთ, რომ ეს ყველაზე მნიშვნელოვანია, რაც ქვეყანაზე არსებობს. თქვენი იდუმალი სულიერი ცხოვრება თქვენივე სრულ მონაწილეობას ითხოვს. სწორედ მას უნდა მოანდომოთ მთელი ძალები და არ დაკარგოთ დრო და სულის მხნეობა სხვა ადამიანთა შორის თქვენი ადგილის გამოსარკვევად... კარგია, იყო მარტო, იმიტომ, რომ მარტოობა ძნელია. და რამდენადაც ძნელია ის, რაც ჩვენ გვსურს, იმდენად დიდია ჩვენთვის მიზეზი სწორედ მას მიაღწიო.“

ამ სიტყვებით რილკემ, როგორც მარტოობის აპოლოგეტმა, ხელოვანის ამ ნეტარ წუთებს კიდევ ერთხელ უკმია გუნდრუკი და საცნაური გახადა შინაგანი შთაგონების წარმომშობი გარემოება.

მარტოობის განცდა ნიკო სამადაშვილის ლექსების განუშორებელი განწყობილებაა. მეტ-ნაკლები ძალისხმევით იგი ბოლომდე რჩება მისი ერთგული და, ვითარცა საკუთარ ბედისწერას, მორჩილად უხრის თავს:

დაჩეხილ სხეულს, ამღვრეულ თვალებს
ვინ დააბრალებს ხელდახელ მტრობას?
ბუხრის კვამლს აჰყვა ის სიყმაწვილე
თავქვეშ დაეგო დიდ მარტოობას!...
საღამო ხანი ზარებსა რეკდა,
ჟრუანტელს ჰგვრიდა ცას ხმის სიამე
ის კი, საკუთარ ცრემლებსა ჰკრეფდა,
რომ არ ენახათ ადამიანებს...

როგორც ყოველი ნაღდი ლირიკოსისათვის, ამ უჩუმარი და უპრეტენზიო შემოქმედისთვისაც არაგულწრფელი ყოფილა სევდა, რომელსაც დასაყუჩებლად ბოლომდე სხვას გადაუშლი, რადგან ეს თავის მოტყუებაა და სხვა არაფერი.

ჩვეულებრივ მოკვდავთაგან განსხვავებით პოეტის სულის ხედვა შორსმხედია, ისე შორს, რისი ბუნდოვანი წარმოდგენაც კი გაუჭირდება, ალბათ, ჩვენს წინათგრძნობას. იქნებ ამიტომაც აქვს მას უფრო მეტი ნდობა სევდისა, ვიდრე სიხარულისა. ძვირფასია იგი მისთვის, რადგან, ეს ის წუთებია, როდესაც მასში რაღაც ახალი და სრულიად უცნობი იღვიძებს; და რამდენადაც გულწრფელი და ამტანია პოეტის სული სევდის შემოწოლის ამ წუთებში, იმდენად ღრმად იჭრება და მისი ბედის განუყრელ თანამგზავრად იქცევა იგი.

მხოლოდ პოეტის სულის სიღრმიდან და არა მისი გარემომცველი სამყაროდან იბადება ის, რასაც ბედს ვუწოდებთ.

ამდენად, სულიერ მოღვაწეს, არსებითად, გარდა მარტოობისა, სხვა არჩევანი არ გააჩნია.

მაგრამ ისიც ხომ უნდა გავითვალისწინოთ, რომ ყველას აქვს სულის გამორჩეული ძალა ამ შინაგანი სიღრმეებიდან ამოზიდულ სიახლეთა „მოდრეკის“ და ინტელექტუალური ოპერირებისა.

როგორც ნიკო სამადაშვილის პოეტური ქმნილებებიდან წარმოჩინდა, თურმე ინფანტილური ფსიქოლოგიით და ნაივური ინტუიციით აღბეჭდილი პოეტური სული ამ დროს ერთგვარად იბნევა და თავბრუხვევის უცნაური გრძნობით იმსჭვალება. თვალსაწიერს, თითქოს, გამოეცალა ყოველივე ის, რაზეც ხედვა ისვენებდა. თვალსა და ხელს შუა გაქრა ახლობელი და მშობლიური, ხოლო შორეული უსასრულოდ შორეულად გადაიქცა.

უჩვეულო შეკრთომა უცნაური ძალის შემოტევის გამო თრგუნავს და შეუბრალებლად აწვება მას.

თითქოს მისგან დამოუკიდებლად იბადებიან უჩვეულო წარმოდგენები. და უცნაური გრძნობები, რომელნიც ერთის შეხედვით აღემატებიან ყოველივე იმას, რისი ატანაც სულს შეეძლო:

არ ვიცი რა ვქნა, რომელ გზებზე მივუშვა ბედი,
იქნებ ქარბუქში შემერიოს სიცოცხლის აზრი.
მარადისობავ, საუკუნოდ გაგიხმეს ქედი;
რომ ასე უღვთოდ დამაბნიე ტიალი მგზავრი!
გინახავთ კაცი, საუკუნეს ხმითაც არ ჰგავდეს,
და ყოველ დილით სისხლის ჭოჭი ღვაროს სახლიდან.
ან სინათლეში მოიწყინოს, მერე გათავდეს...
ასეთი ყოფა ცხენზე შემჯდარ ეშმაკს დაღლიდა.
რა თავში ეცა, ვინც ვარდების ალერსს სწუნობდა,
ვისაც ხელებით გაუთბია თოვლივით გული!
სიჩუმე იდგა, შორს ღრუბელი დაბღლარძუნობდა,
უსულდგმულო ცის რიჟრაჟებთან შეანჩხლებული.

უცხო ხილვათა, შეგრძნებათა და ემოციათა ზვავად მოხეთქილმა ძალამ მასში ადამიანური ტკივილების ისეთი ექო გამოსცა, როგორიც სულის მხოლოდ ღრმა ხეობისთვისაა დამახასიათებელი. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი ისაა, რომ ავად თუ კარგად მან შეძლო მოძალებულ სტრიქონთან შებმა და მასთან განუწყვეტელი ჭიდილით დაღლილმა და ჩასაძინებლად თავმიდებულმაღა ჩაიქრო სულიერი მარტოსულობით ატეხილი ვნება:

ის ლექსის გარდა არაფერს ქმნიდა, თვალნაცემივით შფოთავდა ხშირად,
და განა ვისაც ეს სენი სჭირდა,¹⁰ იმან შეგზარათ და შეგაშინათ.
ის დაიღუპა ბედნაკრძალევი, ბნელოდა, სდუმდნენ დიდი ჭადრები,
და კიაფობდნენ შორს ვარსკვლავები - მარადისობის ჭუჭრუტანები!

ზოგადად პოეზია და კერძოდ ნიკო სამადაშვილის სულის ვიზიონები გონების უბრალო თამაში არ არის, რომ იგი არ იქმნება იმისათვის, რათა გაერთოს, ან თუნდაც სხვა გაართოს, ეს ალბათ, გულუბრყვილო მკითხველსაც კარგად მოეხსენება. ისიც მშვენივრადაა ნათელი მისთვის, რომ პოეტი განცვიფრებული უნდა იყოს საკუთარი სულით და იმ დამოკიდებულებებით უამრავი დაბრკოლებების მიუხედავად, გარესამყაროსთან რომ აკავშირებს. მაგრამ შესაძლოა, მან არ იცოდეს, რომ ერთი შეხედვით თვით ყველაზე უფრო მშვიდი პოეზია, ყოველთვის ჭეშმარიტ სულიერ დრამას წარმოადგენს. ამიტომაა მისი მოქმედება ასე ღრმა და პათეტიკური.

სულის სიღრმემდე უნდა განაცდევინოს პოეტური ელდა უნიკალურ სახეთა მიგნებებით, ფრიად დახვეწილი პლასტიკური მეტაფორით აღბეჭდილმა ხილვამ:

ხე ეკლესიის მათხოვარს ჰგავდა.
თითქოს გულს ქრისტემ ხელი დარია,
შენი ფიქრების ჩრდილთა გოგმანი.
მტრედის სიზმრებში მომიპარია.
რომ ფოთლებიდან მეცქირა დიდხანს,
როგორ მალავდა ცრემლს მეგობარი,
და დამელია ბნელ ლუდხანაში
ჩემი ცხოვრების შესანდობარი.

წარმოიდგენს რა პოეზიის უდიდეს კოლოსებს - ჰომეროსს, შექსპირს, დანტესა და გოეთეს - როგორც თავისი დროის სინდისსა და გრანიტის უმძლავრეს ფუნდამენტებს, პოლ ელუარი ამგვარ დასკვნამდე მიდის: - „ყოველი მათგანი უდიადესი ხმაა, მაგრამ ჩვენ, ჩვენი სისუსტის გამო, ზოგჯერ ვამჯობინებთ ყური სხვა ხმებს მივუგდოთ, იმათ, რომელნიც უფრო სრულად გამოხატავენ ჩვენი ყოფიერების არამყარ ბუნებას და ამიტომ უფრო ადამიანურნი გვეჩვენებიან ისინი. ჩვენი სურვილია პოეტებში დავინახოთ ჩვენივე მსგავსი ადამიანები, ჩვენი ძმები, რომელნიც გამოხატავენ ჩვენს მისწრაფებებსა და სრულყოფილების წყურვილს, მაგრამ ამასთან ერთად ჩვენ ტანჯვასაც, ჩვენ საერთო ადამიანურ ბედს.“

ფრანგი პოეტის ამ სიტყვებში ეპოქის გულისთქმაა თითქოს გამხელილი. ყველას კარგად მოეხსენება, რომ ჩვენი საუკუნე სულიერი დეჰეროიზაციისა და რომანტიკული ილუზიების მსხვრევის საუკუნეა, რომელმაც თითქოს მოამთავრა ღვთაებრივი სიჭაბუკის ამაღლებული სიზმრებით ტკბობა, რათა ცხადად ეხილა და განეცადა მიწიერი ვნებებით აღბეჭდილი ცხოვრების ამაოება.

ამ ამაოების თავი და ბოლო, მისი უსახური, გრანდიოზული დეკორაციების ერთადერთი ცოცხალი ელემენტი მაინც ადამიანური იყო და, ბუნებრივია, მას დააკვდა სამყაროს ცნობისწადილი. ადამიანის სულის მიმართ ერთგვარი „ბიოლოგიური“ ინტერესები წარმოიშვა, რომელმაც შესაძლებელი გახადა მისივე შინაგანი იმპულსების ამოცნობა და წარმოდგენა.

ამასთანავე, რა უსახურიც არ უნდა ყოფილიყო თვალწინ გადაშლილი მიწიერ ვნებათა სივრცე, ამაღლებულის სფეროებში ფრენით დაღლილ ადამიანის სულს მაინც აქ უნდა ეპოვა მოსასვენებელი.

ამ შემთხვევაში, ერთი რამ არის კიდევ საინტერესო და ხაზგასასმელი, კერძოდ, ეპოქის საკრალურ შეგონებად გაცნობიერებული მოწოდება - „დაბრუნება მიწასთან“ - სოციალურ და პოლიტიკურ ქაოტურ მოვლენათა ზუსტი სეისმოგრაფის როლს, მით უმეტეს, მის თავდავიწყებულ მეხოტბეობას კი არ გულისხმობდა, არამედ სამყაროს ბუნებრივი ჰარმონიის მიწიერ განცდას, რომელიც სევდის ელემენტებითაა ყოველთვის გაჯერებული.

ასე და ამგვარად ჩნდება მიწაზე ორივე მუხლით დაჩოქილი სიმართლისა და სიწმინდის ტანჯული აღმსარებელი, ნუგეშის ერთადერთ ნავსაყუდლად სიტყვა რომ მიუჩნევია:

ნეტა იცოდე კითხვა, ჩიტუნავ, წაგიკითხავდი „მგოსანს განწირულს“.
ყურს მიაპყრობდი ჩემს ფიქრთა ტუტუნს, ფრთებს ჩამავლებდი სახრეგადაწნულს.
მეც ვწერდი ლექსებს ქარის ყაყანზედ,¹¹ ეს იყო ჩემი ძუძუ და ხსენი,
თუმც ნანგრევების ბნელ სამყაროდან, თავი ვერაფრით ვერ დავიხსენი.
ჯერ კიდევ თითქმის დედიშობილას ტყის ქარიშხლები მაცმევდნენ შავებს,
ეხლაც არ ვიცი ჩემი სამშობლო რას მერჩის, ნეტა, რა დავუშავე?!
მოდი იქ, სადაც ჩამფლავენ, ჩიტო, არ შეკრთე, ძეგლი დაკრიჭავს კბილებს,
მიუალერსე, ნუ კი იტირებ, შენი ნისკარტით დარგულ ყვავილებს.

მისი ცხოვრების აზრი ერთ სურვილშია თავმოყრილი - მისგანაა ყველა მისი ტანჯვა, ოცნება... შეცდომები.

მე ზევით ვახსენე, უფრო სწორად კი, წარმოვიდგინე ნიკო სამადაშვილის პოეზიის ლირიკული გმირი, რომელიც ყველასგან განრიდებული, საყდრის კედელს მიყრდნობილი, მხურვალე სულისმიერ ხმებს ამოსთქვამს, იქვე, კარებს საბრალო სახით მოსდგომია შორს დარჩენილი ბავშვობის ნახატი, რომელიც თითქოს, მისი სევდის განქარვებას ცდილობს. წამიერია მოქანცულ მზერაში არეკლილი ბავშვობის ხატი, მაგრამ ისიც საკმარისია უნაზეს ხილვათა გამოსახმობად:

გახსოვს - ბაღები, სიმღერა, ჟრჟოლა, ყვავილნარევი ძეძვის ორღობე,
ერთხელ რომ ლექსი გითხრა ტოროლამ, და შენ ბავშვივით რომ მოიღრუბლე.
ტოლებთან ერთად მარწყვზედ შეხვედრა,¹² ცივ-ცივი წყარო, ჭალა, მინდორი,
ვიგონებ, თითქოს გული ველდება...
ბინდში ნახირის მუნჯი ვედრება, მდინარის გაღმა ვეება ქორი.
შექვავებული მთებზედ ცხვრის ფარა. ჩვენი ზედა რუ და ეზო თქვენი,
კაკლის რტოებში გაჭრილი შარა და დუესელი მესაფქვავენი.
იმ ეკლესიას - თხელ ქონგურებით, ვიგონებ, თითქოს გული სველდება...¹³
ნეტავ თუ კიდევ ხატი, ურმები, ოდესმე სადმე გამახსენდება?

მას კიდევ ერთხელ გაახსენდება ბავშვობის წელთა ვნება. ღრმადკოლორიტულია გარდასულიდან სულდამჩნეული ცოცხალი შეგრძნებები, სულითხორცამდე მშობლიური სევდიანი პეიზაჟის რაღაც უნაზესი თრთოლვა. ამ წიაღში დაბადებული განცდები ნაღვლიან მელოდიასავით მწუხარებს და ითუთქება:

როგორ მინდოდა აქ მომკვდარიყავ, დურდლო სიცოცხლე კი ქარს წაეღო,
ქვებივით დამრჩა გულის საყარზე ჭადრების ბინდი, კაკლების წენგო...
...წარსულს ჩამოვრჩი წარსულის ფერფლი, მტკვარი გინებით სადმე გამრიყავს.
როგორ მიყვარდა ჩემი სოფელი, როგორ მინდოდა იქ მოვმკვდარიყავ.

სიკვდილის ასოციაციებით მოწნულ, შეუბღალავ და საბრალო ბავშვობის ხატს მიმწუხრის სამრეკლოდან დარეკილი ზარების ქვითინი მიაცილებს ცივი და ნისლოვანი უსასრულობისაკენ.

„...და ჟამი ჩვენი ცხოვრებისა, მეტი არა არს რა, თუ არა სრბოლა სიკვდილისაკენ, - ღაღადებს ნეტარი ავგუსტინე, - საცა არავის ეძლევა ნება წამით შეჩერებისა, ან ნელა მოძრაობისა. უზენაესი თანაბარი ძალა აიძულებს ყველას იარონ ერთი და იმავ ნაბიჯით.“

თითქოს შორეულ ხილვასავით ბუნდოვანია ახალგაზრდული წამის ელდა, როცა სიცოცხლის ყვავილოვნება თავისი სისავსითა და სურნელითაა გაბრუებული და არა აქვს შიში წარმავლობისა, როცა ფიზიკური სინორჩე გარდაუვალი ჭკნობისა და ფერთა კვდომისაკენ მიემართება, მიიჩქარის, მიქრის და მიფრინავს. რა ადამიანურია სინანული ამ დროს.

ვისაც გაუწყდა ლოცვით ილაჯი,
ჩასწვა ბავშვობა, ყრმობა, ვნებული,
ვისაც გრიგალმა ვერ ამოგლიჯა
წყვდიადი, მკერდზე დამაგრებული...

საგულისხმოა, რომ წარსულისაკენ მთელის არსებით მიბრუნება მხოლოდ ეფემერული სურვილი იყო. თავისი ღრმად რომანტიკული ბუნების გამო, წარსული ხშირად ქცეულა სიცოცხლედაშრეტილი და უნაყოფო სულის საიმედო თავშესაფრად და დაუსრულებელი ცრემლთა ფრქვევის საგნად.

გარდასულის ხელოვნური ძალისხმევით შეკოწიწებულ, ამიტომაც გაქვავებულ და უსიცოცხლო ნანგრევებში დაუსრულებელი ხეტიალი მოგზაურთა აღტყინებულ გულუბრყვილობასა ჰგავს, განცვიფრებულნი რომ შესცქერიან მთების სიმაღლეებს, ზღვის უზარმაზარ ტალღებსა თუ ოკეანეთა უსაზღვროებას და, ამ დროს, უმოწყალოდ ტოვებს საკუთარ თავს, ავიწყდებათ რა, რომ არაფერია საკუთარ სულზე საოცარი, დიადი და ამაღლებული (ნეტარი ავგუსტინე).

პოეტისათვის ბავშვობა ჩვრებში გამოკრული მოწყენილი თოჯინა არ არის, რომელსაც ხელოვნური გრძნობამორევით მკერდზე მიიკრავ, მოეალერსები და კეთილი ზღაპრების მოყოლით დაამშვიდებ.

ბავშვობა მისი ტკივილების ცოცხალი ფესვია, ცხოვრების მწარე გაკვეთილების პირველი უმანკო მსხვერპლი და, ამიტომაც, მისი სულიერი ცხოვრების განუყოფელი, ორგანული ნაწილი.

ამდენად, ბავშვობის იდილია კვლავ ირაციონალური ხილვების ბურუსში უჩინარდება და სულიერი ცხოვრების მღელვარე ტალღებს ერევა.

„თავისი სისტემის დეფექტებში ადამიანმა ამოსწურა ყოველივე ის, რაც მას ადამიანად აქცევს. შემგუებლობის არასრულყოფილება, მოშლილობა და ცდომილება ადაპტაციისა, სხვადასხვაგვარი დარღვევანი და ზემოქმედებანი იძულებულს ხდის მას ილაპარაკოს „ირაციონალზე“, მან იგი კურთხეულჰყო, მასში თავისივე სიღრმე და, იმავ დროს უცნაური პროდუქტი აღმოაჩინა - „მელანქოლიის“ სახით, რომელშიაც დროდადრო, აწ უკვე გაუჩინარებული ოქროს საუკუნეთა თუ რაღაც იდუმალ ხვედრის წინათგრძნობა ხმიანობს.

ყოველგვარი ემოცია, ყოველგვარი გრძნობა ადაპტაციის ხარვეზებს მოასწავებს. იმას, რასაც ცნობიერებასა და გონს ვუწოდებთ ამ ნაჩვრეტებში იდგამს ფესვს და იზრდება.

ადამიანში ზეადამიანურია ის, რომ იგი ამას შეეჩვია: - აქედან ძიება და ქმნა ემოციისა, თავისი დაკარგვისა თუ თავბრუდახვევისა, სიმშვიდის დარღვევისა და გაქრობისაკენ სწრაფვისა. და მაინც ხან აქ, ხან იქ ჩნდება ცნობიერების წარტაცვის, უკუღმართი ხედვის და ილუზორული სახეების ფიზიოლოგიური მოთხოვნილება ვინძლო აღსრულდეს სიყვარული, ურომლისოდაც გაქრებოდა ადამიანთა მოდგმა“. ვალერის ამ ანალიტიკურ რეფლექსებში იმ ლიტერატურული სიტუაციის წვდომის შედეგია გაცხადებული, რომლის ესთეტიკური კულტურა ირაციონალურ მსოფლშეგრძნებას ითვალისწინებდა.

სიმპტომურია, რომ სინამდვილესთან შეუგუებლობის კომპლექსმა თანამედროვეთა მხატვრულ ცნობიერებაში გაიდგა ფესვი.

ირაციონალურ ხილვათა სამყარო სხვა არაფერია, თუ არა საკუთარი იდუმალი ხვედრის ილუზორული სახეებით მოდელირება:

შენ დაგმარხავენ ბინდების ლხინით, სამრეკლო აშლის მღელვარე მტრედებს¹⁴
დაუშენს წვიმა, შორს ბალდახინი, დიდხანს იკვნესებს და იჩერჩეტებს.
ფუტურო სხეულს გულის სიზმარი შერჩება, როგორც გოლგოთის თხრილი,
სისხლზე შემხმარი ძვლების ჩინჩხვარი და მოგონება ნისლივით გრილი...
...წყვდიადი მძიმედ დაუშვებს ფარდებს, შეწყდება ფერად ჭინკების ბრძოლა.
გულს შეგიხუთავს ძეძვივით დარდი,¹⁵ და ჯოჯოხეთის პირქარი ხრჩოლა.
დაუხვევ ბილიკს ზურგგატრუსული,¹⁶ თვალს შეგავლებენ ქვესკნელის წყლები,
წინ ჩაგივლიან მკვდრები კრუსუნით, როცა ქვებშორის წამოგაწყდები...
...„გარეთ გადაყრილ ნაცარსა ვგავდით“ თან იტყვი: „იქნებ ღმერთმა ინება“
ჩაიქნევ მკლავებს და იქვე გვერდით ცრემლებთან ერთად ჩაგეძინება.

პოეტის ამგვარი ვიზიონები ხაზგასმული ინდივიდუალობითაა აღბეჭდილი და, რაც მთავარია, გაცვეთილი პოეტიზმების გადამღერებას არ წარმოადგენს. ამ მომენტს იმიტომ აღვნიშნავ, რომ ნიკო სამადაშვილის პოეტური აზროვნების სისტემა რადიკალურად ემიჯნება ჩვენი მაღალი პოეტური კულტურის მიერ დამკვიდრებულ და, სამწუხაროდ, უკვე სტერეოტიპად ქცეულ გრძნობად-ემოციურ ფორმულებს.

არაფერია უფრო საბრალო და უფერული, ვიდრე მზამზარეული თემებითა და სახეებით მანიპულირება, ამიტომაც სასიამოვნო მოულოდნელობაა ამ საერთო ფონზე ჭეშმარიტად თვითმყოფადი პოეტური სამყაროს აღმოჩენა.

საოცარი თავისუფლება, საკუთარი თავისადმი უსაზღვრო ნდობა, შინაგანი რწმენა იმისა, რომ პოეტის ნება ვერ აიტანს პირობითობის ვერც ერთ გამოვლინებას...

...ასეთი იყო შეუვალობით გაკერპებული მისი გულისთქმა:
რა ექნა, იყო ქვა თუ ზეკაცი, ვისთვისაც ზეცა დაპატარავდა,
ვისაც არ ჰქონდა სარკმელი მზისკენ და რიჟრაჟებში შუქს იპარავდა,
რა ექნა იმას, მგზავრო, მითხარი, ვინც ძვლების ცეცხლი ვერ დაიყოვნა,
ვინც იწანწალა მიწაზე დიდხანს და თავის ჩრდილიც ვეღარ იპოვნა.
ვინც ამ ხრიოკებს ყნოსავდა მარად, ვით ტყის ნადირი, ვით საყდრის გლახა,
ვინც მთებს ზევიდან მოსდევდა ბარად, რომ გზებს შეჰყროდა და ევაგლახა...
...რა ექნა იმას, ვინც ქვესკნელშიაც სივრცეებს თვალი ვერ მოარიდა,
ვინც პირქვე ეგდო და სიცოცხლიდან მერე ვარსკვლავებს გაღმა გაფრინდა.

როგორი ეულიც არ უნდა იყოს ადამიანის სული, გარესამყაროსთან რა შეუთავსებლობაც არ უნდა სტანჯავდეს მას, შეუძლებელია, თუნდაც წამიერი არსებობის მოკრძალებული უფლებით, მოწყვეტილი ყვავილის ჩუმი ოხვრით არ ამოიგმინოს სიყვარულის მივიწყებულმა გრძნობამ - თვითონაც მარტოსულად მოვლენილმა დამიწებულ ანგელოზად ქცეულმა და მათხოვარივით კარდაკარ მოწანწალემ.

უაზრობაა ფიქრი იმაზე, მოჰყვება თუ არა პირველად განცდილი სიყვარულის ელდა და სიხასხასე ცხოვრების მრავალ „სიამეთა“ სიმძიმით დაჩეჩქვილსა და გრძნობადაცლილ ჩვენს გულებს.

...იგი არ იკარგება და ვინ იცის, იქნებ სწორედ მაშინ მწიფდება ჩვენში დიდი და კეთილი სურვილები... ოცნებებიც, რომელთაც უფრო ხშირად აღარ ეღირსებათ ხოლმე სრული გაფურჩქვნა და ჭკნობაშეპარულთ თუ გაფითრებულთ ძილი ეპარება.

ის, ენითუთქმელი ნეტარი გრძნობა იმიტომ აფორიაქებს და სასიამოვნოდ აკრთობს ჩვენს მოგონებებს, რომ ის იყო ჩვენი პირველი ღრმა მარტოობა, რომელმაც უცნაური ძალით გააღვიძა სულის სულ სხვანაირი ძალით ამოძრავების სურვილი.

კიდევ ერთხელ მინდა გავიმეორო, რომ რა შინაგანმა სულიერმა ქარტეხილებმაც არ უნდა იბობოქრონ ადამიანში, მისი გასალკდევებული არსებიდან ღვთაებრივი ძალა მაინც აღმოაცენებს ღრმად დამარხული სიყვარულის სევდაშეპარულ ფერმკრთალ ყვავილს, მიაბრუნებს მისკენ და ჩურჩულით ათქმევინებს გამაბრუებელ მოგონებათა სევდიან ზღაპარს:

დავიღუპები; ჩაყოლილ ხსოვნებს ოდესმე სადმე გაეღვიძებათ.
ჩვენ ვისაუბრებთ იმაზე დიდხანს, რაც სიცოცხლეში არ შეიძლება.
ჩემი ლექსები შენს მწველ უბეში ბეღურებივით იფართხალებენ.
და ერთხელ მაინც, ჩემო ნუგეშო, იქ, სამარეში გამახარებენ,
დამედებიან მკერდზე ღუღუნით, ამოკენკავენ ჩემს გულს, შენს თვალებს,
შეესევიან მერე უკუნეთს და უკუნეთიც იქ ივალალებს.

ეს, რა თქმა უნდა, არ არის მოსაბეზრებლად გაჭიანურებული, დაუსრულებელი ზღაპარი, რომელსაც ხშირად, არც თავი აქვს ხოლმე და არც ბოლო. იგი უფრო ამაღელვებელი ბრძოლის სევდიანი გამოძახილია, რომელიც ერთადერთ იმედად მიაცილებს მარადიულ სასუფეველში მიმავალს.

ნიკო სამადაშვილის პოეზიის თემატური რეპერტუარი არ არის მრავალფეროვანი და მიუხედავად ამისა, უფრო სწორედ, იქნებ ამიტომაც ღრმა და საოცრად გულწრფელია.

და მისთვის უცხოა, ან თითქმის უცხო, დროის კაპრიზების მიმართ ხარკის გაღება. მაგრამ ის, რაც მისი ბუნებრივი სულიერი მოთხოვნილებიდან ამოდინდება არასოდესაა უნდილი თუ მკვდრადშობილი.

რაოდენობრივი თვალსაზრისით ერთობ ღარიბია თუნდაც მისი ე.წ. „სატრფიალო ლირიკა“, მაგრამ საოცარია, რომ თვით ორიოდე ლექსიც კი გაგრძნობინებს ამ სულიერი „ანახორეტის“ უნაზესი გრძნობების ქროლას. რა ჯიუტიც არ უნდა ყოფილიყო ამ „ცელქ სიოსთან” ჭიდილის ვნება, იგი ალბათ, მაინც სასიამოვნოდ ელამუნებოდა სიგრილის ნეტარებას გადაჩვეულს:

...ხან გუგულის ხმა დაგიძლევია¹⁷ და მომხვევიხარ ყელზე - სიბრალულს,
ღმერთო! რამდენი რამ შესძლებია პირველ ჟრუანტელს, პირველ სიყვარულს.
როგორ მიწყნარდა ჟუჟუნა ბედის, როგორ გადახმნენ ეზოს თელები!
ხედავ, კუკურში როგორ დავბერდი¹⁸ და გამოწვდილი დამრჩა ხელები...

ხომ უამრავზე უამრავია პოეტური ვარიაციები სიყვარულის თემაზე, ხომ არ დარჩენილა ნეიტრალური ამ გრძნობის მიმართ სიტყვის არც ერთი ოსტატი, მაინც ახლად მოსული ბალახის უმანკო სიმწვანით მშვენიერობს ამ ლექსში „აბიბინებული“ ემოცია. ბუნებრივია ხაზგასმა იმისა, რომ ამ ლექსს ძალასა და შინაგან ენერგიას პირველყოფილი სისუფთავე და სიტყვის უნიკალური განცდა ანიჭებს. მისი ელეგიური პათოსი სულის შინაგანი მდგომარეობაა, რომლისთვისაც აღარაა ძნელი ცინცხალი მჭევრმეტყველების ჰანგზე აამღეროს თავისუფალი წარმოსახვა. გარეგანი ანტურაჟი შინაგანი სიცოცხლის სიმბოლური გამოხატვის ასპარეზია, რომლის წიაღშიც იგი რევერანსის გარეშე გამოხატავს ვრცელი, ნათელი, ღირსეული და კეთილშობილი სულის ხასიათს. მისი ინდივიდუალობის უპირველესი ნიშანი ამ შემთხვევაშიც ის არის, რომ იგი თავისში ატარებს გაუბზარავი რწმენისა და პოზიციის ერთგულებას, რასაც ზოგჯერ თვით ლექსის კეთილხმოვნებაც კი ეწირება.

არ არის მისი მხატვრული სტილი რაფინირებული და სრულქმნილი, მაგრამ საოცარი ისაა, რომ ამ არასრულქმნილებაშიც ძალუმად წარმოჩინდება მაღალი ნიჭით აღბეჭდილი ნაივური პოეზიის ფრიად ორიგინალური იერსახე.

ხომ ნათელია, რომ პოეზიისათვის სიყვარულის გულწრფელი განცდა უფრო მნიშვნელოვანია, ვიდრე უმაღლესი მხატვრული ოსტატობით გამოძერწილი უსიცოცხლო ბუტაფორია, რომელსაც ყალბი აღმაფრენით „პიროფლიანი“ პოეტი სიყვარულს შეარქმევს.

საგულისხმოა, რომ ნიკო სამადაშვილი მაშინაც გულუბრყვილოდ გულწრფელია, როცა ერთადერთი, ალბათ ბოლომდე გაუცნობიერებელი ლექსით, თავისი ხმა შეუერთა დროჟამის აპოლოგეტთა ყალბ აღფრთოვანებას. საქართველოსადმი მიძღვნილი ეს ლექსი ჩვენი ქვეყნის დუხჭირი წარსულის წარმოდგენით იწყება - საქართველოს მრავალსაუკუნოვანი წარსული, როგორც საშინელი კოშმარი, ცრემლი და მწუხარება, ყოველგვარი გამონათებისა და სულის მოთქმის გარეშე. პოეტის აღფრთოვანება იქიდან იწყება, როდესაც დგება ამ ჯოჯოხეთური ყოფის აღსასრული. პატარა კახის ეპოქალურმა მოწოდებამ („სლავებს ეძმეთო“) შეძლო ეს. ამის შემდეგ სამოთხედ გარდაისახა ყოველივე და აღარაფერი დარჩენია ამ უსაზღვრო ბედნიერების შემხედვარე მგოსანს, რომ გულით უმღეროს „ურიცხვ წალკოტებსა“ და „ფერად შადრევნებს“.

ხომ ბავშვური წარმოდგენებითაა გაყალბებული ჩვენი ერის ისტორია, მისი გუშინდელი და დღევანდელი ცხოვრება, მაგრამ მთავარი ეს არ არის, ამას ბევრი მასზე სახელოვანი თანამოკალმეც მშვენივრად აკეთებდა. უცნაური ის უფროა, რომ თვით ისეთი არაკონტაქტაბელური მარტოსულობით გამორჩეული, დროისა და სივრცის ტანჯული მსხვერპლი და ირაციონალურ ხილვათა თავდავიწყებული მეხოტბე, თუმც წამიერად, მაგრამ მაინც დააბრმავა „კეთილდღეობის“ კაშკაშა ეიფორიამ.

მოთმინებით გაასრულებ რა ნიკო სამადაშვილის სულიერი მარტოობის ამ სევდიან ქრონიკებს და უკანასკნელ ფურცელს დააყრდნობ ცხოვრების მომაბეზრებლად ერთფეროვანი საზრუნავისაგან დაღლილსა და დაქანცულ მზერას, ფიქრებს თავმიცემულმა ერთი რამ არ უნდა დაივიწყო, საბოლოო მსჯავრის გამოსატანად წინ მიდევნებული ლამპარივით ადამიანური გულის სითბო, ანუ სხვისი ტანჯვის გაზიარების დაჩლუნგებული გრძნობა გამოაფხიზლო, აგრერიგად მომრავლებული მხატვრული უსახურობის მტვერი ჩამოიბერტყო და მხოლოდ ამგვარად „განწმენდილმა“ განჭვრიტო პოეტის ყოფნა-არყოფნის საბედისწერო პერსპექტივა.

ჩვენ (და, ალბათ, არა მარტო ჩვენ ) გვჩვევია ამ წუთისოფლიდან წასული ჩვენივე უყურადღებობით გულმოკლული კაცისადმი დაგვიანებული გუნდრუკის კმევა, სინანულისა და უსაგნო სიყვარულის მოძალება; და თუ ეს სენტიმენტალიზმი უიღბლო პიროვნების მიმართ, ასე თუ ისე, კიდევ გამართლებულია, ვეღარავითარ შეღავათებს ვეღარ დაენდობა თუნდაც იობის ტანჯვით გაწამებულის სულიერი ნაღვაწი. დროის შეუბრალებლობა ყველაზე მეტად ადამიანთა მოღვაწეობის იმ სფეროს მიმართ იჩენს თავს, რომელიც სულის სიტყვად ქცევას ითვალისწინებს. აქ იგი, როგორც წესი, უკომპრომისო და შეუვალია.

შემოქმედთა ახლო წრეს და ამ მიზეზით მათ ქმნილებათა ბრმა აღმსარებელთ, მხოლოდ დროებით შეუძლიათ შეაყოვნონ მოჩვენებითი ცხოველმყოფლობით აღბეჭდილი ფსევდოპოეტური სამყაროს კვდომა. ფიზიკურად გაქრება ეს თაობა და მათთან ერთად გაუჩინარდებიან მათი თავგამოდებული აპოლოგიის ობიექტებიც.

მე ამას იმიტომ აღვნიშნავ, რომ ქართველი მკითხველის, უფრო სწორად კი, პოეზიის თაყვანისმცემელთა თვალსაწიერი კიდევ ერთი, ჯერ კიდევ გულდინჯი და გემოვნების ფაზაში მყოფი პოეტური ნაღვაწით შეივსო, თუ არ გავითვალისწინებთ ორიოდე, ჩემის აზრით, გულწრფელი ობიექტურობით აღბეჭდილ ქომაგს, მან სრულიად ბუნებრივად შემოაბიჯა განუკითხაობის ბურუსით მოცულ თანამედროვე პოეზიის საბრძანებელში; მშვიდად, ყოველგვარი მუჯლუგუნის გარეშე (იგი ამას, გარდაცვლილი ვეღარც მოახერხებდა) ჩამოჯდა თითქოს ახალმოსულთათვის განკუთვნილ, სახელდახელოდ გამოჩორკნილ სკამზე და ასე ამგვარად, მდიდრული სავარძლების ჩამყუდროვებულ ბინადართაგან შორს დაყურსული ელოდება დღესაც ობიექტურ მსჯავრს.

რა თქმა უნდა, მისი მოსვლით ქართული პოეზიის ცაზე სულაც არ გაბრწყინებულა კიდევ ერთი თვალისმომჭრელი ვარსკვლავი, პოეზიაში ახალი გზებისა და, თუნდაც, ბილიკების გამკვალავი. ამგვარი რამ ბარე ორიოდ შემოქმედმა თუ შეძლო (კურთხეულ იყოს მათი სახელი) და ეს, მრავალთათვის მწარე სინამდვილე, გვინდა თუ არ გვინდა, ყველასათვის ცხადი უნდა იყოს.

რაც არ უნდა ვმალო, ამას სხვებიც მშვენივრად შენიშნავენ, რომ ნიკო სამადაშვილის ლექსებში გაბნეული, მართლაც რომ უნიკალური პოეტური სტრიქონები მოჩუხჩუხე წყაროსავით არ მოედინება, რომ მისი მხატვრული აზროვნების ქსოვილი უხერხულად ამოკემსილის შთაბეჭდილებას ტოვებს შიგა და შიგ, რომ კომპოზიციური თვალსაზრისით არასაკმარისად შემჭიდროებულია, რომ სულის რაღაც სტიქიური ამაღლებული ფარფატი ხშირ შემთხვევაში უფრო მეტია, ვიდრე თანმიმდევრულობა და სიღრმე; რომ ის უფრო თავდავიწყებული მეოცნებეა, ვიდრე მოაზროვნე და მხატვარი... სულო ცოდვილო, და, იქნებ, ამიტომაც არის იგი ასე ბუნებრივი, ასე გულუბრყვილოდ პოეტური და შინაგან გულისძახილს ჯიუტად მინდობილი.

რაღაც კარგა ხნის დაკარგული და დავიწყებული, საოცრად ქართული სურნელითა და კოლორიტით, ეროვნული რელიგიური განცდის ბუნებრივი კდემამოსილებით და ინტიმით იგი ორგანულად ერწყმის ჩვენს სურვილებსა და წარმოდგენებს.

მას არა აქვს, და ვერც ექნება პრეტენზია (სხვა მისთა მსგავსთა განსხვავებით) იმისა, რომ გრანდიოზულ, მაღალგუმბათოვან ეკლესიად წარმოადგინოს თავი, რომლის სივრცე მარად სანთელთა ციაგით, მგალობელთა ტკბილხმოვანებით და მრავალრიცხოვანი მრევლის სულისგანმწმენდელი ჩურჩულითაა გასხივოსნებული. სულის ამ დიდ ტაძართა ნაკლებობას, მადლობა ღმერთს, არ განიცდის ქართველი ერი.

მაგრამ იმასაც ხომ მშვენივრად ვგრძნობთ, ეროვნული სულის რა მყუდრო ოაზისებივით დგანან (ჯერ კიდევ დგანან) ქართულ მიწაზე ძველთა მადლიანი ხელით ნაგები სადა, მაგრამ საოცრად მეტყველი საყდრები. არ არიან ისინი მშობლიური პეიზაჟების მხოლოდ გაქვავებული დეტალები. ყველაზე მეტად მათთან სიახლოვე გაგრძნობინებს დადუმებული წარსულის მშობლიურ ინტიმს, აქ შემოვა შენში ცივილიზაციის დაელექტროებული ველიდან გამობობღვის და ეროვნულ ფესვთა სურნელში თავდავიწყებული დანთქმის სურვილი. აქ, სადღაც უცხო შორეთიდან შინდაბრუნებულივით უხარია სულს და გრძნობს, რომ გაუნელებელი იქნება მათდამი ჩემი ნოსტალგია.

საყდრის ამ პირველყოფილი სისუფთავითაა აღბეჭდილი ჩემთვის ნიკო სამადაშვილის პოეტური სამყარო. მის დაბინდულ წიაღში შესულთ, პოეზიით განაწამების წრფელი და უშუალო მონოლოგები მოუთხრობენ კიდევ ერთი ტანჯული სულის ცხოვრების ამბავს, თუ როგორ ბავშვურად სჯეროდა წარმოსახვის თავისუფალ ფრთებს მინდობილს, ყოველივე რაც განიცადა.

და მართლაც, მას უკვე აღარ შეეძლო დაეჯერებინა, რომ ცხოვრება, ტანჯვა და საკუთარი თავი, მრავალთა და მრავალთა მსგავსად, მხოლოდ გონებრივი ვარჯიშების საგანი უნდა იყოს და არა შენივე სიღრმიდან ამოვარდნილი იმპულსი. მან, ალბათ, კარგად იცოდა უსამართლობის, სიმდაბლის, ტირანიის და საერთოდ ყოფიერების მთელი სიბილწისა და ზნეობრივი სიმყრალის ფასი (ამიტომაც იყო იგი სასოწარკვეთილი).

მაგრამ მან არ იცოდა და ვერც ისწავლა მრავალთათვის ცნობილი პრაქტიკული სიბრძნე - თუ გინდა იცხოვრო, უარი უნდა თქვა, ნათელი წარმოდგენა იქონიო რაიმე ღირებულსა და მნიშვნელოვანზე, რადგან უიმედოა ფიქრი არსებითის შეცვლასა და უკეთესის მოლოდინზე.

ცხოვრების ამოუცნობ უძირო სიცარიელისაგან შეძრწუნებულის კოშმარულმა ხილვებმა შეიპყრო ეს უნაზესი პოეტური სული და უმწეო მსხვერპლივით ძიძგნა და ათრია იგი.

„არასერიოზული ადამიანები, - სწერდა სკეპსისით სულითხორცამდე გათანგული ფლობერი, - შეზღუდულნი, თვითდარწმუნებულნი და ატაცებულნი, წყურვილშეპყრობილნი არიან ამ ქვეყანაზე ყველაფრისაგან რაღაც დასკვნები აკეთონ. ისინი ცხოვრებაში ეძიებენ აზრს და სურთ უსასრულობის შეცვლა. თავისი საცოდავი ხელით ისინი ჩაბღუჯავენ ხოლმე ქვიშის პეშვს და მიმართავენ ოკეანეს - „აი, ახლა, შენს ნაპირებზე მე ქვიშის მარცვლებს დავითვლი“ და რადგან მარცვლები თითებშუა ცვივა და რომ დათვალო ის - დიდი ხნის საქმეა, აბაკუნებენ ფეხებს და სტირიან. იცით ნაპირზე რა უნდა აკეთოთ? მუხლი მოიდრიკოთ, ან ისეირნოთ, ისეირნეთ.

არც ერთი დიდი გენიოსი არ ცდილა გამოეტანა დასკვნები; არც ერთი დიდი წიგნი ამას არ აკეთებდა, რადგან თვით კაცობრიობა განუწყვეტლივ მოძრაობს, არ გამოაქვს არავითარი დასკვნები. ამას არ აკეთებდნენ არც ჰომეროსი, არც შექსპირი, არც დანტე, არც გოეთე, არც თვით ბიბლია. აი, ასე ღრმად რატომ აღმაშფოთებს დღეს აგრერიგად მოდური სიტყვანი - „სოციალური პრობლემა“. ის დღე, ოდეს იგი გადაწყდება , ჩვენი პლანეტის უკანასკნელი დღე იქნება. ცხოვრება - ეს მარადიული პრობლემაა, ვითარცა ისტორია და სხვა ყოველივე დანარჩენი. საკრები უსასრულოდ მატულობს.

როგორ შეიძლება დაითვალო ბორბლის წკირები, როცა იგი ტრიალებს? მეცხრამეტე საუკუნე თავდახსნილის მზვაობრიობით წარმოიდგენს, თითქოს მზე აღმოეჩინოს. ამბობენ, მაგალითად, რომ რეფორმაციამ მოამზადა საფრანგეთის რევოლუცია. ეს სწორი იქნებოდა, საქმე ამით რომ დამთავრებულიყო. მაგრამ ეს რევოლუცია თავის მხრივ, ხომ შემზადება იყო რაღაც სხვა მდგომარეობისათვის. და ასე შემდეგ, და ასე შემდეგ.

სწორედ იმიტომ, რომ მე მჯერა კაცობრიობის განუწყვეტელი ევოლუციისა და ფორმათა ცვლისა, მეზიზღება ყოველგვარი ჩარჩოები, რომელშიაც ძალით ცდილობენ მოაქციონ იგი, მეზიზღება ყველა განმარტება, რომელიც მას ეძლევა, ყველა გეგმა, რომელსაც ოცნებებში მისთვის აგებენ. დემოკრატია ეს ჯერ კიდევ არ არის მისი საბოლოო სიტყვა, ისევე როგორც არ იყო უკანასკნელი მონობა, ფეოდალიზმი, მონარქია. ადამიანის თვალით აღქმული ჰორიზონტი არ შეიძლება აღმოჩნდეს ნაპირი, რადგან მის იქით იხსნება ახალი ჰორიზონტი, და ასე უსასრულოდ! ამგვარადვე, არგაგონილ სისულელედ მიმაჩნია საუკეთესო რელიგიისა და საუკეთესო მთავრობის ძიება. ჩემთვის საუკეთესოა ის - რომელიც უკვე აგონიაშია, რადგან მან სხვას უნდა დაუთმოს ადგილი.“

იქნებ, გულუბრყვილოდ ატაცებულმა ძალიან შორს გავუტიე და ციტატომანიის ეშხმა დამძლია. გულწრფელად მინდა ვაღიარო, რომ დიდებული ფრანგი მწერლისა და მოაზროვნის ამ ჩანაწერმა გონებაში გამომწყვდეული ფიქრები აშალა და იმ შორეული წარსულიდან ჩვენი სინამდვილის მღელვარე სივრცეში შემოაფარფატა.

საოცარია, რას არ მოეჭიდება ზოგჯერ ცხოვრების უცნაურ კანონზომიერებათა გაუვალ ბურუსში უმწეო ხელისცეცებით მავალი გონება... წყალწაღებული რწმენისათვის ზოგჯერ ხავსიც იმედია და ვერავითარი ბრძნული შეგონება ვერ აიძულებს, საშველად ხელი მისკენ არ გაიწოდოს.

ამ ვრცელი ამონაწერის ერთი მომენტია ჩემთვის ნიკო სამადაშვილის პოეტური პროფილის ხატოვანი განმასახიერებელი.

მე მას - ცხოვრების ვრცლად გაშლილი ოკეანის პირასაც ვხედავ, მუჭში სათუთად მომწყვდეული პეშვი სილით საბრალოდ მდგარს, ჯიუტი ვნებიანობით რომ ითვლის მარცვლებს და, ეცლება რა იგი ხელიდან, სასოწარკვეთილი ამ გულუბრყვილო გატაცებით, გულამომჯდარი ტირის და მწუხარებს.

ასეთი ყოფილა არაერთი ხელოვანის, უფრო კი პოეტის ბედისწერა და არავინ იცის, ამ მწარე ილუზიაში რაოდენი რომანტიკა და სულიერი თრთოლვის შესაძლებლობებია დაფარული.

__________________

9. სწორია: შენ კიდევ ფიქრში მაინც მძუნაობ,

10. სწორია: განა, ვისაც რომ ეს სენი სჭირდა,

11. სწორია: მეც ვწერდი ლექსებს ქართა ყაყანზე,

12. სწორია: ტოლებთან ერთად მარწყვზე შეხვედრა,

13. სწორია: ამ ეკლესიას - თხელ ქონგურებით,

14. სწორია: სამრეკლო აშლის მთვლემარე მტრედებს.

15. სწორია: სულს შეგიხუთავს ძეძვივით დარდი,

16. სწორია: დაუხვევ ბილიკს ზურგ გატრუსული,

17. სწორია: ...ხან გუგულის ხმაც დაგიძლევია

18. სწორია: ხედავ, კუკურში როგორ დავბერდით

[ნიკო სამადაშვილი]. - თბილისი, 1991. - გვ. 294-309. - ტექსტი იხ.: ბენაშვილი, გურამ. ლიტერატურულ-კრიტიკული ეტიუდები. - თბილისი, 1989. - გვ. 281-300.

[„შენ ჩემში უსტვენ ვით საყდრის ჩიტი...“ ]. - თბილისი, - 2016. - გვ. 245-246. - ISBN 9789941941061. - ტექსტი იხ.: ბოტკოველი, ზაალ. უფალთან ახლოს... სინათლის წრეში . - თბილისი, - 2020. - გვ. 241.

[„შენ ჩემში უსტვენ ვით საყდრის ჩიტი...“ ]. - თბილისი, 2020. - გვ. 241. - ISBN 9789941483271

ასე მიმართავდა XX საუკუნის კიდევ ერთი დიდი ქართველი პოეტი ნიკო სამადაშვილი თავის ალტერ ეგოს.

საყდრის ჩიტი...

იგი მართლაც წააგავდა საყდრის გუმბათზე შემომჯდარ ჩიტს, რომელიც ღვთის საუფლოდან დაჰყურებდა შეჭირვებულ სამშობლოს, დაჰყურებდა შეღამებათა საუკუნეს (იშვიათად, რომ ვინმეს ასე ზუსტად დაეხასიათებინოს ჩვენი უსასტიკესი XX საუკუნე) და ტრაგიკული განცდებით და ასოციაციებით გულგასერილი მშობელი ქვეყნის გადარჩენას შესთხოვდა უფალს...

სიცოცხლეში წიგნის გამოცემა არ ღირსებია. თითქოს ამ მხრივაც დაჩაგრა არსთა გამრიგემ... მისი, როგორც პოეტის, ნამდვილი სიცოცხლე გარდაცვალების შემდგომ დაიწყო. გარდაცვალების შემდეგ ნება-ნება, აუჩქარებლად შლის არწივებურ ფრთებს და ემზადება ასაფრენად, ემზადება მარადისობაში დასამკვიდრებლად. ქართველი ხალხი თანდათან ხვდება ამ ჭეშმარიტი პოეტის ფასს და სიყვარულის საბურველში ხვევს მას.

ქართველი ერი იბრუნებს ჭეშმარიტ პოეტს, უაღრესად თავისთავადი და ღრმად ეროვნული მსოფლგანცდის მქონე შემოქმედს. ნიკო სამადაშვილი განსაკუთრებული მოვლენაა ქართულ პოეზიაში, მისი მრავალწახნაგოვანი შემოქმედება ჯერ კიდევ ელის სრულფასოვან შეფასებას. ერთი რამ კი ამთავითვე შეიძლება განვაცხადოთ - მისი პოეზია ღირსეულ ადგილს დაიკავებს XX საუკუნის ქართულ პოეტურ საგანძურში...

ამ საოცარი წარმოსახვის მქონე პოეტის ცხოვრება პარადოქსებით იყო აღსავსე, სულისშემძვრელი პოეტური ბიოგრაფია ჰქონდა, ნაღვერდალში, მუდმივ ცხელებაში აქტივობდა მისი სული და შემდეგ მწველ, აფორიაქებულ სტრიქონებში რეალიზდებოდა. მისი პოეზიის უმთავრეს თვისებას სიცოცხლის ვნებიანი, უნაპირო სიყვარული წარმოადგენს...

ლიტერატურული წერილები, ესეები, საუბრები : [მარადისობის პირქუში ქურუმი]. - თბილისი, 2006. - გვ. 39-42. - ISBN 999406505X

სამოცდაათიან წლებში შემთხვევით ჩამივარდა ხელში ლექსების თხელი კრებული „ბეთანია“. ნიკო სამადაშვილის სახელი მაშინ არც კი გამეგონა. წიგნი უბრალოდ იყო გამოცემული, მაგრამ ეს უბრალოება თითქოს შეეფერებოდა კიდეც ლექსებს. ლექსებმა კი მართლაც არაჩვეულებრივი შთაბეჭდილება მოახდინა. ამ ლექსებს თითქოს სიძველის ელფერი გადაჰკრავდა. იქნებ ეს, სიძველესთან ერთად ქართლის მკაცრი და პირქუში პეიზაჟების ცივი ციმციმიც იყო. დაუდევრად მოსროლილი რითმა, მჭიდრო, ერთმანეთზე მიბჯენილი ფერწერული სახეები, უცნაური ლექსიკა ისეთ მთლიანობას ქმნიდა, რომლის წარმოდგენაც გაგიჭირდებოდა.

ის ოცდახუთივე ლექსი, რომელიც კრებულში იყო მოთავსებული, თანაბრად მკაფიო და ძლიერ შთაბეჭდილებას ტოვებდა.

ახლა, როცა ხელთა მაქვს მზია სამადაშვილის წიგნი „უცნობი ნიკო სამადაშვილი“, ინტერესით ვეცნობი გერონტი ქიქოძის ნიკოსადმი მიწერილ ბარათს, სადაც რამდენიმე შტრიხით უაღრესად საგულისხმო თვალსაზრისია გამოთქმული: „თქვენ მთავარ ღირსებას ის წარმოადგენს, რომ არ დადიხართ გატკეპნილი გზებით და არავის ებრძვით, მთავარი შთაბეჭდილება, რომელსაც თქვენი ნაწერები იძლევა, ჩემი აზრით, არის სამყაროს დაშლის შეგრძნება, რაღაც კოსმიური ტრაგედია, რომელსაც სხვა თანამედროვე მწერალიც გრძნობს, მაგრამ სულ სხვანაირად გადმოსცემს“.

ისეთი ავტორიტეტისაგან, როგორიც გერონტი ქიქოძე იყო, ამგვარი შეფასება, ალბათ, მოულოდნელობას წარმოადგენდა. ამ ტექსტის მიღმა აზრის და შთაბეჭდილების ფაქიზი მოძრაობა იკვეთება. მართლაც, რაც უპირველეს ყოვლისა, სამადაშვილის ლექსების წაკითხვის შემდეგ მკითხველს თვალში ეცემა, აბსოლუტური არალიტერატურულობაა. მისი არცერთი ფრაზა, ინტონაცია, მეტაფორა არ იწვევს უკვე ნაცნობი ლიტერატურული სამყაროს შორეულ ასოციაციას. და ცოტა არ იყოს, იბნევა კიდეც კაცი, ვინაიდან იცის, სიცარიელეში არაფერი იბადება, ყოველივეს აქვს თავისი თავდაპირველი დასაბამიერი წიაღი და გარემო. ამ შთაბეჭდილებას აძლიერებს გერონტი ქიქოძის მიერ ზუსტად შენიშნული „კოსმიური ტრაგედიის“ და „სამყაროს დაშლის“ შეგრძნება. ნიკო სამადაშვილის ლექსების სიღრმისეული ინტონაცია ამ შეგრძნებებთან ერთად ერთგვარი შფოთის, იდუმალი განგაშის შეგრძნებასაც აღძრავს. XX საუკუნის ქართული პოეზიისათვის ასეთი, თუ შეიძლება ითქვას, ნეგატიური ნიშნით აღბეჭდილი სულისკვეთება უცხოა და დღეს უკვე გასაკვირი არც არის, რომ ამ ლექსებს იმთავითვე გადაეკეტა გზა მკითხველისაკენ.

ნიკო სამადაშვილის ლექსებში კოსმიური, უკიდეგანო, დაუსაზღვრელია ლირიკული სუბიექტის მოქმედების არეალი. ეს განუზომლობა არა მხოლოდ სივრცისმიერია, არამედ დროითიც. ამ ლექსების შიგნით განფენილ სივრცეში, როგორც პოეტი იტყოდა, „ფეხმძიმე ნისლებია“ ჩამოწოლილი, რაც ამძაფრებს უჟამობის და უსივრცობის შთაბეჭდილებას. ამავე დროს აქ ყოველი საგანი თუ სულდგმული მარადისობის პირქუშ ფონზეა წარმოსახული. აი ვთქვათ მესაფლავე, რომელსაც „უცნაური ხელობა“ აქვს, გათხრილ საფლავთან სეირნობს და „უცქერის ქვეყნის სეირებს“. ეს კაცი არის „ბედუზრუნველი, მუხანათი, წირპლების რული“. მესაფლავის აღმწერი შტრიხები გროტესკულ ელფერს სძენს მის მრუდე სახეს. აბსურდულობა ერწყმის მარადისობას და გაქვავებული პეიზაჟის უძრაობაში იწერება. მარადისობის ხატია მეტწილად აღბეჭდილი ნიკო სამადაშვილის პოეტურ ფრაზებში: „მღვიმეში იდგა ჟამთა სისველე / დაოსებული შემოქმედებით“, „საიქიოდან წუთისოფელი / როგორც მამალი ისე ყიოდა“, „დასაბამს ქვემოთ აქ ტყე ბუდობდა, / პირქუში, როგორც ამაოება“, / „სად მიგვლალავდი? ავდრების ცოდვით / კივილი ედგათ უდაბურ ველებს / ჰო, რა ნუგეშით შემოვცქეროდით / ქაოსებს იქით გაშვერილ ხელებს“.

ნიკო სამადაშვილისათვის თითქოს არ არსებობს კონკრეტული ნივთი და ადამიანი, და თუ არსებობს, წერტილივით ჩანს უაღრესად ხელშესახები, საგნობრივი, მეტაფორულად განსხვავებული მარადისობის ფონზე. პოეტი წერს ადამიანზე და არცერთი წამით არ ავიწყდება, რომ ეს ადამიანი „მარადისობის კონტექსტში“ მოიაზროს. მისთვის არაფერი არ არსებობს მარადისობის გარეშე, არც უახლოესი მეგობარი, არც უსაყვარლესი სოფელი და ცხადია, და არც საკუთარ არსებაში გაღვიძებული პოეტური „მე“. პოეტის მეგობარი ერეკლე ტატიშვილი იყო, რომელსაც ნიკომ კაცი-ფასკუნჯი უწოდა, მაგრამ ამით არ დაკმაყოფილებულა და ერთი შესანიშნავი ლექსიც უძღვნა. ამ ლექსში ნიკოსთვის სათაყვანო, კონკრეტული ნიშნების მქონე, მომხიბლავი კაცი დროისა და სივრცის ისეთ სიღრმეშია გადასროლილი, რომ მკითხველისთვისაც დაუსაბამო და უსასრულო სამყაროს ნაწილად აღიქმება: „რა საოცარი იყო შენი მარადისობაც / დევნილ სიცოცხლეს ბნელ სიზმრების ჯანყი მალავდა, / დრო საუკუნის ჯახაჯუხში ჩაისრისება / და ეგ ცხოვრებაც მოთავდება, როგორც ბალადა“.

ნიკო სამადაშვილის მიძღვნითი პოეზია სრულებით არ განსხვავდება მისი დანარჩენი ლექსებისაგან, ვინაიდან აქაც კოსმიური ტრაგედია ტრიალებს. ნიკო ზოგჯერ სასტიკიც კი არის თავის ადრესატისადმი, რითაც საფუძველშივე უპირისპირდება პოეზიაში მიძღვნითობის ბანალურ-პანგეროიკულ სენტიმენტალობას. აი რას წერს ის იგივე ლექსში ერეკლე ტატიშვილზე: „ეხლა დადიხარ და ხეებსაც კი ერიდები, / ხან არც კი გინდა, რომ ბინაში შემოგყვეს ჩრდილი / ცოტა ხანს კიდევ... იმის მერე, რომ დაბერდები, / ეგ თავის ქალა კლდეს ექნება პირში გაჩრილი. / და შენს ხერხემალს სალამურად გამოიყენებს / არმაზის კერპი ან ქარების ტიალი დოღი, / სანამ გრიგალებს შენს ძვლებს კვერთხით დააყრევინებს, / გოლგოთის მთიდან მორეკილი ღმერთების ჯოგი“.

ამგვარივე გრანდიოზული მარადისობის ფონზეა აღბეჭდილი მისი ორი შედევრის ლირიკული სუბიექტი. ეს ლექსებია „ჩემი სოფელი“ და „ნიკო სამადაშვილს“. პირველში თითქოს სიყმაწვილეში აღქმული სოფლის პეიზაჟები და ნატურმორტებია ტილოზე ზეთის მსუყე საღებავებით შესრულებული, მეორე კი ადრეული ბავშვობიდანვე საკუთარ არსებაში გაღვიძებულ პოეტურ „მეს“ ეძღვნება: „შენ ჩემში უსტვენ ვით საყდრის ჩიტი, / შენა ხარ ჩემი ნუგეშის დარი, / სულ კარგად მახსოვს, შენ რომ გამიჩნდი, / გარეთ ძაღლივით ყმუოდა ქარი“.

პოეტმა თავისი პიროვნების წიაღში პირველად ავარდნილ ცეცხლის ალს, პირველად ამეტყველებულ შთაგონებას საყდრის ჩიტი უწოდა. ამ მოჟღურტულე საყდრის ჩიტის გახმიანებულ ექოს ნიკო სამადაშვილის მთელი არსება გამოსცემდა. საყდარი კი ქართლის რომელიმე მივარდნილი სოფლის მარადიული ლანდშაფტის განუყოფელ ნაწილად იყო ქცეული...

წიგნმა „უცნობი ნიკო სამადაშვილი“ „კოსმიური ტრაგედიის“ მხატვრის პიროვნული სახე გააცნო მკითხველს, რომელსაც შეუძლებელია არ ჰქონოდა ამგვარი ცნობისწადილი. ამ ლექსების ლირიკული გმირი, როგორც ვთქვით, ისეა მარადისობაში გათქვეფილი, რომ მისი პიროვნულ-ადამიანური ნიშნების დანახვა ჭირს. ამიტომაც გვაინტერესებს ვინ იყო ის კაცი, ვისაც „ბინდების ჭრიჭინს“ ადარებდნენ, ვისაც „ლექსების ჯღაბნა წამებად ექცა“ და ვინც თავის თავს დაღუპული და ადრე დაღამებული პოეტი შეარქვა.

უაღრესად მნიშვნელოვანია ის ფაქტი, რომ ტოტალიტარულ ქვეყანაში ნიკო სამადაშვილი, როგორც შემოქმედი, მაინც არსებობდა როგორც „უცნობი პოეტი“. იქნებ სწორედ ამან შეუნარჩუნა მის პოეზიას სრული, განუმეორებელი თვითმყოფადობა? აკი თურმე ერეკლე ტატიშვილი ეუბნებოდა კიდეც, შენ რომ ლექსები გამოაქვეყნო, როგორც პოეტი, ამ ქვეყნიდან აღიგვებიო, იგივე აზრის იყო გალაკტიონიც. და ნიკოსაც აღარ უცდია ლექსების გამოქვეყნება, თუმცა, რომც ეცადა, ძნელი წარმოსადგენია ამ ცდას რაიმე შედეგი მოჰყოლოდა. თვითონვე გამოუტანა განაჩენი თავის ნიჭიერებას, სადაც სევდაც იგრძნობა და სინანულიც: „ვერ გიპატრონე მე ლაზღანდარამ, შენ სხვა მხევალი უნდა გყოლოდა...“

[ნისლეთი იყო იმის ქარაგმა...]. - თბილისი, 2012. - გვ. 108-117. - ISBN 9789941177194

„ბეთანია...

რატომღაც ჩუმად, რაღაც უიღბლოდ მივყვებოდით აღმართს. წინ ბატონი ერეკლე მიგვიძღვოდა. მხოლოდ ნიკო ჩარჩა ხევში. შეწირული ბავშვთა ცრემლებიაო, აიჩემა ხევში შემოფეთებულ ღელეზე. ლოდებთან ჩაიმუხლა, სუნთქავდა და თავს დაჰფათფათებდა...“

ნიკო სამადაშვილის ხსენებისას ყოველთვის ეს სურათი წამოტივტივდება ჩემს მეხსიერებაში, წამოტივტივდება და უნებლიედ და ანგარიშმიუცემლად, ალბათ იმიტომ, რომ ამ ნაამბობით პირველად გავიგონე ნიკო სამადაშვილის სახელი (მისი კრებული „ბეთანია“ მაშინ ჯერ არ იყო გამოცემული). მერე და მერე თანდათან ვხვდები, რომ მიზეზი უფრო ღრმა უნდა იყოს, რომ ამ მცირე მოგონებაში საოცარი სიმძაფრითაა გამჟღავნებული ნიკო სამადაშვილის მითო-პოეტური ხედვის განუმეორებლობა და მასში როგორღაც თავს იყრის მისი პოეტური სამყაროს უმთავრესი ხატები: გზა, ბეთანია, მსხვერპლად შეწირვა, ერეკლე ტატიშვილი - მასწავლებელი და მეგობარი ნიკო სამადაშვილისა.

ყველა ეს ხატი ერთმანეთთან მირიადი უჩინარი ძაფითაა დაკავშირებული და ერთიან, შეკრულ სამყაროს ქმნის. საკმარისია ერთ-ერთს გაჰყვეს ადამიანი და ამ ერთის გარშემო დალაგდება მთელი რთული კომპლექსი მოტივთა და სახეთა. ჩვენც ასე მოვიქცეთ, რომელიმე ხატს გავყვეთ, ვთქვათ გზას - ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ხატს ნიკო სამადაშვილის პოეზიისა.

გზა ხომ ოდითგან ხეტიალს უკავშირდება, ხეტიალი კი არა მხოლოდ და არა იმდენად სივრცეში გადაადგილებაა, რამდენადაც ამ სივრცეში საკუთარი ადგილისა და ამდენად საკუთარი მეობისა და ცხოვრების საზრისის ძიება. მოგზაურობისას ხომ საკუთარ თავში დავალთ, ვხვდებით ყაჩაღებსა და გოლიათებს, მოხუცებსა და ახალგაზრდებს, მაგრამ უპირველესად ვხვდებით საკუთარ თავს (მორის მეტერლინკი).

ყველა გზა ჩვეულებრივ სადღაც მიდის. ნიკო სამადაშვილის პოეზიაში კი არსაიდან არსაით მიემართება, ანუ დაბადებამდე არარსებობასა და გარდაცვალების შემდგომ არსებობას შორისაა გადებული. უნებლიედ მაგონდება ერეკლე ტატიშვილის საყვარელი გამოთქმა: განა მე ვიცი საიდან მოველ, რომ ვიცოდე საით მივდივარ?! (მეტერლინკის ზემოთმოყვანილი ფრაზაც მასვე ჰყვარებია).

ამიტომ იძენს ნიკო სამადაშვილის პოეზიაში ეს ხატი უჩვეულოდ მძაფრ ტრაგიკულ ელფერს: გზათვალალობა, გზებშერისხული, გზებგადამცდარი... გზა ხან ქაოსებითაა აკენკილი, ხან ავდრებით გადატიხრული, ხან სიმუნჯით აკრთობს და აშინებს ადამიანს, ხან კი კივილით:

მახსოვს ძახილი, გზების ყვირილი
სად მიხვალ სადა, შეინთე კვარი.
მე მივდიოდი გულშემოყრილი და ქადაგივით ყვიროდა ქარი.

(„ალიონამდე“)

ანდა:

ვინც მთებს ზევიდან მოსდევდა ბარად,
რომ გზებს შეჰყროდა და ევაგლახა.

(„უკუღმართობა“)

ასე იქცევა გზა ნათელისა და მარადიულის ძიებად და ამ ძიებაში გამოვლილ სულიერ შეჭირვებათა ერთგვარ პოეტურ ხატად, ანუ სიმბოლოდ თვით ცხოვრებისა. ვფიქრობ, ყველაზე მძაფრად ეს აზრი შემდეგ ორ სტრიქონში გამოიხატება:

ბოლოს კი დარდი: დედამიწაზე
ნეტავი რისთვის შემოვეხეტე?!

(„წაშლილი კვალი“)

არის ამ ხეტიალში ლტოლვა სამყაროდან გასვლისა, დროისა და სივრცის სამანის გარღვევისა, თუ ბედის საზღვრის გადალახვისა, ან როგორც თვითონ ამბობს, სიცოცხლიდან ვარსკვლავების გაღმა გაფრენის:

მოუყე ქარებს გადაჰყვა ღამე,¹⁹
რაღაც საოცრად წაიმხედრულა,
ორჯერ იკივლა სამყაროს მიღმა²⁰
და უკან აღარ დაბრუნებულა.

(„უკუღმართობა“)²¹

ამიტომ ჩნდება ასე ხშირად ნიკო სამადაშვილის პოეზიაში გარღვეული ზღვრები: გადანგრეული ზეცა, ქაოსებს მიღმა გაშვერილი მკლავები, სურვილი, რომ ლაჟვარდებში მუხლის ჩოქით გადაიპაროს, ან რომ მსოფლიოს გაღმა ეგდოს.

მაგრამ ამგვარი ლტოლვა ჩვეულებრივ საშინელ ჩვენებათაც შეიცავს, რადგან, ჯერ ერთი, გზა მარადისობისაკენ საშინელებათა სამყაროზე გადის და მეორეც, უსაზღვროება და უსასრულობა თავისი სიდიადით შიშითა და ძრწოლით აღავსებს ადამიანს. აკი წერდა კიდეც ვახტანგ კოტეტიშვილს: „...ისე ვიტანჯები უსაზღვროების საშინელებითა და დედამიწის უნუგეშო ხეტიალით, რომ ასე მგონია, თითქოს მე ვარ წერტილი, სადაც თავდება სამყაროს უიმედობა“.

სხვაგან, ერთ ლექსში ასეთ ფორმას აძლევს ამ შეგრძნებას:

მე კი მძრწოლავდა შიშნარევი უსაზღვროება-ო.

(„ზღვის სიმფონია“)

ამგვარი ლტოლვა უჟამობისაკენ კიდევ უფრო ამძაფრებს ნიკო სამადაშვილის პოეტურ აღქმაში სამყაროს ბინდისფერობისა და ყოველივეს ხანიერების შეგრძნებას. ეს წუხილი გამოსჭვივის ყოველი ლექსიდან და თვით ცალკეული ხატებიდანაც კი. აბა რა შეიძლება იყოს უფრო წარმავალი, სევდიანი და ხანმოკლე, ვიდრე ბინდების ჭრიჭინთან შედარებული ლექსები, ანდა რთვილთან ან შემკრთალ ბუჩქის ჩრდილთან შედარებული ცხოვრება. ჯერ ბუჩქის ჩრდილი თქვით და მერე ისიც შემკრთალი.

გზა არარსებობისაკენ მიემართებაო, ზემოთ ვთქვით. მაშინ გარდაცვალება მისი დასასრული და, ამდენად, ხეტიალისაგან განთავისუფლება უნდა იყოს თითქოს, სანატრელი და სასურველი განთავისუფლება:

რა, არ გინახავთ, ცხედარს წასვლა რომ უხაროდა
და თავის ხელით, რომ იბნევდა საკინძის ღილებს.

(„წინათგრძნობა“)

მაგრამ ვაი, რომ ხეტიალი გრძელდება გარდაცვალების შემდეგაც: ხელიღლიაში კუბოამოჩრილს კრუსუნით ჩაუვლიან მკვდრები, ანდა მოვლენ და წავლენ ნაცნობი მკვდრები, რომლებიც ცის სივრცეებს მიჰყვებიან და ქვეყნიერების კოშკებისაკენ იშვერენ ხელებს. ასეა, რადგან „მკვდარი დედამიწიდან გადის და არა სამყაროდან“ (მარკუს ავრელიუსი). ასე ისპობა იმედი გარდაცვალების და სიკვდილი სიცოცხლის ერთგვარ გაგრძელებად იქცევა. ნიკო სამადაშვილს აქვს ასეთი გამოთქმა: მკვდარი სიცოცხლე, რომელშიც ერთიანდება ნათლის გარეშე ყოფა დედამიწაზე და ამ ყოფიდან გასვლის შემდგომი სიზმარეული არსებობა. აქედან იღებს სათავეს ტკივილიანი ამოძახილი, რომ

იმას სიკვდილიც არ ჩააცეცხლეს
კუბოში კიდევ ნატრობდა სიკვდილს.

(უნებლიედ მაგონდება, კოლრიჯს ჰკითხეს: თქვენ როგორც ბრძენსა და მორწმუნეს, სიკვდილის ალბათ არ გეშინიათო. ძალიან მეშინიაო, მიუგო, სწორედ იმიტომ, რომ სიცოცხლე ისევ გაგრძელდება და ვაითუ ეს გაგრძელება ამ სიცოცხლეს ჰგავდესო).

ხეტიალისას, გზაზე ხშირად გაკრთება ხოლმე ვიღაც მგზავრი, უქვეყნო გზებზე მავალი, რომელიც მისანივით ჩაფიქრებული სამყაროს გარეთ ჩაივლის. ეს „ვიღაც“ კოსმიური ღმერთი უნდა იყოსო, ვარაუდობს თამაზ ჩხენკელი. საფიქრებელია, რომ ეს ხატი ერეკლე ტატიშვილსაც უკავშირდებოდეს, კაცს, რომელიც ნიკო სამადაშვილის პოეტურ სამყაროში ხშირად სწორედ ქვეყნის გარეთ იხატება. იხატება, როგორც ვიღაც, ვისაც არ ეყო გზებმიუვალი ქვეყნიერება, როგორც გეთსიმანიის ბაღში მოტრუბადურე, ან როგორც მარადისობის ყელმოღერება, რომელსაც ქაოსებს მიღმა გაუწვდია ხელები.

თუმცა ეს ორი მოსაზრება ერთმანეთს არ გამორიცხავს.

გზის ბოლოს იშვიათად, მაგრამ მაინც ჩნდება ხოლმე ნათელი. იშვიათად, რადგან იგი ძნელად მიიღწევა, გზა კი, მისკენ სავალი გრძელია და ძნელი. ამიტომ, ჩვეულებრივ, გზის სიძნელეთა ხატვას მეტი ადგილი უჭირავს (თვით დანტესაც კი „სამოთხე“ „ჯოჯოხეთზე“ მცირე მოცულობის ნაწილი გამოუვიდა).

საუკეთესო ნიმუში ამგვარი განახლებისა არის ლექსი „შეხვედრები გზის ბოლოს“:

საუკუნეთა გამხმარი ტევრი
ძვლების ნამქერზედ დაიწყებს ზუზუნს²²
დაქვავებული იქნება მტვერში
ბავშვის თითებში გამშრალი ძუძუ.
შეშლილი ღამე ღრუბელს ჩაიწნავს.
ძაღლები სივრცეს მოედებიან...

ასეთია სურათი იმ შემაძრწუნებელი სამყაროსი, რომლის გავლითა და დაურვებით მიიღწევა ნათელი. მერე ეს სურათი თანდათან ნათდება:

„მკვდრები დასცლიან ბნელ დედამიწას
და ქარიშხლები მიწყნარდებიან.“

„ტრაგიკული, მაგრამ მუდამ სინათლისაკენ გამყივანი ძახილი“ - ასე დაახასიათა ნიკო სამადაშვილის პოეზია ზურაბ კიკნაძემ. სინათლე კი ხშირად მის სულიერ მოძღვართან არის დაკავშირებული. ასეა ამ ლექსში, ასეა სხვაგანაც; ვთქვათ ლექსში „გენია და სამრეკლო“:

შენ ელვარებდი ნაღვერდალივით
შუქს სცემდი ღამეს და სასოებას.

ან და იქვე:

ტყის ყვავილების სუნთქვით დაგვზარდე,
თან დედასავით გვაყრიდი ნათელს.

„სად მიგვლალავდიო?“ - კითხულობს ამ ლექსში ნიკო სამადაშვილი და ამ კითხვით იკვრება მის საყვარელ ხატთა წრე: გზა, მოძღვარი, სინათლე...

გრძელ გზას სულიერ განახლება უნდა მოჰყვესო, აღვნიშნეთ. ეს კი ნიკო სამადაშვილის სამყაროში მითო-პოეტურად მკვდრეთით აღდგომით, მეორედ მოსვლით შეიძლება გამოიხატოს:

იქნებ მაშინ წამოვდგეთ ბოდვად²³
ჭკუა შემცდარი ვნახოთ ქვეყანა
და თან ვიდარდოთ: რა იქნებოდა
ნეტავ ფასკუნჯი წარმოგვეყვანა.

(„შეხვედრები დღის ბოლოს“)

ფასკუნჯს ერეკლე ტატიშვილს უწოდებდა ნიკო სამადაშვილი და ამ სახელდებაშიც ცნაურდება გარდაცვალება-განახლების მოტივი. ფასკუნჯი ქართული ფენიქსიაო, იტყოდა თურმე. ფენიქსი კი ის ფრინველია, რომელიც სიკვდილის მოახლოებას რომ იგრძნობს, დაიფერფლება და ფერფლიდან აღდგება მკვდრეთით. ეს აზრი გასდევს ერეკლე ტატიშვილისადმი მიწერილ წერილსაც, სადაც ნიკო სამადაშვილი მას „ორნახად ადამიანს“ უწოდებს, ანუ „ორჯერ გამოხდილს იმ საარყე ქვაბში, ჩვენ რომ მოსვლას თუ გაჩენას ვუწოდებთ“.

ვფიქრობთ, არსებობის ამგვარი გააზრებიდან იღებს სათავეს მსხვერპლად შეწირვის მოტივი ნიკო სამადაშვილის პოეზიაში. მსხვერპლად შეწირვა ჯერ ერთი ხომ დასაბამია სიცოცხლისა, და მეორეც იგი შეწირულს ღმერთის წილად შეიქმს:

აქ შეგეწირე ნეტავი დედავ,
თავი დამედო და დაგეკალი...

...

რომ ეთქვათ ქარებს, მადლი დედაშენს!
თან ღმერთს შესჭროდი საყდრების გლახა,
რომ ჩემი სისხლი, როგორც ზედაშე,
ქვევრში ჩაგესხა, დაგეტალახა.

(„ბეთანია“)

ნიშანდობლივია, რომ ამ ლექსში, ისევე, როგორც ყველა სხვა ლექსში, სადაც მსხვერპლად შეწირვაზეა ლაპარაკი, ეს აქტი დაკვლით ხორციელდება, სწორედ ისე, როგორც მითოსშია.

„წამოვდგეთ ბოდვად“ - ამბობს ნიკო სამადაშვილი ერთ ლექსში. შეშლილი პოეტი, შეშლილი ბერი, შეშლილი გველი, ცეკვა შეშლილი ქოშებით - ყველა ეს ხატი გარღვევის თემის ერთ-ერთ მოდულაციად გვესახება. კაცის გონების წრეშემოწერილი საზღვრების გადალახვისაკენ ლტოლვად, რაც ღვთაებრივი სიშმაგით მიიღწევა:

იმას ჭკუაზე შერყევა ქვეყნად²⁴
მიაჩნდა რაღაც ბედნიერებად!

(„გარყვნილება“)

ამ ხატებში მჟღავნდება თვით ავტორის დიონისური ბუნება; ქუში, გაუცნობიერებელი, ბედისწერასავით მხოლოდ მისთვის გამიზნული. აკი ამბობს კიდეც ერთგან:

ავადმყოფობა ეგონათ, ბიჭო, ლექსები ტანზე გამონაყარი.

(„ნიკო სამადაშვილს“)

დაწყევლილ პოეტთა მემკვიდრედ მიაჩნდა თურმე თავი, განსაკუთრებით ხშირად ბოდლერს ახსენებდა და მასავით იმეორებდა: ჩემი სიცოცხლის ორმოცი წელი ზოგჯერ ერთ დღეში დამიხარჯიაო. საოცარი იყო, ეს ჩამრგვალებული, გარეგნულად საოცრად არაპოეტური კაცი, როგორი რაინდული თავგანწირვით წარმოსთქვამდა ხოლმე ამ სიტყვებს, იგონებენ მისი მეგობრები.

ხეტიალი კიდევ ერთ მნიშვნელოვან მომენტს უკავშირდება ნიკო სამადაშვილის პოეტურ ხილვებში - საკუთარი ჩრდილის ძიებას, ან პირიქით - მის უარყოფას.

ვინც იწანწალა მიწაზე დიდხანს
და თავის ჩრდილიც ვეღარ იპოვნა.

(„უკუღმართობა“)

ანდა:

ხან არც კი გინდა,
რომ ბინაში შემოგყვეს ჩრდილი.

(„ერეკლე ტატიშვილისადმი“)

ეს ჩრდილი გაორების პირმშოა, იმ გაორებისა, ჯამში ისევ ერთს რომ იძლევა; იგი მისი მეორე მეა, უსათუთესი და „ნისლების ფერად შეღებილი“, რომელსაც პოეტი ასე მიმართავს:

შენ ჩემში უსტვენ, ვით საყდრის ჩიტი,
შენა ხარ ჩემი ნუგეშის დარი,
სულ კარგად მახსოვს, შენ რომ გამიჩნდი
გარეთ ძაღლივით ყმუოდა ქარი.
ვერ გიპატრონე, მე ლაზღანდარამ,
შენ სხვა მხევალი უნდა გყოლოდა
ზეცა სივრცეებს აზანზარებდა
და მზე ყვიროდა ქვეყნის ბოლოდან.

(„ნიკო სამადაშვილს“)

„მეორე მე“ ადამიანის სულში დაუნჯებული ნათელია.

ნიკო სამადაშვილის ორი მე-ს საუბარია მთელი მისი პროზა, რომელიც თამაზ ჩხენკელმა გამოაქვეყნა. ვფიქრობ, თამაზ ჩხენკელიც მისი ბუნების ორმაგობას გულისხმობდა. როდესაც ნიკო სამადაშვილისადმი, მიძღნვილ წერილს „კაცი და პოეტი“ უწოდა. ამგვარი გაორება არ გამორიცხავს შინაგან სიმართლეს, პირიქით, შეიძლება მის შენარჩუნებასაც ემსახურებოდეს („თუ ეს ქაოტური მორევი მაინც ჩაგითრევს, დაე მან ჩაითრიოს შენი სხეული... რადგან გონებას ის ვერ ჩაითრევს“. მარკუს ავრელიუსი).

ნიკო სამადაშვილის „მეორე მე“ ძალიან ჩამოჰგავს მის სულიერ მოძღვარს. ზოგჯერ ძნელიცაა გამიჯვნა ლექსი ერეკლე ტატიშვილისადმია მიძღვნილი თუ მისივე „ალტერ ეგოსადმი“. ნიკო სამადაშვილისეულ სამყაროში ეს ბუნებრივია და გასაგები. მითო-პოეტურ აღქმაში ხომ მამა და შვილი ერთიანად, ერთარსად მოიაზრება, რადგან მამა პოტენციაში შვილს გულისხმობს, შვილი კი „ამხელს მამას“. ამიტომ წერდა იგი:

იტყვიან, უშნოდ დაიხოცნენ მამა და შვილი.

(„საღამო და განწყობილება“)

ზევით ზღვრის გარღვევა ვახსენეთ - მარადისობაში გასვლა. ამ თემის ერთ-ერთ მოდულაციად გვესახება ბეთანიასთან დაკავშირებული ხილვები. ტაძარი ხომ ჩვეულებრივ იქ აიგება, სადაც დედამიწის ჭიპი მდებარეობს. ასეთ ადგილს კი დროისა და სივრცის სამანი გარღვეულია,სწორედ ბეთანიელი ბერის ნაამბობს წარმოადგენს ნიკო სამადაშვილის ერთი განსაცვიფრებელი ლექსი. ბერს უამბია, როგორ შეუკეთა ჩინჩხვარი ბუხარს. წაიმწუხარა ბუხარმა, მერე კი ჭიშკართან კაკუნი ატყდა. გახედა, არავინ ჩანდა. უკან დაბრუნებულს ეჩვენა, რომ გათანგულ ბუხარს ქრისტე და ბუდა შემოსხდომოდნენ. სწორედ აქ შეიძლება მათი შეხვედრა და საუბარი მასზე, „რაც სიცოცხლეში არ შეიძლება“, რადგან აქ მარადისობა სუფევს:

შენ იყოლები ქრისტეს ფარეშად²⁵
და მე კი ბუდას მოჯამაგირედ. -
წერს ერთგან ნიკო სამადაშვილი

ვფიქრობთ, ამ ხილვათა მთავარი იმპულსი ერეკლე ტატიშვილის საუბრები იყო. იგი იყო გატაცებული სხვადასხვა რელიგიებში გაბნეული საკრალური ცოდნის ძიებით და იმის ჩვენებით, რომ ისინი ერთმანეთს კი არ უარყოფენ, არამედ ავსებენ. მასვე ეკუთვნის იშვიათი სიღრმის ესეები ბუდიზმსა და ნიცშეანიზმზე.

სიცოცხლეში დაბეჭდვა არ ეღირსა, მხოლოდ მისი გარდაცვალების შემდეგ გამოქვეყნდა მისი ლექსები. ჯერ რამდენიმე ლექსი გამოჩნდა „ლიტერატურულ საქართველოში“, მას მოჰყვა პირველი კრებული „ბეთანია“ (1973 წ.) თამაზ ჩხენკელისა და არჩილ სულაკაურის წინასიტყვაობით. თამაზ ჩხენკელმავე გამოსცა ნიკო სამადაშვილის პროზა... ცოტა ხნის წინათ „მნათობში“ გამოჩნდა მისი უცნობი ლექსები... წელს კი ახალი სრული კრებული მოამზადეს გამოსაცემად თამაზ ჩხენკელმა და როსტომ ჩხეიძემ.

გამოქვეყნდა წერილები ნიკო სამადაშვილის პოეზიაზე: თამაზ ჩხენკელის, ვახუშტი კოტეტიშვილის, ზურაბ კიკნაძის...

ასე თანდათან შეივსო და სრული სახით წარმოჩინდა მისი განუმეორებელი პოეტური სამყარო.

და მაინც ნიკო სამადაშვილის ხსენებისას ჩემს მეხსიერებაში ყოველთვის ის სურათი წამოტივტივდება თავისი პირველქმნილი შთამბეჭდაობით: ბეთანია და მისკენ სავალი გზა.

_________________

19. სწორია: მოუყევ ქარებს გადაჰყვა ღამე

20. სწორია: ორჯერ იკივლა სამყაროს გაღმა

21. სწორია: („ღია ბარათი“)

22. სწორია: ძვლების ნამქერზედ მოჰყვება ზუზუნს,

23. სწორია: იქნება, მაშინ, წამოვდგეთ ბოდვად

24. სწორია: იმას ჭკუაზედ შერყევა ქვეყნად

25. სწორია: შენ ეყოლები ქრისტეს ფარეშად

[გადმორბენა სამყაროსაკენ]. - თბილისი, 1991. - გვ. 3-18.

ვუძღვნი შმაგის (ირაკლი დოლიძეს)

„ბინდში ელავდნენ გრიგალებივით
ღიმმორეული ნაფეხურები“
- „და გრიგალივით სუნთქავდნენ გზები.“

ნიკო სამადაშვილი

გრიგალივით მოძრაობა დგას ნიკო სამადაშვილის პოეზიაში. (მოძრაობა იმდენად შეიძლება იდგეს, რამდენადაც სიტყვაშია დატყვევებული).

მხოლოდ განცდის ინტენსივობას არ ვგულისხმობ. არსებობენ მძაფრი, თითქმის მრისხანე ტემპერამენტის პოეტები. მაგრამ მათი განცდის სივარვარე ძირითადად სულიერ კოსმოსშია მოქცეული, მას აზრიალებს.

ნიკო სამადაშვილის მოძრაობა მანათობელი მოძრაობაა მეტეორისა, ოღონდ არა ვარდნის გრაფიკული მრუდით. („მე ვანათებდი მეტეორივით მარადისობის ხშირ მარგილებთან“). ეს არის სრბოლა სამყაროში: მყარი საყრდენის, თავად სამყაროს საპოვნელად ფრენის უნივერსალური ტრაექტორიით. ამ სრბოლით ვიზუალურადაა დასერილი სამყაროს უკიდეგანო სივრცე: დედამიწის ჯურღმულებიდან, საფლავებიდან, წყლებიდან - ცამდე, პლანეტებამდე, მარადისობამდე, პლანეტებს შორის, სამყაროს მიღმა და მერე ისევ დედამიწისკენ („ფრთხილად ჩაჰყვები უღრან ნაპრალებს... თვალს შეგავლებენ ქვესკნელის წყლები...“, „მინდოდა ზეცა გადამერბინა და საფლავები სტვენით ამეკლო“, „უსაზღვროებას გავცქერივარ, მივეხეტები“, „მთვარისკენ მივალ, შუქს ცრემლების ტალღა იძლევა“, „მე გადმოვრბოდი, ცრემლი გალობდა, ხან ქარიშხლების სვეტებს ვუყუდე“, „ვინც სამყაროდან სიმღერებით ჩამოირბინა“, „ვინც სიცოცხლიდან თუ გინდ ვარსკვლავებს მიღმა გაფრინდა“, „სამყაროს გაღმა ჩაივლის ვიღაც“, „მე კი მოვრბოდი დედამიწისკენ“. „და ატირდება, ვინც სოფელი ამოირბინა“).

სვლა ზეცისაკენ და სვლა მიწისკენ ზოგჯერ ერთდროულად განიცდება როგორც ცხედრის გამგზავრება მიწაში, (ქვესკნელში) და სულის აჭრა კამარებში, უცნობ სივრცეში. განიცდება როგორც სულისა და სხეულის გზაგასაყარი („მე მივქროლავდი როგორც უდაბნო ცხედარზე უფრო დაუზარებლივ და მსოფლიოდან ისევ მიძახდნენ ცადაკარგული, ხშირი ზარები... წასვლა მიწისკენ მეზარებოდა, სახეზე მედო ხავსივით ცრემლი... გამომცქეროდნენ მკვდრები ჯგუფჯგუფად, გრიგალის შუქი ეფინათ ირგვლივ... აქ, მსოფლიოში მზე ჩადიოდა, მე იქ, კამარებს თავს ვაფარებდი...“).

ეს სრბოლა დასაბამს „დასაბამიდან“ და იმის იქიდანაც იღებს („ვიხედებოდი დასაბამისკენ“, „დასაბამს ქვემოთ აქ ტყე ბუდობდა“, „დასაბამიდან გზებს მოსდევდა გულდაწყვეტილი“).

პოეტის მზერა ჟამთა წიაღიდან ან ჟამთუწინარესი ყოფიერებიდან მოუყვება განვლილ და გასავლელ, შესაძლებელ და შეუძლებელ გზებს: გზას სიკვდილისაკენ, გზას უკვდავებისაკენ, საკუთარი სულისა და ადამიანთა საკრებულოსაკენ.

***

„რა ექნა, იყო ქვა თუ ზეკაცი,
ვისთვისაც ზეცა დაპატარავდა...“
„ის ლექსის გარდა არაფერს ქმნიდა...“

(ნ. სამადაშვილი)

პოეტის სრბოლა ფასკუნჯის ფრენაა. ეს მითიური, ძლევამოსილი ფრინველი ქართულ ზღაპრებში უმცროს ძმას, ძმათა შორის ყველაზე ფათერაკიანს, გამორჩეული საქმის უძნელეს გზაზე ნებაყოფლობით შემდგარს, - მიზანდასახულად მიაქროლებს იმ ქვეყანაში, რომელიც ჭაბუკის საშიში მოგზაურობის უკანასკნელი სადგურია. აქ კი, ნიკო სამადაშვილის ქარიშხლებამტყდარ, კოსმიურ სივრცეში ეს ჯადოსნური ფრინველი ყველა მიმართულებით დაფრენს, რადგან არც მან და არც მისმა მგზავრმა არ იციან, სად არის ის საუფლო, სადაც შეჩერება შეიძლება („სამყარო ჩემს ქვეშ ნიადაგ მიჰქრის“), საუფლო, საიდანაც შეიძლება შერიგება სამყაროსთან, მიმქროლავი ყოფიერების მოხელთება. ხშირად კი არც ის იციან, თუ რას ეძებენ, ფრენა თავად არსებობას ემთხვევა: „არ ვიცი, რა ვქნა, რომელ გზებზე მივუშვა ბედი.“ ფრენის ეს გზები, პოეტისავე სიტყვებით: „ბედისწერის რუქაა.“

ფასკუნჯი, ისევე როგორც ბარათაშვილის მერანი, ერთარსებად ქცეული პოეტი და პოეზიაა. („კაცი-ფასკუნჯი თვალებწყეული“ „კაცი, რომელიც, ხან ფასკუნჯია“). ჩვენ გვახსოვს ზღაპრიდან: ფასკუნჯი ფრენისას საკვებს ითხოვს და როდესაც ჭაბუკს მისი საკვები გამოელევა, საკუთარი სხეულიდან ითლის ხორცს - ფრენის საზღაურს. ამით უზუსტესი სიმბოლო იქმნება პოეტისა და პოეზიის საბედისწერო ერთიანობისათვის: როდესაც ფასკუნჯი პოეზიის ფრინველია - თავიდანვე, ყოველწამს მხოლოდ და მხოლოდ პოეტის არსებით იკვებება: მისი სულით და მისი სხეულით. პოეტის სიცოცხლეა ამ ფრენის საწვავი: „ძვლებს უკეთებდნენ ქვაბის ზედადგარს, შიგ შენი სისხლის ზედაშე დუღდა („სულ ლუკმა-ლუკმა მიაქვთ ლექსებს მისი გულ-ღვიძლი“ - გ. ხარანაული).

ეს ფრინველი „თვალებისაგანაა ქმნილი“ (რ. მ. რილკე), თვალებად ქცეული. თვალებითაა დაფარული მისი სხეული, როგორც ქერუბიმი ესაიას ხილვაში. და ეს ფრთოსანი მზერა უზარმაზარი პერსპექტივიდან აღმოაჩენს სამყაროს მიწიერ-ზემიწიერ გეოგრაფიას, განსაცვიფრებელ ლანდშაფტებს, ყოველი მიმართულებით ერთდროულად დანახულ სანახებს. სწრაფად ენაცვლება ერთმანეთს კოსმიური ფრენა-მზერის უცნაური რაკურსები, სივრცის მოულოდნელი ჭრილები, სადაც: „მთვარე ქვასავით ადევს სამყაროს“, „ქარს მთვარის შუქი მსოფლიოს უკან წყლების შუქივით გადუწევია“, „უსაზღვროების დაბლობებს შუა ბინდების გრძელი ორღობე“ მოსჩანს, „კლდეს აფარია წუთისოფელი“, „ბრტყელ ვარსკვლავებს ცის გარედან ასკდებათ ელვა“, „გაღმით უკუღმა გდია ქვესკნელი“ და „დედამიწა მთებში მზესავით“ ჩარბის („ან დედამიწა რად ჩარბოდა მთებში მზესავით?“).

„ფასკუნჯს“ კონკრეტულად თავის დიდ მასწავლებელს - ერეკლე ტატიშვილს უწოდებს პოეტი. ამ ადამიანმა, როგორც ჩანს, ზემიწიერი, კოსმიური სრბოლისათვის აღანთო და გამოკვება მოწაფის სული. მოწაფე-მასწავლებლის შინაგან მსგავსებას გულისხმობს ეს სიტყვა. ისინი ერთნაირად განდეგილობდნენ თავიანთი უხილავი, იდუმალი სულიერი სამყაროს სივრცეში - არასულიერი, უღირსი სინამდვილის განწირულად უარმყოფელნი.

როგორ ახასიათებს თავად პოეტი ამ ფრენა-ხეტიალს სამყაროს სივრცეში?

„უსაზღვროებას გავცქერივარ - მივეხეტები,
ღამე ზრიალებს, ქარიშხლები ემატებიან.
რა ამბავია? - ჩემს საკუთარ ჩრდილს ვეკითხები -
რომ გეძახიან? - მიმავალი პლანეტებია“.
და: „მიწას ურბენდა დედამიწის უარმყოფელი.“

მაშასადამე, ამ პოეტური მისტერიის დრო - ღამეა, მსოფლიო ღამე, რომელსაც „ქარიშხლები ემატებიან.“ ადგილი - მთელი სამყარო. პოეტური ქმედების სახე-მზერა და ხეტიალი („გავცქერივარ, მივეხეტები“). მზერისა და ხეტიალის მიმართულება - უსაზღვროება და დედამიწა. აი, როგორ მეტაფიზიკურ გათანგულობაში, ბედისწერაში, დაძაბულობაშია ჩაშენებული, ჩაყენებული პოეტი. გარდაუვალია მისი ხეტიალი, მისი ფრენით მოგზაურობა სამყაროს სივრცეში, რადგან იგი აღძრულია დედამიწისა და დედამიწის გარეთა პლანეტების, ბოლოვადობისა და უსაზღვროების მიზიდულობის ძალით „ძახილით.“ იგი ორივე საუფლოში ეძებს დასამკვიდრებელს, ბინას, რადგან არსებითად უბინადროა („არა, არ იყო ჩემზე უფრო უბინადარი“), პოეტი გაძაბულია ამ ორ პოლუსს შორის,

ეს ხეტიალი უფრო დემონური სრბოლაა ვიდრე ანგელოზური ფარფატი და ლივლივი. დემონური თავისი უგზოობით, განწირულობითა და სიმარტოვით, ამ ხეტიალს, სრბოლას და მზერას სიმღერა ჰქვია, ანუ პოეზიაა:

„წადი ირბინე, ვიდრე ყვითლად ჩამობნელდება,
წადი იმღერე, და დაოსდი სივრცეებისკენ.“

სივრცეებისკენ სიმღერა, სიმღერით დაოსება არა უბრალოდ ღამეში, რომელსაც გათენება მოსდევს, არამედ საბოლოო ჩამობნელების: სიკვდილის წინ - ეს არის სამადაშვილის პოეტური ყოფიერება - აზრიალებული სიკვდილის ყოველწამიერი ხსოვნისა და ხილვის, მისი სიახლოვის მძაფრი რიტმით. სიკვდილის სამანთან ფასკუნჯის ფრენა წყდება: ქვავდება პოეზიის აქნეული ფრთები, და რჩება თვით სიკვდილის მიღმა გაყოლილი დარდი. „ნეტავ ფასკუნჯიც წამოგვეყვანა“. მრავალი ლექსი უკვე გარდაცვლილის, უკვე სიკვდილს გადაბიჯებულის პირითაა ნათქვამი. მისი თვალებითაა დანახული სიცოცხლე: „იქიდან“ აქეთ, და საკუთარი ყოფაც: „იქ“.

ეს სიკვდილი მხოლოდ საკუთარი აღსასრულის ყოველწამიერი ხილვა და განცდა როდია. ეს არის სამყაროს აღსასრულის აპოკალიპსური ხილვაც, განცდა თავად დედამიწის, სამყაროს ყოფიერების ბოლოვადობისა. („...მთვარეც მოკვდება, შუქი წაუვა.“ „ეს დედამიწა ბოლოს და ბოლოს ხომ სადღაც დიდი სასაფლაოა“). ეს ბოლოვადობა, ეს აღსასრული ყოველ წამს მყოფობს აწმყოში, მისი საკუთარი სიკვდილიც ნიადაგ ჩართულია სიცოცხლის წამებში. მიწიერი ცხოვრების ყველა სურათი: მძიმეც და ძვირფასიც, უცხოც და ინტიმურიც მაშინათვე ერთვის დაქცეულ-დაღუპული სიცოცხლის ხატს, მასში შედინდება და ეს განსაზღვრავს პოეტის „სიმღერის“, მისი ყოფიერების უკიდურეს სიმძაფრესა და დაძაბულობას („შენ კი მიწის ქვეშ შემოგაგდებენ ხელიღლიაში კუბოამოჩრილს... მოიღრუბლები, მკერდში ჩაიტვრენ, ფრთხილად ჩაჰყვები უღრან ნაპრალებს“ „წყვდიადი მძიმედ დაუშვებს ფარდებს, შეწყდება ფერად ჭინკების ბრძოლა, სულს შეგიხუთავს ძეძვივით დარდი და ჯოჯოხეთის პირქარი ხრჩოლვა...“).

როგორც ვთქვით, ფასკუნჯის ფრენის ორი არსებითი მიმართულება იკვეთება: სრბოლა სამყაროსაკენ, დედამიწისკენ („გადმორბენა სამყაროსაკენ“), იქიდან, სადაც სამყარო არ მყარობს, არ ჩანს, არ იგრძნობა; იქიდან, სადაც დედამიწა არ არის, ან მიწა არ არის დედა, და პირუკუ - გაქცევა სამყაროდან, დედამიწიდან („სადღაც ბინდებთან შეაჩერებს იმას ნამქერი, ვინც სამყაროდან სიმღერებით ჩამოირბინა“) უსაზღვროებაში ან არყოფნაში.

დედამიწისკენ გამოქცევა, გარდა მიწიერებასთან დაზავების სურვილისა, უფრო კონკრეტული სათვისტომოსა და სამკვდროს აღმოჩენის წყურვილსაც გულისხმობს: სამშობლოს, ქრისტიანული ტაძრისა და დედის ძიებასაც გვიმხელს პოეტი.

ყოველივე ეს: სამყარო, დედამიწა, სამშობლო, ტაძარი, დედა აუცილებლად საპოვნელი და მისაგნებია, რადგან უკიდეგანო და საბედისწეროა პოეტის „უბინადრობა“. მაგრამ შეეხება თუ არა მათ პოეტის სული, წამსვე უკანვე გაიტყორცნება, შეხების შეუძლებლობით სასოწარკვეთილი გაბედითებით გადაიკარგება უსამშობლობის, უსაზღვროების სიმარტოვეში, უსაგნებო სივრცეთა ქაოსში, პლანეტების უსახელო ძახილსა და კორიანტელში, რათა მერე ისევ უკანვე შემობრუნდეს, ადამიანურ სითბოსა და სიხარულს მოწყურებული, და „მიწას ურბინოს, დედამიწის უარმყოფელმა“.

მისი სრბოლა-ხეტიალის ეს ორი გზა - დედამიწიდან უსაზღვროებისაკენ და უსაზღვროებიდან დედამიწისკენ (წუთისოფლიდან უკვდავებისკენ და უკვდავებიდან წუთისოფლისკენ) - არსებითად უგზოობაა. და ბორგავს პოეტის სული მტანჯველ მისწრაფებაში თანაზიარობისაკენ - სიცოცხლესთან, სხეულთან, საკუთარ თავთან, მიწასთან, სამშობლოსთან, ტაძართან, დედასთან და ადამიანთა საკრებულოსთან.

***

„კარგო, რამდენი მქონდა სათქმელი...“

ნ. სამადაშვილი

სამყაროსთან თანაზიარებას „განდობა“ ჰქვია სამადაშვილის ენაზე. „განდობა“ ანუ გაზიარება. პოეტს გაცნობიერებული აქვს ზენა ბრძანება: ის, როგორც პოეტი, ვალდებულია გაენდოს სამყაროს, გაუზიაროს თავისი შინაგანობა. ეს იწვევს სამყაროში მისი ხეტიალის გარდუვალობას.

„უნდა წახვიდე - მისტვენდნენ გზები,
უნდა მსოფლიოს კიდევ გაენდო!“

„უნდა გაენდო!“ ეს არის პოეტის კატეგორიული იმპერატივი, რადგან პოეზია განდობა და გაზიარებაა: ე.ი. საუბარი გამზიარებელსა და მსმენელს (აქ მსოფლიოს) შორის: რათა მადლად იქცეს გაზიარებული და პოეტის ნათქვამში (ლექსში) ორივენი აირეკლონ: მთქმელიც და მსმენელიც (მსოფლიო), როგორც ერთ სარკეში ისე დაინახონ იქ თავი და ერთმანეთი შესაცნობად.

მაგრამ ჩაკეტილია სიცოცხლის ყველა კარი - რომელსაც კი პოეტი მიადგება: „სადაც არ მიველ, ყველგან ღამეა.“ მხოლოდ შორეული (ხშირად დასაბამს იქითა) წარსულის სხივოსანი წუთები გაკრთებიან ხოლმე მეყსეულად და ოდესღაც მადლცხებული ყოფიერების კამკამა სურათებს გააბრწყინებენ („ვით უკვდავება წყარო ანკარა აცისკროვნებდა ირმების ფერდობს, ქრისტემ ბავშვობა აქ გაატარა და ღვთისმშობელი უგვიდა ეზოს“). იმავე წარსულშია ჩარჩენილი ის მადლი, რომ წუთისოფელი, რომელიც ნიადაგ ჩაესვენება ქვესკნელში „საიქიოდან როგორც მამალი ისე ჰყიოდა“ - ანუ იქ ამომზევდებოდა და მისი „იქაური“ სიცოცხლე სააქაოდანაც საგრძნობი იყო.

აწმყო კი უთვისტომობაა და უადგილობა, უგზობა და უმეგობრობა („მიუსაფრობას სწუხდა, დარდობდა, უკუნეთს შერჩა ჭმუნვის სარქალი“, „და იგრძნო დიდი უმეგობრობა“), აი როგორ საყოველთაოა ნაპრალი პოეტსა და ყოველ საუფლოს შორის. აი, როგორ შეუძლებელია რაიმესთან მიკარებაც კი, როგორ განდევნის პოეტის სულს ყველა საგანი, ყველა სამყოფელი, რომელსაც ის განწირული და მოწყურებული მიელტვის.

სიცოცხლე: „ვისაც სიცოცხლე სიკვდილისაკენ მიჰქონდა როგორც უგრძნობელ მხედარს“.

დედამიწა: „ქარში ლოდები ზედ მაფურთხებდნენ: არ მიგიკარებთ, არ მიგიკარებთ“, „უთხარით მიწას, თუ ჩამიკარებს“ „მთვარე სამყაროს სანათურსა ჰგავს და დედამიწა ამ სარკმლიდან ბარით გადმოყრილ ქვიშას და ნაგავს“.

სამშობლო: „გავჩნდი განგებ, რომ დავღუპულიყავ ჩემს დედინაცვალ საქართველოში“. „მშობელო მიწავ, ნეტავ რისთვის გადამემტერე, იცოდეს ღმერთმა, რომ ცრემლებსაც კი გარიდებდი“. „ჩემო ლიახვო, ალბათ მე და შენ სამშობლოს იქით გადაგვრეკავენ“.

ტაძარი: „დავეშვით ქვემოთ და ბეთანიამ ზურგი გვაქცია ტყეს შეეფარა.“ „უსინანულოდ ვტოვებდით ტაძარს უკანასკნელი ქრისტიანები“.

დედა: „ასე მგონია, თითქოს დედაც გადამემტერა, გორიჯვრის ნიშთან დღეს თუ არა ხვალ მაინც დამკლავს.“

„დედაც მაშინებს და ვიწერ პირჯვარს.“

ამ მეტაფიზიკურ და ადამიანურ გაუცხოვებას გულისხმობს პოეტი, როდესაც ამბობს: „ნისლივით იდგა უმეგობრობა“. მეგობრად მას არც მომავალი თაობა ეგულება, იმ მრავალი პოეტისაგან განსხვავებით, საკუთარი აწმყოსგან გულგამოხრულნი შორეულ შთამომავალთ რომ იგულვებდნენ ჭეშმარიტ გამგონედ.

ნ. სამადაშვილის მიერ ნახილვები წუთისოფლის გაპარტახება-დაქცევის გზა პოეზიისაგან ადამიანის მოწყვეტას თანხვდება და ამდენად, მომავალი თაობა არათუ ლექსდაკარგულ, არამედ ლექსების მტრად ქცეულ მოდგმადაც კი ესახება პოეტს.

„დაიტანს მგზავრებს ზვავი, მეწყერი,
ფეხს იღრძობს კაცი, მერე ბუნება,
შთამომავლობა - ლექსების მტერი
ჩვენს ნაწერებზე აბუზღუნდება.“

პოეტის უსაზმნო მარტოობას ამომწურავად და უმძაფრესად გადმოსცემს მისი ერთი პოეტური ხატი: კაცი, რომელსაც საკუთარი ჩრდილი აქვს წამოსხმული; ყოვლისმომცველ ზამთრის ღამეში, საყოველთაო „სიცივის თარეშში“ ყველაზე ახლობელი, ერთადერთი თანმდევი და თანმხლები პოეტისთვის მისი ჩრდილი აღმოჩნდება, რომელიც არა მარტო ათბობს, არამედ „უსმენს“ კიდეც მას. საკუთარი ჩრდილი ხდება მისი საფარიცა და მსმენელიც („ჩემს საკუთარ ჩრდილს წამოვისხამ ზამთრის ღამეში“, „რა ამბავია?! - ჩემს საკუთარ ჩრდილს ვეკითხები“).

***

„რა ექნა იმას, მგზავრო, მითხარი
ვინც ძვლების ცეცხლი ვერ დაიყოვნა?
ვინც იწანწალა მიწაზე დიდხანს
და თავის ჩრდილიც ვეღარ იპოვა“.²⁶
„ხეები ქარში კითხულობდნენ, ნეტავ ვინ არის,
რომ დაჩვეულა ბედის წყევლას თითის კბენაზე.“

ნ. სამადაშვილი

„იცი სიცოცხლეს რომ ყოველ დილით ვშანთავდი ჩემი თხელი თითებით!“ - ეს აღსარებაა. სიცოცხლის შმაგი, გაუსაძლისი წყურვილი, სამყაროსთან თანაზიარებულობის მხურვალე წადილი სრულიად აღსრულებული რჩება - და სწორედ აქედან, ამ ეგზისტენციალური დაუკმაყოფილებლობიდან ამოიფრქვევა ნ. სამადაშვილის როგორც პოეტის მრისხანება.

ნ. სამადაშვილი უზომოდ გაბრაზებული, განრისხებული პოეტია: გაბრაზებული საკუთარ თავზე, საკუთარ ლექსებზე, ადამიანზე, სიცოცხლეზე, სამშობლოზე, დედამიწასა და მარადისობაზე. ეს არის არა ვიწრო ადამიანური, არა მხოლოდ ბიოგრაფიული, არამედ მეტაფიზიკური ბრაზი, რომელიც ხშირად წყევლის, შეჩვენების არგაგონილ რეგისტრებში გადაიზრდება. მუდამ სინაზის მაძიებელი და ვერმპოვნელი სულიდან ამოიფრქვევა შეჩვენება ყოფიერების როგორც ასეთისა. ამ შეჩვენების არეში ექცევა თავად პოეტის პიროვნება, სიცოცხლე, სიკვდილი, პოეზიაცა და მარადისობაც. („სტუქსავ დღეებს და სწყევლი იმ ხელებს, სამშობლოს გზები ვინც მოგასწავლა“. „და შერეოდა ისევ ღამეებს, დღე და გამჩენი წყევლით აეკლო.“ „ჩემი გაჩენა მიეზღოს ცეცხლად, ვისაც ეს ჩემი იღბალი მართებს.“ „იმასთან სისხლიც ვერ შემარიგებს, მიწისკენ კვალი ვინც მიმასწავლა“. „წყევლიდა გამჩენს, სტუქსავდა დედას“. „ლექსების ჯღაბნა წამებად გექცა... ვის რად უნდოდა ეს თვალთმაქცობა, ნეტავი ქარში გადაგეყარა.“ „ქვესკნელს შემასხი, მარადისობავ, თუ კიდევ შენსკენ გამოვტრიალდე“. „წყევლისფრად სავსე უსაზღვროებავ“. „მარადისობაც დასწყევლა, დაჰგმო“).

„მარადისობავ საუკუნოდ გაგიხმეს ქედი,
რომ ასე უღვთოდ დამაბნიე ტიალი მგზავრი..

რა შემზარავი წყევლაა! ეპოქის რა თავზარდამცემი უფსკრულიდან აღმომხდარი! აქამდე ხომ ჩვენ მარტოოდენ „სოფლის სამდურავს“, წარმავლობისა და წუთისოფლის შეჩვენებას ვიყავით მიჩვეულნი! ახლა კი ყოფიერების მეორე ნახევარსფეროს - უხილავ, მარადიულ საუფლოებსაც გადასწვდომია პოეტის რისხვა!

ნ. სამადაშვილის ბრაზი და შეჩვენება პირველ რიგში საკუთარი თავისკენაა მიმართული და უჩვეულო თვითუარყოფით, დაუნდობლობით აღბეჭდილი. მისთვის ეს დაუნდობლობა ანუ დასტური საკუთარ აღსასრულზე გადაჯაჭვულია პოეტურ თვითდგენასთან. თავად ტერენტი გრანელის ფატალური ლოცვაც კი თვითგაფრთხილების, თავდაცვის იმპულსით იმსჭვალება და ერთდროულად შესთხოვს უფალს ფრენის უზომობასა და ფრენის ზომიერებას: ანუ სიგიჟესა და გონებას, გაწირვასა და დაცვას: „ღმერთო, გამაგიჟე, და შენვე დამიცავ!“ ნ. სამადაშვილისათვის ლექსების წერა გზაა „დაღუპვისაკენ“ („რად მწერდი ლექსებს, რად დაიღუპე“), „უცნაურობა“ ანუ ლექსების წერა „დაღუპვის“ საწინდარია და ამ ბუნებრივი სიახლოვის გამო სიკვდილთან და ბედისწერასთან, პოეტი უკრძალავს მფარველ ძალებს მის „დაფარვას“, დაცვას:

„დავიღუპები, ქარი იტყვის: უცნაურობდა.
არ დამიფარო გრიგალებში, გზაო ძლიერო,
დე დედის მწარე და ღიმშეცვლილი საცოდაობამ
ზეციდან ზეცა ყოველღამე ათვალიეროს.“²⁷

ეს ბრაზი, ეს მოთქმა და შეჩვენება ახალი საუკუნის ტრაგიკული, დემონური ჰანგია. საუკუნისა, სადაც ადამიანი ყოფიერების ჩაკეტილ ჭიშკრებთან და ამოქოლილ თაღებთან დგას, ვერ განმახორციელებელი თავისი ონტოლოგიური რაობისა, ამდენად, უკვალოდ გადავლილი დედამიწაზე შეიძლება იმასაც გრძნობდეს პოეტი, როგორც ეს იგრძნო დიდმა ფილოსოფოსმა ჰაიდეგერმა, რომ არსებითად განხმულია, ღიაა ყოფიერება: მიწიერებაც და მარადისობაც, ღიაა საიდუმლო ამ სამყაროსი, მაგრამ ყოფიერების არსებითი ღიაობა ეპოქალური წყვდიადით, ქარიშხლებითა და შიშითაა ჩახერგილი („ჩვენ გვეშინოდა ღია კარებთან აქ, წუთისოფლის, იქ - გრიგალების“. „ორტოტა ქარი ჩაქოლავს თაღებს, იმ კვალს გადაშლის ჩვენ რომ ვიარეთ“). და იტანჯება, გლოვობს, მრისხანებს პოეტის სული, მოწყურებული ნამდვილ სამშობლოს: ნათლის სამყოფელს. („რამდენი შფოთვა ვასხურეთ ნაღველს, ღმერთო, რამდენი ვიმგლოვიარეთ“). იგი მოტყუებულად გრძნობს თავს („და ბოლოს დარდი: დედამიწაზე ნეტავი რისთვის შემოვეხეტე“), რადგან აღიარებს „ქვეყნიერება ჩვენ დაგვიგეს კაკანათივით“. ქვეყნიერება - მახე, რომელიც აღარ გვიშვებს ჭეშმარიტი სიცოცხლისაკენ.

ამ ყოველივედან აღმოცენდება ქვეყნიერების გარდუვალი დაღუპვის არა მარტო შეგრძნება, არამედ ნატვრაც. ლექსში „ხელის გაშვერა მტკვართან“ - იკვეთება პოეტის თითქმის მბრძანებლური სილუეტი: გაშვერილი ხელით იგი უბრძანებს მტკვარს დედამიწის წალეკვას. მტკვარი აქ, პოეტის აპოკალიფსური ნატვრა-ვიზიონში გამწმენდი, უკუღმართი საუფლოს გადამრეცხავი მდინარეა („მტკვარო, გავარდი! მიატოვე ეს დედამიწა. საწუთრო ლოდებს ეფარება, ნუღარ უცქერი. ქვიშით შეღებე ცის მინდვრები და დამიძახე, როცა გარიყო ზღვის სინათლე და სივრცეები. სტვენით მოთხარე ლაჟვარდების უძირო ქარი, აღარ დაბრუნდე, მე თუ გინდა შიშით ვკიოდე, წყლის რიჟრაჟები სივრცის იქით ისე მინამქრე, რომ ღამე ჩუმად ვარსკვლავებშიც ვერ მოდიოდეს... მტკვარო, გავარდი და ცა ისე გაატიალე, რომ დედამიწა მსოფლიოში ვერ მოდიოდეს“).

ხშირად ჩემს წარმოსახვაში რომელიმე სიტყვა ერთ რომელიმე ადამიანს უკავშირდება და ზოგჯერ არც ვიცი, რატომ მაგრამ ეს ორი სიტყვა, ვიცი რატომაც გამოიხმობს ხოლმე ნიადაგ ამ ორი ადამიანის ხატებას: „დვრიტა“ - ილია ჭავჭავაძეს, „სივალალე“ - კი ნიკო სამადაშვილს.

ოღონდ ერთი კია: ისეთ უზარმაზარ ენერგიას აფრქვევს ნ. სამადაშვილის ჯავრი და სივალალე, რომ პესიმიზმად გონებით აღვიქვამთ, თორემ განცდით - არა. პირიქით, ის უზარმაზარი ენერგია და შემართება (თუგინდ ჯავრისთვის, თუგინდ სასოწარკვეთისათვის!) გადმოდის ჩვენში, გადაგვედება და გვაძლიერებს.

***

„სამყარო არის!“

ნ. სამადაშვილი

გრიგალებისა და ქაოსების ხილვაში, პლანეტების გუგუნში და ზართა ზრიალში ხომ იყო დიდ შინაგან მიგნებათა სხივოსანი წუთებიც! შინაგანი განათებანი! ყური მივაპყროთ მათ:

„სამყაროსკენ გადმორბენა“ იმ უმყარობიდან და ქაოსებიდან ხდება, სადაც სამყაროს არსებობის შეგრძნება დაკარგული აქვს სულს, სადაც გამქრალია სამყაროს კონტური, სადაც „ხატები“ ვერ იქცევიან სულის „ბინად“ („ხატებთან ენთო უბინაობა“), რადგან ჯერ სამყაროს არსებობა უნდა დაიჯეროს მან; ჯერ ქაოტური სიზმრიდან რეალურ სიცხადეში უნდა გავიდეს სული, სული, რომელიც ისეთ უსაყრდენობაში მოქცეულა, რომ ერთადერთ საყრდენად „ქარიშხლის სვეტები“ ანუ ისევ ქროლვისა და სრბოლის მუდმივობა გახდომია („ქარიშხლების სვეტებს ვუყუდე“) და აი, სამყაროს ამ ბედისწერულ ძიებაში, პოეტი შინაგანად მართლაც აღმოაჩენს მის არსებობას. ისეთი ფაქიზი და სათუთია ეს შეგრძნება, რომ ფიქრიც კი „ფრთხილად“ უნდა შეეხოს მას, რათა არ აამღვრიოს სულიერი გასხივოსნების ეს უნატიფესი, საკრალური წუთი, რომელიც დილასავით და მარმარილოსავით გაიქათქათებს ქარიშხლებიან ღამეში:

„ჩემს ნაფეხურებს სუნავდა ქარი,
და მარმარილოს ჰყრიდნენ დილები,
სამყარო არის! ფრთხილად ვფიქრობდი,
სამყარო არის დანამდვილებით.“

ეს დიდი აღმოჩენაა სულიერი თვითდგენის გზაზე. რ. მ. რილკეს ხანგრძლივი, ყოფიერების მოპოვებისაკენ მიმავალი, მტანჯველი გზა ასეთი მონაპოვრებით მთავრდება „სონეტებში ორფევსისადმი“: „მე მივედინები“, „მე ვარ“. ნიკო სამადაშვილის სიტყვებიც: „სამყარო მიჰქრის“, „სამყარო არის“ - ეს სულის გადასვლას ნიშნავს ყოფიერების დენადობიდან მისი მყარი არსებობის შეგრძნებისაკენ. მათ შინაგან ერთიანობაში განცდას.

***

„მხოლოდ ჩიტები მეგუებიან.“
„წამო, კეთილო, ვინ გაგაჯავრა“.

ნ. სამადაშვილი

ასეთი მძაფრი ყოფიერება დუღს ამ მომცრო წიგნში, ნ. სამადაშვილის ლექსების სრულ კრებულში, რომელმაც ესოდენი დაგვიანებით მოაღწია ჩვენამდე (პოეტი ხომ 1963 წელს გარდაიცვალა და სიცოცხლეში მისი არცერთი ლექსი არ დაბეჭდილა. 1973 წელს თამაზ ჩხენკელმა მოახერხა მისი მცირე კრებულის გამოცემა. ამ სრულ კრებულს კი თ. ჩხენკელსა და რ. ჩხეიძეს, მის შემდგენელ-რედაქტორებს უნდა ვუმადლოდეთ) ყდის სიმრუმედან პოეტის სახე ამოზიდულა, იდუმალი, ჩუმი, მოკრძალებული, თავის სიღრმეში მიქცეული იერით, რაღაც ფარულ სინაზეს რომ მალავს ჩამუქებულ გამოხედვასა თუ ტუჩის ჩრდილდაფენილ კუთხეში.

აქამდე სიმძაფრესა და გაბედითებაზე ვილაპარაკეთ, მაგრამ ეს მუქყდიანი, პატარა წიგნი ისეთი უჩუმარი სინაზის სხივებსაც ჩაგვინათებს გულში, რომ უცნაურად გვალმობიერებს. მხოლოდ იმას არა ვგულისხმობ, მისი ალალმართალი და ბავშვური სიტყვები უცებ საოცრად ახლობელს რომ ხდიან ქვეყნის მესიას, როცა მის ბავშვობას წარმოადგენენ: „ქრისტემ ბავშვობა აქ გაატარა და ღვთისმშობელი უგვიდა ეზოს“, „ღვთისმშობლის ქოხში აკვნის რწევა ისმის და ისმის.“ (ან: წმინდა ნინოს ნაფეხურებს სამუდამოდ რომ დააწყვილებს სათუთ იებთან, და დიდი განმანათლებლის ქალურობასა და სინაზეს ფაქიზად ამოტვიფრავს ჩვენს წარმოსახვაზე: „ძირს წმინდა ნინოს ნაფეხურები ჰგავდნენ სისხამზე მოკრეფილ იებს“).

არა, მის თაღებჩაქოლილ წუთისოფელში, დიად საგანთა (დედამიწა, სამშობლო, ტაძარი, დედა) საყოველთაო მიუკარებლობაში („არ მიგიკარებთ“, „არ მიგიკარებთ“), ერთიან უბინაობაში - იყვნენ ის მცირე საგნები, ის არსებანი, რომლებიც ახერხებდნენ პოეტის გულში, სივალალით, ბრაზითა და ტკივილით პირთამდე აღვსილ გულში შეეღწიათ და ბინა დაედოთ. ამ არსებებს შეეძლოთ შესიტყვებოდნენ გამწარებულ გულს და თან გაეყოლებინათ იგი. ესენი იყვნენ ჩიტები, და კიდევ: ხეები. მათი წყალობით ვიგებთ, თუ რა მოსიყვარულობა და მოფერებანი შესძლებია ქვეყნიერების შემაჩვენებელ, გამკაცრებულ კაცს. ჩიტები და ხეები იმ უსახელო შუქს უტოლდებიან, რომელიც „დაეძებს“ პოეტს: „შუქი დამეძებს, უნდა რომ სწუხდეს.“ ისინიც დაეძებენ და დაჰყვებიან პოეტს - „სიცოცხლის მდგმურს“:

„ღამით ჩემს გულში ბეღურებს სძინავთ,²⁸
მხოლოდ ჩიტები მეგუებიან,
ვდგევარ მარტოკა, ჩემი ნაძვები
მიქნევენ ტოტებს და ბრუნდებიან.“
„მივესალმები ჩემს ეზოს წინ ატუზულ ხეებს“
„მე კი ტყის ფოთლებს, როგორც ფრინველი
ვინ იცის, საით გავიტყუილებ“.
„ნაძვებს მიჰყავდათ ქარში უთუოდ, დაოსებული მარტოკა გდებით.“
„კიპარისები მისტირიან დაკარგულ პოეტს“
„თორემ რა ექნათ მის ერთგულ ნაძვებს“
„არც არავის არ ვუნდივარ, არც არავის ვებრალები,
თან დამდევენ რომ დავდივარ, ჩემი ბაღის ფრინველები,
დანარჩენი ყველა სტყუის...“
„მე კი ხვალ ღამით ჩავუხვევ სარდაფს, მთვრალს.. ბედთან
რაღას დამაღვიძლებენ, ჩამეძინება და ჭოჭში სადღაც,
კვლავ ბეღურები გამაღვიძებენ.“

საუბარიც („საკუთარი ჩრდილის“ გარდა) მათთან უნდება და გამოსდის პოეტს:

„ის დადიოდა ქუჩაში დიდხანს,
ფოთლებთან დიდხანს ილაპარაკა.“
„საკინძგახსნილი ხშირად ხეებს ვეკამათები
და მშურს იმათი ასე დიდი თავისუფლება.“
„თან გარეთ ნაძვებს ეკითხებოდა,
გჯერათ თუ არა წარმავალობა.“

ნამდვილი საუბარი ადამიანთან, მეორე სულთან, მხოლოდ სიცოცხლის შემდეგაა წარმოდგენილი, „იქით“:

„დავიღუპები, ჩაყოლილ ხსოვნებს
ოდესმე სადმე გაეღვიძებათ,
ჩვენ ვისაუბრებთ იმაზე დიდხანს,
რაც სიცოცხლეში არ შეიძლება.“

(ეს სტრიქონები ჯოყოლას, აღაზას და ზვიადაურის სულების საუბარს გვაგონებს, რომელიც სიცოცხლეში შეუძლებელი იყო: „ვაჟკაცობისას იტყვიან, ერთურთის დანდობისასა“.)

პროცესიაც, რომელიც მიჰყვება პოეტის ცხედარს, ჩიტებისა და ხეებისაგან შედგება:

„ნაძვები ცხედარს მიასვენებენ“, „ჭრელი მტრედები კუბოს ასწევენ...“

თავის საფლავზეც ჩიტს უხმობს:

„მოდი, იქ, სადაც ჩამფლავენ, ჩიტო,
არ შეკრთე, ძეგლი დაკრიჭავს კბილებს.
მიუალერსე, ნუკი მიტირებ,
შენი ნისკარტით დარგულ ყვავილებს.“

მკვდარიც ხეს ერთვის:

„აქ ხე მარხია პოეტის გვამით
სახადშეყრილი და მოთენთილი.“

ლექსიც ჩიტს აგონებს:

„ჩემი ლექსები შენს მწველ უბეში
ბეღურებივით იფართხალებენ
და ერთხელ მაინც, ჩემო ნუგეშო,
იქ, სამარეში გამახარებენ.
დამედებიან მკერდზე ღუღუნით
ამოკენკავენ ჩემს გულს, შენს თვალებს
შეესევიან მერე უკუნეთს
და უკუნეთიც კი ივალალებს.“

ასეთი მეგობრები ჰყავდა კაც-ფასკუნჯს წუთისოფელში, სადაც დიდი უმეგობრობა იდგა, სადაც ის „დაოსებული“ იყო „ზურგშექცეული ქვეყნიერების“ ცქერითა და უბინაობით:

„დამათენდება ნამთვრალევ პოეტს,
ჩიტები მოვლენ ჩემს ფანჯარასთან,
მეტყვიან, შენთვის ბინა ვიპოვეთ,
წამო, კეთილო, ვინ გაგაჯავრა...“

ეგებ ჩვენც ამ სიტყვებით დავხუროთ ეს მუქი წიგნი, მის ხელმეორედ გადაშლამდე, რაკიღა ჩვენს გულში დავიბინავებთ საბედისწერო ქარიშხლებში მოქცეულ, ამ წუთისოფელში ერთ-ერთ ყველაზე „უბინადარ“ პოეტს, რომელმაც ასე გვიან მოაღწია ჩვენს გულამდე: „წამო, კეთილო, ვინ გაგაჯავრა“.

___________________

26. სწორია: და თავის ჩრდილიც ვეღარ იპოვნა“.

27. სწორია: „დავიღუპები. ქარი იტყვის: უცნაურობდა!
არ დამიფარო გრიგალებში, გზაო ძლიერო...
დე, დედის მწარე და ღიმშეცვლილ საცოდაობამ
ზეციდან ზეცა ყოველ ღამე ათვალიეროს...“

28. სწორია: „ღამე ჩემს გულში ბეღურებს სძინავთ,

[„გული ღვთისმშობელის ჩვენთვის, ხომ, უხვია...“ : (ღვთისმშობლის სახე ქართულ ლიტერატურაში)]. - თბილისი, 2009. - გვ. 109-119. - ISBN 9789941018794

ქართული ლიტერატურა, როგორც ღვთისმშობლის წილხვედრი ქვეყნის მიერ შექმნილი კულტურის ნაწილი, გამოირჩევა ყოვლადწმინდა დედის განსაკუთრებული სიყვარულითა და მისდამი მიძღვნილი ლოცვა-საგალობლების სიუხვით.

ჰიმნოგრაფები წარმოაჩენენ დედა-ქალწულის დამსახურებას კაცობრიობის წინაშე: ევას ცოდვის გამოსყიდვას, ახალი ადამის განკაცებას, ცისა და მიწის შეერთებას, დაცემული კაცის კვლავ სასუფეველში დაბრუნებას.

პოეტი-მგალობელი დემეტრე-დამიანე ცნობილ საგალობელში „შენ ხარ ვენახი“ შეფრფინვით აქებს წმ. მარიამს - ედემში დანერგილ მორჩს, სამოთხიდან გამოსულ ალვას, ღვთისგან შემკულს, გაბრწყინებულ მზეს, მშვენიერ შროშანს.

ბორენა დედოფალი იამბიკოთი „ვედრება ღვთისმშობლისადმი“ ასე მიმართავს წმ. მარიამს:

„რომელმან-ეგე ევას მიუზღე ვალი,
ჰრქვი რა გაბრიელს: „ვარ უფლისა მხევალი,
მე, შენი სამსტუვრე, ქვეყნად მავალი: -
დაემხო ძალი, პირველსისხლითა მთვრალი“.
იოვანე მტბევარი ჰმადლობს დედაღვთისას:
„შენ, ღმრთისა დამტევნელო გამოუთქმელად,
კიბეო, რომელსა ზედა გარდამოხდა
ღმერთი და... ზეცად აღმიყვანა
შენ მიერ, ქალწულო...“

(„იამბიკონი, თქმულნი შობისათვის უფლისა“)

წმ. მარიამის განსაკუთრებული სიყვარულითა და თავისი სასოების წყაროდ ყოვლადუბიწო ქალწულის ჩათვლით დავით გურამიშვილი აშკარად გამოირჩევა ქართველ პოეტთა შორის. ის თითქოს ერთმანეთს უთავსებს საერო და სასულიერო პოეზიას, პოეტიცაა და ჰიმნოგრაფიც. მეცნიერთა აზრით, იგი წმ. მარიამს 56 სახელით მოიხსენიებს, მაგალითისთვის რამდენიმეს დავიმოწმებთ:

„კვლავ კლდეო, წყლისა მომცემო, ისრაელთ ცრემლთა მშრობელო,
სახით აბრამის კარაო, ღვთის ტევნით გულთა მყრობელო,
ვით შეუწველო მაყვალო, საღმრთო ცეცხლ-განუქრობელო...“

დავითი ღვთისმშობელს შესთხოვს, დაიფაროს განსაცდელთაგან. მკითხველი გულგრილად ვერ წაიკითხავს მის მხურვალე ვედრებას:

„მოწყალების კარო, შენს ზღურბლს მოვეკარო,
უსახლკარო ვარო, ვითხოვ, შემიფარო,
ვით მოწყალე ხარო, ცოდვილთ მეოხარო!
რაც მე მოგითხარო, შენ მით განმახარო.“

ღვთისმშობლის სახე და სადიდებელი არაიშვიათია ქართულ საერო ლიტერატურაშიც.

წმ. მარიამი უბიწოებისა და სილამაზის სიმბოლოა ქართველ პოეტთათვის:

„ის ხო, ღვთისმშობლის სიზმარსა ჰგავდა...
ო, როგორ ჰგავდა ყარყარა გედებს...“

- წერს ნიკო სამადაშვილი („ის ხო, ღვთისმშობლის სიზმარსა ჰგავდა...“) და წმ. მარიამის სიზმარს მიიჩნევს სიწმინდის, მოხდენილობის, მშვენიერების საზომად.

გალაკტიონ ტაბიძე ღვთისმშობელს ულამაზეს მანდილოსნად წარმოადგენს, რომლისაც თვით ანგელოზებსაც კი „შურთ“, მათაც კი არ უნახავთ მსგავსად მომხიბლავი არსება:

„ჯვართან მისული სურო -
მარტოობა ქნარის...
თვალთა ანგელოზთ შურო,
შენ ღვთისმშობელი კარის!“

(„საღამო“)

ღვთისმშობლის მადონად მოხსენიებაც მის მომხიბვლელობას წარმოაჩენს, რაც ყვავილების ამღერებით, ანუ იადონობით გამოიხატება:

„ხომალდს მიჰყვება თოვლის მადონა
და ყვავილები გიიადონა...“

პოეტი ღვთისმშობელს „მზეს“ უწოდებს, რითაც გამოკვეთს წმინდა დედის პიროვნულ სითბოსა და სილამაზეს (მის მზეობას), მთელ კაცობრიობას რომ გადასწვდება მზის ნათელივით:

„დედაო ღვთისავ, მზეო მარიამ!“

(„სილაჟვარდე ანუ ვარდი სილაში“)

ხშირად სიმბოლურ-ალეგორიულადაა გადმოცემული ის აღფრთოვანება და თაყვანისცემა, მწერალი რომ განიცდის ღვთისმშობლის მიმართ. ეს კომუნისტური კონიუნქტურით აიხსნება, რადგან დედა ღვთისას ხსენებისთვისაც კი შესაძლოა, ნაწარმოები დაეწუნებინათ. ჩვენი აზრით, ამგვარი ლექსია ანა კალანდაძის „უსახო ქმნილხარ, მშვენიერებავ“.

პოეტი „უსახო მშვენიერებას“ უწოდებს წმ. მარიამს, ვინც ცასა და ქვეყანაში ბრწყინავს:

„უსახო ქმნილხარ, მშვენიერებავ,
დიდება შენი ქართაგან შლილა...“

ანა კალანდაძე ხარებასაც სიმბოლურად გადმოსცემს, რაც 25 მარტს - ადრე გაზაფხულზე მოხდა, წმ. მარიამს მომავალი დედობის ბედნიერება ეუწყა, ანუ ქალწული „მარტში აყვავდა“:

„აყვავდებოდი ადრე გაზაფხულს
ქვეყანას ზედა და ცათა შინა...“

კაცთა შორის უმაღლესის, ცაში „აციმციმებულის“ - წმ. დედა-მარიამის წიაღმა ნათელი, ანუ იესო ქრისტე, დაიტია.

„იყო მაღალი შენი ციმციმი,
იყო ნათელი წიაღთა შენთა...“ - ამბობს პოეტი.

ლექსში „გაბრწყინებული იყო ტაძარი“ ანა კალანდაძე შესტრფის ყოვლადწმინდა დედას, ულამაზესს, ამ სოფლის მარილს, ვისი შუქითაც ბრწყინავს ტაძარი:

„შენს ლამაზ სახეს კელაპტრის ალი
მიღმა ქვეყნიურ სინათლეს ფენდა...
კვლავ ჩურჩულებდა მოხუცი მნათე:
„შენ ხარ მარილი ამა სოფლისა!“
გაცისკრებული იყო ტაძარი...“

ხოლო ლექსი „შენ, სინათლის მეფევ“, ჩვენი აზრით, ალუზიაა საგალობლისა „ღირს არს ჭეშმარიტად“. პოეტი ბრჭყალებით წერს სიტყვებს: „ღირს ხარ, ღირს ხარ!“ და მიმართავს მას, ვინც არის სასოების მფენი ცისა, ვისი ხელებიც „ცის თაღს მზის სხივებით ჰკრავენ“, რადგან ღვთისმშობელმა „იტვირთა მაცხოვრის განკაცება“, ვფიქრობთ, წმ. მარიამის სახე ყველაზე ნათლად ჩანს სიტყვებში:

„დიდებული შენ ხარ, -
საყოფელი ღვთისა,
ქებათ ქების შენაც
„ღირს ხარ, ღირს ხარ ღირს ხარ!“

განსაკუთრებით ხშირია წმ. მარიამის, როგორც მცველისა და მფარველისადმი აღვლენილი ვედრება. ნიკო სამადაშვილი მარტოსული, მეოცნებე, საოცარი ხილვების პოეტია, რომელსაც თავისი ერთი ლექსიც კი არ უხილავს დაბეჭდილი. მის პოეზიაში ხშირია ღვთისმშობლის ხსენება (შესაძლოა, იმის გამოც, რომ ეს ლექსები არ გამოქვეყნებულა შავრაზმული სოციალიზმის ეპოქაში და კომუნისტური ცენზურა არ გაუვლია).

პოეტი გამოირჩევა წმ. დედის სიყვარულით, მისი რწმენით, უღრუბლო ბავშვობა ღვთისმშობლის წყალობაა, წმ. მარიამი მზრუნველობასა და სითბოს არ აკლებს, აკვნიდანვე თავს დასტრიალებს ბავშვებს, განსაკუთრებით კი პოეტური ნიჭით დაჯილდოებულთ, რომელთაც ისეთი გულები აქვთ, „ვით სისხლიანი ქრისტეს პერანგი“. ლექსში „ნიკო სამადაშვილს“ ავტორი საკუთარ თავს ასე მიმართავს:

„იქამდე, სანამ დათეთქვილ ტუჩებს
არ გალხობიათ ბუერა სევდა,
შენ ძუძუს სწოვდი გაშლილ ალუჩებს
და ღვთისმშობელი აკვანს გირწევდა“.

ატენის სიონში მისვლა პოეტს მაცხოვრის ბავშვობას წარმოადგენინებს, მზრუნველი დედა რომ დასტრიალებდა თავს, ამიტომ ფიქრობს:

„ქრისტემ ბავშვობა აქ გაატარა
და ღვთისმშობელი უგვიდა ეზოს.“

(„ატენის სიონი“)

საგულისხმოა, რომ ნიკო სამადაშვილი წმ. მარიამს მთელ კაცობრიობის დაუძინებელ მეოხად, სწორედ აკვანზე თავდახრილი დედის სიმბოლოთი წარმოგვიდგენს, დაუღლელად რომ არწევს აკვანს:

„გარეთ ღამეა, შიგ ტაძარში ღვიძავს ღვთისმშობელს,
აკვნის რწევა კი განუწყვეტლივ ისმის და ისმის...“

„ლოცვებს აღვავლენ, ფეხაკრებით ღამეც მობრძანდა,
ღვთისმშობლის ქოხში აკვნის რწევა ისმის და ისმის...“ („ისევ ვილოცებ, იქნებ ღმერთმა მაინც მიშველოს“). ღვთისმშობლის მიერ „აკვნის რწევა ისმის და ისმის“ სხვა დროსაც, როგორც კი პოეტი ლოცვად დადგება (ლექსში „პოეტის ლოცვა“).

მლოცველები: ტყე, მიწა, ფრინველი თუ ადამიანი - მუდამ ევედრებიან თავიანთ მფარველს, დაიხსნას და დაიფაროს. პოეტი „ხედავს“, ყველა მათგანი „ღვთისმშობლისკენ გამუდმებით იშვერდა ხელებს“ („ტყე აშრიალდა“).

ნიკო სამადაშვილის აზრით, ღვთისმშობელს ვერავინ დაასწრებს ლოცვას, იგი ისე მიისწრაფვის ტაძრისკენ სალიტანიო ზარების ხმაზე, რომ ფეხშიშველი მიდის, ქოშები ავიწყდება:

„გამოქვაბულთან ზარის რეკა დაიგუგუნებს,
ღვთისმშობელს ცაცხვის ქვეშ დარჩება თეთრი ქოშები.“

(„მოგონება და სინანული“)

ლექსში „ორნი“ პოეტს მწუხარეთა თანაგრძნობის სიმბოლოდ შაოსანი ღვთისმშობელი დაუსახავს:

„გულზე ამოგდის ჭმუნვის ბებერა...
ღვთისმშობლის მხრებზე შავი ჩადრია.“

წმ. დედა თან დაჰყვება ყოველ გაჭირვებულს, რათა დაიფაროს განსაცდელისგან, საგანგებოდ მფარველობს პოეტებს. მისი ერთგულება აოცებს კიდეც სამადაშვილს, ამიტომ კითხულობს: „ან შეშლილ პოეტს ღვთისმშობელი რას დაჰყვებოდა?!“ („ბინდი“). წმ. მარიამი პოეზიის მფარველი და პოეტის შთამაგონებელიცაა: „ლექსს ღვთისმშობელი აწოვებს ძუძუს“ („თვალებში ჩადგა უღრანი სევდა“).

ღვთისმშობელი საუკეთესო მეოხია იმქვეყნადაც. ამას ნიკო სამადაშვილი ასე წარმოიდგენს:

„წლისთავზედ მნათე ჩახსნის ურდულებს,
ძველ ეკლესიას კარზე რომ ედო,
ღვთისმშობელს ქრისტე კვლავ უჩურჩულებს,
ცოდოა, ცოდო, არ გაიმეტო...“

გიორგი ლეონიძის მარიტასაც მზრუნველ და მოსიყვარულე დედასავით ხვდება წმ. მარიამი:

„საიქიოში ოქროს სკამი მიართვესო დაღლილსაო.

ღვთისმშობელს ეთქვა თურმე: „ფერზე გეტყობა, ძლიერ დაღლილხარ, დაჯე შვილო, შორიდან მომავალი ხარო!“ („ნატვრის ხე“).

ლექსში „დომინო“ გალაკტიონ ტაბიძე თავს წარმოიდგენს საშინელ სასახლეში. „აქ მკვდრები დაქრიან ზღაპრული რაშებით“, ყველაფერი სიკვდილითაა დაფარული, პოეტს თავი სამარეში ჰგონია და მხურვალე ვედრებას აღავლენს: „წმინდაო, დამიცევ!“ სამეცნიერო ლიტერატურაში გამოთქმულია თვალსაზრისი, რომ გალაკტიონი ღვთისმშობელს მიმართავს, რადგან დომინო, ანუ დომინა, წმ. დედის სახელთაგანია. („დომინო“).

პოეტი სხვა ლექსებშიც წერს, რომ წმინდა მარიამი, იგივე მადონა, მიაჩნია ადამიანთა მფარველად. სოფლიდან (ანუ მყუდრო სამყოფელიდან) გამოსულს იგი ამგვარად ლოცავს:

„ქალწულთა ბედი და ღვთისმშობელი
იყოს მარადის მისი მფარველი!...
უფალი იყოს ცოდვილის შემწე,
მადონა იყოს მისი მფარველი.“

(„დამშვიდობება“)

განსაკუთრებით ძნელდება ამ ცოდვითა და ტკივილით სავსე სამყაროში თავის გატანა მაშინ, როდესაც ადამიანი მტკიცე რწმენას ვერ ინარჩუნებს.

დავით გურამიშვილი თავისი დროის საქართველოს უბედურების მთავარ მიზეზად ცოდვათა მომრავლებას მიიჩნევს, ხოლო ღვთის რისხვა თავს მაშინ დაატყდა ერს, ღვთისმშობლის სწავლება რომ არად ჩააგდო:

„ღვთისმშობელმა ჰრქვა: „იწამეთ, ვინ ცით გვიწვიმა მანანა,
ქვეყანად უმამოდ ქალწულსა ძე მარწებინა, მანანა.“

ქართველები „დაყრუვდნენ, ბრმანი შეიქმნენ, საქმე ქმნეს გასაშტერები“. უფალი ამიტომაც განურისხდა წმ. დედის შეურაცხმყოფელთ.

გვახსენდება ილიას „განდეგილის“ მთავარი გმირი, ქალთან შეხვედრის შემდეგ რწმენაშერყეული და მორალურად განადგურებული მავედრებელ თვალს სწორედ წმ. დედას მიაპყრობს, მის იმედადღაა. წმ. მარიამი „მადლით, ნუგეშით გადმომზირალი“ ცდილობს, გონს მოიყვანოს ბეთლემელი მწირი, მაგრამ უიმედო, „უძლურქმნილი“ ბერი ვერც პირჯვარს იწერს, ვერც ლოცვას ახერხებს, ხატის ნაცვლად „ქალი წყეული თვალთ ელანდება“ და ხორცთან ჭიდილში მარცხდება.

მხატვრული ღირებულებითა თუ ექსპრესიულობით გამორჩეულ ლექსში „სილაჟვარდე ანუ ვარდი სილაში“ გალაკტიონი - „გედი, დაჭრილი ოცნების ბაღით“, ვისი „ცხოვრების გზა სიზმარია და შორეული ცის სილაჟვარდე“, „დაღლილ ქალივით“ მიდის სიონში სალოცავად, ფეხზე ძლივს დგას, სალოცავ კარს მიყრდნობილი. ღვთისმშობელია მისი ნუგეშის ერთადერთი წყარო, უმისოდ გათენების იმედიც აღარა აქვს, სულს იშიშვლებს წმ. დედის წინაშე, შეჰღაღადებს: „აჰა, მოვედი“ და მისგან ელის წყალობას...

თუმცა, მალე განწყობილება მკვეთრად ეცვლება, ბედით დაწყევლილი, ჯოჯოხეთით დაფარული პოეტის სული პეპელასავით კვდება წმ. მარიამის ფერხთით და ღვთისმშობელს საყვედურით ავსებს, წმ. დედას ბრალს სდებს, რომ იგი ტკბება ადამიანთა ტანჯვა-წამების ცქერით:

„შეხედე! დასტკბი! ყმაწვილურ ბედის,
დაღლილ ხელებით, წამებულ სახით!
დასტკბი! ასეა ყველა მგოსნები?
შენს მოლოდინში ასეა ყველა?“

გულგატეხილ პოეტს იმისი იმედიც აღარ რჩება, რომ წმ. მარიამი უკანასკნელ სამსჯავროზე შეაწევს სიტყვას (რაც მართლმორწმუნე ქრისტიანის ყველაზე დიდი ნუგეშია). ჰგონია, რადგან ამქვეყნად გრძნობს საშინელ მარტოობას, მარტო შეეგებება სიკვდილსა და სამუდამო მსჯავრსაც:

„განსასვენებელ ზიარებაზე
ჩემთან არ მოვა შენი ხსენება!“

მადლობა ღმერთს, რომ ესოდენ პესიმისტურად და რწმენის უარყოფით არ დაამთავრა ეს ლექსი. ბოლო სტრიქონებში პოეტი ძალას იკრეფს და როგორც მკვდრეთით აღმდგარი, შეჰღაღადებს ღვთისმშობელს - მზე მარიამს, კვლავ იმედოვნებს მის სითბოსა და შეწევნას. თუმცა ეს ლექსი და მოხმობილი სხვა მაგალითები იმის ნიმუშია, თუ რაოდენ აუტანელია ცხოვრება მაცხოვნებელი რწმენისა და იმედის გარეშე.

ქართულ ლიტერატურაში მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავს საქართველოს ღმრთისმშობლის წილხვედრობის თემას.

ქართველ მწერალთა რწმენით, უმძიმესი ისტორიული პირობების მიუხედავად, ჩვენი სამშობლო რომ გადარჩა და ამჟამამდე არსებობს, წმ. მარიამის მადლითაა, იგი დიდი სიყვარულით ეპყრობა თავის წილხვედრს ქვეყანას, იცავს და მფარველობს მას.

წმ. ილია მართლის „აჩრდილში“ პოემის ლირიკული გმირი წმ. მარიამს შესთხოვს საქართველოს დახსნას განადგურებისა და გადაშენებისაგან, შეახსენებს ჩვენი ერის ერთგულებასა და თავდადებას ჯვარცმული მაცხოვრისადმი, რის გამოც თვითონაც ჯვარს ეცვა და ეწამა საუკუნეების განმავლობაში:

„დედავ ღვთისაო, ეს ქვეყანა შენი ხვედრია,
შენს მეოხებას ნუ მოაკლებ ამ ტანჯულს ხალხსა,
საღმრთოდ მიიღე სისხლი, რომელ ამ ხალხს უღვრია,
ჩაგრულთ სასოო, ნუ არიდებ მოწყალე თვალსა!“

აკაკი წერეთელიც „თორნიკე ერისთავში“ წმინდა დედებს: ნინოს, ქეთევანსა და თამარს - ღვთისმშობლისამდი აღავლენინებს ლოცვას, რათა მან მკვდრეთით აღადგინოს თავისი წილხვედრი ქვეყანა:

„დედაო ღვთისავ შენი ხვედრია
ეს საქართველო დიდჭირნახული,
შეუნდევ ცოდვა, ნუ ააღებ ხელს,
ლმობიერებით იბრუნე გული,
რომ აღადგინო ქართველთა ერი
დღეს დაცემული და ცოცხალ-მკვდარი.“

ლექსში „ჩემი თბილისი“ პოეტი ნიკო სამადაშვილი საქართველოს საუკეთესო მცველად და მფარველად ღვთისმშობელს მიიჩნევს. სწორედ წმ. დედას გადმოუფარებია თავისი კალთა, „ხელში აუყვანია“ თბილისი:

„ჩემ საქართველოს მკერდის თრთოლვას რა შეედრება,
ღვთისმშობლის დარად რო უჭირავს ხელში თბილისი.“

ხშირად ხდება, რომ იმისგან განსაკუთრებით გვწყინს, ვინც გვიყვარს და ვისგანაც ბევრს მოველით, ალბათ, ამითაა გამოწვეული, რომ გიორგი ლეონიძის სამშობლოსა და სარწმუნოების სიყვარულით გამორჩეული პერსონაჟი - ჩორეხი ეჭვით უყურებს საქართველოს ღვთისმშობლის წილხვედრობას:

„მორწმუნე ჩორეხს სრულიადაც არ სჯეროდა, რომ საქართველო ღვთისმშობლის წილხვდომილი იყო:

- ღვთისმშობელო, თუ შენი წილი ვართ, შენი წილდებული და ხელდებული, რაღათ ააოხრებინე ლეკსა და თათარს საქართველო, ეს ვერ გამიგიაო!

- არა, ძმებო, თუ ღვთისმშობლისა იყო საქართველო, განა თავის მამულს ვერ მოუვლიდა? - იტყოდა გაკვირვებული“ („ნატვრის ხე“), თუმცა ეს „ურწმუნოება“ საუკეთესო გამოხატულებაა იმისა, თუ ჩორეხს როგორ უყვარს დედა-მარიამი და რამდენს მოელის მისგან.

განუზომელია ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლის როლი საქართველოს გაქრისტიანების საქმეში. „წმინდა ნინოს ცხოვრება“ მოგვითხრობს, რომ ყოვლადწმინდა დედამ მოციქულებს შორის წილისყრის შემდეგ თავის წილხვედრ საქართველოში ქრისტიანობის საქადაგებლად წარმოგზავნა ჯერ წმ. ანდრია პირველწოდებული (რადგან თვით ყოვლადწმინდა დედა შეუძლოდ იყო და არ შეეძლო საქადაგებლად წამოსვლა) და შემდეგ - წმინდა ნინო, რომელსაც ნაქადაგევი, მაგრამ მივიწყებული სარწმუნოების აღდგენა-გაძლიერება დაავალა. მოციქულთასწორმა მოციქულთა ღვაწლი სრულყო და საქართველოს მოეფინა „მზე სიმართლისა და ნათელი სამხრისა“ - იესო ქრისტეს მადლი და რწმენა.

ყოვლადწმინდა ღვთისმშობელმა წარმოგზავნა საქართველოში წმ. იოანე ზედაზნელი და მისი მოწაფეებიც, რათა ჩვენს ქვეყანაში სამონასტრო ცენტრების შექმნით განემტკიცებინათ ქრისტიანობა.

მანვე აკურთხა წმ. ექვთიმე მთაწმინდელი, ქრისტეს მადლითა და ბიბლიისა თუ დიდი ქრისტიანი მამების მიერ დაწერილი ძვირფასი წიგნების თარგმნით გაენათლებინა და გაებრწყინებინა ქართველთა ენა და ქვეყანა.

მკითხველზე წარუშლელ შთაბეჭდილებას ახდენს წმ. მარიამის ყოველი გამოჩენა ჰაგიოგრაფიულ თხზულებებში, იგრძნობა დიდი დედის საოცარი სითბო და მზრუნველობა: წმ. ნინოს იგი ჯვარს აძლევს თანადგომის დასტურად; წმ. იოანეს იმ მოღვაწეთა სიას გადასცემს, ვისი საქართველოში წარმოგზავნაც სათნოდ მიაჩნია; წმ. ექვთიმეს ხელს ჰკიდებს და სრულიად გამოაჯანმრთელებს. მომაკვდავი ბავშვის სასწაულებრივად გადარჩენის ეს სცენა, პატარა ექვთიმეს ღაღადისი: „მოვკვდები, დედოფალო!“ და ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლის სიყვარულით სავსე სიტყვები: „ნუ გეშინინ!“ - ემოციურად დამუხტული და მხატვრული თვალსაზრისით დაუვიწყარია.

ეს თემები, როგორც შთამბეჭდავი და მარადიული ცოცხალი თანამედროვე ქართულ მწერლობაშიც აისახება. ანა კალანდაძის ცნობილი ლექსი „მოდიოდა ნინო მთებით“ მოციქულთასწორის საქართველოში შემოსვლასა და იმ განცდებს გადმოგვცემს, პოეტის რწმენით, მთებსა და ტყეებში მარტოდ მომავალი ქალწულის გულს რომ ავსებდნენ: ძრწოდა, ბღაოდა, ღრუბლებს მოჰკიოდა ქარი, მაგრამ სანატრელი ვაზის ჯვარი აძლიერებდა წმინდანს და მხნეობას ჰმატებდა, რომ მშობლის სევდას, შიშსა თუ დაღლილობას რწმენის ძალით გამკლავებოდა, საგულისხმოა, რომ მაცხოვარმა გაამხნევა წმ. ნინო:

„ეს ვინ არი - გამოცხადდა მგზავრის წინა?
„ნუ გეშინინ!“ - მიუგებდა იესო.“

შემდეგ კი მცხეთისკენ მიმავალი გზა მწყემსმა მიასწავლა:

„მწყემსსა ჰკითხა: - რომელია ქართლის გზაი?
მწყემსმა უთხრა: - საქართველო არის ესე!“

ამით „კეთილი მწყემსის“ - იესო ქრისტეს ნება აღსრულდა და ისიც წარმოჩინდა, რომ წმ. ნინო სამოციქულო ღვაწლს უნდა შესჭიდებოდა - ის მოციქულთა მსგავსად, იმ ქვეყნის ენაზე ამეტყველდა, რომელშიც უნდა ექადაგა ქრისტიანობა.

გრიგოლ რობაქიძეც უთბილეს სტრიქონებს უძღვნის წმ. ნინოს - ღვთისმშობლის დობილს და მისგან ელის წყალობას თავისი სამშობლოსათვის:

„...დაო და დედაო,
ვართ შენზე მონდობილი
და შენგან დანდობილი
და შენი შენდობით
არ გადავშენდებით.“

დასკვნისთვის შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ქართველი მწერლები უგალობენ და ქებას შეასხამენ ყოვლადწმინდა დედას - უფლის დამტევნელსა და კაცობრიობის მეოხს; გამოკვეთენ განსაკუთრებულ სიყვარულს მისდამი; ყოვლადწმინდა ღვთისმშობელს, როგორც სასოების წყაროს, ევედრებიან ხსნისა და წყალობისათვის; შესთხოვენ ცოდვათა მიტევებასა და ცხონებას; წარმოაჩენენ ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლის როლს თავისი წილხვედრი საქართველოს გაქრისტიანების საქმეში; ასახავენ წმინდა მარიამის ნებითა და კურთხევით აღსრულებულ სასწაულებს.

უნდა დავეთანხმოთ გრიგოლ რობაქიძეს: „გული ღვთისმშობლის ჩვენთვის, ხომ უხვია...“

ტ. 7 : წერილები, საუბრები ლიტერატორებთან, მონათხრობი არის და იყო უცნაური, ადამიანიც, წუთისოფელიც: [დიდი ნიკო სამადაშვილის პროზაზე, ორიოდ სიტყვა]. - თბილისი, 2011. - გვ. 29-31. - ISBN 9789941104169

ჩვენ რომ ისეთი ერთიც პოეტი გვყოლია, რომ, - მართლაცდა ღვთის წყალობა, ჩვენი როგორი ნაღდი ლიტერატორების მართლაცდა როგორი რუდუნებით რომ გამომზეურდა ამ 35-ოდ წლის წინათ, გვეწყალობა ჩვენ ის პოეტი, ვისაც ამქვეყნიურ სიცოცხლეში თავისი ერთი პწკარიც არ უნახავს ასე ვთქვათ „საქვეყნოდ გამოტანილი“ მისი ლექსების... - წაკითხვა, გაცნობა, გადაკითხვა აქ სხვა სიტყვებია - მათი სულიერად შესისხლხორცებისთანავე უცნაური ნაზავით - სულის თან წყალობად გათელილივით და თან როგორ აღზევებულივით ვიყავ რადგან ეს ჩვენდა მოწოდებად ისე - უბრალო დაძახილი კი არა, რაღაცნაირად უნატიფესი ბღავილი ჭეშმარიტი პოეზიისა იყო, რომელიცა - რომ სულ სხვა დროისთვისაც და სწორედაც ამ დროისათვის დაბადებული პოეტის ღაღადისი გახლდათ, და გახლავთ, რომელიც მისი სულისმიერი რარიგ საღი ყუათიანობით ჩვენს სამშობლოს დღეს, ბატონი ნიკოს დროინდელი გაჭირვებისა და შევიწროების მაგალითით პირიქითაც სწორედაც - რო გადარჩენისთვის, ასე და ამრიგ ასამაღლებლად, დასჭირდებოდა.

და როგორ და რა მტკიცედ გვებოძა, სამარადისოდ, მთელი მისი პოეზია, იმ სტრიქონებიანადაც კი, ერთის მოკლე შეხედვით მიუღებლადაც კი რომ ჩანან მაგრამ რა სიგულწრფელეა მათში, ის სივაგლახით და წარსაწყმედობით ეგრეთწოდებულად „ძმური რესპუბლიკების სოციალისტური კავშირი“ რომ ერქვა და რა უზნეობებსაც ჩაგვჩიჩინებდნენ დამაშინებლობითა თუ არამი ლუკმის გადმოგდებით, იმ კუნაპეტით-მათით გვეხვია და როგორ უნდოდათ რომ სინათლე ვეღარ გვეხილა და მაინც როგორი მოწყალეა ყოვლის მომცველი, ყველგან შემღწევი შუქი, სინათლე - ჭეშმარიტი ანუ ღვთიური სიყვარული ღვთით, - რჩეულთა შორის, ერისკაცობაში ნიკო სამადაშვილიც დაგვებადა და, როგორ ვმხნევდებით რომ წმიდა სამება და მისი მხედრობა თუ გადაგვარჩენს ვის მრევლშიაც რომ როგორი უწმიდესი და უნეტარესი ჩვენი, დღევანდელი და სამარადისო - როგორ ბრძანდება, ჩვენთვის! თავი და თავი, ის გადაგვარჩენს, მისი ლოცვა-კურთხევა, მოუღლელი კი არა და, ვერც ერთი წამით გულ-გუნება და მუხლჩაუხრელი ჩვენთვისი ლოცვა ჩვენი ჩვენ ქვეყნად მოარულსა სიცოცხლეშივე წმიდანისა, გადასარჩენი და გადარჩენილი მომავლისაკენ როგორ ნატრულ და სიბრძნით თმენილ უსათნოესსა მზერაშიაც კი უსპეტაკესი, ქრისტესმიერი დაღით, გვაიმედებს როგორ, და, სულიერებასთან ერთად, მისგანვე როგორი წყალობით ნასაზრდოებ ხელოვნებასთან ერთად, მისას და ყოველი ჩვენგანის, გინდ უმეცართა - რაც რომ სუთავიდანვე და პირველითგან და დასაბამიდან და ოდითგანვე იყო, ანუ სიტყვას, როგორ ფრიადად ძალუძს თავისივე მშობელს შეევედროს ჩვენი გადარჩენისათვის და, - ა-ბატონო, მისით, დიადით, როგორი ჩვენი, უღირსებისაც, მწერალი ნიკო სამადაშვილი.

და ვინ-რომელმა რაღა თქმა უნდა ახლომხედველმაც - ვერ ისეც აღნიშნა რომ, ხელშეწყობა არა ჰქონდათ და არა ჰყავდათ (ანუ არა გვქონდა და არა გვყავდაო) და იმიტომაც ვერ დადგნენ (ანუ ვერ დავდექითო) დიდი შემოქმედებიო, არადა ვინ ეყოლებოდათ უფრო პატრონი წმიდა სამებაზე მეტად და თუ არა მისი მადლი როგორ შექმნიდნენ თავთავიანთებს ანუ წმინდა სამებით, ანუ იმათსას იმ გინდაც როგორ დიადად ნაწყალობევი ძნელბედობით, საერთოდაც და თვით სამშობლოთიც კი „გაჭირვებულები“ - გურამიშვილი, ყაზბეგი, ილია, აკაკი, გოგებაშვილი, ვაჟა-ფშაველა, გალაკტიონი, ტერენტი გრანელი, ლადო ასათიანი... ნიკო სამადაშვილი.

ჩვენები-ც გვკმარა... თვით სერვანტესსაც კი, ნუ მოვიშველიებთ.

და რა ბედნიერ მოულოდნელებად, 2004 წელს ნიკო სამადაშვილის მორიგი, რა ნეტარებად გამოცემული მისი მოცულობითაც დიდი წიგნი - „ფერისცვალება“...

ნეტარებასაც, გააჩნია - ზოგი არხეინულობითაც კი კია, მაგრამ, ეს? - რა მართლაცდა სალბუნად მწველი, რადგან, მის ლექსებიანად? - მისივ მოთხრობები, თურმე ჯერ კიდევ 1982 წელს ჟურნალ „ლიტერატურული მატიანე“-ში დაბეჭდილი 13 მოთხრობა რომელთა მაღალი არსებობაც, ჩემდა სამარცხვინოდ მე არ ვიცოდი, ახლა კი, მებოძა განუზომელი და როგორი რთული ბედნიერება მისი 28 მოთხრობის წაკითხვისა...

ჩვენ, ქართველებს, არ გაგვიკვირდება რადგან არაა ჩვენთვის ისევე როგორც რუსებისათვის (პუშკინით, ლერმონტოვით, ბუნინით, პასტერნაკით...) უცხო ხილი ამ ორ ურთულეს დარგს - პროზასა და პოეზიას სვებედიანად რომ უთავსებს ერთმანეთს მწერალი - ილია, აკაკი, ვაჟა, ლეონიძე, შატბერაშვილი, გრიგოლ აბაშიძე, ნოდარ დუმბაძე, არჩილ სულაკაური, თამაზ და ოთარ ჭილაძეები, ოთარ კუპრავა, მურმან ჯგუბურია, გოდერძი ჩოხელი..., და, ამ მოთხრობებმა თავიანთი როგორი სიღრმით, სირთულითა და პატიოსნებით როგორ შემძრა და ამაღელვა როგორღაც ყოვლად ძალადაუტანებელი და ამასთანავე უმაღლესი, უუმაღლესი ოსტატობით,

და შეუძლებელი იყო არა უაღრესად უძნელესია მათზე რაიმე ისეთი წერილის დაწერა ოდნავ მაინც რომ შესწვდეს ამ მოთხრობების უმაღლეს მხატვრულ ღირებულებებს, მიუხედავად იმისა რომ ბატონი ნიკოს ასეთსავე ურთულეს პოეზიაზე შესანიშნავი და სწორად თქმული როგორი ძნელად მისაგნები სიტყვები ვიცი...

რაღა თქმა უნდა მისი პოეზიის ტოლფასოვანია მისი პროზა, ერთი გულიდან და ხელიდან არიან რადგან, გამოსულები, ისევე როგორც ბატონი გოგლას „ნატვრის ხე“ არამც და არამც არამცთუ ჩამოუვარდება თვით მის პოეზიას, - არამედ... - აღარ დავასრულებ, აქ წინააღმდეგობაში რომ ჩავვარდე დიდად ადვილია, - ჩემი ასეთი აღტაცების ღმერთმა ინებოს და, შეუწყვეტელ, ჟამს.

მე მხოლოდ იმას მოგახსენებთ, რომ ეს რა ენით, რა ქართულითაა დაწერილი, მე გულმოდგინედ შევუდექი მისი ერთ-ერთი მოთხრობიდან ეგრეთ წოდებული „კუთხურობები“ს ამოწერას, როგორებიცაა „სინათლე ჟვანამს“, „მთვარეს დაევახშმა“, „ბეყეყა (უვიცზე)“, „არა ყამდეს“ და კიდევ კარგი რომ მაშინვე მივხვდი ამა-საქმეზე ამ მხრივ ხელი ამეღო რადგან მთელი მისი მოთხრობების გადმოწერა მომიხდებოდა. და ამ „ხელაღების“ ნაცვლად კი როგორ და რა ხშირად უნდა მეკითხა ეს დალოცვილი, ეს შატბერაშვილისეული „თვალადური ქართულის ჭაშნიკი“-ს როგორი თანამდგომი ქართული, მისი ეს სიტყვათქმნადობები და ჩვენში როგორღაც მაინც უფროდაცკი გამორჩეულად დალოცვილი ქართლური კი რა ბოძებაა განსაკუთრებით ჩვენთვის, ასფალტზე გაზრდილებისათვის მშობლიური მიწისმიწიდან რა ნაზ ბალახად თუ ძალუმ მუხნარად ამონაჩქეფი ჩვენი ქართლური.

და მისი სიტყვაქმნადობები? - ზოგს თუ იმდენად ნატიფად რომ აშკარადაც კი (ყაზბეგი, ვაჟა, დავით კლდიაშვილი...), ზოგს რა ნარნარად (ინანიშვილი...), ზოგს შენიღბულად (ქარჩხაძე...), და ბატონ გოგლასავით უსპეტაკესი გრიალ-ზრიალით თუ არა, მოგვენდომოს და ჩვენჩვენის - ეს გინდაც ვითომდაც უმისამართოდ დაგვეყვიროს რა დაშავდება კი არა... თუნდაც იმიტომ რომ სივრცეში ნაღდად, სუარაფერი იკარგება.

ბატონ ნიკოსთან კი, ეს ყველაფერი ჩვენი ასეთი სიმშობლიურე? -

ერთადააა, კი...

გასწვედება ამას ისეთი რარიგად უბრალო თქმა რომ:

„უღრმესი მადლობა“?! - ...

2007 წელი.

13 ივნისი, 2014, გორი, საქართველო: სამეცნიერო კონფერენციის მასალები. გორის სახელმწიფო სასწავლო უნივერსიტეტი. ქართული ენისა და ლიტერატურის სასწავლო-სამეცნიერო ცენტრი : [კვარაცხელია, მედეა. „თავნება ბოჰემა“ (ნიკო სამადაშვილი) და მისი საბავშვო ნაწარმოებები]. - თბილისი, 2015. - გვ. 127-132. - ISBN 9789941078361

ნიკო სამადაშვილის ძარღვიანი, დამუხტული სტრიქონები საოცარი ძალით ერთიანად გიპყრობს. თამაზ ჩხენკელის სიტყვებით, რომ ვთქვათ, „მისი ბევრი ლექსი მე მაგონებს გაუცრელი თიხისგან გამომწვარ ასიმეტრიულ დოქებს, რომელთაც ამჩნევიათ კოჟრები და ზოგჯერ მომტვრეული აქვთ ტუჩი ან ყური, მაგრამ რომელშიც შეურყვნელი მაგარი ძელგი ღვინოა ჩასხმული“.

იყო პოეტი, ეს ზეგარდმო ნიჭია, ზეშთაგონება, რითაც ერთეულებს აჯილდოებს ბუნება. ერთხელ მუსიკოს თამარ ჩარექიშვილთან, რომელსაც „ცრემლივით ქალი, ჰანგების დაფნა“ უწოდა, ნიკოს ასეთი რამ უთქვამს: „სწორედ ასეთი წარმომიდგენია ის ჩიტი, ჩემთან რომ მოფრინავს და ყურში მიჩურჩულებს. იქნებ ეს არის ჩემი მუზა, ალბათ დღეს თქვენთან რომ ვნახე, ალბათ, ახალ ლექსებს შთამაგონებს. ლადო გუდიაშვილს თავის დროზე შველი სწყალობდა და რატომ არ შეიძლება, ჩიტმა მომანიჭოს პოეტური მუზა, მით უმეტეს, რომ მისი იერ-სახე ასე მომხიბვლელია“.

ამ „თავნება ბოჰემამ“, როგორც მას სიყრმის მეგობარი ქუჯი ძიძიშვილი უწოდებს, 12 წლის ასაკიდან დაიწყო ლექსების წერა, მაგრამ ბედის ირონიით, იმ პერიოდის ყველა ნაწერი ცეცხლმა შთანთქა. უცნაური ლექსების ავტორმა გზაც უცნაურად განვლო.

„გაიცანით, ეს არის დიდი პოეტი საქართველოსი,“ - რუსთაველის პროსპექტს ებუბუნებოდა თურმე დიდი გალაკტიონი და ხშირად ასეთი შეძახილებით უხერხულობას უქმნიდა ნიკო სამადაშვილს. მაგრამ ეს ხდებოდა გვიან. ადრე იყო ობლობა, გაჭირვება, იმედის გაცრუება, დიდი ტკივილი მამის და დის გარდაცვალების, გაჭირვების, დაპატიმრების და ადამიანთა უსულგულობის გამო.

სტუდენტობის წლებში შალვა ნუცუბიძის გამოცდიდან გამოსულს, მშიერს გული წაუვიდა. ხელმოკლეობის გამო საგნები დროულად ვერ ჩააბარა და 1928 წელს უნივერსიტეტიდან გარიცხეს. ერთ წელიწადში დაც გარდაეცვალა. ამ უმძიმესი მდგომარეობიდან სოფელ სადგერის (ბორჯომი) სკოლაში მასწავლებლობისას მოსწავლეებთან ურთიერთობამ და მოსახლეობასთან დაახლოებამ გამოიყვანა, გუნება-განწყობა ცოტათი გაუხალისდა.

დაუდეგარი სულის პატრონი უფერულ სიცოცხლესა და მარტოსულობაზე ჩიოდა, რადგან ხეირიანი ადამიანი სანთლით საძებარი გამხდარიყო.

„ო, რამდენი ფარდები, რამდენი საფრები, რამდენი ღურღუტანები, რამდენი ბექობები გააჩნია ამ ცარიელ, უფერულ სიცოცხლეს, ჯერ რამდენი ადამიანები - ეკალშეხუნძლული მომაკვდავები - უნდა მისწი-მოსწიო, რომ ერთ ხეირიან ადამიანს, არაჟანმოუხდელს, მიუახლოვდე...

რამდენი უნდა იბღავლო და იქვითინო და თუ ფეხი დაგისხლტება, შენ მტერს, ისე გაგსრისავენ, რომ ყორნებსაც შეეზარებათ სავახშმოდ“.

მიუხედავად ბედის უკუღმართობისა, გაჭირვებისა თუ სულიერი ტკივილისა, ნიკო სამადაშვილი ქმნიდა უმშვენიერეს ნაწარმოებებს, რომლებიც მხატვრული სისავსითა და ფილოსოფიური სიღრმით ხასიათდება.

„თავის ქალაში მწვანე ხვლიკები შეძვრება ღამე,
ძვლებზე შემხმარი დაფიქრება მოეწონება.“

ასეთი სტრიქონები უამრავია მის ლექსებში.

ამიტომაც შეადარა ზვიად გამსახურდიამ 1987 წლის 13 თებერვალს გამართულ ნიკო სამადაშვილის ხსოვნის საღამოზე იგი ნიცშეს. ზეცად ამაღლებულმა ირაკლი კოსტავამ კი არაჩვეულებრივი ლექსი უძღვნა.

„...რა კაციც იყავ, რითი ცოცხლობდი, მე არც კი ვიცი, ჭიხვინებს ლექსი, გაუხედნავი, ველური კვიცი“...

აკადემიკოსი გურამ ხარატიშვილი კი წერს: „ერთი „ტლუ“ ბიჭი იყო ხიდისთაველი ნიკო, რომელმაც დაბრძენებულმა თავისი ცითმონაბერი ნიჭით ქართული პოეზიის სვეტიცხოველი შეაზანზარა“.

სკოლაში მასწავლებლად მუშაობამ, ბავშვებთან სიახლოვემ, მათ სამყაროში წვდომამ გადააწყვეტინა, ალბათ, ნიკო სამადაშვილს მათთვისაც ეწერა, ამ გზითაც ეზრუნა მათ აღზრდასა და სულიერ ჩამოყალიბებაზე, რადგან როგორც იაკობ გოგებაშვილი აღნიშნავს: „საყმაწვილო ლიტერატურას დიდი მნიშვნელობა აქვს ერის ცხოვრებაში, რომელზედაც შენდება მთელი ლიტერატურა და მეცნიერება ხალხისა“.

საბავშვო ლიტერატურას მჭიდრო კავშირი აქვს პედაგოგიკასთან. სხვადასხვა ასაკის ბავშვთა ფსიქოლოგიური თავისებურება საყმაწვილო ლიტერატურის სპეციფიკურობას განსაზღვრავს.

ბავშვები ასაკის მიხედვით არიან დაყოფილნი სკოლამდელი, უმცროსი, საშუალო და უფროსი სასკოლო ასაკის მკითხველებად. მათთვის დაწერილი ლიტერატურა არსებითად ამის მიხედვით იცვლება და ვითარდება: მოცულობით, მხატვრული ფორმითა და შინაარსით. მხატვრული ფორმით და ლიტერატურული მიმართულებით საბავშვო ლიტერატურის კლასიფიკაციის ასაკობრივ პრინციპს განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება როგორც საბავშვო მწერლობის წინაშე დაყენებული პრობლემატიკის სწორედ გადაწყვეტისათვის (იდეური, შინაარსობრივი, მხატვრული, ენობრივი თვალსაზრისით), ისე ამ ფაქტორების განსაზღვრა-დაზუსტებისათვის.

არა აქვს მნიშვნელობა, იცნობდა თუ არა ნიკო სამადაშვილი საბავშვო ლიტერატურის ამ სფეციფიკურობას, მაგრამ მთავარია, რომ მისი ნაწარმოებები ბავშვებს შთააგონებს ზნეობრივ ღირებულებებს და მოწმობს, რომ, როგორც თავად ამბობს, „ლიტერატურისთვის არ არსებობს მეორე და მესამეხარისხოვანი საკითხები, არსებობენ მხოლოდ მეორე და მესამეხარისხოვანი ნაწერები, რომელნიც ავტორზე ადრე კვდებიან“. პოეტმა ყველა ნაწარმოებს უსწრო, მისი სიკვდილის შემდეგ კი ისინი უფრო პოპულარულები და ხელიხელსაგოგმანებელი გახდა.

საკუთარი ვაჟისადმი მიძღვნილ ლექსში - „იძინე, თამაზ!“ მამა შვილს მოძღვრავს, რომ იცოდეს ქვეყნად კაცის გარჩევა და მშობლის სახელი არ შეარცხვინოს. მანამდე კი:

„იძინე, თამაზ, არ გაგაღვიძებ,
ჩუმად ვიტირებ, ჭირიმე შენი!
წარმომავლობას - შენ რას დაეძებ,
ღმერთო, ბავშვობა როგორა გშვენის“.

ჩურჩულით ნათქვამი მამის ეს სიტყვები ტკბილად ჩაესმის მძინარე ბიჭუნას. მშობელს კი სჯერა, რომ იგი მომავალში აუცილებლად ყურად იღებს მის შეგონებას:

„ალბათ შენს თოთო ხელებს დარჩება
ჩემი ცხოვრების ყრუ მატიანე.“

პოეტი ახალგაზრდებს სამშობლოს ულამაზეს სურათებს უხატავს ლექსში „საქართველოს“. მისეული, განსხვავებული ხელწერით ესიყვარულება ის მამულს.

„ის დრო წავიდა, როცა უკუნეთს
ძაძად ახვევდნენ ურმის ჭალებზე
და ქვატალახა საუკუნენი
ღრუბლიან გზებზე მიჭრიალებდნენ.
სიცოცხლეს ღრღნიდა შიში, კავკავი,
პირქუში ფიქრი, ძრწოლა, გოდება.
ფეხზე ძლივს იდგა კავკასიონი -
მარადისობის გამეორება.“

წარსულის ფონზე, დღეს მხრებგაშლილი და ძლიერი საქართველო იმზირება:

„რუკაზე სჩანხარ ირმის ყელივით,
მტკვარი გაყრია, როგორც ფაფარი,
ჩვენი ეპოქის დიდი მეკვლე ხარ,
ზურგზე ლამაზ რქებგადანაყარი,
შენი კაშკაშით ლაჟვარდა ჭერი,
კიდით-კიდემდე დაითქორება,
ჩემო ივერო, ჭირიმე შენი!
ჩემო სამშობლო, ხუჭუჭფოთლებავ.“

არაჩვეულებრივი ლექსებიდან ნიკო სამადაშვილს პატარა მკითხველები ზღვის საოცრებათა სამყაროში გადაჰყავს პატარა მოთხრობებით, რომლებიც ერთი სათაურის ქვეშაა გაერთიანებული.

კრებული „ზღვის საიდუმლოებანი“ გამოიცა 1947 წელს საბავშვო ლიტერატურის უდიდესი ქომაგის, ანა ღვინიაშვილის რედაქტორობით. მასში შესული ნაწარმოებები: „მედუზა“, „მარჯნის პატარა მშენებლები“, „ღრუბელა“, „ანემონა და ზღვის ვარსკვლავა“, „გივის სიზმარი“ თემატურად ერთ მთლიანობას წარმოადგენს.

საბავშვო ლიტერატურის სპეციფიკურობიდან გამომდინარე, მოთხრობებში მოქმედი პირები მკითხველის თანატოლებთან ერთად უფროსებიც არიან: ძია სიკო, ბებო, დედა, მეზღვაური ლევან იოსელიანი...

კრებული გათვალისწინებულია საშუალო ასაკის მკითხველისათვის (ასე უთითებს ავტორი, მაგრამ დღევანდელი თვალთახედვით, ვფიქრობთ, ის უმცროს კლასელთათვის უფროა მისაღები (თუ რატომ, ვეცდებით გზადაგზა დავასაბუთოთ).

მოთხრობაში „მედუზა“ პატარა მკითხველი ძია სიკოს დახმარებით ეცნობა, რომ ზღვაში მოცურავე „ქოლგა“ ზღვის არსებაა და მისი სხეული უმეტესწილად წყლისგან შედგება, რომლის დაკარგვის შემთხვევაში იგი იკუმშება. მას მედუზა ჰქვია და ძირითადად ზღვის ნაპირს ეტანება, უფრო მეტად უკუქცევისას, მათი უსაყვარლესი ადგილები ტროპიკებია.

„იქ თეთრი ფერის, თითქმის გამჭვირვალე მედუზა იცის. ამ მედუზებს ტანის შუა ადგილზე თითქოს აბრეშუმის ძაფით წითელი ლაქა აქვთ ამოკერილი. ხმელთაშუა ზღვაში მცხოვრები მედუზები შავ ზღვაშიც მრავლად მოიპოვება“.

არაბები თურმე მედუზებს ზღვის ნათურებს ეძახიან, რადგან წყალში ერთ ადგილზე თავშეყრილები ვერცხლისფრად ანათებენ და იქაურობა სარკესავით ლაპლაპებს, ხოლო ამერიკაში ბაცი მწვანე და ღია ცისფერი სხივებით მოლიცლიცე მედუზებია, ისინი მტაცებლები არიან. საცეცების საშუალებით ზღვის ბინადრებს იჭერენ, სუსხავენ და გაბრუებულს ყლაპავენ. ხშირად ღორმუცელობენ კიდეც. გადაყლაპულ მსხვერპლს (თევზს) ვერ ერევიან და იღუპებიან. მედუზებს აქვთ თვალები ე.ი. მხედველობა და წყალში თავისუფლად მოძრაობენ. ზღვაში ვხვდებით აგრეთვე უმოძრაო არსებებსაც, რომლებიც ერთ ალაგას არიან მიკრულნი და საცეცების საშუალებით იგებენ უცხო სხეულის მოახლოებას. მარტივი და რთული ცხოველები, რომლებიც წყლის უკიდეგანო სივრცეებში ბინადრობენ, ულამაზეს სამყაროს ქმნიან, რომელთა შესახებაც სხვა თავებში საუბრობს მწერალი.

„მარჯნის პატარა მშენებლების“ მთავარი მოქმედი გმირი, გივი, მოწყენილი ზის ფანჯარასთან და თვალყურს ადევნებს წვიმის წვეთების თამაშს მინაზე. ოჯახში ყველა დაკავებულია, დედა საქმიანობს, ბებო ჩვეულებრივ კრუსუნებს, გივისთვის არავის სცალია, მაგრამ სტუმარი, რომელსაც ძია სიკო მოიყვანს ოჯახში, ბიჭუნას გაახალისებს.

ცნობილი მეზღვაური ლევან იოსელიანი სუფრასთან მსხდომთ უყვება ინდოეთის მდიდარ ბუნებაზე, ავსტრალიის ფლორასა და ფაუნაზე, ევკალიპტის ტყეებზე, მარჯნის რიფებზე, მარჯნის კუნძულებზე, რომელიც ავსტრალიის ჩრდილო-აღმოსავლეთით 1500 კილომეტრზეა გადაჭიმული.

იგი მსმენელებს უხსნის, თუ როგორ წარმოიშობა მარჯანი, რომ მისი პოლიპების სხეული ძალიან რბილია და ცილას ჰგავს. ის ცოცხალი არსებაა და იკვებება მარტივი ცხოველებით, პირის ხვრელის ირგვლივ ვარდის ფოთოლაკების მსგავსად განლაგებული საცეცების საშუალებით.

მარჯანი პოლიპებით მრავლდება, ახალ სიცოცხლეს იწყებს და უზარმაზარ რიფებს ქმნის. ძია სიკოს მონათხრობმა პატარა გივი ისე დააინტერესა, რომ ბიჭუნა ცდილობს, მეტი გაიგოს გარემომცველ სამყაროზე.

მოთხრობაში „ღრუბელა, ანემონა და ზღვის ვარსკვლავა“ ამ მარტივი ცხოველების ცხოვრებაა ნაჩვენები.

ზემოთ დასახელებული ნაწარმოებების შინაარსი ნიკო სამადაშვილმა თითქოს შეაჯამა მოთხრობაში „გივის სიზმარი“. ბავშვი ძილში ნახულობს ყველა იმ ცხოველს და მცენარეს, რომლებზედაც ლევან იოსელიანმა მოუთხრო.

გივის ესიზმრება, რომ ის თითქოს მყვინთავია და ძალიან კმაყოფილია თავისი პროფესიით, რომლის წყალობითაც ახლოს ნახა მარჯანი, ღრუბელა, ანემონა, ზღვის ვარსკვლავა, აქტინა და მრავალი სხვა. ზოგიერთთან მიახლოვება და მოფერება მოუნდა, თეთრ-მიხაკისფერი, წითელფოჩება ყვავილის მოწყვეტა მოისურვა, მაგრამ, როცა მან, მარჯნის პოლიპზე დასკუპებულმა, საცეცები გამოუშვა, მაშინ მიხვდა მყვინთავი, რომ ეს მცენარე კი არა, ცხოველი იყო. სიზმრიდან დედის თბილი ხელების შეხებამ გამოაფხიზლა. პატარა გივიმ ამ ლამაზი სიზმრის შემდეგ გადაწყვიტა, უკეთ გასცნობოდა და ღრმად შეესწავლა ის სამყარო, რომელიც სტუმარმა გააცნო მას.

როცა საჯარო ბიბლიოთეკაში ვეცნობოდი მოთხრობას „ზღვის საიდუმლოებანი“, შევნიშნე, რომ უცნობ მკითხველს (ალბათ, ბიოლოგს თუ ზოოლოგს) წიგნზე კომენტარი დაუტოვებია: „ტერმინი არასწორია, უნდა იყოს - საჭმლის მოსანელებელი და არა საჭმლის მომნელებელი ორგანოები; უნდა იყოს ღრუ ნაწლავი და არა ნაწლავღრუ“ და ა.შ.

რომ არა წიგნისადმი პატივისცემა, კრებულზე მეც წავაწერდი ჩემეულ კომენტარს - წიგნი საინტერესოა, უმცროსკლასელთათვის გასაგებად დაწერილი და ზოგად წარმოდგენას უქმნის პატარა მკითხველს ზღვის მარტივ ცხოველებზე. ამდენად, არა აქვს მნიშვნელობა, ღრუნაწლავა იქნება თუ ნაწლავღრუ ტერმინად გამოყენებული. ეს არ არის მეცნიერული ნაშრომი, ან თუნდაც სახელმძღვანელო. ეს არის ავტორის ცდა, გარე სამყაროს იდუმალებასა და მშვენიერებაში ჩაახედოს ბავშვები, რაც დასაფასებელია.

„დიდება იმ უბიწო მშობლებს, რომლებიც ბავშვებს ისე ზრდიან, რომ ხელს არ აკარებენ, ისე დაფათფათებენ თავიანთ შვილებს, როგორც მებაღე ხეხილს. არა მგონია, იმ ერმა, თავის ბალღებს ტყუილუბრალოდ რომ აუხირდება, ორკეცი ქამრით უსწორდება და ცემა-ტყეპით ჰკლავს, საცოდავები ალერსის დროსაც რომ იბუზებიან, სათნო, კეთილშობილი ადამიანი წარმოშვას, გარდა მამაცი მტარვალებისა და პირუტყვი ჩაფრებისა“.

ამ პედაგოგიკურ შეხედულებას მწერალი ავითარებს ორიგინალურ მოთხრობაში „ნენეს ზღაპრები“.

როდესაც ნიკო სამადაშვილის კრებულს „წუთისოფლიდან უკვდავებამდე“ ვკითხულობდი, სათაურმა, „ნენეს ზღაპრები“ მიიქცია ჩემი ყურადღება. მასში იმ მარცვალს ვეძებდი, რომელიც საბავშვო ლიტერატურასთან დამაკავშირებდა და, შემიძლია ვთქვა, რომ ეს ავტობიოგრაფიული მოთხრობა არაჩვეულებრივ სამსახურს გაუწევს უფროსი სასკოლო ასაკის მკითხველებს.

ნაწარმოების მთავარი მოქმედი გმირი თავად ნიკო სამადაშვილია, მწერალი სიუჟეტს მოხუცი მათხოვრის, დეიდა ნენეს, საშუალებით ავითარებს. ის ქალაქის შუაგულში „ჩქაფა-ჩქუფით“ მომავალი მდინარის ხიდის ყურეზე ზის, „შავი ხილაბანდის ქვეშ ჭანჭურის ჩირივით დამჭკნარი სახით და უკბილო ღრძილებზე შეკეცილი ტუჩებით. გახუნებული თალხები გამხდარ სხეულზე ისეთ შთაბეჭდილებას სტოვებდა, თითქოს ტოტებგადაკაფულ ჩირგვზე შავი ძაძა გადაეფარებინათ“. მას დახმარებისათვის ჰქონდა ხელი გამოწვდილი. რა იმალება ამ თალხების ქვეშ? საითკენ მიჰყავს მწერალს თავისი მკითხველის ფიქრები?

უამრავ გულგრილ ადამიანს ჩაუვლია მოხუცისათვის: „ბევრი უგულო უკანმოუხედავად ჩაუვლიდა ამ მოხუცს, ზოგი კი მაშინ გაიღებდა ხელგამოწვდილი მოხუცისათვის რამეს, როცა გრძნობდა, რომ უკან ვიღაც მოდიოდა და ან წინ ვიღაც შეხვდებოდა, რომ დაემტკიცებინა თავის გულშემატკივრობა, თორემ წყალობის გამღები არ იყო“. საინტერესო პერსონაჟია ნაწარმოებში მოხუცის ჩუმი და სევდიანი შვილიშვილი, მამით ობოლი და დედისგან მიტოვებული, ღარიბი, მაგრამ თავმოყვარე გოგონა, რომელიც დიდედას მათხოვრობას ძალიან განიცდის და ხშირად ტირის, მაგრამ როცა „ვახშმად მხოლოდ ფაშარ პურის ნატეხებს, ხან ბოღლიწოს, ხან შინდის შეჭამანდს, ხან მახობელას მიირთმევენ“, იცის, რომ სხვა გამოსავალი არ არის. გოგონას, რომელსაც სახელიც კი არა აქვს ნაწარმოებში, რადგან იგი ზოგადი სახეა, ძალიან უყვარს ლიტერატურა. განსაკუთრებით კი პოეზია და იაკობ გოგებაშვილის „ბუნების კარი“. „ბუნების კარს“ გაშლიდა და გატაცებით ეწაფებოდა სანუკვარ მოთხრობებს. ის თითქოს სტრიქონების გაბმულ მავთულებზე მერცხალივით ჭიკჭიკებდა. ხშირად თახჩიდან გამოკრეფილ „ნაკადულის“ ფურცლებს ჩაჰკირკიტებდა და, წააწყდებოდა თუ არა შეუდარებელ შემოქმედის გაზაფხულივით ატეხილ ფიქრებს, ჩიორასავით უცემდა გული“.

„ნენეს ზღაპრებში“ ამბის თხრობისას გვხვდება ე.წ. ლირიკული გადახვევები, რომლებშიც ავტორი ბევრ საკითხზე განსხვავებულ მოსაზრებას გამოთქვამს. მაგალითად: „დიდი მიქარვაა, თითქოს ვინმეს ტანჯვა ასპეტაკებდეს. პირიქით, დაუსრულებელი წამება და ურვა აკუზიანებს, ფიტავს, ასახიჩრებს ადამიანს. უფრო მეტიც, ამხეცებს, აბოროტებს, აანჩხლებს და მთელი სიცოცხლე ყურებდაჭრილი ძაღლივით იღრინება“. იქნებ არის კიდეც ამ აზრში სიმართლის მარცვალი, ღირს ამაზე დაფიქრება, მაგრამ იმავეს ვერ ვიტყვით მის მოსაზრებაზე: „...არც ის მჯერა, თითქოს გენიოსები უკვდავ ქმნილებებს იმ დროს ქმნიდნენ, როცა კუჭი შიმშილით უხმებოდათ და ზურგზე ცხრაპირ ტყავს აძრობდნენ“. ამ აზრს რომ დავეთანხმოთ, რა ვუყოთ ფიროსმანს, ტერენტი გრანელს და მრავალ სხვას, რომ არაფერი ვთქვათ უცხოელებზე.

დასავლეთევროპული ლიტერატურის პროფესორის სახით მწერალმა დახატა არაპროფესიონალი, რომელიც, რაც კი იცის, ყველაფერს ერთმანეთში ურევს. მის ნაცოდვილარს არავითარი ღირებულება არა აქვს: „მეფე ლომს დამთხვეულ კამეჩად გადააქცევდა და ჰამლეტს ფარშევანგის ბუმბულებს ტანისამოსზე დაუბნევდა, ოტელოს მაროკოული მენახშირისგან ვეღარ გაარჩევდი და ლაურას ფლორენციელი გომბიოსგან, ჩვენი პროფესორი ისეთი ავი თვისებისა იყო, რომ დიდი ამყოლი გახლდათ ლიტერატურული ჭორების“.

მოთხრობებში გამოყვანილი უარყოფითი პერსონაჟების ხასიათის ჩვენებითა და ანალიზით დაგმობილია ზოგიერთი ადამიანის უსინდისობა, უნამუსობა, სიხარბე და სხვა მანკიერი თვისებები. აი, თუნდაც მეგობრის ბიძა, „კრიჟანგი“, „წუწურაქი“, „ხარბი“, „გაუმაძღარი“ ადამიანი, რომელსაც მეტსახელად ჯორიღლეტიას ეძახიან (მეგობრის პროტოტიპი თავად ავტორია, ბიძაც საკუთარი ბიძაა). ამ ბოლომოღებული კაცის უნამუსობას საზღვარი არა აქვს. მწერალიც არ ზოგავს და შელამაზებულად აჩვენებს მის უზნეობას და უშნო კუდაბზიკობას:

„...თუ ანაზდად უენო და მდაბიო ხალხში წამოიტყლარჭებოდა, აი, მაშინ უნდა გენახათ სეირი. მოშლილი არღანივით მოემართებოდა, ქატოთი გატენილი ტომარასავით იბერებოდა... აბდაუბდა ყბედობით ბუღს აყენებდა და პირად ტუტუცურ აზრებს სასიქადულო მწერლებს ატმასნიდა. თავის ჭუჭყიან ლათაიებს ხან ჩახრუხაძეს, ხან არსენ იყალთოელს მიაკერებდა, ერთი სიტყვით, ამ გაქნილ მაჯლაჯუნას ყოველგვარ სისაძაგლეზე ჭიპი ჰქონდა მიჭრილი და ხელი გაკვეთილი“.

უბრალო ხალხთან ამპარტავანი, ოჯახში უმაქნისი და დესპოტი, საჭირო დროს ფერს იცვლის - ფარისეველი და მლიქვნელი ხდება, და აი, კიდევ ერთი ყურადსაღები დასკვნა: „ფარისევლობამ გადაარჩინა აურაცხელი ადამიანი ხიფათს, განსაცდელს, ლაჯზე ახევას, ყელის გამოღადვრას, ფარისევლობა ფითრივით შეზრდილია ცხოვრებას. ის ბალამწარასავით მეწლე როდია, ის ყველა ეპოქის ტოტებზე ყვავის, მლიქვნელობას რა დააბერებს, ის კოკოზასავით უგია კაცთმდინარების ნაკადულს“.

ბიძა უსახლკაროდ ტოვებს ძმისშვილს (თავად ნიკოს), რომელიც გაზაფხულის ერთ მზიან დღეს გულსევდიანი მიუყვება ხიდს სიყრმის მეგობართან ერთად და ამ დროს მოულოდნელად გადაეყრება ნენეს. მოხუცმა უამბო, რომ შვილი მოუკვდა, რძალი ვიღაცას გაეკიდა და ახლა დაუძლურებული, მათხოვრობით არჩენს შვილიშვილს. ნენეს ისინი მიჰყავს სახლში, სადაც საოცარი სიდუხჭირე და ლამაზი გოგონა დახვდებათ.

პოეტი ნენეს ხელშია გაზრდილი, ამ წერა-კითხვის უცოდინარმა ქალმა შეაყვარა პოეზია: „ამ უცოდინარ ქალში ისეთი სიდიადე ელვარებდა, რომ გეგონებოდა, მისი ოცნების ჭერი ზურმუხტის თვლებით იყო მოჭედილი“. გოგონას გაახსენდა სტუმრის მიერ დიდედასთვის ყმაწვილობისას ნაჩუქარი ლექსების რვეული და ღარიბულ ქოხში პოეზიის ქარიშხალი დატრიალდა.

სანათის შუქზე კითხულობენ მგოსნის ყრმობისდროინდელ ლექსებს:

„პირველი თრთოლვა, როგორც შარბათი,
ეტიდან-ეტში იების გუბე,
დილით თივის ქვეშ სველი ბარათი:
რად მწერდი ლექსებს, რად დაიღუპე!“

(„ჩემი სოფელი“)

„ფხიზლობ, დადიხარ, ძილში ირევი,²⁹
ვკვირვობ, ეგ ცეცხლი სად დაგეტია,
რამდენი კაციც ცხოვრობს მიწაზე,
ქვეყნად იმდენი საგიჟეთია.“

(„ნაფოტები“)

„გამთენიისას წავიდნენ ქოხიდან სტუმრები, მძინარე გოგონას სახეზე სიმშვიდე და პოეზიის ნათელი ეფინა, ოთახში კი სტრიქონები დასეირნობდნენ“.

„ნენეს ზღაპრები“ ახალგაზრდა მკითხველს საშუალებას აძლევს, გაიზიაროს მგოსნის განწყობილება, პათოსი, შეხედულებები ადამიანებზე, სამყაროზე, პოეზიაზე. გაეცნოს მის აზრებს: „დიახ, ცივილიზაციის სარკმლიდან ზოგჯერ თვალებდაჭყეტილი ველურებიც იჭყიტებიან“, „დრო საუკუნის ჯახაჯუხში ჩაისრისება და ეგ ცხოვრებაც მოთავდება, როგორც ბალადა“ და კიდევ მრავალი ამდაგვარი.

ნიკო სამადაშვილზე - როგორც საბავშვო ნაწარმოებების ავტორზე, საუბარი მოკრძალებით გავბედე, რაც შეეხება მის შემოქმედებას, ის ჯერ კიდევ არ არის სათანადოდ დამუშავებული და შესწავლილი, რამდენჯერაც წაიკითხავ, იმდენჯერ რაღაც ახალს პოულობ მასში.

მინდა, დავასრულო მისივე სიტყვებით („თვალს არ აშორებდა“):

„იწოდა კაცი ჩუმი, მგზნებარე,
თან სიცოცხლეზე რჩებოდა თვალი,
ის მიდიოდა და მაინც კიდევ,
სულ სიცოცხლეზე ეჭირა თვალი.“³⁰

________________

29. სწორია: ფხიზლობ, დადიხარ, ძილში ირწევი,

30. სწორია: ის მიდიოდა ფერშეცვლილ გზებით,
წყალგაღმით ჩრდილებს აენთოთ კვარი
იწოდა კაცი ჩუმი, მგზნებარე,
თან სიცოცხლეზე ეჭირა თვალი.

[თამაში წესების გარეშე]. - თბილისი, 2021. - გვ. 5-49. - ISBN 9789941839115

ღვინით ივსება ჭიქები... იცლება და კვლავ ივსება. სევდას აქარვებს ღვინო... რაც უნდა კარგი ლექსი დაწეროს, მაინც დამარცხებულად გრძნობს თავს, მაინც ვერ აღწევს იმას, იმ რაღაცას, რასაც უნდა რომ მიაღწიოს. ის რაღაც, გააზრებული თუ გაუაზრებელი მიზანი, რომლისკენაც ასე მიისწრაფვის, იქნებ არც მიიღწევა, საერთოდ?.. მაინც წერს... კვლავ მარცხდება, მაგრამ სხვაგვარად არ შეუძლია. წერა შინაგან მოთხოვნილებად ექცა და ისევე სჭირდება, როგორც ჰაერი, პური წყალი... იქნებ ეს არის მისთვის ჰაერიც, პურიცა და წყალიც. სხეულში, სულში თუ გონში რაღაც შეუჩნდა და არ ასვენებს. აწამებს... ბოლოს გარეთ გამოსტყორცნის, ისე, როგორც შეუძლია, როგორც ეწერება, წესების გარეშე... დამარცხებისთვის განწირულ ლექსებად. წერას მაინც აგრძელებს... არ უბეჭდავენ... ცდილობს ღვინოში ჩაახრჩოს ტკივილი, თითო ჭიქა, თითო ჩამხრჩვალი ლექსია: ერთი, ორი, სამი... ლექსები კი არ იძირებიან, პირიქით... ზემოთ, ზემოთ მოიწევენ, ჭიქის ფსკერიდან ზედაპირზე ამოდიან, მთვრალ ბაგეებს ასკდებიან და ღვინის წვეთებივით იფანტებიან ნახევრადჩაბნელებული სარდაფის შემთვრალი სტუმრების სახეებზე...

ხვალ ისევ დაწერს ლექსს, ისევ მოკრძალებით შეაღებს რომელიღაც ლიტერატურული ჟურნალის რედაქციის კარს და იქვე დასჯილი მოსწავლესავით აიტუზება... ლექსებს უხალისოდ დაიტოვებენ, პირდაპირ უარს არ მიახლიან, წავიკითხავთო, დაჰპირდებიან და უკვე კარში გასულს მაინც შეხსენებასავით მიაძახებენ - თქვენ ბუღალტრად მუშაობთ, არა?! განა არ იციან, ეს ისე, თითქოს თავს იზღვევენ, საფუძველს იმზადებენ, საქმეს იადვილებენ, რომ ორიოდ კვირის, თუ ერთი თვის შემდეგ ვინმე ბუღალტერს უცერემონიოდ დაუბრუნონ უკან დაწუნებული ლექსები. მაგრამ ეს მერე, ახლა კი მას ჯერ კიდევ იმ ლექსის იმედი აქვს, ხვალ რომ დაწერს... ახლა ის ჭიქას ჭიქაზე ცლის და ვერც კი წარმოიდგენს, რომ მის სიცოცხლეში ერთი ლექსის დაბეჭდვასაც არ აღირსებენ. ღვინო ქარვისფერია და ხიდისთავის თავთუხებს აგონებს, სევდა უფრო მეტად ეძალება, იმედგაცრუება იპყრობს, რა უნდა ქალაქში, რა ესაქმება აქ, სადაც მისი არ ესმით, სადაც სულის სალბუნი ვერ უპოვია?! იქვე წინ ბავშვობის მეგობარი უზის, საშა მგალობლიშვილი, თავად სანდრო დირბელს რომ ეძახის... შეჰყურებს მას, ყმაწვილკაცობა ახსენდება და სევდაც დირბის ყანებივით ლურჯი ხდება. დირბელს შეიძლება დარდი გაანდოს, თავისი უბედობა შესჩივლოს, რა ხანია ხომ გვერდიგვერდ მიუყვებიან ცხოვრების უსწორმასწორო გზებს... ლექსად გამოთქმა უფრო უადვილდება, სევდა პოეზიას უხდება... აბა ისე წუწუნი რა კაცის საქმეაო, ფიქრობს...

ჩვენ მივდიოდით აწეწილ გზებით
ჩრდილი მოგვდევდა ვით დათვის ბელი,
ღვინის სარდაფებს ჩუმად ვეძებდით,
თუმცა რა გვქონდა სამადლობელი.
ძურწა ბალახის ღეროდ არ ვღირვართ,
ჩვენ სოფლელები რისთვის ვქალაქობთ?
წვიმის გუბეში გულაღმა ვყრივართ
და ნაფოტივით ქარში ვქნაობთ.

ამ ლექსს რომ ამბობს, თავის გულისნადებს ამოთქვამს და ვერც კი წარმოიდგენს, რომ საშა დირბელის შვილიშვილი ამ ლექსს დედის არქივში წააწყდება და თავის ესსეში, როგორც გამოუქვეყნებელ ლექსს ისე ჩართავს. თუმცა, ეს მერე იქნება, ნახევარი საუკუნის შემდეგ... მანამდე კი ეს ლექსი საშას ქალიშვილის - ლეილას არქივში უნდა მოხვდეს... ახლა კი, აქ, ამ ღვინის სარდაფში ლექსის ბედი არ ანაღვლებს, რადგან მისი საუკეთესო ლექსები ჯერ გამოუქვეყნებელია. მან, რაღა თქმა უნდა, არ იცის, რომ მისი გარდაცვალების შემდეგ მისი ლექსების უმრავლესობა გამოქვეყნდება, მას აღიარებენ, მისი პოეზიის საღამოებს გამართავენ და გულწრფელად გაიკვირვებენ - ნეტავ ლექსებს რატომ არ ბეჭდავდაო?! ახლა ის ღვინოს სვამს და საკუთარ უბედობას სასმელში ახრჩობს...

საკუთარ სისხლში მეხრჩობა სევდა,
ჩემში ღვთისმშობლის ცხედარი ბუდობს,
ათას წლებს იქით შემომხედავენ,
ეს კაცი ყიდდა თურმე მუხუდოს.
რაღაცა ჰქონდა გულის ნაჭუჭში
შემონახული ყაჭის ბანდივით,
ის იძინებდა ავდრების ჭოჭში
და მოქანცული დგებოდა დილით.

ამ ლექსსაც ამ ესსეს მეშვეობით პირველად გაეცნობიან მისი პოეზიის მოყვარულები... მაგრამ ეს იქნება მერე, ნახევარი საუკუნის შემდეგ. მანამდე კი, ეს ლექსიც ლეილა მგალობლიშვილის არქივში უნდა მოხვდეს სხვა უამრავ ლექსთან ერთად, რომ შემდეგ ამ ესსეს ავტორმა აღმოაჩინოს. მანამდე ჯერ უამრავი საღამოა დირბელის ოჯახში გასატარებელი... ამ ოჯახში ის სტუმრად არ გრძნობს თავს, ნებისმიერ დროს შეუძლია დაუკაკუნებლად შეაღოს კარი, თბილად შეხვდებიან, მის დანახვაზე პატარა გოგოსაც თვალები გაუბრწყინდება, საშას მეუღლეც დატრიალდება და სახელდახელოდ დააცხობს ხაჭაპურებს. და, საღამოც (თავად მეგობრები „პურის ჭამას“ რომ უწოდებენ) ღვინისა და ლექსების გარეშე არ ჩაივლის. ამ ოჯახში პოეტური სიტყვა უყვართ, აქ მისი ლექსადნათქვამი გულისნადებიც ესმით, აქ არად დაგიდევენ წესებით წერას, აქ შეუძლია ფრთები გაშალოს, თავისი ლექსები გააცოცხლოს, ახალი ელვარებით შემოსოს. ისიც არაფერია, თუ კითხვის დროს რომელიმე სტრიქონი დაავიწყდება, პატარა ლეილა შეაშველებს, მისი ლექსები ხომ სულ ზეპირად იცის. ეს მას ძალიან სიამოვნებს და შიგადაშიგ თამაშობს კიდეც: ვითომ დაავიწყდა, ვითომ ვერ იხსენებს, მერე დავიწყებულ სტრიქონს სახელდახელოდ ახლით ცვლის.

- ასე არ არის! - არ უთმობს ლეილა.

- აბა როგორ არის? - ეკითხება ის. ახლა ლეილა იწყებს მისი ლექსების კითხვას...

- ამან ჩემი ლექსები ჩემზე უკეთესად იცისო, - იცინის.

- აბა, ყური კარგად დამიგდე, კიდევ რამე არ შემეშალოსო, - ეშმაკურად ჭუტავს თვალებს. თავის ერთ-ერთ ძველ ლექსს კითხულობს - „საუბარი ჩემს ორეულთან“. მისის სიკვდილის შემდეგ ეს ლექსი გამოქვეყნდება (საუბარია ლექსზე „ნიკო სამადაშვილს“) ...ჯერ ეს თვითონაც არ იცის, ჯერ ლექსი ბოლომდე დამუშავებულიც არა აქვს, წინა ღამეს ისევ ჩაასწორა, ახალი სტრიქონები დაამატა და ახლა მისი ლექსი „გამოცდას“ გადის, კითხვას იწყებს. პირველ სტროფს ძველებურად კითხულობს, მეორე კი შეუცვლია:

„ვერ გიპატრონე მე ლაზღანდარამ
შენ სხვა მხევალი უნდა გყოლოდა,
ზეცა სივრცეებს აზანზარებდა
და მზე ყვიროდა ქვეყნის ბოლოდან...“

ჩერდება. ლეილას რეაქციას ელოდება...

- არ იყო ეგრე, არ იყო! - ყვირის ლეილა.

- აბა როგორ იყო? - ეკითხება ვითომ გაკვირვებული. ლეილა ამ სტროფის თავდაპირველ ვარიანტს ამბობს:

„ვერ გიპატრონე მე ლაზღანდარამ
შენ სხვა მხევალი გინდოდა ნიკო.
ზარის ხმა სივრცეს აზანზარებდა,
რომ პოეზია დაღუპულიყო.“

- მერე, რომელი სჯობს? - ეკითხება გოგოს.

- ორივე კარგია! - უპასუხებს ლეილა.

- ახლა კი კალამი მოიმარჯვე და ჩაიწერე, სულ ცინცხალი სტროფია, წუხელ მესტუმრა - ამბობს და ლექსის კითხვას განაგრძობს:

„შენ გადარებდნენ ბინდების ჭრიჭინს,
თუმცა სულ მუდამ ტოტს გცემდა ქარი,
ავადმყოფობა ეგონათ, ბიჭო,
ლექსები ტანზე გამონაყარი.“

ლეილა შეჰყურებს და ხმას ვერ იღებს.

მართლაც რა ზუსტად არის ნათქვამი... უმრავლესობა ლექსების წერას მის ახირებად თვლის, ლექსებს უწუნებს და ურჩევს, - თავი დაანებოს წერას. ეს მერე, მისი გარდაცვალების შემდეგ აღიარებენ პოეტად, ზეპირად ისწავლიან მის ლექსებს, მოუწყობენ დაბადებისა და გარდაცვალების თარიღებთან დაკავშირებულ საღამოებს, წიგნების პრეზენტაციებს... თორემ ახლა, მხოლოდ ძველი თბილისის ერთ-ერთი უბნის პატარა აივნიანი სახლის ბინადარნი არიან მისი მსმენელნიც და შემფასებელნიც. დიდებამდე ჯერ შორია, ჯერ მან კიდევ ბევრი ლექსი უნდა დაწეროს... ჯერ ლეილას უნდა ჩააწერინოს ამ ლექსის ახალი ვარიანტი, ამან კიდევ ახლადდაწერილი ერთი-ორი ლექსიც მიუმატოს, რომ მერე რომელიმე საღამოს კვლავ მოაწყონ მსგავსი თამაში. ის ვერც კი წარმოიდგენს, რომ ნახევარი საუკუნის შემდეგ ლეილას ქალიშვილი დედის არქივში ამ ლექსის ძველ ვარიანტს აღმოაჩენს და გაიკვირვებს, რადგან თავად მას დედამ სულ სხვაგვარად ასწავლა... თავის ბავშვობისდროინდელ ზმანებებსაც გაიხსენებს, ასე ძლიერ რომ ჩაჰბეჭდვია სულში...

- გამარჯობა, ძია ნიკო!

- რა შენი ძია ვარ, პაპად გეკუთვნი, მე რომ წუთისოფელს გადავცილდი, შენ ორი წლისაც არ იქნებოდი.

- დედა სულ ძია ნიკოო, - ამბობს, - და რა ვიცი?!

- დედაშენისთვის ძია ვიყავი, შენ კი პაპა ნიკო უნდა დამიძახო. რაო, რას შემომყურებ ეგრე გაკვირვებული?

- ლექსებმა მართლა ტანზე გამოგაყარა?

- ეგეც იცი?

- ერთხელ მეც რაღაცამ გამომაყარა, ასე ამბობდნენ ბატონებიაო...

-ლექსები კი ჩემი ბატონებია, მთელი ჩემი ცხოვრება მათ ვემსახურე. შენც რომ გაიზრდები, იქნებ ლექსებმაც გამოგაყაროს. დედაშენი შენს ასაკში უკვე წერდა.

- ვიცი.

- დედამ ჩვენი თამაში არ გასწავლა?

- მასწავლა.

- მერე, რომელი ჯობნით?

- დედა.

- უყურე შენ! მე კი სულ ვაგებინებდი, - იცინის ძია თუ პაპა ნიკო.

ათი წლის ბავშვს ბატონების მსახური ნიკოს წარმოდგენა უჭირს, ნიკო ძალიან სასაცილო კაცი ჰგონია... უფროსები ნიკოს იხსენებენ, ათასგვარ ამბებს ჰყვებიან მასზე, ხარობენ და იცინიან. ნიკოს მოგონილი თამაშიც დიდად ახალისებს. ახლახან დედამ მისი ლექსი წაუკითხა და ვეღარ გაუგია, ტანზე ლექსებგამოყრილი ნიკო სასაცილოა თუ საწყალი, გაიცინოს თუ მოიწყინოს?!

...ეს ყველაფერი მერე იქნება, ნიკოს გარდაცვალების შემდეგ, ახლა კი მან ჯერ დირბელის თვრამეტი წლის ქალიშვილი, რომელსაც მისი მიბაძვით ლექსების წერა დაუწყია, უნდა წაახალისოს: ლექსებისთვის ალბომი შეურჩიოს და ზედ ოქროსფერი ასოებით ამოატვიფვრინოს, - „ლეილა მგალობლიშვილის ლექსები“; თავფურცელზე წარწერასაც არ დაიზარებს - „სახსოვრად პატარა პოეტესა ლეილას, ნიკო. 1939 წელი“. მერე ახალ თამაშსაც ასწავლის: ჯერ თვითონ იტყვის ლექსს, ან ნაწყვეტს ლექსიდან, - ლეილამ ავტორი უნდა გამოიცნოს. მერე ლეილა ამბობს და მისი ჯერი დგება. ის ან საკუთარ ლექსს ამბობს ან გალაკტიონს. ლეილამ ყველა ეს ლექსი ზეპირად იცის, გამოცნობას ვერავინ დაასწრებს. მერე ლეილა საკუთარ ლექსს უკითხავს.

- გალაკტიონი? - ეკითხება ის.

- კი, უდასტურებს ლეილა.

- ხომ ვამბობდი, რომ გალაკტიონი მაგარია! - ამბობს ის.

- ჩემი ლექსია, ჩემი! - იცინის ლეილა.

ისიც ჰყვება სიცილში... ახლა ლეილა გალაკტიონის ლექსიდან უკითხავს ნაწყვეტს.

- ეს კი ნამდვილად შენია, ვეღარ მომატყუებ.

- გალაკტიონია... - ამბობს ლეილა და ისევ იცინიან...

რას წარმოიდგენს, რომ ეს პატარა გოგო წლების შემდეგ თავის ქალიშვილს ასწავლის ამ თამაშს, მის ლექსებსაც წაუკითხავს, მასზე ამბებს მოუყვება... ეს მერე, მანამდე ბევრმა წყალმა უნდა ჩაიაროს, ჯერ ლეილა მხოლოდ პოეტობაზე მეოცნებე ბავშვია, და ის მოსაყოლი ამბებიც ჯერ არ მომხდარა... ახლა მას მხოლოდ ღვინო თუ უშველის, ახლა ის უგონობამდე უნდა დათვრეს... ღვინო აქარვებს დარდს. არ იცის რა დროა, ალბათ, უკვე გვიანია. ლაღია დირბელი, ბევრს სვამს, მაგრამ ცუდი სიმთვრალე აქვს მეტად. თუ კიდევ დალიეს, დირბელი უთუოდ აუხირდება ვინმეს, ჩხუბს ატეხს, მაგიდებს აატრიალებს და მილეწ-მოლეწავს იქაურობას... მასაც ჩაითრევენ ჩხუბში, დღეს კი მას ჩხუბი არ უნდა, დღეს ის ძალიან ბევრს დალევს და მერე ფეხარეული გაუყვება სახლის გზას... ბავშვებს ალბათ უკვე სძინავთ. შეიძლება, მშივრებმაც კი დაიძინეს. კიდევ უნდა დალიოს რამდენიმე ჭიქა, ჯერ ისე არ დამთვრალა, რომ სახლში წავიდეს. ფხიზელი თვალს ვერ გაუსწორებს ცოლს. ნეტავი ერთი ლექსი მაინც დაებეჭდათ, მაშინ ხომ ამაყად შეაღებდა სახლის კარს, მაშინ ხომ აღარც მისი სიმთვრალე და შემოხარჯული ხელფასი იქნებოდა სათვალავში ჩასაგდები. ახლა კი... ახლა ძალიან მაგრად უნდა დათვრეს... სჯობს, ისევ სიმთვრალისთვის უსაყვედურონ, ოღონდ ლექსის წერისთვის არავინ დაძრახოს, მის დაღლილ ფიქრებს არავინ შეეხოს... ხვალ ისევ დაწერს ლექსს, ისევ წაიღებს ლიტერატურულ ჟურნალში დასაბეჭდად, ამჯერადაც არ გაუმართლებს, მოუბოდიშებენ, აქაოდა მწერალთა კავშირის ჟურნალიაო, შენ კი მწერალთა კავშირის წევრი არა ხარო. თქვე დალოცვილებო, წევრი როგორ გავხდები, თუ ლექსები არ დამიბეჭდეთო?! სხვაგან წაიღეო, ურჩევენ... ეს ისე, სხვათა შორის ეტყვიან, თორემ თავადაც იციან, წასასვლელი არსადაა... ისევ დირბელს უნდა შესჩივლოს, ისევ მას გაუმხილოს დარდი, ლაღია დირბელი და უღალატო...

ლეილა „პატარა პოეტესა“ აღარ არის, მის ლექსებს ბავშვური გულუბრყვილობა დაუკარგავთ, სევდა შეჰპარვიათ... გაზრდილა და უფრო მეტად წააგავს მამას, მამასავით ლაღია, საკუთარი ლექსების ბედი დიდად არ ანაღვლებს, ჯერ არ უგრძნია წლობით უჯრაში გამომწყვდეული ლექსების ტკივილი, თუმცა ერთი ლექსის დაბეჭდვა მაინც უცდია. არ დაუბეჭდეს, ერთი სტრიქონი არ მოეწონათ, - „ლურჯი ზეცა იღვრებოდა ყანწებიდან“, „ლურჯი“ შეცვალე და დაგიბეჭდავთო, ცისფერყანწელებზეა მინიშნებაო... გაჯიუტდა ლეილა, არ შეცვალა. აკი არც დაუბეჭდეს. ძალიანაც კარგი ქენი, რომ არ შეცვალეო, - უწონებს საქციელს; თან შიშობს: ჩემსავით შენს ლექსებსაც უიღბლობა არ დაჰყვესო, რას წარმოიდგენს, რომ ლეილა ისე წავა ამ ქვეყნიდან, ერთ ლექსსაც არ გამოაქვეყნებს, არც არსად მიიტანს. თუმცა კი, მოგვიანებით მასაც დაამძიმებს დაუბეჭდავი ლექსების სევდა, მაგრამ არც ისე მძაფრად, არც ისე მტკივნეულად, ლაღია ბუნებით, მამას ჰგავს... ეს ყველაფერი იქნება მერე, ჯერ კი ის ისევ დაწერს ლექსს, არც თუ ხალისით, მაგრამ მონდომებით... ახლა ეს ლექსია მისი იმედი, ამან უნდა გააატანინოს....

ლეილას „რჩევით“ ბელადზე წერს ლექსს, „პარავოზია“ საჭიროო.

- აბა ნახე სხვა მწერლები როგორ იქცევიან, ჯერ ბელადზე, საბჭოთა საქართველოზე, პარტიაზე დაწერენ, მერე შიგადაშიგ კარგ ლექსებსაც შეაპარებენ... ეგრე რომ არ იქცევი, იმიტომაც არ გიბეჭდავენ, ცოტა მოხერხებაა საჭიროოო...

- შენ რატომ არ იქცევი ეგრე, იმ ლექსში ერთი სიტყვაც რომ ვერ შეგაცვლევინესო? - ეჭვნეულად კითხულობს; არ ეშვება ლეილა, რომელიღაც პოეტის ლექსების კრებულს აკითხებს. მართლაც, ჯერ ბელადზე დაწერილი ლექსები „მიდის“, ამას ჰქვია „პარავოზიო“, - უხსნის... მერე კი პოეტური შედევრები ჩაბმიან ერთმანეთს ვაგონებივით... კარგა ხანს ებრძვის საკუთარ თავს... იმას, მასში საყდრის ჩიტივით რომ უსტვენს, მოფერება და პატრონობა რომ სჭირდება... ბოლოს, ბოლოს კი მაინც დაიხშობს ყურებს, რომ მისი სტვენა ცოტა ხნით დაადუმოს, ისევ მისთვის, ისევ მის გადასარჩენად... თან ეჭვობს, ვაითუ გაბრიყვდეს. მაგრამ მიამიტია და მიმნდობი, ადვილად ეგება ლეილას ამ პატარა ხუმრობაზე, თანაც არც სიმაღლისგან არის შორს, რაც არის არის, დაწერს და რედაქციაშიც მიიტანს, ეგეც თქვენი „პარავოზიო“. ამდენი წვალება სულ წყალში ეყრება, არც ამას დაუბეჭდავენ, თან უკვირს, თან ბრაზდება, ისევ საშას მიაკითხავს, ის არის მისი გულშემატკივარი...

- წაიკითხე, რა დაწერეო, - ეუბნება დირბელი.

-ბელადზე დავწერეო, - უპასუხებს და კითხვას იწყებს.

ის კამკამებდა ვით ცრემლის გუბე,
ალალი გულის ფიქრებით სავსე.
ის დაიღუპა, იქნებ დაღუპეს,
ნეტავი რისთვის? ნეტავი რაზე?!
ისმოდა წყევლა შეშლილ ქოშებით,
და თავგანწირვა უიღბლო ცისთვის,
ზარი გოდებდა ხანგამოშვებით:
ნეტავი რაზე? ნეტავი რისთვის?!

სიცილით კვდება დირბელი: - დაგიბეჭდეს კი არა, მადლობელი არა ხარ, რომ არ დაგიჭირესო?

ფიქრდება ისიც. გარეთ 53 წელი დგას, არეული... ამას კი რა დაუწერია, - ამხელა კაცი ლეილამ როგორ გამაბრიყვაო, - იცინის გულიანად. და ვერც კი წარმოიდგენს, როცა მისი სიკვდილის შემდეგ მისი ლექსების კრებული გამოვა, ეს ლექსიც დაიბეჭდება. ალბათ, როგორ გაიკვირვებს ლეილა, ამ ლექსს სხვა სათაურით რომ ნახავს დაბეჭდილს და სქოლიოში ამოიკითხავს, რომ ლექსი ეძღვნება ალექსანდრე გამყრელიძეს - ცნობილ მკვლევარსა და მთარგმნელს, თუმცა იქვე ჩათვლის, რომ კრებულის შემდგენლებს შეეშალათ, რადგან საშა გამყრელიძე რომ გარდაიცვალა, ნიკო სამადაშვილი უკვე კარგა ხნის გარდაცვლილი იყო და საშას დაღუპვას ვერაფრით გამოეხმაურებოდა, თანაც 1953 წელს საიდან უნდა სცოდნოდა ნიკო სამადაშვილს, რომ 1971 წელს საშა გამყრელიძე გაურკვეველ ვითარებაში დაიღუპებოდა?! (საშა გამყრელიძე გარდაიცვალა 1971 წელს, ნიკო სამადაშვილი გარდაიცვალა 1963 წელს.) ...ეს იქნება მერე, კარგა ხნის შემდეგ ... ახლა კი ის გულიანად იცინის და პირველად იცინის არდაბეჭდილი ლექსის გამო, ბრაზი უქრება და თითქოს სევდაც აღარ ეძალება. ლექსი გადასაგდებად მაინც ენანება, მოგვიანებით სათაურს შეუცვლის, - „სტალინის სიკვდილის“ ნაცვლად „სამიკიტნოში“ წააწერს, სათაურის ქვეშ კი პატარა მინაწერს გაუკეთებს: „ჩემს საშას“, სწორედ ასეთი სახით გამოქვეყნდება ნახევარი საუკუნის შემდეგ ეს ლექსი. რას წარმოიდგენს, რომ ეს პატარა მინაწერი წლების შემდეგ თავსატეხს გაუჩენს საშა დირბელის შვილიშვილს - ამ ესსეს ავტორს, ვერ წარმოიდგენს, რადგან როცა ამ ლექსს წერს, თუ მინაწერს აკეთებს, ჯერ საშას შვილიშვილის დაბადებამდე კარგა შორია... ჯერ არც ის იცის, მისი ლექსები რომ მხოლოდ მისი გარდაცვალების შემდეგ გამოქვეყნდება, თორემ ეტყოდა ამ ესსეს ავტორს: რა თავს იტეხ, ნეტავი შენ, ეს ლექსი რა დიდი საფიქრალიაო... ის ვერც კი წარმოიდგენს, რომ მისი გარდაცვალების შემდეგ, ის და მისი ლექსები ასეთ ინტერესს გამოიწვევენ, თითქმის ყველა, ვინც იცნობდა და არ იცნობდა, „მემუარებში“ მოიხსენიებს, მასთან ყოველ შეხვედრას გაიხსენებს, ესსეებს დაწერს, მასთან ნაცნობობას შეიფერებს და ამით თავსაც მოიწონებს... ვინც ვერ შესწვდება კი, ბოღმით იტყვის: უნიჭო იყოო. დაე, მათ სინდისზე იყოს ნიკოს ნიჭისა და სულიერი სიღრმეების ვერდანახვაც და მისი ხილვების ვერშეცნობაც. სინდისიერებას სხვას ვერ მოსთხოვ... თავად ნიკოს აუგი არავისზე დასცდებოდა და ამ ესსეს ავტორიც ვერ მისცემს თავს ამის უფლებას.

ამ ესსეს ავტორს საშა გამყრელიძის ქვრივის მოგონებაც აქვს წაკითხული, თითქოს როგორ აჩუქა ნიკომ ეს ლექსი მის მეუღლეს... ის თავს უფლებას ვერ მისცემს, ამ მონათხრობში ეჭვი შეიტანოს... მიუხედავად ამისა, ისევ და ისევ ნიკოს სულის პატივისცემის გამო, ის ფაქტებს მაინც ვერ დამალავს და ჰყვება იმ ამბებს, რაც დედისაგან და პაპისგან მოუსმენია ჯერ კიდევ მანამ, სანამ ნიკო სამადაშვილის ლექსები დღის სინათლეს იხილავდნენ... წერს, რადგან ფიქრობს, რომ ნიკოს სათაკილო და მისაჩქმალი არაფერი სჭირდა და თავდაპირველად ვისადმიც არ უნდა იყოს ეს ლექსი მიძღვნილი, ნიკოს პიროვნებას ჩრდილს ვერანაირად მიაყენებს. თანაც თავად ნიკოს ცხოვრების ბოლომდე სულ ეხუმრებოდნენ: როგორ იყო სტალინზე ლექსი რომ დაწერე და კინაღამ დაგიჭირესო? ამაზე ნიკო გულიანად იცინოდა და არასდროს უთაკილია. თუმცა, ეს ყველაფერი მოხდება მერე, ახლა კი მას ავტორის მსჯელობებისთვის არ სცალია. მეგობრები ნავთლუღში მიდიან, დირბელის ვენახში, იქ ქეიფს რა სჯობს: ხის მაგიდაზე სახელდახელოდ გაწყობილი სუფრა, ვენახის შრიალი, დირბელის ხელით დაწურული საუკეთესო ღვინო... ეს ყველაფერი სოფლის ნოსტალგიას აყუჩებს, ორივეს რომ თან სდევს მუდამ... აქ, ამ ესსეს ავტორს ერთი სული აქვს, მომავალში გადაინაცვლოს და ყველაფერი წინასწარ თქვას, რადგან ეს მეტად მნიშვნელოვანი დღეა ნიკო სამადაშვილის ცხოვრებაში... ამ დღეს უნდა გადაწყდეს მისი ლექსების პირველი კრებულის ბედი... მაგრამ ავტორი მაინც ამჯობინებს თავი შეიკავოს და თანდათანობით მიჰყვეს მოვლენებს, რადგან ნიკომაც ჯერ არაფერი იცის, და ვერც ვერაფრით წარმოიდგენს...

ავტორი ჯერ-ჯერობით ისევ საშა გამყრელიძის ქვრივის ნაამბობს უბრუნდება:

„ერთხელ სახინკლეში ხელსაწმენდზე საშაზე ლექსი დაეწერა. საშა სახლამდე მოაცილა და ლექსი მე გადმომცა. წავიკითხე და გადავირიე. ნიკო ამაყად ამბობდა, ნახე ჩემ დაწერილ ლექსს რა შეუძლიანო! მერე მანუგეშებდა, თუ ეს ნუგეში იყო: ასეთი პატიოსანი და ცრემლივით მთრთოლვარე კაცი ჩვენს ქვეყანაში დიდხანს ვერ იცოცხლებსო“. როგორ არა ჰგავს ნიკოს საქციელს! - ამას ამ ესსეს ავტორი მთელი სხეულითა გრძნობს და ვინც ნიკოს კარგად იცნობდა, ისიც დაემოწმება. ნუთუ შეეშინდა ნიკოს, მართლა არ დაეჭირათ და ასე უნიჭოდ და ულაზათოდ დადგა ეს სცენა? დირბელის შვილიშვილი ნიკოს შეშინებას ვერასდროს დაიჯერებს, რადგან მისთვის ის გაუტეხელი სულის ადამიანია, ან იქნებ ორჯერ ციხეგამოვლილმა ნიკომ ჭკუა ისწავლა და უფრო პრაქტიკული გახდა? სწორედ ეს არის ამ ესსეს ავტორის თავსატეხი. სიმართლე კი მხოლოდ ნიკომ იცის და ამ ლექსს თავის ბელეტრისტულ თხზულებაში ჩართავს. იქ ვინმე ქმრის მოღალატე და ქმრისგან ულმობლად მოკლულ ქალს მიუძღვნის და მის სამარეზე ამოკვეთს:

„ის კამკამებდა, ვით ცრემლის გუბე
ალალი გულის ფიქრებით სავსე“ და ა.შ.

(„შეხვედრები და სინანული“. გვ. 217. 1995 წ.)

მოსწონს ნიკოს ეს ლექსი... უნდა თავის თხზულებაში გამოიყენოს, სხვა ადგილი ვერ უპოვა, თავადაც ხვდება: - სად ქმრის მოღალატე ცოლი და სად ალალი გულის ფიქრები?! ამიტომაც ბოლოში გამართლებასავით დაამატებს, „ღალატის ღამეს ეს ქედმოხრილი სტრიქონები როდი სჯეროდაო“...

ამ ესსეს ავტორმა ნიკოს პატიმრობაზე კარგა ხანს არაფერი იცოდა, მგალობლიშვილების ოჯახში ამ თემაზე საუბარს გაურბოდნენ. თუმცა, როცა გაიგო, არ გაჰკვირვებია. ის უფრო გაუკვირდებოდა, ნიკოსავით თავისუფალი სულის ადამიანი იმ ავბედით წლებში პატიმრობას თუ ასცდებოდა, დედის არქივში გაუგზავნელ ბარათს წააწყდა, ლექსად დაწერილს. 1944 წლის მარტია... საშა ფრონტზეა, ნიკო - ციხეში. 15 წლის ლეილა წერს:

პოეტ ნიკო სამადაშვილს

პირველად შენგნით მოძღვნილ ალბომზე
გაიბნა ჩემი ლექსის რითმები,
მუდამ მიყვარდა შენი ლექსები,
კვლავ მონატრული მათი ვიქნები.
შენ აქ არა ხარ, შენს ლექსის რითმებს
თავისუფლების ვერ ბერავს ქარი.
და შენს რვეულებს, სავსეს რითმებით,
ალბათ, ედება მტვერი მწუხარი.
ნაძვები კუბოს კვლავ აქროლებენ
და ყვავილებიც კვლავ მოაქვთ ქარებს, -
ლაღად დარჩენილ ნაძვების შრიალს
შენი ლექსები თავს რომ აფარებს.
იქნებ, შენ მანდაც უმღერი გრძნობებს,
უძღვნი ლაჟვარდებს წარმტაც სტრიქონებს,
იქნებ, ქმნი ლექსთა და რითმთა ბაღებს.
ხან გასალაღებს, ხან დასაღონებს.
მანდ, სადაც სული სევდით იმტვრევა,
სადაც სიბნელე აკივლებს გულებს.
იგონებ, ალბათ, წარსულ ცხოვრებას
აწ დავიწყებულს, დროგადასულებს.
ან თბილისიდან მობერილ ნიავს
მკერდს გადაუშლი, ალბათ ვედრებით;
ეჰ, სადღა ნახავ საშა დირბელსა,
ბინდზე დაცლილი ალავერდებით.
ან ძმაბიჭების სად ჩანს ქეიფი,
აღარ დაჰქრიან გიჟი ეტლები,
ეჰ, ცხენებია თავაშვებული,
ეჰ, ცხენებია გასახედნები.
შენი ოცნება თბილისს გაგონებს,
მწარე ფიქრში ხარ, ალბათ, გართული,
იქნება ყანწით ღვინო გწყურია,
ლექსად ამოთქვა ტკბილი ქართული.
ეს ბედი არის მოწამე ტანჯვის,
სევდას ვეღარ ცვლის ბასრი კალამი,
დავწერე, მაგრამ სად გამოვგზავნო,
ჩემი მადლობა, ჩემი სალამი.

ამ დღიდან არც ისე შორს არის ის მნიშვნელოვანი ამბავი, რომელიც დირბელის ვენახში ქეიფს უკავშირდება. ყველაფერი კი ასე იწყებოდა: ლეილას მეგობრები ჰყავს ოჯახში მოპატიჟებული: რეზი თვარაძე და თამაზ ჩხენკელი. ბევრი აქვთ საერთო, სამივე ლექსებს წერს, პოეზია უყვართ, ერთმანეთს საკუთარ ლექსებს უკითხავენ, ლიტერატურაზე საუბრობენ... საერთო მეგობრები ჰყავთ, მოგვიანებით ლეილას ქალიშვილი დედის ხელნაწერებში სახუმარო ლექსებსაც აღმოაჩენს, რომლებსაც ერთმანეთს სწერდნენ.

„დღეს რეზი თვარაძე ვნახე. თამაზ ჩხენკელს ახალი ლექსი დაუწერია:

ჩემთან აღარ მოდიხარ,
აღარ მატკბობ ღიმითა,
ჩემო კარგო დოდიკა,
ნეტავ რა მოგივიდა?
აღარა მაქვს ლხენა,
შენ კი დასდევ ყეინებს,
შემოგევლე შენა,
ნეტავ რა გაწყენინე?

პასუხი არ იგვიანებს, ლეილას დღიურის შემდეგი ფურცელი მეორე დღესვეა დაწერილი: „ - რამე მწარე დავუწროთ საპასუხოდ თამაზს, - მეუბნება დოდო. - კარგი ვეთანხმები მე, მაგრამ იმ პირობით, თუ არ გაამხელ, რომ ჩემი დაწერილია, ვითომ შენ დაწერე...

ლექსი დაგიწერია,
მიჯავრდები რაღაზე,
თამაზ მონატრებიხარ
პლეხანოვის „ლამაზებს“.
გიხმობენ, ურჩევნიხართ
ბაირონს და გეინეს,
მე თუ დავდევ ყეინებს,
ამით შენ გაწყენინე?
ლექსად დაგიწერია,
ეგ შენი სამდურავი,
შენ თუ რამე გეწყინა,
მოგიკვდა ჩემი თავი.“

17. 10. 46 წ.

... ახლა სწორედ რეზისა და თამაზს ელოდება ლეილა. მამა არ არის სახლში. დედა სამზარეულოში ფუსფუსებს, ლეილა სუფრას შლის. მოულოდნელად საშა მოდის სახლში. ოთახში გაშლილ სუფრას რომ დაინახავს, იკითხავს, ვინმეს ველოდებითო? - არავის, სადილობას ვაპირებდითო, - უპასუხებს ლეილა.

- ძალიანაც კარგიო, ამბობს საშა და სუფრას მიუჯდება. მკაცრი მამაა საშა, ვერ ბედავს ლეილა სიმართლის თქმას, ვაითუ გაბრაზდეს მამა, რადგან მას არ დაეკითხა და ისე მიიწვია სახლში ბიჭები. ეს ის წლებია, ყმაწვილკაცების სტუმრობა ქალიშვილთან ცუდ ტონად რომ ითვლება... ის კი არა და, ქალები და ვაჟები სხვადასხვა სკოლებში სწავლობენ.

გარედან იძახიან... საშა დგება და კარებს აღებს. ძალიან კი გაუკვირდება ბიჭების დანახვა, მაგრამ როგორც ქართული სტუმარ-მასპინძლობის წესი მოითხოვს, სახლში შემოიყვანს, სუფრასთან მიიპატიჟებს და საუბარს გაუბამს. გამოჰკითხავს ვინ არიან, რას საქმიანობენ. მოსწონს ბიჭები... ბოლოს გამოირკვევა, რომ ლექსებსაც წერენ. მაშინ ნიკო სამადაშვილზე ჩამოუგდებს სიტყვას. რეზი და თამაზი ნიკოს არ იცნობენ, მაგრამ მისი ზოგიერთი ლექსი უკვე წაკითხული აქვთ ხელნაწერიდან. საშა ბიჭებს ჰპირდება, რომ ნიკოს აუცილებლად გააცნობს. უხარია საშას, ნიკოს ერთი კარგი „პოეზიის საღამო“ უნდა მოვუწყო, ცოტა გახალისდებაო. ლეილას კი საყვედურობს:

- თუ ასეთი კარგი ამხანაგები გყავდა, აქამდე რატომ არ გამაცანიო? რას წარმოიდგენს, რომ ამ ბიჭებიდან ერთ-ერთი - თამაზ ჩხენკელი წლების შემდეგ, გაარღვევს ყველანაირ ბარიერს და ნიკოს რამდენიმე ლექსს დაბეჭდავს გაზეთში, იმ ლიტერატურულ გაზეთში, რომლის რედაქტორიც რევაზ თვარაძე იქნება... 1967 წლის 28 ივლისს... ნიკოს გარდაცვალებიდან 4 წლის შემდეგ, აღსრულდება მისი ოცნება. ამას თავად ნიკოც ვერ წარმოიდგენს, როცა დირბელის ვენახში ლეილას მეგობრებთან, შვილისტოლა ბიჭებთან იქეიფებს.

ღვინო, სადღეგრძელოები, ლექსები... ხარობს ნიკო, უყვარს ახალგაზრდები პოეტურ სიტყვას რომ აფასებენ, სულიერ სიახლოვეს გრძნობს მათთან, სიამოვნებით კითხულობს საკუთარ ლექსებსაც... რა იცის, რა მნიშვნელოვანი დღეა მის ცხოვრებაში, რას წარმოიდგენს, რომ სწორედ ამ ახალგაზრდებმა უნდა უპატრონონ მის პოეტურ მემკვიდრეობას, ეს ქოჩორა ბიჭი კი, ახლა მის გვერდით რომ ზის, სწორედ ის თამაზ ჩხენკელია წლების შემდეგ (1973 წ.) ნიკოს ლექსების კრებულის გამოცემას რომ მიაღწევს და წინასიტყვაობასაც თავად წაუმძღვარებს არჩილ სულაკაურთან ერთად; რომ ეს ბიჭი იქნება მისი მეორე კრებულის რედაქტორ-შემდგენელი როსტომ ჩხეიძესთან ერთად... ახლა ნიკო ქეიფობს და ხარობს და, ვგონებ, სულაც არც კი აქვს დაწერილი თავისი ბელეტრისტული თხზულება „შეხვედრები და სინანული“, რომლის ერთ-ერთი რედაქტორთაგანი ისევ და ისევ თამაზ ჩხენკელი იქნება. რა იცის ნიკომ რომ სწორედ ახლა, ამ ვენახში, ამ ხის მაგიდასთან ხდება ავტორისა და მისი მომავალი რედაქტორ-შემდგენელის პირველი შეხვედრა. ეს რომ იცოდეს, სხვა თვალით შეხედავდა მას, ახლაც და შემდეგაც, სხვა მრავალი შეხვედრისა თუ საუბრის დროს, ...მაგრამ რას წარმოიდგენს, რომ თავის სიცოცხლეში ვერც ერთ ლექსს ვერ იხილავს დაბეჭდილს, და, რომ ამ ბიჭის იმედადღაა დარჩენილი მთელი მისის შემოქმედება. და იქნებ ახლა, სულაც სათვალავში ჩასაგდები არცა ჰგონია ეს დღე. თუმცა, ის დაუვიწყარი აღმოჩნდება თამაზ ჩხენკელისთვის... აკი ნახევარი საუკუნის შემდეგ გაიხსენებს ერთ-ერთ რადიო-გადაცემაში: „ნიკო სამადაშვილი საშა მგალობლიშვილმა გამაცნო, სადღაც ბაღში წაგვიყვანა საქეიფოდო“. ეს მერე იქნება, ახლა კი ის ნიკოს ლექსებს უსმენს, მაგიდაზე ჩამწკრივებულ თიხის დოქებს შეჰყურებს. საშა მგალობლიშვილის ხელით დაწურული „ნამდვილი“ მაგარი ღვინით რომ ივსება დაცლისთანავე და ფიქრობს, როგორ ჰგავს ნიკოს ლექსებიც „გაუცრელი თიხისგან გამომწვარ ასიმეტრიულ დოქებს, რომელთაც თუმცა ამჩნევიათ კოჟრები და ზოგჯერ მომტვრეულიც აქვთ ტუჩი ან ყური, მაგრამ რომლებშიც პოეზიის შეურყვნელი, მაგარი ღვინოა ჩასხმული“. ფიქრობს და, თავის ამ ფიქრს კარგად იმახსოვრებს, რომ შემდეგ, პოეტის პირველად გამოქვეყნებულ ათიოდე ლექსს მინაწერად დაურთოს; მაგრამ, ეს ჯერ თვითონაც არ იცის...

ესსეს ავტორი ისევ ბავშვობისდროინდელ ზმანებას გამოიხმობს:

- გამარჯობა, პაპა ნიკო!

- რაო, რისთვის დამიძახე?

- მართლა წესების გარეშე წერდი?

- ვინა თქვა ეგა?

- დედამ.

- ჰო, ეგრე ამბობენ, შენ რა, სულ წესებით თამაშობ? ვერ გამიგია, ეგ წესები ვიღამ დაადგინა; თანაც წესებისა არაფერი გამეგებოდა, როგორც მეწერებოდა, ისე ვწერდი; როგორც მედარდებოდა, ისე ვდარდობდი...

- თუ წესებისა არა გაგეგებოდა, რისთვისღა წერდი?

- ეჰ, შენ რა იცი, რა შეუძლიათ დარდებს...

ამ ესსეს ავტორი მაშინ ვერაფრით მიმხვდარიყო, დარდებს რა შეეძლოთ. ნიკომ კი იცოდა, აბა მასზე უკეთ ვინ იცოდა „რა მწარეა, როცა სიმთვრალესთან ერთად მთვრალი დარდებიც აგეტორღიალებიან, გულზე გეჭიდებიან, საფეთქლებს გიხურებენ, ნეკნებს გიმტვრევენ, თვალში შუქს გიწრიტავენ, შუბლის ძვალზე გასკდებიან, სხეულს გიმღვრევენ...“ და მერე, გსურს თუ არა გსურს, უწესო, თავაშვებული ბავშვებივით ცვივიან გარეთ, ზოგი წვიმის გუბეში ჩაწოლილა და ზოგიც ლაჟვარდებს გადავლებია... და თუნდაც კეტით სდიო, მაინც ვერ დააოკებ... ახლა ის უგონობამდე უნდა დათვრეს, რომ აღარაფერი ახსოვდეს და არაფერმა შეაშფოთოს... ღვინო აქარვებს დარდს.

ამ ესსეს ავტორი, წერის არჩეული სტილის მეშვეობით, მუდმივად ღვინის სარდაფში „აბრუნებს“ ნიკოსა და საშას, მაგრამ ეს მისი ახირება არ არის; უბრალოდ ავტორმა საქმე გაიადვილა, რომ თავისუფლად ემოძრავა სივრცესა და დროში, და თან ხელიდან არ გასხლტომოდა, ყურადღების მიღმა არ დარჩენოდა მათი ბოჰემური ცხოვრების ნირი:

„ის ყოველ ღამე დაეძებდა ტიალ სარდაფებს,
თითქოს ცისმარე დღე შფოთავდა და ითრობოდა,
შთამომავლობა მის ცხოვრებას რას დაუჯერებს,
კაცი რომელიც სულ ღვინოში იფუფქებოდა.
რომ მას შეეძლო პოეტური უმანკოება,
მიწას ურბენდა, დედამიწის უარმყოფელი,
არ დაგიდევდა, თუ უკმეხად ედგა დროება,
ან თუ სივრცეებს გაყმუოდა წუთისოფელი.
ვიღაც ღიღინით ჩემს საფლავზე ბალახს გათიბავს,
იტყვის რა კრულვით დაიღუპნენ მამა და შვილი,
თან კლდის ნატეხზე მიაწერავს ოდნავ ირიბად:
(აქა მარხია ჩვენი ნიკო სამადაშვილი).
(აქა მარხია ჩვენი საშა მგალობლიშვილი).“

და მაინც, ვინ იყო ის, ვინც ყოველ ღამე ღვინის სარდაფებს დაეძებდა, - ნიკო თუ საშა? - ერთიცა და მეორეც, ეს ლექსი ორივეს ცხოვრებას ერთნაირად შეესაბამება. ლექსის გამოქვეყნებულ ვარიანტში მხოლოდ ნიკო სამადაშვილი წერია, ალბათ ხელნაწერში ასე იყო... მეორე ვარიანტი ამ ესსეს ავტორმა მიაწერა, რადგან ნიკო ასე კითხულობდა მას საშას თანდასწრებით. ისევ გვეთამაშება ნიკო... ხელს ისიც უწყობს, რომ სახელები და გვარები ადვილად ენაცვლება ერთმანეთს მარცვალთა თანაბარი რაოდენობის წყალობით, თუმცა სამართლიანობა მოითხოვს, რომ აღინიშნოს „სამადაშვილი“ უფრო უკეთ ერითმება „მამა და შვილს“, ვიდრე - „მგალობლიშვილი“, მაგრამ განა ნიკო ამას დაგიდევდათ, სწორედაც რითმებს არ უწუნებდნენ?!

საშა თვითონ არ წერდა ლექსებს, მაგრამ სულით საოცრად პოეტური ადამიანი იყო, კარგად განვითარებული პოეტური ინტუიციის წყალობით ადვილად იკვლევდა გზას ნიკო სამადაშვილის პოეტური შემოქმედების რთულ ლაბირინთებში. ერთხელ ნიკოს უკითხავს: - რატომ ლექსებს არ წერ, მგონია, კარგად გამოგივაო. საშას უპასუხია: - აგერ შენ და აგერ ლეილა, განა ერთი ოჯახისთვის ორი პოეტი საკმარისი არ არისო?

...ლექსი ყველგან იწერება. ხშირად „ბუღალტრის მაგიდაზე“ ციფრებთან თამაშს, ისევ სიტყვებთან თამაში ურჩევნია. თანაც საშა მგალობლიშვილიც იქ არის, მგონი 50 წელი შეუსრულდა და ცოტა წაუქეიფებიათ სამსახურში. სიტუაცია ექსპრომტს ითხოვს და, ნიკოც მზად არის:

სანდრო დირბელს

ცხოვრების ნახევარი განვვლეთ, დირბელო,
მომეცი ნება, ლექსი გიძღვნა,
და რო მნახო, არ წამოგცდეს,
რას მიჰქარავ, ხიდისთაველო?!
მეც მაგონდება დირბის ზღვა-ზვრები,
მათთან მობიბინე ლუჯი ყანები,
მოვდივართ ქვეყნად ანგელოზები,
მივდივართ უკან კუდიანები.
ერთი შეხედე ბედის ამ ყისმათს,
თითქოს ცხოვრება ვატარეთ ღრეჭით,
ბედის ორძელზე ვჭიმავდით ყირას,
სიცოცხლეს ღვინის სარდაფში ვლევდით.
ო, რამდენ ღამეს ვუთიეთ ერთად,
ძმაო კეთილო, სანდრო დირბელო,
თითქოს ერთმანეთს გულებს ვართმევდით,
ისე გვიყვარდა ეს საქართველო.
გახსოვს, ტიალი დუქნის მაგიდა,
როგორ წაბილწე მთვრალმა გინებით?!
მე რომ ფხიზელი არ დაგდგომოდი,
აბა სახლის კარს რას მივაგნებდით.
რაც იყო, იყო, კარგად ვატარეთ,
ესღა გვარგუნა განგების ძალამ,
მივხედოთ, მოდი, ახლა პატარებს,
განვსაჯოთ ჩვენში ვინ დაიღალა.
დღე დაითენთა ფიქრების ბინდით.
აბა რად ვგავართ ნახევრად გიჟებს,
ალბათ, ნუნუას ბევრს რომ ვხუხავდით,
და რომ დავდევდით კურკასებრ ბიჭებს.
იცოცხლე დიდხანს კარგი სახელით,
სახე შენ მაინც ქორფა ბალღს გიგავს,
გიძღვნი ამ ნაგლეჯს, გქონდეს სახსოვრად,
როგორც ჩემს ძმას და გულშემატკივარს.

ამ ლექსს რომ წერდა, ალბათ ვერაფრით წარმოიდგენდა, რომ გავიდოდა წლები და მისი ქალიშვილი მოგონებების წიგნს დაწერდა მამაზე, ხოლო საშა მგალობლიშვილს - მის „ძმასა და გულშემატკივარს“, ერთხელაც არ ახსენებდა!.. რომ აღარაფერი ვთქვათ ლეილაზე, რომელსაც მუდამ ანებივრებდა, მამობრივი სიყვარულით ათამამებდა და „გაამზითვა“ კიდეც. როდესაც ლეილა დაქორწინდა (1960 წ.), ნიკოს უკითხავს: მამაშენმა წესისამებრ თუ გაგამზითვა, „ვეფხისტყაოსანი“ თუ გაგატანაო? უარი რომ მიიღო, მაშინ საკუთარი წიგნი აჩუქა და ზედ წააწერა: „ჩემს ლეილას მზითევში ვატან. ძია ნიკო“.

ეს საჩუქარი უფრო მეტად იმით იყო ძვირფასი, რომ ეს იყო ნიკოს ნაქონი წიგნი, რომელსაც კითხულობდა, ჩაჰკირკიტებდა, ხოლო წიგნის ბოლოში იმ სტატიებს აკრავდა, რაც იმდროინდელ პრესაში „ვეფხისტყაოსნისა“ და რუსთაველის შესახებ იბეჭდებოდა, თან ზედ თავის მოკლე კომენტარებსაც ურთავდა. ეს წიგნი დღესაც ინახება ამ ესსეს ავტორის ოჯახში.

უხარია ლეილას საჩუქარი, მაგრამ ცოტა გაკვირვებულია, თან გულიც წყდება, ეგონა ნიკო თავის ლექსების ხელნაწერ რვეულს აჩუქებდა, რადგან იცის: „ის ჩუმად სწერდა თავის რვეულებს, ერთგულ მეგობრებს ატანდა მზითვად, ისედაც ლექსით გადარეულებს, ეს აწვებოდა სულ ზედმეტ ტვირთად.“ (ნ. სამადაშვილი „მწუხრი“).

ლეილა თავს ნიკოს მეგობრად თვლის, მიუხედავად ასაკისა, მათ შორის ხომ საოცარი სულიერი კავშირია, ისე ანდობენ ერთმანეთს გულისნადებს, როგორც მეგობარი მეგობარს, როგორც პოეტი პოეტს... გული წყდება ლეილას, მაგრამ რას იტყვის?! ნიკო უსიტყვოდაც ხვდება, ეღიმება: ჩემი ლექსები რაღად გინდა, ისედაც ყველა ზეპირად იციო. ეს მერე იქნება... ჯერ კი 1951 წელია, ლეილა ნიკოს თავისი ლექსების რვეულს აძლევს შესაფასებლად, ნიკო ორ ლექსს გამოარჩევს და ზედ კომენტარებს დაურთავს.

აი, ეს ლექსებიც:

«О, не борись, не бойся нежной боли,
О, покорись!»

(Гофман)

მზემ საითაც უნდა გადამრიყოს,
ო, მე ვიცი საიდუმლო გულთა,
სულერთია, ჩემი უნდა იყო,
სულერთია შემიყვარო უნდა.
ო, მე შევსვავ შენს წამწამთა სიცილს,
თითქოს ვნებით იზნიქება ლომი,
შენ ჩემს ფეხთით დაიჩოქებ ვიცი
და ჩვენს შორის გათავდება ომი,
შენ გახდები ჩემი ურჩი მონა,
დედოფალი გაგიხდები მევე,
დრო გავა და...
სხვა ჭაბუკი მოვა...
და იმისი წამწამები მძლევენ...
მაგრამ ეხლა... ჰანგი ვიცი გულთა,
მზემ საითაც უნდა გადამრიყოს
სულერთია შემიყვარო უნდა!
სულერთია ჩემი უნდა იყო.

1950 წ.

დედას

მე ალბად შენზე ბალადებს დავწერ,
როცა ცხოვრება გადავა ბინდად,
ვიტყვი: კვლავ შენი ნანინა მარწევს
და ისევ შენი ალერსი მინდა.
მომაგონდება გიყვარდი როგორ,
როცა მესროდნენ ქვებს და ტალახებს,
მომაგონდება პატარა გოგო
ცრემლთა ალერსში როგორ გამალხვე.
მომენატრება მაგ მკერდის სითბო,
შიგ რომ მალავდი ჩემზე ნალოცვებს,
შენ ოცნებიდან ამოხვალ თითქოს
და გათეთრებულ თმებზე მაკოცებ.
მე ალბად შენზე ბალადებს დავწერ,
როცა ცხოვრება გადავა ბინდად,
ვიტყვი კვლავ შენი ნანინა მარწევს
და ისევ შენი ალერსი მინდა.

1949 წელი სექტემბერი.

კითხულობს ნიკო და ეღიმება, - ერთი ამას უყურეთ, ამასაც დედაზე დაუწერია ბალადაო, მერე კალამს იღებს და ლექსს მინაწერს უკეთებს: „მშვენიერებაა, ნ. სამადაშვილი. 14.02.51.“

თავადაც ხომ მშვენიერი ლექსი მიუძღვნა დედას - ოლღა კობერიძეს და „დედის ბალადა“ დაარქვა... სწორედ დედა-შვილის დაშორებამ განაპირობა ნიკოს ესოდენ ტკივილიანი ბავშვობა და სიყმაწვილე. ამის გამო „ღვთისმშობელიც კი გაბუტულია მათ სიცოცხლეზე“ (ლექსი გამოქვეყნებულია უსათაუროდ, ხელნაწერი ინახებოდა საშა მგალობლიშვილის ოჯახში). ნიკომ საბოლოოდ მოახერხა დედის ჩამოყვანა ბაქოდან (1932 წ.), მაგრამ ამან ვერ გაანელა ბავშვობის ტკივილი. „დედის ბალადასაც“ მუდამ თვალზე ცრემლმომდგარი კითხულობს. ეს თითქოს პირობაა დედისადმი მიცემული:

„მეც გამოვყვები შენს გვირგვინებს ბინდების ფითრი...“
„ლექსებს ჩაგატან... აბა, მეტი რა მაქვავია...“
„ბარბაცით მოვალ მეც ოდესმე შენს სამარესთან...“
„მე გაგასვენებ ჩემი მხრებით...“

ამ ლექსს რომ წერს ანდა კითხულობს ნიკო, ვერაფრით წარმოიდგენს, თუ მიცემულ „პირობას“ ვერ შეასრულებს, რომ უმუხთლებს წუთისოფელი და დედაზე ადრე გარდაიცვლება.

თუმცა იქამდე ჯერ შორია, ჯერ ნიკო და საშა გვერდიგვერდ მიუყვებიან წუთისოფლის ოღროჩოღრო გზებს და ხან დარდს ღვინოში კლავენ და ხანაც „კურკასებრ ბიჭებს“ დასდევენ. კურკა მათი მეგობრის - დათიკო ალავიძის მეტსახელია, რაღაც ფილმში გადაუღიათ მასობრივ სცენაში, დიდად ამაყობს ამით, მსახიობი ვარო, საშას და ნიკოს კურკას მსახიობობა სასაცილოდ არ ჰყოფნით, სიცილით კვდებიან: ფილმის ჩვენებაზე დაგვპატიჟა და ჩვენ იქ კურკა არ გვინახავსო, კურკა იხტიბარს არ იტეხს.

ფილმის ეკრანზე გამოსვლის შემდეგ ბანკეტს მართავს რესტორანში, ამათ არ იწვევს, შიშობს არ „აურიონ“: ნიკო და საშა მოულოდნელად თავზე წამოადგებიან მოქეიფეებს... გამართული არის კურკას ქება-დიდება... ამათი დანახვა კურკას არ სიამოვნებს, მაგრამ რაღას იზამს, სუფრასთან იწვევს. ჯერ საშა ამბობს სადღეგრძელოს, მერე - ნიკო. კურკა შვებით ამოისუნთქავს, - „გადავრჩიო“. მაგრამ ნიკო არ ჯდება, მსახიობს ექსპრომტი უნდა ვუძღვნაო:

„შენა ხარ ჩვენი კინოს დიდება
და ხელოვნების გამხურებელი?
ისემც მ....... ავლა-დიდება
და ყველა შენი მაყურებელი“.

კურკა განაწყენდება და ცხოვრების ბოლომდე ხმას არ სცემს არცერთს, თუმცა მის „მსახიობურ კარიერასაც“ ესმება წერტილი. კურკას გაბრაზებას მაინც სერიოზულად არ უყურებდნენ საშა და ნიკო, მალე გაუვლისო - ფიქრობდნენ.

საშა 50 წლის ასაკში მეორედ დაქორწინდა. მანია მეოჯახე ქალი აღმოჩნდა... იმ დროს მოდაში იყო ჩეხური ბროლის თუ სხვა ძვირფასი ჭურჭლის „ვიტრინებში“ გამოფენა, მანიაც ჩაება „ფერხულში“, ყიდულობს და ყიდულობს... საშა ბრაზობს, ვერ იტანს კარადებში გამოუყენებლად გამოფენილ ჭურჭელს. ნიკო საშას ახალ ოჯახშიც სასურველი სტუმარია.

ერთხელაც საშა და ნიკო სადილობენ, კარგ ხასიათზე არიან, ხუმრობენ, იცინიან. მანია დროს იხელთებს და ახალ ნაყიდ ჭიქებს გამოიტანს, ფიქრობს ნიკოს თანდასწრებით საშა არაფერს ეტყვის.

- ხომ კარგი ჭიქები ვიყიდეო, - კითხულობს მანია დიასახლისის თავმოწონებით.

- სანამ არ გავსინჯავთ, ვერაფერს ვიტყვითო, - ამბობს საშა და ნიკოს თვალს უკრავს. მანიას უხარია, რომ საშა არ გაბრაზებულა და ჭიქებს მაგიდაზე დგამს. ღვინით ივსება ჭიქები. საშა და ნიკო სადღეგრძელოებს ამბობენ, ღვინოს შესვამენ და დაცლილ ჭიქებს ფანჯრიდან ისვრიან... მიფრინავენ ჭიქები ჰაერში, ერთი, მეორე, მესამე... ქვაფენილს ასკდებიან და ხმაურით იმსხვრევიან! - ეს რა კარგი ჭიქები გიყიდია, რა კარგი ხმა აქვთო! - აქებენ მანიას. სანამ მანია გონზე მოსვლას მოასწრებს, ყველა ჭიქა დამტვრეულია. ძნელი წარმოსადგენი არ არის, რა ხასიათზე დადგებოდა მანია, თუმცა, კარგა ხნის შემდეგ, როცა ნიკო უკვე აღარ იქნება ცოცხალი, ამ ამბავს სიცილით მოუყვება ამ ესსეს ავტორს. იქვე სხედან ამ ესსეს ავტორის პაპაც, დედაცა და დეიდაც და ისინიც სიცილით იხოცებიან. ...მოუყვება, რათა კარგად დაიმახსოვროს და თითქმის 40 წლის შემდეგ მოუთხროს ამ ესსეს მკითხველს.

...ისევ ივსება ჭიქები. ღვინოს ფერი შესცვლია, სისხლისფერი გამხდარა... მხოლოდ ამ ღვინით ითქმის გარდაცვლილთა შესანდობარი - მამის სურათი წარმოუდგა თვალწინ, არ ახსოვს მამა, ის ისეთია, როგორც - სურათში... საშას მამა კი ისევე კარგად ახსოვს, როგორც „დირბის ზღვა-ზვრები“ და „მობიბინე ლურჯი ყანები“. აკი ლექსიც დაწერა ანდრიას პიროვნებით შთაგონებულმა „ფრესკები ჩონგურზე“:

„ბაღებს გაზიდავს ყრუ შემოდგომა,
ტყე ჟინჟღლს მოიმცვრევს დილაადრიან,
ქართულ წისქვილის კარს მოადგება,
წვერგაჯენჯილი დინჯი ანდრია,
ხვიმარებიდან დროჟამს ჩამოფქვამს,
გახედავს: ოჩხებს, ჯაგვნარებს, ჭიუხს,
წაიბუტბუტებს ათასჯერ ნათქვამს
და ხელის გულზე დაბერტყავს ჩიბუხს“ და ა.შ.

„ამ ლექსს პოეტი ქმნიდა ოდესღაც წისქვილის წყლის ჩხრიალზე, მესაფქვევეთა ზღაპრებზე.

აქ ჟღარუნებდნენ სიყრმის დღეები, აქ აღმოცენდნენ მოხუც მეწისქვილის შთამაგონებელი საუბრები;

ამ ლექსის მკერდიდან წვეთამდა გულის გეჯაში გამოხდილი სისხლი.

ანდრიას ჭრაქის გაცრილ შუქზე ცეკვავდნენ თავგასული მანჭია ჭინკები, მოწყვეტილი ფოთლის დარად.“

(ნ. სამადაშვილი „შეხვედრები და სინანული.“ გვ. 109.)

სინამდვილეში საშას მამა და ამ ესსეს ავტორის დიდი პაპა - ანდრეა მგალობლიშვილი გორის სათავადაზნაურო ბანკის მმართველი გახლდათ. გარდა ამისა, სოფლის მამასახლისიც იყო და დირბის გარდა სხვა ახლომდებარე სოფლებსაც პატრონობდა. ქართლის კათალიკოსს ანდრეას დიდი პაპა - გოგია მგალობლიშვილი, რომელიც სასულიერო პირი იყო, დირბში მოუწვევია საცხოვრებლად და სამოღვაწეოდ.

მისთვის საკათალიკოსო აზნაურობა უბოძებია და სახნავ-სათესი მიწებითაც უხვად დაუსაჩუქრებია. მგალობლიშვილებს საგვარეულო ეკლესია და საკუთარი წისქვილიც ჰქონიათ. ცნობილი მწერალი სოფრომ მგალობლიშვილი თავის ავტობიოგრაფიაში ზუსტად აღწერს დირბელი მგალობლიშვილების წარმომავლობასა და ცხოვრებას. ისიც ხომ ამ დიდი ოჯახის წევრია. მას და ანდრეას ერთი დიდი პაპა ჰყავთ... სწორედ აქ, სადაც „წინაპრების აჩრდილები ყეფდნენ და წისქვილი კაცივით ოხრავდა“ -

„შემოიტანენ ღვინოს ერთ კოკას,
ანდრეას სახეს შეამღვრევს ბინდი,
შენს სიმს ყურთმაჯში ფრთხილად გამოჰკრავს,
და ეს იქნება ჰანგების მინდი...“

ამ ლექსს რომ წერს, რას წარმოიდგენს, რომ ნახევარი საუკუნის შემდეგ ზოგიერთი ლიტერატორი „დინჯ ანდრეას“ წმინდა ანდრია პირველწოდებულად აღიქვამს, მის წისქვილს კი - ტაძრად... ანდა, სულაც წუთისოფლად, ეს რომ იცოდეს, იტყოდა, - თქვე დალოცვილებო, სად წმინდანი და სად ჩიბუხი, განა ეგეთი „წარმართი“ ვიყავი, რომ წმინდანი ჩიბუხით ხელში წარმომედგინაო? მაგრამ აკი თავად გაგვეთამაშა და ამ ლექსს „ფრესკები ჩონგურზე“ დაარქვა?! და, განა წისქვილის „როხროხი და ბორგვა“ არ წააგავს ამ შფოთიან წუთისოფელს?!

...ახლა ის ღვინის სარდაფში ზის და ჭიქას ჭიქაზე ცლის... დღეს ის უგონოდ უნდა დათვრეს, რომ აღარ ახსოვდეს, დაუბეჭდავად დარჩენილი ლექსები, რომ განთავისუფლდეს ოჯახის არტახებისაგან, დღეს ის სახლში არ წავა... დღეს ის იპოვის თავის „საყდრის ჩიტს“, რომელიც ლაღია და თავისუფალი, მაგრამ სევდიანია მისი გალობა... დღეს ის „საბედისწერო გზას“ დაადგება... „და როგორ დაპატარავდება ყველა უბედურება, როცა სიკვდილის წინ გაიელვებენ ცრემლდალეული სიტყვები: ვცხოვრობდი ჩუმად და მეც ვატარებდი და განვიცდიდი ერთადერთ და ლამაზ სიყვარულს“ (ევა ჩაკალიდისადმი მიწერილი ბარათებიდან).

- ევა! ის, ვისაც პოეზიაზე უფრო უყვარდი, დღეს შეასრულებს ოდესღაც მოცემულ პირობას, - დაგიცდის „გავერანებულ სიცოცხლის ბნელ სამანებთან“, რომ მიხვიდე მასთან და ერთად იაროთ „დედამიწის სივრცეებამდე...“

- იჩქარე, ევა!... თორემ ღვინო აქარვებს „მთვრალ დარდებსაც...“

- მშვიდობით, ნიკო პაპა! მეტად აღარ შეგაწუხებ.

- მაგის სათქმელად დამიძახე?

- მინდოდა მეთქვა, რომ მეც წესების გარეშე წერა მირჩევნია.

- დაგიბეჭდავენ კი?! სევდიანად გამიღიმა პაპა ნიკომ, თვალებში ჩამხედა, თავზე ხელი დამადო, თითქოს კურთხევას მაძლევსო და გაუჩინარდა.

[„მე ვარ წერტილი, სადაც თავდება სამყაროს უიმედობა“]. - თბილისი, 2001. - გვ. 121-133.

ვახუშტი კოტეტიშვილის წერილში ნიკო სამადაშვილის ლექსებზე ერთი საკმაოდ რადიკალური აზრია გამოთქმული: „ვერავითარი თხრობა ვერ იქნება ვერასოდეს პოეზიაზე უფრო მეტყველი“. ეს მოსაზრება წერილის ავტორის ერთგვარი მობოდიშებაა ნიკო სამადაშვილის პოეზიის კომენტარების ფაქტთან დაკავშირებით. მაგრამ, მოგეხსენებათ, პოეტი უცნაური მოვლენაა და ნიკო სამადაშვილის ახლახან გამოქვეყნებული პროზაული ქმნილება „შეხვედრები და სინანული“ გვაიძულებს კიდევ ერთხელ გადავსინჯოთ ზემოთ მოტანილი საკმაოდ პოპულარული შეხედულება პროზისა და პოეზიის ძალთა თანაფარდობაზე.

უცნაურია თვით ნიკო სამადაშვილის სურვილი - პროზის ენაზე აამეტყველოს ის რაც ლექსში აქვს ნათქვამი. აშკარაა, რომ „შეხვედრები და სინანული რაღაც განსაკუთრებულ, ღრმად პიროვნულ და პოეტურ იმპულსთა შეჯახების მიჯნაზე იშვა. ამ შეჯახების არსი დაახლოებით ასე უნდა წარმოვიდგინოთ: „მე“-ს მიბრუნება საკუთარი თავისკენ, როგორც „სხვისკენ“ (რაც, სხვათა შორის, ესთეტიკური ფორმის შექმნის პირველმიზეზია). ის ძალა, რომელიც კარნახობს „მე“-ს თავისი ფარული შინაგანი საზღვრების ამოცნობას, არის წმინდა ნებელობითი სიჭარბე, საკუთარ თავთან დაუმთხვევლობით გამოწვეული, ნაბიჯი სამყაროსაკენ - აღსარების, გაზიარების, წერილის ფორმით გამოხატული.

„შემოქმედებით შეპყრობილი“ პოეტის ხეტიალი შემოქმედების ოდნავ განსხვავებულ სარბიელზე - პროზის გზებზე, „შთაგონებით დასნეულებული“ კაცის მარადიული ტანჯვისაგან განთავისუფლების კიდევ ერთი მცდელობა...

„შეხვედრები და სინანული“ სამყაროსა და ადამიანებთან პოეტური სულის მრავალფეროვან შეხვედრათა ანაბეჭდებია, რთული ნაზავი აბსოლუტურად პოეტური განწყობისა და პროზაული თხრობისა. მაგრამ პროზის შექმნის მომენტშიც ნიკო სამადაშვილში პოეტი და პოეტური შთაგონება მძლავრობდა. ამიტომ შემოქმედებითი იმპულსის შეხვედრა ენასთან მის პროზაში ყოველგვარი ფორმალურ-ჟანრობრივი კანონის გვერდის ავლით განხორციელდა. მას ვერ უწოდებთ ვერც მოთხრობათა ციკლს, ვერც რომანს, რადგან სინამდვილის პოეტური აღქმა მომენტალურად შლის მოთხრობისა და რომანის მყარ სიუჟეტურ ხერხემალს. იგი უფრო ჩანახატების კრებულს ჰგავს, ცხოვრების, ერთი შეხედვით, „არაპოეტური“ ფენის ესთეტიზაციის მცდელობას, სადაც სულიერი თავგადასავლები გაერთიანებულნი არიან საერთო ემოციური საფუძვლით და სუბიექტური დროით, ისეთი სტრუქტურებით, რომლებიც მხოლოდ არაცხადად, შინაგანად ასრულებენ გამაერთიანებელ ფუნქციას. ნიკო სამადაშვილის „შეხვედრები და სინანული“ ტექსტის ყველა ნიშანს ატარებს, თუკი ამ ცნებაში მეტყველების, თხრობის თვითდინებას ვგულისხმობთ.

ნიკო სამადაშვილის ამგვარი სულიერი მოთხოვნილება შენიშნულია თამაზ ჩხენკელის წერილშიც: „მერე თავის საყვარელ ლექსებს იტყოდა. ამ ლექსებს დიდის გრძნობით და თავდავიწყებით კითხულობდა. კი არ კითხულობდა, გიყვებოდა, რაღაც სხვას გეუბნებოდა, თითქოს მწარედ ტიროდა, გულს იოხებდა... თითქოს უკვირდა, ასე უგზო, ასე უბედო კაცი რომ არსებობდა და თვითონ რომ იყო ეს კაცი.“

ცხოვრების ჭაობში მოხეტიალე „სულის პურის“ უხვად მთესველი კაცი - ასეთია მისი ტექსტის ავტორი და მთხრობელი. „შეხვედრებსა და სინანულში“ ნიკო სამადაშვილის პოეტური სულისა და მისივე ცხოვრებისეული პროფილის ტრაგიკული და საბედისწერო დაუმთხვევლობა, მისი სულის ვერგანხორციელებული წიაღის ამონათქვამი იკითხება. აი, ერთი ადგილი ვახტანგ კოტეტიშვილისადმი მიწერილი წერილიდან (ყურადღება მივაქციოთ, რომ ამ წერილს ოცდაორი წლის კაცი წერს): „ისე ვიტანჯები უსაზღვროების საშინელებით და დედამიწის უნუგეშო ხეტიალით, რომ ასე მგონია, თითქოს მე ვარ წერტილი, სადაც თავდება სამყაროს უიმედობა“. უსაზღვროების ამ ტრაგიკულ განცდას სჭირდება საზღვარი, დაახლოებით იმგვარად, როგორც გალაკტიონის სტრიქონში: „სულს სწყურია საზღვარი, როგორც უსაზღვროებას“. უსაზღვროება პოეტურ სიტყვაში გადაილახება იმით, რომ დაერქმევა სახელი. სწორედ ამ იმპულსით უნდა იყოს გამოწვეული მისი პროზის გამძაფრებული მატერიალურობა და მგრძნობელობა. ამ მატერიალურობას მისი ხატების გრძნობად-ემოციური სისავსე, პოეტური აზროვნების სიმკვრივე, სახოვანება, ფორმიანობა, ერთი სიტყვით, ენის სუბსტანცია ქმნის. სხვათა შორის, „თავდება“ ურთიერთსაპირისპირო მნიშვნელობებს შეიცავს და ისინი ნიკო სამადაშვილის ამ ფრაზაში პარადოქსულად გადაკვეთენ ერთმანეთს: მნიშვნელობათა ერთი რიგი უკავშირდება დასრულებას, ამოწურვას, დამთავრებას; მეორე - თავმოყრას, ბოლო საზღვარს, უკიდურეს შევსებას. ფრაზის კონტექსტი ახსნის უფრო მეორე ვარიანტს გვკარნახობს, მაგრამ ამ კონტექსტიდან მოცილებული, ცალკე აღებული - იგი მნიშვნელობათა პირველი რიგის მგულისხმებელიცაა. პოეტის სული და პოეტური სიტყვა ის წერტილია, სადაც მთავრდება, ამოიწურება სამყაროს უიმედობა და იმავდროულად ის წერტილიც, სადაც ეს უიმედობა უკიდურესობამდეა გამძაფრებული. აქედან - პოეტური ხვედრის ორმაგობა:“ ტრაგიკულიც და ბედნიერების მომნიჭებელიც.

პოეტი სამყაროსა და მარადისობის ნაწილია, და როგორც მონაწილე პასუხისმგებელია შეტყობინებაზე. ეს შეტყობინება ცნაურდება პოეტური წარმოსახვის მექანიზმით, რომელიც ერთდროულად ახორციელებს უკვე ყოფილს და ჯერ არყოფილსაც, ყველა დრო (ნა-მყო, აწ-მყო, მყო-ბადი) ამ მარადიული მყოფ-ნობის მომენტებია. აი, საიდან მოდის ნიკო სამადაშვილის უმძაფრესი მეხსიერებამდელი ხატები: „წარმავლობის შორეულ მიჯნებიდან ვიღაც იცქირებოდა“, „ნანგრევები ჩაახველებენ ხოლმე სადღაც, ჩაბნელებულ საუკუნეთა გომურში“... აი, სად ისახება პოეტის მესსიანური დანიშნულების, სამყაროს შექმნის თანამონაწილის განცდა. ამ მდგომარეობის ამოთქმა აუცილებელია, ამიტომ და აქედან გამუდმებული შეხსენება: „უნდა წახვიდე, მისტვენდნენ გზები, უნდა მსოფლიოს კიდევ გაენდო“... ამოთქმა შინაგანად აუცილებელია არა მარტო პოეზიის, არამედ პროზის, წერილობის ყველა შესაძლო ენაზე. თავისი ყოვლისმომცველი, უნივერსალური შინაგანი არსის გამო სალექსო ფორმაში ვერჩატეული ეს პოეტური განცდა ადიდებულ მდინარესავით მოედება ენის, მეტყველების ხილულ და უხილავ სივრცეებს. მისი ტანჯვა უსაზღვროების ტრაგედიაა და მისი სწრაფვა საზღვრებში მოქცევის სურვილითაა აღძრული. ამიტომ: სულ გრიგალი, სულ ქარი და ქარიშხალი, მოძრაობა უზომო, საზღვრის გადამლახველი ენერგიით. შემართებით, ძალით, რიტმით: „ძნელია იმღერო და ილაპარაკო კიდეც... თითქოს დედამიწა ფეხებიდან მეცლება, არ ვიცი, სად დავისვენებ, თუნდაც ზეზეულად“. ნიკო სამადაშვილის პროზა ამ „არ ვიცი“-ს ნაყოფია. ნაყოფი იმ სულიერი მდგომარეობისა, როცა ადამიანს სიცოცხლის დროული და სივრცული საზღვრები ისევე ეხამუშება, როგორც ფიზიკურის სხეული და ცხოვრების მისჯილი წესი (სხვათა შორის, ნიკო სამადაშვილის პოეტურ სიტყვაში „ჩამდგარი გრიგალივით მოძრაობა“ ზუსტად აქვს შენიშნული ნაირა გელაშვილს).

ნიკო სამადაშვილის ტექსტთან შეხვედრა გარკვეულ, უპირველესად ფსიქოლოგიურ შემზადებას მოითხოვს. მასში ვერ იპოვით მოვლენის სიუჟეტურ განვითარებას, სადაც ემპირიულ ფაქტებს მხატვრულ-ესთეტიკურთან ერთად თავისთავადი ცხოვრებისეული ღირებულებაც გააჩნიათ. მზერა ჩაბრუნებულია შიგნით, სულის უფსკრულებისაკენ და რეალობა გვეძლევა ამ მზერაში გატარებული, გაუცხოებამდე ფერშეცვლილი ხატებით. ისინი უფრო პლასტიკური, ექსპრესიული მონასმით არიან შესრულებულნი, ვიდრე ფერწერულით. საერთოდ, გამძაფრებული ექსპესიულობა ამ პროზის უმთავრესი ნიშანია. იგი სამყაროს მიელტვის არა რაიმე პოზიტიური ცოდნის შესაძენად, არამედ მასთან ადამიანის ყველაზე ინტიმურ კავშირთა შესაგრძნობად. ხოლო ამ შეხვედრების შედეგი - ყოფიერებს მდიდარი და მრავალფეროვანი ემოციური გამოცდილება გამხელილია ოდნავ პათეტიკური (რაც ყოველთვის ახლავს რიტუალის შესრულებას), არტისტული და საკრალური მანერით. ნიკო სამადაშვილის პოეტური განცდა დაახლოებით ისეთსავე ხარისხს გულისხმობს, როგორიც პაოლო იაშვილის სტრიქონებშია: „და არ არსებობს ტანჯვა უფრო უზარმაზარი, ვიდრე პოეტის შთაგონებით დასნეულება“. მხოლოდ იმ განსხვავებით, რომ ნიკო სამადაშვილის ტანჯვა ონტოლოგიურია, ადამიანისა და სამყაროს ერთიანობის რღვევასთან დაკავშირებული. ეს რღვევა ერთგან გამოხატულია უძლიერესი მეტაფორული ხატით „ცაცხვი ფერს შესცდა“. რაღაც უმნიშვნელოვანესი, არსებითი ცვლილებების შემაშფოთებელი წინათგრძნობა ძლიერდება კითხვითი ფრაზით „რა ამბავია?“, რასაც მოსდევს სახადშეყრილი და დაღუპული ხის ხატი: „აქ ხე მარხია, პოეტის გვამით სახად-შეყრილი და მოთენთილი“. იღუპება პოეტურ არსგამოცლილი სამყარო და ამ რღვევის აღქმის არეალი სულ ახალ და ახალ მიჯნებამდე ფართოვდება: დაშრეტის ზღვარამდეა მისული პოეტური განცდა - სამყაროული გზნების ნაწილი, „გულის ემბაზში“ ცხელ წვეთებად ჩაღვენთილი. ამ გზნების ნიშანია იდუმალი ცოდნა, რომელიც ერთიანობის რღვევის კვალდაკვალ გადაიზრდება ძრწოლაში შეუცნობლის წინაშე, დასაკარგად განწირული პოეტური „მე“-ს წინასწარ შიშში სამყაროს უსასრულობის წინაშე („პლანეტათა გაუვალი ნახირი ხომ მაგიჟებს და ტანში მაკანკალებს“). გამოფიტულობა, სიცარიელე, სიფუტუროვე („ძვლები დამიფუტუროვდა“). შენიშნული თამაზ ჩხენკელისა და ნაირა გელაშვილის მიერ, ვფიქრობთ, იმავდროულად პოეტური გზნებისაგან ადამიანის დაცლის მეტაფორაა.

ნიკო სამადაშვილის სივრცე დაცლისკენ მიდრეკილი სივრცეა (შდრ. მისი ენის გამძაფრებულ მატერიალურ მგრძნობელობას). აქედანაა ყოვლისაღმგველი ქარი და გრიგალი, რომელიც ჩვენს წარმოდგენაში უბინადრობის, უსახლკარობის განცდასაც უკავშირდება (გალაკტიონი: „მხოლოდ ქარიშხალს არ ჰქონდა ბინა“). უბინადრობისა და მარტოობის შეგრძნება ძლიერდება ისტორიის მიერ გარიყული რელიგიურ-კულტურულ ღირებულებათა უადგილობის ხატებით: „ხნიერი გამოქვაბულებით“, „თვალებდათხრილი კერპებით“, „ტაძრის ფუტურო ქერქით“. სივრცის გამოცარიელების განცდა გამძაფრებულია დაშრეტილი დროის უჩვეულო, ტრაგიკული მეტაფორებით. გამოფიტული, დაცლილი გარემოს გახშირებული, კონვულსიური სუნთქვა სიკვდილისა და განადგურების წინათგრძნობითაა სავსე. ამ გამოცარიელებულ, უგრძნობ სამყაროში მიედინება პოეტის სიცოცხლე („ვისაც სიცოცხლე მიჰქონდა, როგორც უგრძნობელ ცხედარს“).

ნიკო სამადაშვილის შემოქმედებაში არის ზემატერიალური სივრცის სიჭარბე და მატერიალური სივრცის უკმარობა („ფრთხილად, ხალხი მიწიდან არ გადაცვინდეს“). საპირისპირო მნიშვნელობათა შეხვედრისათვის მზადმყოფ ენობრივ სივრცეში ერთმანეთის გვერდით, ერთდროულად არსებობენ უსაზღვროება და გაუვალობა (უსაზღვროება - მიჯნის უქონლობა, დაუბრკოლებლობა; გაუვალობა - დაბრკოლებათა სიჭარბე უმაღლეს ხარისხში). ყურადღება მივაქციოთ მოღიავებული, დაცლისაკენ მიდრეკილი სივრცის („გაცრეცილი“, „ხუფაყრილი“, „ხრიოკი“. „უკუნეთის ქარაფები“) მოულოდნელ მატერიალურ დატვირთულობასა და ჩაკეტილობას ევროპის აღსასრულის ტრაგიკულ ხატში: „განწირულ ხალხთა დაუსრულებელი ნაკადი ჭირხლივით მოიწევდა კაცობრიობის სასაკლაოზე, დედამიწა უკუნეთის ქარაფების წინ ინჯღრეოდა. ამოვარდნილი ქარიშხლები ზათქით, წუილითა და ღრიანცელით მიერეკებოდნენ შემზარავ ღრუბლების ჯოგს ევროპის გაცრეცილ სივრცეებში... ხუფაყრილი ვულკანები ყვიროდნენ. უსაზღვროების გაუვალ ხრიოკებში ელდანაცემი პლანეტები ბღაოდნენ“. სურათი განიცდება სამყაროს გლობალური კატასტროფის წინასწარხედვად, სიკვდილ-სიცოცხლის მიჯნები წაშლილია, უკიდურესობამდე დაძაბული რიტმი აბორგებული დედამიწის სიკვდილისწინა აგონიას გამოხატავს. სულმოუთქმელად გადაბმული, ვეებერთელა შიდაპოეტური სივრცის მატარებელი მეტაფორული ხატები უწყვეტ ნაკადებად მიექანებიან ერთმანეთისაკენ, ეჯახებიან და ქრებიან, რათა გზა მისცენ ახალ შემზარავ, სისხლიან, სიკვდილით და აპოკალიფსური ხილვებით აღბეჭდილ სახეებს: „ევროპის ხმელეთი შემოხვეული ურჩხულის სიმძიმით იზნიქებოდა, ჩახურებული დედამიწა მკვდრებს ძლივსღა აუდიოდა, სასაფლაოებს ვეღარ ინელებდა, სისხლს აღებინებდა, სუნთქვა ეკვროდა, მზად იყო ზეცის ბალიში გაენგრია და სადღაც შორს, შორს... სინათლის იქით გადახვეწილიყო“.

ტოტალიტარული იმპერიების სიკვდილისწინა აგონიით ატორტმანებული დედამიწა „ღვედდაწყვეტილია“ „ჭაპანს ვეღარ ეწევა და ისტორიის ახირებულ გზებზე გულსაკლავად მოჰბღავის“. საუკუნის გუგუნში გზადაკარგული ქართველისადმი პოეტის გულსაკლავი ძახილიც ისმის: „ჩაფიქრებულხარ გზიდან გზაზე ბედამღვრეული და ქართულ ჰანგებს შენს მკერდის ქვეშ უფართხალიათ. იცი, რომ შენსკენ არსიანის ნაკადულები გულდაწყვეტილი ბალღებივით იცქირებიან?“ უსამშობლობა უპირველესად ნიშნავს იმ სივრცის გაქრობას, რომლის გარეშეც ადამიანი აბსოლუტურად მარტო რჩება სამყაროს უსასრულობის პირისპირ. უსასრულობა თითქოს მატერიალურ სივრცეშია შემოჭრილი, ამიტომ ნიკო სამადაშვილის პოეზიისა და პროზის გმირი თითქმის ერთდროულად განიცდის სივრცის უსაზღვროებასაც და უკმარობასაც. დედამიწა უსასრულობის ნაწილი ხდება: „ხნიერი გამოქვაბულები განუწყვეტლივ უსტვენენ ფარღალალა და ბუმბერაზ სივრცეებში“. „ხნიერი“ - დროის ნიშანია, „ფარღალალა“ და „ბუმბერაზი“ ის მახასიათებლებია, რომლებიც სივრცეს მატერიალურობას უკარგავს. არსებითად, ეს გამოქვაბულები უსაზღვროების, მარადისობის შავი მღვიმეებია. დროის დაუსაბამო სვლა გრძნობადი სივრცული ხატებითაა გადმოცემული: „ავადმყოფებივით ხიხინებენ ასეული წლების შარა-გზებზე მიმავალი საუკუნენი“. უსასრულობასთან „გაშინაურებული“ მზერის ნაყოფია „ცის ბალიში“ და „შემოუღობავი ცის ეზოები“, რომელთაც „მაღალი ხის კენწეროები ჰგვიან“. შინაგანი აფორიაქების მაუწყებელი ეს უზუსტესი ხატი (ეზო ჩემთვის შემოღობილი სივრცეა და რაკი შემოუღობავია, მისი „ამქვეყნიური“ ფუნქცია მოშლილია) კოსმიურ სივრცეებთან პოეტის სულიერი ერთიანობის, მეტიც, რაღაცნაირი ყოფიერებისეული ინტიმის შეგრძნებას აღძრავს, მაგრამ იმავდროულად მატერიალური სივრცის უსაზღვროებით, უმიჯნობით გაჩენილ შეშფოთებაზეც მიგვანიშნებს.

დედამიწა გზასაცდენილია. იგი „ისტორიის მაცდურ ფურცლებს გაურბის“. ისტორიის იძულებით „შეკრული“ დედამიწა ამოვარდნილია მოძრაობის ბუნებრივი ტრაექტორიიდან. სამყაროს უმცირეს ჩქამს ყოფიერების მთელ დროსივრცულ ჭრილში მხოლოდ მისნის მზერა ამჩნევს: „წარმავალობის შორეული მიჯნებიდან ვიღაც იცქირებოდა, ის ბევრის მომსწრე იყო, იმან იცოდა... ის ახლაც იყურება. ის მისანია დასაბამსა და წარმავლობას შორის დასახლებული“. შემდეგ მისნის ხატი კიდევ უფრო უცნაურდება და თითქმის მთლიანად შორდება რეალურ აღქმას: „იმის ცხედარს დაწკრიალებულ წუთისოფელში შემოასვენებენ გაფითრებული გრიგალები“. აქ აუცილებელია ორიოდე სიტყვის თქმა ნიკო სამადაშვილის პოეტურ მეტყველებაზე. მისი მეტაფორები უჩვეულოდ აფართოებენ სიტყვათა და წინადადებათა სემანტიკურ ველს. მოულოდნელზე მოულოდნელი პრედიკაციები კი მის ენას არაჩვეულებრივ ექსპრესიულობასა და გამომსახველობას ანიჭებენ. ნიკო სამადაშვილის პოეტური სიტყვა არ არის მხოლოდ „თავანკარა ქართულის ფლობის“ ნაყოფი. სიტყვათა არეალის შერჩევით იგი მისტიური იდუმალების შექმნის გამორჩეულ უნარს ფლობს. მის მხატვრულ სივრცეში არაჩვეულებრივი მოვლენები ხდება. დავაკვირდეთ: „დაწკრიალებული წუთისოფელი“ უკვე გარდაცვლილთა სამყაროა. აქ კი არ იბადებიან, არამედ უსასრულობიდან მოდიან უკვე გარდაცვლილები, უკვე ცხედრები. მისნის ცხედარს სტიქიონური ძალები მოუძღვებიან. ადამიანისა და სამყაროს მისტიკური ერთიანობის განცდას აღძრავს სამგლოვიარო პროცესიის იდუმალი, ჟრჟოლისმომგვრელი ხატები: ცხედარს ან „განმარტოებული ნამქერი“ მოუძღვის, ან „გაფითრებული გრიგალები“, ან სულაც „ნაძვები მოასვენებენ“. სიკვდილი მხოლოდ თავაზიანობის გამო ესწრება დასაფლავებას. და აი ნიკო სამადაშვილი აზუსტებს მისნის სახეს: „გოლგოთაზე მძიმე ჯვარს ისევ აღმართავენ, ვით სამარადჟამო მძევალს... ქრისტე თუ ბუდა, ბუდა თუ ქრისტე?“ თუ პოეტი, შემოქმედი, რომელსაც უმალ შევიცნობთ უმძრაფრეს ექსპრესიულ ამონათქვამში: „ვინ დამიძახა დედამიწიდან? რა უნდათ ჩემგან?“. სწორედ იგი ნიკო სამადაშვილი ტექსტის ავტორი-პოეტი, მისანი, შემოქმედი - დედამიწაზე „შემოცვენილ ნისლწამოხურულ საუკუნეთა“ მარადიული მეგზური. ჯვარცმის მისტერია მისანთა და შემოქმედთა ყოფიერების მისტერიაა.

ნიკო სამადაშვილის პროზას პოეტურ ხილვათა უჩვეულო ნათება და პოეტური განწყობილების დიდი სიღრმე ახასიათებს. მარადისობისაკენ თვალმიპყრობილი მისი გმირი ისე დახეტიალობს დედამიწის გზებზე, როგორც „სტუმარი“, ან „უსაზღვროების მძევალი“. ამ ხეტიალს თავისი ბუნებრივი არტისტიზმი ახლავს, ხანდახან შინაგანი გზნების კონვულსიებით დეფორმირებული, მაგრამ მაინც ბუნებრივი, რაციონალური ზომიერებით და წონასწორობით შეურყვნელი. „წარმავლობამ“ არ აგიკვიატოს, თორემ თავის ნოტიო კედლებზე შემოგაწყვეტავს, ფრთხილად!“ - აფრთხილებს, მისძახის თავის ორეულს. „წარმავლობის კრაზანებმა მოწამლეს ტვინი, თორემ გულს რა უჭირდა, ტვინმა დაღუპა ქრისტეც და ბუდაც. ტვინი - ბედკრულ გულს რომ დასჩხავის თვალებს შიგნის ურჩხულივით ჩაცუცქული და თავის ქალაში ჭორიკანა ფიქრების აბლაბუდა ქსელს რომ აბავს“. წარმავლობის პირისპირ გულის გარეშე, ტვინის ამარა დარჩენილი ადამიანი განწირულია. აი, განწირულობის მეტაფორებიც: გრიგალებით გადასერილი, მბჟუტავი, ფარღალალა ქვეყნიერება, წყვდიადს იქით თითქოს სამუდამოდ გარდასული მზე და ამ წყვდიადის „პიტალო კლდეზე ძლივსღა მბჟუტავი ტვინშენთხეული სინათლე“. ისტორიაც წარმავალობის მძევალია „ნანგრევების ხრიალია“, „ნანგრევების ლუღლუღი“. „ნანგრევები ჩაახველებენ სადღაც ჩაბნელებულ საუკუნეთა გომურში და ჩვენ ისტორია გვგონია“ (ყურადღება მივაქციოთ, რაოდენ წინასწარმეტყველურად ჟღერს ისტორიის ასეთი ხედვა დღევანდელი ისტორიული კონცეფციის ფონზე - მ.კ.). ნიკო სამადაშვილი სტიქიურად რელიგიურია, ე.ი. მისტიკოსია, ან სხვაგვარად: რელიგიურია არა მსოფლმხედველობრივი ან აღმსარებლობითი კუთვნილების თვალსაზრისით, არამედ სამყაროს პოეტური აღქმის გამოისობით. რელიგია, ჩვეულებრივი აზრით, მისთვის ტვინისმიერი წარმონაქმნია. რწმენა დაპატიმრებულია გონების მიერ, სამუდამოდაა „მილურსმნილი ტაძრის კედლებზე, ამაოების მწველ მდუმარებასთან ხავსივით შერწყმული“. ამიტომ ტაძარი „ავადმყოფი მონასავით თვლემს“. იგი „გზააბნეული შეთქმულია - საუკუნეთა ტევრში გაჩხერილი“. ტაძარი - დაფუღუროებული, გამოფიტული დედამიწის ნაწილია (სწორედ მატერიალური ნაწილი და არა სულიერი) - წარმავლობის სამსახურში ჩამდგარი, დაშრეტილი რწმენის საუფლო. მხატვრული ხატების ამგვარი რიგიც: გზააბნეული, ჩამორჩენილი, საუკუნეთა ტევრში გაჩხერილი, ბინდდაკრული, ფერგახუნებული, დახავსებული - წარმავლობასთან რელიგიის თანამოზიარეობაზე მიგვითითებს. წამებული ღმერთი ტვინის მიერ მძევლად აყვანილი ღმერთია: „რაღაც სიდუხჭირე გადაეფარა სიონის გამოხრულ ჩონჩხს, ზედ ლაფივით გადაასხა თავისი ღვარძლი და ქრისტიანობის უკანასკნელ ნაბიჭვრებს დაგვიტოვა ჯვარგაჩრილი ახმახი თოჯინა“. ამ ნიცშეანური მედიტაციის შემდეგ მოვლენის მსოფლმხედველობრივ შეფასებასაც მოვუსმინოთ: „ქრისტიანობის ტრაგედიის მიზეზი ისიც იყო, რომ სიკვდილი ვერასგზით ვერ მოიშინაურა“.

თანამედროვე ადამიანის რწმენის უნაყოფობას ნიკო სამადაშვილი რელიგიის უნაყოფობას უკავშირებს. მაგრამ მხოლოდ გონებით. ჩვენი ეროვნული ცნობიერების საძირკველში ქრისტესათვის დაღვრილი სისხლია ჩაწურული და ნიკო სამადაშვილის რელიგიური შინაარსის პოეტური ხატების ტრაგიკული ელფერიც ამ ცნობიერების წიაღიდან მოდის: „ნინოს ცრემლები, დამსხვრეული ჯვრის ნაკუწები“ ან „ზურგშექცეულ მოწამეთა ხელის მუჭაში მოგროვილი ცრემლების ჟონა“... ამ ხატებში წინაპრისა და შთამომავლის ტრაგიკული განცდით გაერთიანებული იმ რწმენის ნათელი აღდგება, გარეჯში ჩახოცილ ბერებს ლიტანიის დამთავრებას რომ ავალდებულებდა. ყოველთა დროთა შემმუსვრელი ტრაგიკული წამის სიდიადე აღადგენს ამ ერთიანობას. აღადგენს ყოველგვარი რწმენის ის ფარული სულისმიერი ენერგია, რომელიც ნიკო სამადაშვილისათვის პოეტური გზნების ტოლფასია და რომელშიც „ეგვიპტელი ქურუმების ცეცხლი“ და „გაძევებულ ქრისტიანთა ელამი კელაპტრების ალი:“ თანაბარწილად ელვარებს. პოეტი აქაც წარმომავლობისა და მარადისობის კვალშია ჩამდგარი, აქაც „ჟამთა სიავის კევრით ჩალეწილ დროებათა გალახულ ტუტუნს“ უსმენს მიწაზე ყურმიდებული, რათა რელიგიური გზნების შემორჩენილი ნატამალი შეიგრძნოს. ეძებს და პოულობს „სიონის ქვებზე ამოჭრილ თვალდახუჭულ წარწერებში“, „ხუროთმოძღვრის ნაღვლიან ღიმილში“, „ნიშა ხარის ქანდაკებაზე“ შემორჩენილს. სწორედ ამიტომ იყო პოეტი ყოველთვის მისნის ბედის თანამოზიარე, მასავით „მარადისობის მძევალი წარმავლობასთან“, ხოლო „პოეზიის აკვნის უღელზე მარცხენა მკლავით დაყრდნობილი ღვთისმშობელი იავნანას მღეროდა და საგოგავები ბანს აძლევდნენ“. „პოეტურ გათხრებში“ მწერალი უპირისპირდება ცივილიზაციას, როგორც ქაოსს, როგორც გზადაკარგული კაცობრიობის გაუვალ ბილიკს, დაშორებას ბუნებრივი წესრიგისაგან. დაკარგული დროის ვირტუოზული მატერიალიზაცია სივრცულ ხატებში დანაკარგის სიმძაფრეზე მიგვანიშნებს. „ბაღები სადალაქოს თოჯინებივით შეკრიჭეს“ - გოდებს პოეტი. გავიხსენოთ, რომ ეს ის ბაღებია, სადაც „წარმართი ხეები“ და „მლოცველი ცაცხვები“ დგანან. ცივილიზაციის „კეთილშობილური აგრესიის“ მსხვერპლის ეს ზუსტი ხატი, სხვათა შორის, გვხვდება ანდრეი ტარკოვსკის ფილმშიც, როცა ბავშვობისდროინდელ სახლში მიბრუნებული გმირი ყველაზე მეტად ბაღის გაკრეჭას განიცდის. გავიხსენოთ, როგორ ეუცხოება ადამიანს საკუთარი თავი თმის მოკვეცის შემდეგ: არაცნობიერი აღნუსხავს ჩვენს განმსგავსებას ჩვენივ ბუნებრივ სახისაგან. აქ ალბათ, არც იმის შეხსენება იქნებოდა ურიგო, რომ თმის ფსიქოლოგიური არქეტიპი დედამიწის მცენარეული საფარია. უძველესი რწმენის თანახმად კი ხეებსა და მცენარეებში ბუნების პარციალური სულია დავანებული.

პოეტი არის მაგი, რომელმაც სამყაროს საიდუმლო უნდა ამოხსნას, მაგრამ რაციონალიზმის სახადშეყრილ კაცობრიობას მისი აღარ სჯერა, როგორც თვით იდუმალებისა აღარ სჯერა საერთოდ. რაოდენ მისტიკურია ეს ამაღლება ყოფიერებიდან, სიცოცხლიდან, ეს „გადაცილება წუთისოფლიდან“, „გადაცილება სამყაროებიდან“, ეს განუწყვეტელი ხეტიალი სამყაროს დაუსაბამო გზებზე, ან თუნდაც პოეტთან შეხვედრის მარადიულად მომლოდინე სამყაროს ხატი: „თუ გზას როგორმე ვეღარ გაიგნებ, ქარები მთვარეს ასწევენ მაღლა“...

„პოეტური გათხრები“ თანადროულობიდან გენეტიკური მეხსიერებისაკენ, არაცნობიერისაკენ იწვევს ცნობიერების „რეგრესული ფორმების“ გააქტიურებას და საოცარი პოეტური ხატების მოზღვავებას. მათში ქართულ სიტყვაში ჩაბუდებული მეხსიერებამდელი პოეტური ენერგია ფეთქდება. ეს ფეთქებადი მუხტები ნიკო სამადაშვილის პროზაში ლექსებად არიან გაბნეული, შეუძლებელიც კია მისი პროზის გაგება ამ ჩანართების გარეშე. ესაა სიტყვის იდუმალი მისტიკითა და საკრალური ენერგიით სავსე პოეტურ ხილვათა გამკვრივებული, შედედებული წარმონაქმნები. ნიკო სამადაშვილისათვის პოეტური სიტყვა დუმილის ტოლფასია: „აჰყე, არ დასძრა არსად კრინტი, ხმა და სამყაროებს გადასცილდები“. ის ამბობს: „აჰყე“, „მოსწყდი“ და მისი გზა არის ბედისწერით აღბეჭდილი გზა სამყაროს იქითა სამყაროებისაკენ. აქ სულ გადალახვა, სივრცეთა გადავლა, გადაცილება, სინათლის გაღმა გაქუსვლაა, დროის მიჯნების მსხვრევა და ბედისწერული ჭენებაა პოეტური გზნებისა. მარადისობაში ჩასახული წუთისოფელი ისე ფხრეწს მის ბნელ ფარდას, როგორც მამლის ყივილი - ღამის მდუმარებას. გათენება ღამეში ისახება ისევე, როგორც წუთისოფელი - მარადიულ, ზედროულ სოფელში. ცივი, „პირუტყვი უკუნეთი“ „მეორე წუთისოფლის სანათურებია“. სამყაროს იქით - სამყაროა, პლანეტის იქით - პლანეტა, „პლანეტათა გაუვალი ნახირი“, წუთისოფლის მიღმა - „მეორე წუთისოფელი“. ამ უსასრულობით შეძრული პოეტის სული, მის სივრცეებში განავარდებისათვის შექმნილი, მაგრამ სასრულ ჭურჭელში გამომწყვდეული - დამფრთხალი და შეშფოთებული ადევნებს მზერას ამ უჩვეულო და დაუსაბამო წესრიგს. ამ ფრთხილი და ეჭვიანი მზერის ნაყოფია მისი ერთი ლექსის სტრიქონიც: „სამყარო არის! ფრთხილად ვფიქრობდი. სამყარო არის! დანამდვილებით“.

„შეხვედრები და სინანული“ პოეტურ განცდათა, ხატებისა და ხილვების საოცარი, ელვარე კალეიდოსკოპია. იგი ერთი წუთისოფლის სტუმრის საუბარს ჰგავს სხვა წუთისოფლის სტუმართან, უფრო კი მარადისობის მგზავრთა საუბარს გვაგონებს. ამ წარმოსახვითი შეხვედრების აუხსნელი, ბედისწერული იდუმალებით შეძრული ნიკო სამადაშვილი ფიროსმანისებური კონტრასტებითა და იდუმალებით ხატავს ყოფით სურათებს, ქართველ კაცს, ნდობითა და გზნებით აღწერს სწორედ წუთისოფლის სტუმრებს, მათ ტკივილებსა და სევდას, მათ გახსნილ სადღესასწაულო განწყობას. სამყარო კვდომის, ანუ წარსულად ქცევის მიჯნაზე იმყოფება. მის ხატებს რაღაც განწირული მგრძნობელობა ახასიათებთ, რადგან: კვდება პოეტი და ჩვეულებრივი ადამიანისაგან განსხვავებით, რომელიც „მხოლოდ თავისთავს უკვდება“, პოეტი მთელ სამყაროს უკვდება, ქვეყანა პოეტურად მომზირალი თვალის გარეშე რჩება. გარდაცვალების, გადასვლის წამი (რადგან ადამიანიც მძევალია, შემოხეტებული სტუმარი, რომელიც უნდა წავიდეს და არსებითად მზადაა წასასვლელად ყველა ნიშნით - სივრცეც მზადაა განითქვიფოს უსასრულობაში, გამოფუტუროვებულია, ფარღალალაა, საზღვრები მორღვეულია) შემობრუნებული და აღდგენილია პოეტურ განცდაში, პოეტურ ხატში. ამ გზით შემოქმედებითი ძალისხმევის აქტი - „განდობა სამყაროსთან“ - კვლავ შემოსავს პოეტური არსისაგან განძარცულ ქვეყნიერებას. ამის შემდეგ გასაგები ხდება უსასრულობიდან პოეტის გამოხმობის ფუნქციაც: „ვინ დამიძახა დედამიწიდან“?

„შეხვედრებისა და სინანულის“ დასკვნითი ნაწილი შემოქმედის სასტიკი, ცინიკური განადგურების სურათია. „ჩაქოლილი მწერლის“, „აბღავლებული დედამიწის“, „უმზეოდ დარჩენილი ქვეყნის“ ხატებში თანამედროვე პოლიტიკურ ეპოქასთან პოეტური სულის შეხების ტრაგიკული შედეგები ცნაურდება. „შეხვედრები და სინანული“ დროსა და სივრცეში შეწყვეტილი უიმედო ბგერით მთავრდება. სრულდება ბიოგრაფიული დროის, პოეტურ დროდ ქცევის საოცარი რიტუალებით სავსე პროზა - პოეტური სულის აღსარება, „ლექსის გარეთ“ დარჩენილი პოეტური გზნების ემანაცია. იწყება ზაფხულის ხვატით და მთავრდება ზამთრის ცივი ღამით. იწყება აგუგუნებული ქარიშხლით და თოვლიანი ქარბუქით განსრულდება. კაცობრიობას უკვდება კიდევ ერთი პოეტი, რომელსაც „ღრუბლის ნაძოვი სივრცე უყვარდა“. ეპოქას განაგებს უკიდურესობამდე გაღვივებული „ფლობის“ ინსტინქტი. ნიკო სამადაშვილის ტექსტი „ყოფნობის“ უკანასკნელი ძახილია და მას განდობის, გაზიარების ფორმა აქვს - „თანაყოფნობის“ ონტოგენეტიკური ფორმა. ნიკო სამადაშვილის მხატვრული ენაც მისი მსოფლშეგრძნების იზომორფულია. იგი მთლიანად შინაგანი მეტყველების გამოხატულებაა და იმდენადაა ჩაძირული თავის პოეტურ წიაღში, რომ შეიძლება ითქვას - ეს ენა საკუთარ თავს პოეტური სტიქიის გადალახვას უკრძალავს.

ნიკო სამადაშვილის ხატებსა და აზრებს „სიცოცხლეშივე გადამწვარი პოეტის ლანდი“ წამოსდგომია თავს, ყველაფერში უსახო, გახრწნილი, უფორმო ყოფაა შეჭრილი. აქ პოეზია ვერ ხმიანობს, პოეზია სრულ, აუმღვრეველ სიჩუმეში იქმნება: „იმღერე, სანამ მყუდროა ღამე, სანამ გრიგალებს სძინავთ ძვირფასო“. „შეხვედრები და სინანული“ სიჩუმისა და ხმაურის მიჯნაზე ნათქვამი შინაგანი სიტყვაა, ჩამოაცილეთ მას დიალოგის გარეგანი ფორმა და ხელთ შეგრჩებათ პოეტის ინტიმური აღსარება, მისი მწველი და მშფოთვარე ფიქრი საკუთარ თავზე, ყოფიერებაზე, პოეზიასა და რელიგიაზე, სიცოცხლესა და სიკვდილზე. სწორედ ამ თვალით უნდა წავიკითხოთ ნიკო სამადაშვილის „სულის ტექსტი“.

[ნიკო სამადაშვილი]. -თბილისი, 2001. - გვ. 84-87. - ISBN 9992816252

პოეტის სიკვდილის მეათე წელს გამოქვეყნდა მისი ლექსების პირველი წიგნი, მცირე კრებული. ახლა ძნელია წარმოდგენა იმისა, თუ როგორ შეხვდებოდა ქართული ლიტერატურის ამ მნიშვნელოვან ფაქტს განსხვავებული პოეტი, - წიგნში დაბეჭდილი ბევრი ლექსი ხომ მისი სულის აღსარებაა. უკიდურესად გულახდილი და დაუნდობელი. აქ ვერ ვნახავთ ვერცერთ უფერულ ლექსს, უბრალო საბაბით დაწერილს, უღიმღამოს და არაფრისმთქმელს.

პოეზია არ უნდა ყოფილიყო მისთვის მარტოოდენ „ტკბილ ხმათა“ სიმღერა; ნაღვერდალში მუდმივ ცხელებაში აქტივობდა მისი სული და შემდეგ მწველ, აფორიაქებულ, ზოგჯერ მოუწესრიგებელ სტრიქონებში რაელიზდებოდა, თუმცა ამ საქმიანობას სინამდვილის ჟამს „ჯღაბნას“ არქმევდა: „ლექსების ჯღაბნა წამებად გექცა, სჯობდა ვენახის კვალი გებარა, ვის რად უნდოდა ეს თავლთმაქცობა, ნეტავი ქარში გადაგეყარა.“ მაგრამ ტრაგიკული სწორედ იმის მიგნება უნდა ყოფილიყო, რომ იგი ვერასოდეს დააღწევდა თავს ამ „თვალთმაქცობას“. რადგან შემოქმედება - თქმის ჟინი - სისხლხორცეული იყო მისთვის, ძვლამდე გამჯდარი („რა ექნა იმას, მგზავრო მითხარი, ვინც ძვლების ცეცხლი ვერ დაიყოვნა“). იგი თითქოს სხეულის ფორებიდან დევნიდა გარეთ სათქმელს, აუცილებელს და ეს იყო მისი ერთადერთი ნუგეში, სულის დაამება; გულზე მომშვები კათარზისი. ამ ეზოტერულ საიდუმლოებას შემოქმედებისას თავად ამხელს იგი საკუთარი თავისადმი მიმართულ ლექსში („ნიკო სამადაშვილს“): „ავადმყოფობა ეგონათ, ბიჭო, ლექსები ტანზე გამონაყარი“.

ნიკო სამადაშვილი განსაკუთრებული მოვლენაა ქართულ პოეზიაში. პირველ ყოვლისა, უნდა აღინიშნოს მისი ლექსების გამო მოხდენილად თქვეს წიგნის შესავალი წერილის ავტორებმა თ. ჩხენკელმა და ა. სულაკაურმა: „მისი ლექსები მოგვაგონებენ გაუცრელი თიხისაგან გამომწვარ ასიმეტრიულ დოქებს, რომელთაც, თუმცა კი ამჩნევიათ კოჟრები და მომტვრეული აქვთ ტუჩი ან ყური, მაგრამ პოეზიის ძელგი შეურყვნელი, მაგარი ღვინით არიან სავსენი.“

საგანგებოდ უნდა ითქვას, რომ სამადაშვილი უპირატესად პოეტი-მხატვარია: მის პოეზიაში სრულიად გამოუვლენელია ყველა დროის ქართული პოეზიისათვის ეგზომ დამახასიათებელი ჰიმნური ანუ ხოტბური ელემენტი.

პოეტის თვალით დანახული და მისი გეშით განცდილი სოფელი მისი სამშობლოა, ერთი კუთხე ქვეყნიერებისა. დაუვიწყარი ქართული, უფრო ხშირად კონკრეტული ლოკალი - ტანას ხეობის ერთი სოფელი, რაიც დიდი სოფლის, წუთისოფლის ხატად არის წარმოსახული.

მაგრამ მანამდე უნდა ვახსენოთ ლექსი „ჩემი სოფელი“, სადაც ერთმანეთს მისდევს საკვირველი პლასტიურობითა და ლაკონიზმით დახატული ყოფითი კადრები. აქ არაფერი უჩვეულო არ მომხდარა (ლექსი მოგონებაა) და არც რამეა უცნაური სანახავი, სურათები სტატიკურია (ზმნა არსად არის ნახმარი) თითქოს ელის მათ გამხსენებელს („უძრავი ტახტი, წალო), ზანდუკი, ფერისცვალობა, საფლავზე ხილი“, „კერძით გასვრილი ჯამი თაროზე და ძველი სახლი წისქვილის წინა“, „მთებზე ზოზინი სოფლის ნახირის, მდინარის გაღმა ვეება ქორი“), მთელი ლექსი გამსჭვალულია შინაგანი „ფათფათით“. ნაღვლიანი სიყვარულით, თუმცა ეს სიტყვა ერთადერთხელ არის ნახმარი ლექსის ბოლოს: `როგორ მიყვარდა ჩემი სოფელი, როგორ მინდოდა იქ მოვმკვრადიყავ“.

„უკანასკნელი ქრისტიანები“, „ბეთანია“, მთლიანად გასენილია ტრაგიკული განცდით და ასოციაციებით, რასაც თავად ბეთანიის მიწა ინახავს. იქ მიმავალ პილიგრიმთა ხედვაში იღვიძებს ლეგენდა თუ ისტორია, ტაძრის სანახებს შენივთებული: „ხევში მდინარე შემოგვეფეთა - შეწირულ ბავშვთა ცრემლები იყო“, ამიტომაც „ჩვენ მივდიოდით აღმართზე ერთად, რატომღაც ჩუმად, რაღაც უიღბლოდ“, ისტორია: „აქ დანდობილა გლეხი სახრეზე, აქ შესწრებია ორშაბათ დილას“, ორშაბათში განსაკუთრებული სიმბოლო მარხია, რაღაც ხალხურ-ტრადიციული: „კვირაძლის მწუხრზე გავდა ორშაბათს და გულის კვამლი უწვავდა თვალებს“ (ლექსიდან „დაითენთა“); ის ორი სტრიქონი ასე გრძელდება: „ახლაც კი ვამჩნევ ლაშას სახეზე - ჯალალედინის შემოკრულ სილას“, ლაშა - საქართველოს პერსონიფიკაცია; ჯალალედინი - „საქართველოს უკვდავი მტერი“ და ეს ფრაგმენტი გულისმომკვლელი ლეგენდის თუ მითისა: „აქ თავის თათით ითხრიდა საფლავს მწყემსდაღუპული სოფლის ნახირი“, რასაც არაორაზროვნად ეხმიანება პილიგრიმთა ბედი. „ძლივს ვამშვიდებდით შემკრთალ მაცხოვარს რჯულდაწყვეტილი ექვსი ქართველი“. ამავე დროს აქ ცხადად გამოსჭვივის სიმბოლიკა კეთილი მწყემსისა და მისი სამწყსოსი.

ყველა ამ სასოწარმკვეთელ სურათს აბოლებს შემზარავი სანახაობა, ერთ სტროფში გადმოცემული, რაც სავსებით ავლენს სამადაშვილისეულ თვალსა და მანერას წერისა: „მათხოვარი ზის, როგორც ობობა - მყრალ ჯოჯოხეთის მოხდილი პკეა, არც ზღაპარია, აღარც მოთხრობა, ის თითქოს ჩიტებს აუკენკიათ“.

მაგრამ არის სხვა ხილვაც. იმედიანი ასოციაციებით შენივთული. ხილვა მკაცრი და დიდებული დღესასწაულისა ატენის სიონში, რომლის არემარე არაამქვეყნიური შუქით არის განათებული („უფლის ნათელი დაბარბაცებდა გაუთენარი გზების ბოლომდე“) ამ მისტერიულ ღამეს, როდესაც ეს კონკრეტული ლოკალი რაღაც ყოველდროულ ადგილად წარმოუდგება პოეტის თვალს. ეს ადგილი თითქმის ქვეყნიერების ჭიპია, არც მდინარე ტანაა მცირე წყალი, არამედ „სოფლისა წყალნი“ (რუსთაველი) ან იორდანე, ყოველთა მდინარეთა ხატი. ეს ორი სტრიქონი, რომელიც მნიშვნელოვანი სიმბოლოებით არის შეძერწილი, მისტიურ შუქს ახვევს ლექსში დახატულ პეიზაჟს და ამბავს, რეალობას გვერდზე გადაანაცვლებს, თითქოს გადასწევს ფარდას, ჭეშმარიტი სურათის დამფარავს; რაც მას მოჰყვება, იმედისა და წყნარი სიხარულის შუქით არის მოქსოვილი; „დრო იყო, როცა ბნელ სასუფეველს მდინარე ტანა ჩაუდიოდა, საიქიოდან წუთისოფელი როგორც მამალი ისე ჰყიოდა“. ამ ზერეალური სურათის მხილველი პირისპირ დგას უაღრესი საიდუმლოების წინაშე - ქვეყნიერების ახალი დღის გათენების ანუ (რაც იგივეა) ქვესკნელს ჩასული წუთისოფლის მკვდრეთით აღდგომისა, მამალი - მზის სიმბოლო, გათენების მაუწყებელი ფრთოსანი დღევანდლამდე: ძველ ქრისტიანთა თქმულებით მამლის პირველ ყივილზე აღმდგარა ქრისტე, ამიტომაც მამალს ახატავდნენ პირველი ქრისტიანები საფლავის ქვებზე; ჩვეულება გამძლეა და შესაძლებელია ჩვენშიც შემორჩენილიყო იგი.

იმის გამო რომ კონკრეტული ლოკალი განზოგადოებულია, - კერძოში ზოგადის კონტურები იხილვება - ატენის სიონიც, მე-7 საუკუნეში აგებული შენობა, ტანას მყუდრო ხეობაში მიყუჟული, ქრისტიანობის პირველტაძრად ანუ აკვნად განიცდება. ამას გვაუწყებს საკვირველი სტრიქონები: „ქრისტემ ბავშვობა აქ გაატარა და ღვთისმშობელი უგვიდა ეზოს“: ტაძრის საკრალური არეა ღვთისმშობლის მიერ დაგვილ-გაწმენდილი, წმინდა ოჯახის ადგილ-სამყოფელი (ატენის საყდარი, ისევე როგორც ყველა სიონი, ღვთისმშობლის სახელობისაა, „სიონეველი ასულისა“, როგორც გურამიშვილი იტყოდა). ეს ხილვა ტაძრის ეზოში შემთხვევითი არაა, იგი ღრმად უკავშირდება ბავშვობის წიაღს: ღვთისმშობელი, ვითარცა ხატი ყოველდროული დედისა, სხვა ლექსში გამოჩნდება, თავის ალტერ ეგოსადმი მიმართულ ლექსში („ნიკო სამადაშვილს“), როგორც გახსენება სამუდამოდ დაკარგული უბიწოებისა: „შენ ძუძუს სწოვდი გაშლილ ალუჩებს და ღვთისმშობელი აკვანს გირწევდა“.

მაგრამ პოეტის მსოფლხედვა არ არის ასე მარტივი და პირდაპირხაზოვანი: განსაკუთრებული რამ ხედვა არ არის საჭირო ამისათვის; ყველა დროის პოეზია მეტნაკლებად ამით არის გართული. სამადაშვილი არ არის მხოლოდ გარემხედველი, იგი საკუთარი გულის მხილავია და ამავე დროს მამხილებელიც. დაუნდობლობა საკუთარი თავისადმი ზღვარდაუდებელია, იმდენად რომ ზოგჯერ თვალით სახილველი, უხეშნატურალისტური სცენა დაგვიდგება თვალწინ: „ვერ გაოკებდი, დაგდევდი კეტით“ - ასე მიმართავს იგი ალტერ ეგოს („ნიკო სამადაშვილს“); რაღაც მეტაფიზიკური უკმაყოფილება საკუთარი თავით ამგვარ საკრამენტალურ სიტყვებს ბადებს: „ძილი წამებად გადმექცა, დედავ! ველი იმ დღეებს, რომ გავტიალდე, ქვესკნელს შემასხი, მარადისობავ, თუ კიდევ შენსკენ გამოვტრიალდე. ჩემი გაჩენა მიეზღოს ცეცხლად, ვისაც ეს ჩემი იღბალი მართებს. თითქოს ეს გული ამოურეცხავთ ღვიით და სარცხით შიშველ წარმართებს“. რაღაც არაადამიანური სულიერი ტკივილისა ანუ შეურიგებელი სინდისის განცდა უნდა ჰქონოდა კაცს, რომ ამგვარად დაეწყევლა თავი.

სამადაშვილის ყოველი ლექსი მისი სულიერი აპოკალიფსია - საკუთარ თავთან ჭიდილისა და მის მიერვე უარყოფილი ქვეყნიერების წინაშე პირისპირ დგომის დოკუმენტი. პირქუშ ხილვებთან ერთად მასში აღნუსხულია მისი შინაგანი ცხოვრების ბევრი ნათელი წამი.

მრავალფეროვანი ქართული პოეზიის ხომლს ნიკო სამადაშვილის ხმაც უერთდება -ტრაგიკული, მაგრამ მუდამ სინათლისკენ გამყივარი ძახილი.

„ვეფხისტყაოსნიდან“ „ვეფხვი და მოყმემდე“ : [ნიკო სამადაშვილი ]. - თბილისი, 2015. - გვ. 241-251. - ISBN 9789941910061

პოეტის სიკვდილის მხოლოდ მეათე წელს იხილეს პირველად დღის სინათლე მისმა ლექსებმა. 1973 წელს გამოქვეყნდა მომცრო კრებული, ოცდაშვიდიოდე ლექსი, სახელწოდებით „ბეთანია“, რომელმაც ძირითადად აჩვენა მისი პოეტური სახე. კარგა ხნის შემდეგ მას მოყვა მეტ-ნაკლებად სრული კრებული „წუთისოფლიდან უკვდავებამდე“ (1989); ბოლოს, გამოქვეყნდა მისი პროზა თან ჩართული ლექსებით (1995). ძნელია წარმოდგენა იმისა, თუ როგორ შეხვდებოდა ქართული ლიტერატურის ამ ფაქტს ავტორი, რომელიც კარგა ხნის გადაჩვეული იყო საჯაროობას, თავისი ნაწერები უკვე აღარ ჰქონდა დასაბეჭდად განკუთვნილი. გადმოცემით ვიცით, რომ მისი უფროსი მეგობარი და ალტერ ეგო ერეკლე ტატიშვილი არ ურჩევდა მას ლექსების გამოქვეყნებას: თუ გამოქვეყნდები, ბოლშევიკები შენც გაგრყვნიანო. და ის დარჩა თავის სიცოცხლეში „პოეზიის გერად“, როგორც თავის თავს უწოდებდა (გერობა კი, ვიცით, მომავალი დიდების საწინდარია). და ის ბუღალტერ-რევიზორის იმხანად არცთუ უხიფათო საქმიანობას შეეხიზნა, რითაც ნამდვილად იხსნა თავი როგორც პოეტმა.

როგორ აიტანდა საჯაროობას მისი პოეზია: მისი თითოეული ლექსი ხომ მისი სულის აღსარებაა, უკიდურესად გულახდილი და უმაგალითოდ დაუნდობელი. „ბეთანიიდანვე“ ჩანდა, რომ პოეზია არ იყო მისთვის „ტკბილ ხმათათვის“ განკუთვნილი სიმღერა. სიმღერა კი, როგორც გულამღვრეული ადამიანის ამოძახილი, ნამდვილად იყო. „პოეზია გულამოსკვნილი სიმღერა არის“, წერდა ის ერთგან თავის პროზაში („შეხვედრები და სინანული“). ერთხელ ნაშობი, როგორც „საყდრის ჩიტი“, მისი პოეზია აფორიაქებულ, ხშირად მოუწესრიგებელ, კატასტროფულ რითმიან სტრიქონებში იღვრებოდა. ამ საქმიანობას სინანულის მოძალების ჟამს „ჯღაბნას“ („ლექსების ჯღაბნა წამებად გექცა...“) არქმევდა. ტრაგიკული იყო იმის შეგნება, რომ იგი ვერასოდეს დააღწევდა თავს ამ საქმიანობას („ვის რად უნდოდა ეს თვალთმაქცობა...“), რადგან შემოქმედება - გამოთქმის, თვითგამოხატვის ჟინი სისხლხორცეული იყო მისთვის, ძვლებამდე გამჯდარი („რა ექნა იმას, მგზავრო, მითხარი, ვინც ძვლების ცეცხლი ვერ დაიყოვნა“). თითქოს ის სხეულის ფორებიდან დევნიდა გარეთ აუცილებელს სათქმელს, და ეს იყო მისი ერთადერთი ნუგეში, სულის მოთქმა და დაამება, გულზე მომშვები კათარზისი. ამ პიროვნულ-ეზოტერულ საიდუმლოებას შემოქმედებისა თავად ამხელს იგი საკუთარი თავისადმი მიმართულ ლექსში („ნიკო სამადაშვილს“): „ავადმყოფობა, ეგონათ, ბიჭო, ლექსები ტანზე გამონაყარი“. ეგონათ - ვის? ცდებოდნენ, რომ ეგონათ? თავად ხომ გრძნობდა, რომ ის, რასაც პოეზიის გამოხატულებას - ლექსებს უწოდებენ, მართლაც გამონაყარი იყო. და ასე შიშვლად, პირდაპირი, უსამკაულო სიტყვით, იშვიათად თუ ვისმე ქართულ პოეზიაში გამოუხატავს შემოქმედების ეს „შიდა“ მხარე, რომ ბუნების ჰარმონიულ სხეულზე სულის ყოველგვარი აქტივობა, ბორგვნა, ბუნებრივი, ჰარმონიული მდგომარეობიდან გადაცდენაა, სნეულების სიმპტომია. თავის პროზაში ერთხელ ხომ კითხულობს მისი ალტერ ეგო : „პოეზია განა ავადმყოფობა არ არისო?“ („შეხვედრები და სინანული“). ერთ კერძო წერილში (1927), ის ადრესატს წერს: „თქვენ უმთავრესად მესაუბრეთ ლექსის ფორმაზე (სტრიქონის გამართვა, რითმა და სხვა...), რაც ჩემთვის თუ არა, ლექსებისთვის, უმთავრესია. თქვენი დარიგება ჩემთვის დარჩება ერთერთ უმშვნიერეს მოგონებად. თქვენი საუბრიდან დავინახე ის სიმახინჯე, რაც არ ეგუება პოეზიის უნაზეს ბუნებას...“. რა შეიძლება ითქვას ამ სიტყვებზე, ან, უფროს სწორად, რას გვეუბნება ეს სიტყვები პოეტის მეგობარ მრჩევლისადმი? თავის მართლებაა თუ პატიების გამოთხოვა? რჩევა-დარიგება, ეჭვი არ არის, ნამდვილად დარჩებოდა „უმშვენიერეს მოგონებად“ (თუ გავითვალისწინებთ მრჩევლის ტრაგიკულ აღსასრულს), მაგრამ მისგან დანახული „სიმახინჯეც“ ხომ დარჩა - ეს სტრიქონის გაუმართაობა, ეს რითმა-ურითმობა, პროსოდიული ჩავარდნები. არა და არ გახდა იგი პროფესიონალი პოეტი, რომ ეზრუნა სტილზე, ენის დახვეწაზე. „შავბნელი პოეზია“, „ხმაბნელი შემოქმედება“, „პოეზია განა ავადმყოფობა არ არის?“ ამ თვითშეფასების შემდეგ კიდევ სტილზე უნდა ეფიქრა? ჩვენ კი ვიფიქროთ, რომ ლექსებით გადმოცემული მისი პოეზიის „შიდა მხარე“ და გარეგანი გამოხატულება, ფორმა (რითმებს და არაორდინალურ, ხშირად ესთეტიზმის უარმყოფელ მეტაფორებს გულისხმობს) ერთმანეთის შესატყვისია.

ნიკო სამადაშვილი განსაკუთრებული მოვლენაა ქართულ პოეზიაში. პირველ, ყოვლისა, რაც თვალში ეცემა პირველწაკითხვისას, ეს მისი ლექსების აკუსტიკური სახეა. მისი ლექსების გამო მოხდენილად თქვეს „ბეთანიის“ შესავალი წერილის ავტორებმა თამაზ ჩხენკელმა და არჩილ სულაკაურმა: „მისი ლექსები მოგვაგონებენ გაუცრელი თიხისგან გამომწვარ ასიმეტრიულ დოქებს, რომელთაც, თუმცა კი ამჩნევიათ კოჟრები და ზოგჯერ მომტვრეული აქვთ ტუჩი ან ყური, მაგრამ პოეზიის ძეგლი, შეურყვნელი, მაგარი ღვინით არიან სავსენი. აქ შევნიშნავთ: არა „თუმცა და მაგრამ“, არამედ სწორედ ამგვარ ღვინოს სწორედ ამგვარი ჭურჭელი შეესატყვისება. ეს ღვინო თავისთავად ფასეულია, როგორც თავად სიტყვა, მაგრამ არანაკლებ ძვირფასია ჭურჭელი, რომელსაც ასევე თავისთავადი ღირებულება აქვს. ესთეტს მოსწონს სწორედ მისი ბუნებრივობა, „ხორკლიანობა“, ტუჩმოტეხილობა, მისი სიმბოლოდ ქცეული, დასახიჩრებული სხეული, ნაღდი, შეულამაზებელი რეალობის ფაქტი, თითქოს არქეოლოგიური მონაპოვარი, მრავალი თაობის ხელში გამოვლილი, შელახული, რომელიც არ ლაპლაპებს გარეგანი შუქით, მას საკუთარი შუქ-ჩრდილები მოსავს. მაგრამ თუ ესთეტის თვალისთვის ის აღტაცების მომგვრელია და ამას „მაღალ თახჩაზე“ შემოდგამს თვალის გასახარად, პოეტისთვის ეს ტანჯული სხეულია. არის ნამდვილად ტრაგიკული შესატყვისობა ამ ჭურჭელსა და მასში მდგარ „მაგარ ღვინოს“ შორის. მაგრამ ეს მაინც არ არის ესთეტიკის საგანი და მისი სამსჯელო. არც ლიტერატურული კრიტიკის საგანია. ის ეგზისტენციალურ სფეროს საკუთრებაა.

„ბეთანიის“ გამომცემელთა აღწერილობით ისიც მინიშნებულია, რომ სამადაშვილი უპირატესად პოეტი-მხატვარია (შემთხვევითი არ არის, რომ პროზაულ ნაწერში პოეტის მეგობარი, რომელსაც ის ეპაექრება, მხატვარია). გრიგოლ რობაქიძის სიტყვები, რომ „თვალი ნაკლებია ქართულ პოეზიაში“, აქ არ მართლდება. თუ სხვათა სტრიქონები მელოდიურობით, ბგერწერით დაგვატყვევებენ, სამადაშვილის ლექსებში სიტყვის გვემული სხეული გვეცემა თვალში, და ის ყოველთვის ვიზუალურია, ზოგან ფერწერული, ზოგან გრაფიკული, ქანდაკებაც გამოერევა. თომას მანი ერთგან წერს, რომ მწერალთა უმრავლესობა მესიტყვენი კი არ არიან, არამედ გზაარეული ფერმწერნი, სკულპტორები, მუსიკოსებიო... სამადაშვილი ამ გზადაკარგულთა, სხვა ადგილზე მოხვედრილთა თუ შემოხეტებულთა (მისი სიტყვებია: „ნეტავ რისთვის შემოვეხეტე?!“) დასს ეკუთვნის. მესიტყვედ შობილი, რაღაც შემთხვევით, იგი ბედისწერით თუ განგებით ფუნჯით თუ საჭრეთელით მუშაობს, კვეთავს სინამდვილეს, რომლის მსგავსი ქართულ პოეზიაში მანამდე არავის უნახავს. ის თავის თავსაც კვეთავს, უკიდურესი სიმკაცრით წვრთნის თუ შოლტავს მას მხილების შოლტით, თავად ამ მოწოდებას შოლტავს, რაშიც სიცოცხლის საზრისი დაინახა. რაღაც საბედისწერო უნდა მომხდარიყო, რომ „საყდრის ჩიტს“, მისი ახალშობილი მუზის გამოხატულებას, რომლის სტვენას ძაღლის ყმუილი შეეგება გარემოში, ასე მოქცეოდა: „ვერ გაოკებდი, დაგდევდი კეტით... ვერ მოგიარე, რა გიყო, ძმაო...“ რატომ? რატომ? ისმის კითხვა, რა დააშავა „საყდრის ჩიტმა“, ისეთი რა დაემართა, რომ პოეტის ალტერ ეგოს შეეძლო ამგვარი სიტყვებით გაეკიცხა ის:

ლექსების ჯღაბნა წამებად გექცა,
სჯობდა ვენახს კვალი გებარა,
ვის რად უნდოდა ეს თვალთმაქცობა,
ნეტავი ქარში გადაგეყარა.

(„ნიკო სამადაშვილი“)

ამ სტრიქონებიდან ჩანს, თუ რა ფასად უჯდებოდა მას ეს მხატვრობა: ცრემლები თუ სინანული იყო მისი შემოქმედების ფასი. მაგრამ, რაც უნდა „ეცემა“ მას თავისი მუზა - ეს ბედკრული ფრინველი - მკითხველი ამ „კეტით მცემელს“ თვალთმაქცობას მაინც ვერ დაწამებს.

ზემორე ნათქვამს რომ დავუბრუნდეთ, მხატვრის თვალით არის დანახული და მხატვრის გეშით არის განცდილი მისი სამშობლო, ქვეყნიერების ერთი კუთხე, დაუვიწყარი ქართული, უფრო ხშირად, ერთი კონკრეტული ლოკალი - ტანას ხეობა ან, თუნდაც ეზო მის სოფელში, მისი ბავშვობის კარ-მიდამო, რომელიც დიდი სოფლის, წუთისოფლის ხატად არის დასახული. ამ მხრივ, პროგრამულია ლექსში სათანადო სათაურით „ჩემი სოფელი“. ის აღწერს სოფელს არა იმ მიზნით, მოგვაწონოს, გვითხრას, აი, ასეთი ლამაზია ჩემი სოფელი. არა. შთაბეჭდილება გვრჩება, ყველაფრის მიღმა, რაც ამ ლექსში სიტყვიერი ფუნჯის მოსმით არის ნათქვამი, მთელი ლანდშაფტის თუ კონკრეტული პეიზაჟის უკან რაღაც სხვა სინამდვილე იმალება, რეალობა, რომელიც სისხლხორცეულად და საბედისწეროდ არის გადაფსკვნილი პოეტის პიროვნებასთან. ლექსში ერთმანეთს მოსდევს საკვირველი პლასტიკურობით და, იმავდროულად, ლაკონიზმით დახატული ყოფითი კადრები. აქ უჩვეულო არაფერი ხდება (ლექსი მოგონებაა) და არც რამეა უცნაური სანახავი. სურათები სტატიკურია (ზმნა არსად ჩანს), ნივთები თითქოს ელიან მათ გამხსენებელს („უძრავი ტახტი, წალო, ზანდუკი, ფერიცვალობა, საფლავზე ხილი..., კერძით გასვრილი ჯამი თაროზე...“). რომელი დროიდან, რომელი აწმყოდან ჭვრეტს ავტორი ამ სურათებს? ალბათ სიცოცხლის ბოლოდან, იმ ჟამიდან, როცა ყველაფერი დამთავრებულია, ჟამთა დინება შეწყვეტილია, სამუდამოდ უძრავია ტახტი, ზანდუკი, ჯამი თაროზე... წუთისოფლის ბოლოდან, როცა ყველაფერი ამქვეყნიური ყავლგასულია, მაშინ არის ნათქვამი ლექსის ეს მოტტო და აკორდი : „როგორ მიყვარდა ჩემი სოფელი, როგორ მინდოდა იქ მოვმკვდარიყავ“.

პოეტი-მხატვარი აბსოლუტური მომავლიდან ჭვრეტს თავის სოფელსაც და მთელს სამყაროს. აპოკალიფსური ხედვა და მსოფლგანცდა, რომელიც მის, როგორც პიროვნების და მერე პოეტის, საკუთრივ-ეკსისტენციალური თვისებაა, ორგანულ საზრდოს ისევ და ისევ მშობლიურ ლანდშაფტში პოულობს. როგორია ეს ლანდშაფტი, მიწის ეს ერთობლიობა? რას ხედავს ის თავის გარშემო? არაფერს სანუგეშოს. მხოლოდ ნანგრევს. მაგრამ არა, ეს სიტყვა ნანგრევი , რომელიც თუმცა მისი ლექსების ერთ-ერთი საკვანძო ნეგატიური სიტყვა-კონცეპტია, აქ მართებული არ არის იმის გამოსახატავად, თუ რას ხედავს ამ ქვეყანაში პოეტის თვალი. ნანგრევს, ცნობილია, თავისი ესთეტიკა მოყვება ისევე, როგორც გამიზნულად დაუმთავრებელს (inachevé) რასმე, მაგრამ ვის აღქმას შეუძლია მშვენიერად გარდაქმნას ის, რაც უიმედოდ ყავლგასულია? ეს „თხრილები“, „ხვრელები“, „გამოქვაბულები“, „ფუტურო სხეულები“, „გამოხრული გული“, „ამოკენკილ-ამოძოვილი თვალები“, „მკერდის ნიჟარები“... ამგვარი სახეები მისი ლექსების საკვანძო სიტყვები და საშენი მასალაა, მაგრამ, რაც მთავარია, მთელი ლანდშაფტია ასეთი. ეს არის დაფუტუროვებული, გამოხრული, გამოფიტული ფუღურო მიწა, ოღონდ არ ვიცით ასეთად შეიქმნა თავდაპირველადვე ძველ გნოსტიკოსთა ბოროტი ღმერთის ხელით, თუ ერთხელ სრულყოფილად შექმნილმა ამოწურა თავის თავი და გამოიფიტა, გამოშრა, გამოიშიგნა საზრისისაგან. ეს მისი ბოლოა და ამ ბოლოდან ჭვრეტს მას ადამიანი? ამ ნიშნით ხედავს ის ყველაფერს თავის გარშემო, ზემოთ და ქვემოთ, მარჯვნივ და მარცხნივ, ისეთი იმედიანი მოვლენა, როგორიც ვარსკვლავია, მასში ამ დასასრულის, კვდომის ასოციაციას იწვევს: „ვარსკვლავნი ისე მოსჩანდნენ ღამე // თითქოს ზეცა ჩრჩილს ამოეჭამა“ („ატენის სიონი“); ასეთი ჩანს ტაძრები, თუმცა რომელთა მიმართ პოეტს პიეტეტი არ გაქრობია: „ჟამს ტაძრის კანი ისე დაუხრავს; // რომ გარეთ ჟონავს ჭრაქის სანთელი“; ან: „ტაძრის ფუტურო ქერქში ჭრიჭინებს // ვიღაც უძეგლო ხუროთმოძღვარი“; კიდევ უარესი: „სამრეკლო იდგა მუდამ პირქუშად; // რომ დარეკავდი გაყრიდა ნაგავს“; ადამიანის პერსპექტივა: „ფუტურო სხეულს გულის სიზმარი; // შერჩება, როგორც გოლგოთის თხრილი“; და კიდევ უარესი: „გარეთ გადაყრილ ნაგავსა ვგავდით...“ აი, რა არის ადამიანის ხვედრი ამქვეყნად: „და უკაკუნე კოდალასავით // ვრცელ და ფუტურო ქვეყნიერებას“ („გენია და სამრეკლო“). და, ბოლოს, ვფიქრობ, მან ფორმულასავით გამოკვეთა ყავლგასული ადამიანობის ხატი, რომელიც ადამიანური საზრისის გამოცლით, სრულიად სხვა განზომილებაშია გადასული, თითქოს სხვა ნივთად არის ქცეული. აი, რა იხილა მან კანდახრული ტაძრის კარიბჭესთან:

„მათხოვარი ზის, როგორც ობობა -
მყრალ ჯოჯოხეთის მოხდილი პკეა,³¹
არც ზღაპარია, აღარც მოთხრობა,
ის თითქოს ჩიტებს აუკენკიათ.“

ამაზე შორს ადამიანის გადასხვაფერება ვერ წავა. უკიდურეს ზღვარს არის მიღწეული. თუ წავა, მისგან აღარაფერი დარჩება, საბოლოოდ ამოიკენკება (როგორც სარითმო სიტყვა „პკეა“ არის ამოკენკილი).

ზემოთ ჩამოთვლილ საკვანძო სიტყვებს უნდა შევმატოთ „სამრეკლო“, „გამოქვაბული“ (ამჯერად როგორც ეკლესიის წინარე სახე) - ეს კონცეპტუალური სიტყვა-ცნებებია, რომლებიც ქვეყნიერების დასასრულის ხილვებში იჩენს თავს, როგორც ამ წუთისოფლის კვალი უსასრულობაში. პარადოქსია: წუთისოფლის დასასრული ჟამთა უსასრულო სვლაში. მაგრამ ახლაც წუთისოფლის მდინარებაში პოეტი გრძნობს „გატიალების სიბილწეს“ (დან. 9:27; 11:31): ჯერ „ნანგრევს დაეხრა სამრეკლოს კარი“. პოეტი პროზაში განაგრძობს:

სადღაც კლდემოფარებულ წუთისოფელში ვიღაც მგზავრი სოფელს წასწყვეტოდა. ძაღლები ყმუოდნენ. მოწყვეტილი სამრეკლო დაუპატიჟებელ სტუმარს მიშტერებოდა („შეხვედრები და სინანული“).

რატომ მაინცდამაინც სამრეკლო ჩანს უკანასკნელ ჟამს? ხმა აღარა აქვს, ხმის სანაცვლოდ მისგან ნაგავი, ადამიანის მუნმყოფობის კვალი, მისი ერთადერთი დანატოვარი, ცვივა. წუთისოფლის გაუქმების, მარადიულ მდუმარებაში მისი გადასვლის ნიშანს „ჭროღა“ და „ყვითელი“, „ხმაჩახლეწილი“ სამრეკლო გამოხატავს. სოფლის სტუმარს, თუნდაც დაუპატიჟებელს, უხმოდ, უაზროდ და უცხოდ ეგებება. სამრეკლო - წუთისოფლის საზრისის ნიშანი, აწ ყავლგასული, ხავსმოდებული, „დახრული“ ვეღარ ცნობს ადამიანს, რომელსაც ოდესღაც მისი ხმა სმენოდა. ვინ არის ეს მგზავრი, ამ ერთადერთი ორიენტირისკენ მიმავალი? ის ხომ არა, რომელიც ტოვებს ამ წუთისოფელს („და ვიღაც მგზავრი შორდებოდა ამ წუთისოფელს“), რომელიც ამბობს ერთ ადგილას, რომ „მე საქართველოს წყნარი სოფლები ძაღლების ყეფით გამაცილებენ“, ან ის, „ვინც ჰგავდა თოვლზე გადაღვრილ ღვინოს (ანუ სისხლს)“, ან ის, ვინც ნატრობს: „ქვესკნელს შემასხი, მარადისობავ, თუ კიდევ შენსკენ შემოვტრიალდე“, ან ვინც ამბობს, რომ „გარეთ გადაყრილ ნაცარსა ვგავდით“, და ასე და ასე შემდეგ ლექსებში გამოხატული და გამოუხატველი მეტაფორებით... ის უნებლიეთ მოხვდა ამ წუთისოფელში თუ ნებით შემოვიდა („ბოლოს კი დარდი: დედამიწაზე // ნეტავი რისთვის შემოვეხეტე“). შემოვიდა თუ შემოაგდეს და „ეს ოხერი ნათხოვარი წუთისოფელი ადამიანმა დახრა“... ასე მოხდა თუ ისე, ის ყველა შემთხვევაში გზადაკარგულია. და არც გულს უკლავს ადამიანს, ის არის, რომ მასა და ამ ქვეყნიერებას შორის სრული შეუსატყვისობაა, ერთმანეთისთვის არ გაჩენილან. მთელი მისი პოეზია რომ გავწუროთ, ერთადერთი თემა რაც რჩება, ეს ის ბოროტი ონტოლოგიაა, რომელიც რეალისტურ-ნატურალისტურ თუ, უფრო ხშირად, სიურრეალისტურ სცენებსა და სურათებშია დანახული. პოეტი თავისივე ლექსების ჰერმენევტიკოსია, „შეხვედრები და სინანული“ მისი პოეზიის პროზაული გარდაქმნაა. სახეები შენარჩუნებულია. აი, რას გვიცხადებს მისი მეგობარი, თავად პოეტის ალტერ ეგო:

ამ სტრიქონებში იმალებოდა ჩემი პოეტის განწირული ქვეყანა. ამ ლექსში ზედაშესავით ჩაასხა თავისი ბობოქარი ცხოვრების დასაწყისი. ოდესმე ამ ზედაშეს თვალებჩასისხლიანებული ქარიშხლები მოხდიან. ქურუმებივით შემოუსხდებიან გარშემო, გახედავენ ჯვარცმულ კაცობრიობას... („შეხვედრები და სინანული“).

სამადაშვილის პოეზიის ერთ-ერთი გადამწყვეტი თემაა გაქცევა. ქართულ მწერლობაში გარბიან წმიდა მამები, უფრო სწორად, გაურბიან ამ წუთისოფელს; გარბის ავთანდილი (მისი ავტორიც გაქცეულია ქვეყნიდან); გარბის გურამიშვილი; გარბის ბარათაშვილი და როგორც ბარათაშვილს თავის „გაქცევაში“ არ ჰყავს ლიტერატურული წინამორბედი, ასევე ეს მოტივი სამადაშვილთან ლიტერატურული ტრადიციიდან არ მომდინარეობს, არც „მერანია“ მისი ლიტერატურული წყარო. „მერანთან“ მას მხოლოდ სულიერი ნათესაობა შეიძლება ჰქონდეს. ორთავე ნიკოს საკუთარი გამოცდილება უბიძგებს გაქცევისკენ. ერთი XIX ს-ის დასაწყისში გარბის რუტინული მოსაწყენი სამშობლოდან („ქალაქი უსარგებლო სულისა და გონებისათვის“, წერილიდან), რომელთანაც ბედისწერამ დააკავშირა. ამიტომაც, რასაც ის გადალახავს, მისთვის ბედის „სამზღვარია“, მაგრამ რა ელის მას ამ „სამზღვრის“ იქით, მისთვის უცნობია. ის უბედურებაა, სადაც მან ერთადერთი კვალი, შესაძლოა, ყორნისგან გათხრილი საფლავის სახით დატოვოს. იმპონირებს ლიტერატორის თვალში მისი სიტყვები „და ჩემს შემდგომად მოძმესა ჩემსა სიძნელე გზისა გაუადვილდესო“, მაგრამ ამაოა ეს იმედი: მისგან გათელილი გზა სხვის გზას ვერ გაადვილებს. ასეთი რამ არასოდეს მომხდარა: ყველას თავის გზა აქვს გასავლელი და გასათელი, და ამ გათელვის ნაყოფს ვერავის უანდერძებს. ასე რომ ყოფილიყო, მეორე ნიკოს ამგვარი სასოწარკვეთილი ხმა არ გაისმებოდა ქართულ პოეზიაში. სხვისგან გათელილზე სვლა ისეთივე აბსურდია, როგორც ისტორიის გაკვეთილებზე სწავლა. ყოველი მოვლენა და ადამიანის ყოველი ნაბიჯი უნიკალურია და განუმეორებელი. ყველას თავისი ბედი აქვს და ყველას თავისი გადასალახავი „სამზღვარი“. მერანი და შავი ყორანი ლიტერატურული სახეებია, რომლებიც ბარათაშვილის ეკსისტენციალურმა გამოცდილებამ, რა საბაბიც უნდა ჰქონოდა მას, რომანტიზმის ეპოქაში სიმბოლოებად გამოიყენა. ეს სიმბოლოები სამადაშვილს არ აუტაცნია, მას თავისი საკუთარი ენა აქვს გამოძებნილი იმავე „განწირული სულისკვეთების“ გადმოსაცემად, რომელიც მას სულიერად ანათესავებს ბარათაშვილთან. მაგრამ არის „მერანის“ ავტორი მისი წინამორბედი (ლიტერატურის ისტორიკოსს უყვარს ეს ტერმინი)? ნიკო სამადაშვილი გარბის, მაგრამ ამ გაქცევაში არ მოიხმობს რომანტიულ მერანს და ჰუნეს. აქ მთავარია გაქცევა, თავად აქტი გასვლისა ქვეყნიერებიდან, როგორც შიშველი, შეულამაზებელი, ესთეტურობისგან შეუხებელი ფაქტი, თან ყოვლად უმიზეზო, რაც იმას მოწმობს, რომ ეს არ არის ლიტერატურული მოტივი, არ არის სამწერლო ტრადიციით ნაანდერძევი „წინამორბედისგან“. ეს მისი საკუთარი გამოცდილებაა. თუ მოვინდომებთ მისი პოეზიის ერთ ეკსისტენციალზე დაყვანას, ეს ერთადერთი სიტყვა-ცნებით გაქცევით და სემანტიკურად მისი ფარდი სიტყვებით გამოიხატება. ერთმანეთს ენაცვლება: „სამყაროს გაღმა“, „სამყაროს იქით“, „წუთისოფლის გაღმა“, „პლანეტის უკან“, „ვარსკვლავებს გაღმა“, „ქაოსებს იქით“, „ღმერთების იქით“, „მსოფლიოს გარეთ“, „სამყაროს ბოლოს“, „სივრცეებს იქით“. „აჰყევ მძლე მთების ვიწრო ხერხემალს // და წუთისოფელს გადასცილდები... // აჰყევ, არ დაძრა არსად კრინტი-ხმა // და სამყაროებს გადასცილდები“. რა არის იქით? ეს იქით ისეთი მიღმურობაა, რომ ადამიანის არც ცოდნა, არც გუმანი აღწევს. იქით, გაღმა, გარეთ და ა. შ. არარაობაა, სრული სიცარიელეა. ამ გაქცევის ლექსებში მთელი სინამდვილე, რომელსაც ემშვიდობება იგი, დასასრულის პერსპექტივიდან არის დანახული. Sub specie finis!

მას აწვალებს და თან იზიდავს წუთისოფლის დასასრულის სურათები:

„მეც მარტო ყოფნა ათასწლობით მომეწყინება.
თავის ქალაში მწვანე ხვლიკი შეძვრება ღამე,
ძვლებზე შემხმარი დაფიქრება მოეწონება
და მატლებდახრულ თვალებიდან გახედავს ბაღებს.“

(„გამხმარი კაცი“)

ან:

„დავიხოცებით, დაგვსუნავს ლოდი,
გარემოც ყვითლად დაიფერება,
შორს გამოჩნდება ჭროღა სამრეკლო
და შენი ჩუმი ქვეყნიერება.“

(„გენია და სამრეკლო“)

ნიკო სამადაშვილის მონოთემატურ პოეზიაში, რაც ერთფეროვნებას არ ნიშნავს, არის ერთი თემა, სრულიად უცხო ქართულ მწერლობაში, რომელიც, აშკარად თუ შეფარვით, სჭვალავს მის პოეზიას და, შესაძლოა, სუბსტრატადაც კი უძევს. ეს არის იმ ადამიანის ორეულად ყოფნა, რომლის მოწაფედაც ის თავს მიიჩნევდა. ეს ადამიანი იყო ერეკლე ტატიშვილი, რომელსაც „კაცი ფასკუნჯი თვალებწყეული“ და „ფრინველი გზადაკარგული“ შეარქვა, რომლის სიკვდილზე თქვა, „შენ რომ წახვედი, ასე მგონია, მთელი ქვეყანა თან გაიხვეტეო“.

მკითხველს ეჩვენება, რომ ქართველი საზოგადოებისთვის ეს გამოუცნობი პიროვნება ახლავს პოეტს (თუ პირუკუ: პოეტი მას) მის პილიგრიმულ ლექსებში. მისი თვალიც არის იმ ლანდშაფტში, რომც თავად არ იმყოფებოდეს მის გვერდით... ის თითქოს მისი ლექსების თანაავტორია. იქ, სადაც პოეტი მრავლობით პირში ლაპარაკობს („ძლივს ვამშვიდებდით...“, „ვტოვებდით ტაძარს“, „ჩავცდით ხეობებს...“, „დავიხოცებით, დაგვსუნავს ლოდი...“), ერთი მხოლობითი ხმა მისი გურუს ხმაა. ზოგჯერ ის მის ბედში მყოფი მისი ალტერ ეგოა, და ისე უხმობს მას, თითქოს თავის თავს უხმობდეს: „შენ ის კაცი ხარ, ვისაც არ ეყო გზებმიუვალი ქვეყნიერება: ის უცნაური აპოკალიფსური სურათები, რომელთაც პოეტი მისდამი მიძღვნილ, სიმპტომატურად უსათაურო ლექსში ხატავს, ვისი ხილვებია - თავად ავტორისა თუ ლექსის ადრესატის? თუ ეს ლექსი ერეკლე ტატიშვილის პორტრეტია, დაე, თუნდაც ავტორის წარმოსახვაში გაჩენილი, ხილვებიც მისი უნდა იყოს. თუმცა, მგონია, რომ ეს მისი ალტერ ეგოს პროდუქციაა. „ქვეყნიერებას უცქეროდი ათასნაირად“ - ამ ენიგმურ ფრაზაში თავად ავტორის ხედვის ამოკითხვა არ შეგვიძლია? ან ეს სიტყვები „რა საოცარი იყო შენი მარადისობაც“ - არ ამოგვაცნობინებს პოეტს, რომელიც ასეგვარად არის მარადისობას (ეს ხომ მისი პოეზიის ერთ-ერთი საკვანძო სიტყვაა) გაშინაურებული? იგივე ტრაგიკული აღქმა („შენ ჯვარცმაც კი არ გწყალობდა“) ქრისტიანობისა, რაც მისი, შეიძლება ითქვას, პროგრამული ლექსებიდან გამოსჭვივის. მისი პილიგრიმული ლექსი, რომელსაც სათაურად „უკანასკნელი ქრისტიანები“ შეარქვა, სათაურისვე სიტყვებით არ მთავრდება („უსინანულოდ ვტოვებდით ტაძარს...“)? ამ გამოუცნობ ადამიანთან მიმართებაში პოეტი ვიზიონერის როლში გვევლინება. აი, რას წერს იგი თავის ორეულს, თითქოს თავისი თვითშემეცნების წყაროს:

შენ ორეულთან მე ხშირად ვსაუბრობ ხოლმე და ის ბევრს, ძალიან ბევრს მიყვება ხოლმე შენი უცნაური ბუნების, იმ გამოქვაბულის ამბებს, სადაც შენ მარტოობას აღავლენ და სადაც დღემდე ძერას თვალები არ შეუნათებია. ამიტომ არის ასე კარგად გიცნობ. მე შემიძლია, მთელი დღე შენთან ვიდგე, შენ კრინტიც არ დასძრა და შუაღამისას მე დავწერ, უსათუოდ დავწერ, რას ფიქრობდა შენი გული, გული ელდანაცემი და ტვინი უსაფრობით დაღლილი და დატანჯული... იცოცხლე და იდღეგრძელე, ჩემო ფასკუნჯო, შენი ნიკოსთვის.

რა დაინახა მასში პოეტმა ისეთი, რომ „თვალებწყეული“ ფასკუნჯი ან „ფრინველი გზადაკარგული“ შეარქვა. ეს მის საიდუმლოდ რჩება. ორ მეს - თავისას და სხვისას (თავის სხვისას ) ქრისტესა და ბუდას შორის ამგვარად ანაწილებდა: „შენ ეყოლები ქრისტეს ფარეშად // და მე კი ბუდას მოსამსახურედ“ ან პირუკუ: „მე ქრისტე მწამდა, შენ - ბუდას რჯული“... ამ ურთიერთშეჭიდულობის, ერთი „ფარაჯის“ ქვეშ, როგორც ამბობდა, ერთი ბუნების ორ ჰიპოსტასად მოქცევის შემდეგ არც მოულოდნელი, არც გადაჭარბებული არ მოგვეჩვენება გამოსათხოვარი ეს სიტყვები: „შენ წახვედი, ასე მგონია, // მთელი ქვეყანა თან გაიხვეტე“. თუ ვისმე ოდესმე თავის სანატრელ ადამიანზე ამგვარი სასოებით უთქვამს ის, რაც მან მასზე ჯერ კიდევ მის სიცოცხლეში დაწერა: „შენ რო ქვესკნელს შეგასხან, ალბათ იქაც იკამკამებ!“ („შეხვედრები და სინანული“).

ამ სოფლის აპოკალიპსური მომავლის, ყოველივე ხილულის კატასტროფულ დასასრულთან ერთად, როცა ყოველივე არსებული მისი პროფეტული თვალის წინაშე „წარმავალობის ტიალ ყორედ“ და „ჭროღა“ ნანგრევად არის აღმართული, მაინც კრთის მისი გულის სიღრმეში ნატვრა - „ნეტავ თუ კიდევ ხატი, ურმები, ოდესმე სადმე გამახსენდება?“ ან უფრო იმედიანად(?): „დავიღუპებით, ჩაყოლილ ხსოვნებს ოდესმე სადმე გაეღვიძებათ...“. მცირე სოფელი, მისი არემარე და ლანდშაფტი, თუნდა სოფლის წარმავალი ნივთები არის ერთადერთი ნათელი სხივი, რომელიც კიაფობს მის ხსოვნაში. ის აქ ამჩნევს „წმინდა ნინოს ნაფეხურებს“, უფრო მეტიც, აქ ის სახარების ჟამს ჭვრეტს: „ქრისტემ ბავშვობა აქ გაატარა // და ღვთისმშობელი უგვიდა ეზოს“. მაგრამ ამ იდილიურ ბავშვობას, ყოველი ბავშვობის არქეტიპს, ვიცით რა მოყვა: მის დასასრულს სისხლიანი მსხვერპლია, მხსნელი მსხვერპლი, რომელიც ამგვარად აისახა პოეტის, როგორც ლექსში უწოდებს თავის თავს, „უკანასკნელი ქრისტიანის“ განცდაში: „აქ [ბეთანიის ეზოში, ზ. კ.] შეგეწირე, ნეტავი დედა, // თავი დამედო და დაგეკალი“, და, რაც მას მოსდევს, უკვე სცილდება არათუ ქრისტიანული მსოფლგანცდის, არამედ პოეზიის საზღვრებსაც: „რომ ჩემი სისხლი, როგორც ზედაშე, // ქვევრში ჩაგესხა, დაგეტალახა“. სადღაც, ბეთანიის ბნელ ხევ-ხუვებში მომდინარე უჩინო ღელე მისთვის შეწირულ ბავშვთა ცრემლებია, და გვეჩვენება, რომ მათ ცრემლებში მისი ცრემლიც ურევია. მსხვერპლი ტრაგიკულად განცდილი მისი არსებობის ნიშანია.

__________________

31. სწორია: პყარ ჯოჯოხეთის მოხდილი პკეა,

კრებული : [შავი ყვავილები ცხოვრება მარტოკაცისა]. - თბილისი, 2020. - გვ. 118-135. - ISBN 9789941823930

ნიკო სამადაშვილი XX საუკუნის ერთ-ერთი საინტერესო და თავისებური პოეტია. პირველ რიგში რითაც სხვებისგან გამოირჩევა, ეს არის განსხვავებული პოეტური ხელწერა, მხატვრული სახეებით აზროვნების განსაკუთრებული სიძლიერე. მის პოეზიაში შეხვდებით შედარებების, ეპითეტების, მეტაფორების, ჰიპერბოლების უამრავ გამაოგნებელ მარგალიტს. მას ხელეწიფება ორ სტრიქონში გადმოსცეს ბუნების დიდებული სურათი:

„ლიახვი ღელავს როგორც ჯეჯილი,
როგორც მზის შუქზე გამსკდარი ნისლი.“

(ლოცულობს ყველა)

ნიავის თეთრი ნაფეხურები
სროლით მიჰქონდათ თვალუწვდენ ყანებს.“

(სიმღერები გამოქვაბულიდან)³²

დგება დრო, როდესაც ბარაქიანი შემოდგომა კალთას დაიბერტყავს - სოფელი ბაღ-ვენახის მოსავალს მოკრეფს და დააბინავებს. მერე იწყება ბავშვების საყვარელი გასართობი დრო - მცვრევა: ისინი შეესევიან ზვრებსა და აქა-იქ დარჩენილ-დაშაქრული ხილითა და ყურძნის კიმპალით პირს იტკბარუნებენ. ბოლოს ტყე ფოთლებისგან განიძარცვება. ამას მოჰყვება ჟინჟღლიანი დღეები, ნაადრევი სუსხი. შიშველ ხეებზე დილაობით წვიმის ცრემლები ალმასებად დაეკიდება. ასეთი დღეები პოეტს მცვრევას აგონებს - თითქოს შემოდგომის დღეები ბალღებია, წვიმის მძივები - მოსავლის ნარჩენები. სულ ორ სტრიქონშია დაჭერილი ძალზე ტევადი, დიდოსტატური სურათი ამგვარი ნაღვლიანი შემოდგომისა:

„ბაღებს გაზიდავს ყრუ შემოდგომა,
ტყე ჟინჟღლს მოიმცვრევს დილაადრიან.“

გასაოცრად შთამბეჭდავია ძველი, დრო-ჟამისგან გამოხრული ტაძრის აღთქმა:

„ჟამს ტაძრის კანი ისე დაუხრავს,
რომ გარეთ ჟონავს ჭრაქის ნათელი.“

(ხილვა)

ტაძარი ადამიანის ნამოქმედარია და არა ბუნებისა. ტაძარი ცოცხალი არსებასავით არის - საუკუნეების სიღრმიდან ჩვენამდე მოღწეული სუნთქვა და ხელების სითბოა ხელოვანისა, ოსტატის გონების ნაფიქრ-ნააზრევია, ქვეყნის ზეობისა და ეპოქის მეხთატეხის სურათია. მას ბებერი მხრებით ჩვენამდე მოუტანია ხსოვნა წარსულისა. ამიტომ ის ერთდროულად ჩვენში აღტაცების, ტკივილისა და სევდის გამომწვევიც არის. მაგრამ, პირველ რიგში, მისი ხილვისას ძალაუნებურად გაგიელვებს ფიქრი ხუროთმოძღვრებაზე: ზოგს ბედმა გაუღიმა და მისმა ნახელავმა ჩვენამდე მოიტანა შემოქმედის სახელი, ბევრი კი სამუდამო დავიწყებას მიეცა, ანდა, როგორც პოეტი ამბობს:

„ტაძრის ფუტურო ქერქში ჭრიჭინებს
ვიღაც უძეგლო ხუროთმოძღვარი.“

(ლოცვის ანეული)

ნიკო სამადაშვილი არ ცდილობს ფერადი სათვალეებით ცხოვრების ჭვრეტას, პოეტურ შელამაზებას. ყველა პოეტისაგან განსხვავებით მას არ დაუწერია სამშობლოს ან ვინმე გამოჩენილი პიროვნების სახოტბო ლექსი. თვით თავისი სათაყვანებელი მასწავლებლის ერეკლე ტატიშვილისადმი მიძღვნილი ლექსიც კი ნათელი, მსუბუქი ფერების მაგიერ მძიმე, პირქუში სტრიქონების შემცველია:

„ბედს ნუღარ ერჩი, თუ ლოდებმა ამოიოხრეს,
იტყვიან: ნეტავ დაგენახათ, როგორ წვალობდა,
სანამ დარდებმა საცოდავი სულ არ გამოხრეს.
ეხლა დადიხარ და ხეებსაც კი ერიდები,
ხან არცკი გინდა, რომ ბინაში შემოგყვეს ჩრდილი,
ცოტა ხანს კიდევ... იმის მერე, რომ დაბერდები,
ეგ თავის ქალა კლდეს ექნება პირში გაჩრილი
და შენს ხერხემალს სალამურად გამოიყენებს
არმაზის კერპი ან ქარების ტიალი დოღი,
სანამ გრიგალებს შენს ძვლებს კვერთხით დააყრევინებს
გოლგოთის მთიდან მორეკილი ღმერთების ჯოგი.“

(ერეკლე ტატიშვილისადმი)

ამ ლექსში გასაოცრად შთამბეჭდავად არის დახატული წითელი იმპერიისაგან რეპრესირებული, პატიმარყოფილი, საზოგადოებისაგან დაუმსახურებლად ზურგშექცეული, დავიწყებული და გარიყული ადამიანის ყოფა, ადამიანისა, რომლის „ცხოვრებითაც“ 1937 წლის რეპრესიების გამო საზოგადოებისაგან მოკვეთილმა და ჩრდილადქცეულმა უამრავმა ღირსეულმა ადამიანმა დაასრულა თავისი სიცოცხლე. სამაგიეროდ ამ ლექსით პოეტმა დავიწყებას გამოსტაცა, უკვდავყო ღირსეული მამულიშვილის ერეკლე ტატიშვილის ხსოვნა.

მის შემოქმედებაში ვერც სატრფიალო ლექსებს შეხვდებით. მილიონობით ადამიანისათვის ცხოვრება მძიმე ყოფაა, ჯოჯოხეთია დედამიწაზე, ადამიანთა ურთიერთობები უფრო ხშირად მტკივნეულია, ვიდრე საამური. სწორედ ამის ასახვას წარმოადგენს ნ. სამადაშვილის პოეზია. მისი შემოქმედება ცხოვრების, სამყაროს სხვადასხვა პოზიციიდან ჭვრეტაა: 1. ეს არის, პირველ რიგში, დედამიწაზე საზოგადოების ქვედა ფენიდან - სიღრმიდან დანახული ცხოვრება, ფსკერის ასახვა; გაზულუქებულ-განებივრებული პიროვნების კი არა, ცხოვრების ზვირთცემისაგან ქანცგაწყვეტილი ადამიანის თვალით აღქმული სინამდვილე. 2. დედამიწელის თვალით დანახული ირეალური სამყარო; 3. კოსმიური ხედვა და შორიდან, სხვა სამყაროდან დანახული დედამიწა. ამიტომ ნ. სამადაშვილის პოეზიაში ჭარბადაა მუქი ფერები. ვერც ერთ მის ლექსში ვერ ნახავთ მსუბუქ, ვარდისფერ ტონებს, რაც პოეტების უმეტესობისათვის დამახასიათებელია. ეს არის მხატვარი, რომელიც შავი საღებავებით მუშაობს, მაგრამ შეუძლია მსუყე, კალმის ერთი ჯანიანი მოსმით დიდოსტატური სურათი შექმნას; ამასთან, თუმცა საშენ მასალად იყენებს მძიმე, მოქუფრულ, პირქუშ და უარყოფითი ემოციებით დამუხტულ სიტყვებს, მაგრამ ისეთ დიდებულ სურათებს ქმნის, რომ ესთეტიკურ სიამოვნებას განიჭებთ. ეს ნიკო სამადაშვილის შემოქმედებისათვის დამახასიათებელი და სხვათაგან განმასხვავებელი უპირველესი ნიშანთვისებაა. ცხოველს რომ ქეცი შეეყრება, ბალანი გულისამრევად, ჭრელად გასცვივა და სხეული ალაგ-ალაგ მოტიტვლებული რჩება. ის ძალზე უსიამოვნო შესახედავია, სწორედ ასეთი უცნაური ასოციაცია უჩნდება პოეტს ბუნების ჭვრეტისას - ტყიან ფერდობებზე აქა-იქ ახოები მის წარმოსახვაში ქეციანი ადგილებივით ჩანან, ხოლო მთები მძიმედ ხრჩოლავენ:

„გავხედე ალგეთს, ბოკრო ფერდობებს
ქეცად შეჰყროდათ გაჭრილი ახო,
მთები ხრჩოლავდნენ ნაირფერებით,

***

ლორწო ფლატეებს სწოვდნენ კლდეები.“

(გამგზავრება)³³

მრავალი პოეტის შთაგონების წყარო - ვარსკვლავებით მოჭედილი ცა მას ჩრჩილებით ამოჭმულ ქსოვილს აგონებს; ხოლო თუ ვაჟა-ფშაველას პოეტური გენიით დანახული „ნისლი ფიქრია მთებისა, იმათ კაცობის ნიშანი“, სამადაშვილის თვალთახედვით ნისლებიც მძიმედ ხრჩოლავენ. მდინარის ხმაური კი მას სასიამოვნო მელოდიის ნაცვლად ჩაჟანგებული ანჯამების ხრჭიალს აგონებს:

„სქელი ნისლები მდორედ ხრჩოლავდნენ,
ყრუდ ჭრიალებდა ხევის ანჯამა,
ვარსკვლავნი ისე მოჩანდნენ ღამე,
თითქოს ზეცა ჩრჩილს ამოეჭამა.

***

ძირს წმინდა ნინოს ნაფეხურები
ჰგავდნენ სისხამზე მოკრეფილ იებს.“

(ატენის სიონი)

ალბათ, ეს ერთადერთი ადგილია მის ლექსებში, სადაც მსუბუქი ფერი აქვს ნახმარი - წმინდა ნინოს ნაფეხურები უნაზეს სურნელოვან იებს რომ შეადარა. სხვაგან მის ლექსებში კიდევ ერთხელ გაიელვებს ყვავილი, მაგრამ იქ უკვე ჩვეული, ნაღვლიანი განცდით. ლექსში „აგარაკი“ საღამოს მოახლოების გამო მინდვრის ყვავილები პოეტში გოდების გრძნობას იწვევენ:

„ბებერი ლოდი მიწას ჩასცქერის,
ხვივის მდინარე, საღამოვდება,
კაცივით მღერის გამსკდარი ქვევრი
და თან ყვავილებს გააქვთ გოდება.“

(აგარაკი)

ძნელია, წარმოვიდგინოთ უფრო შთამბეჭდავი სურათი ცხოვრების ფსკერისა, დაუნდობელი ცხოვრებისაგან უარყოფილი, უკვე გასრესილი, არარაობად და მოჩვენებად ქცეული ადამიანისა, როგორიც მას დახატული აქვს ლექსში „ლოცვის ანეული“:

„მათხოვარი ზის, როგორც ობობა -
მყრალ ჯოჯოხეთის მოხდილი პკეა,³⁴
არც ზღაპარია, აღარც მოთხრობა,
ის თითქოს ჩიტებს აუკენკიათ.“

აქ პირდაპირ გამაოგნებელი შედარებებით არის სასტიკი ცხოვრების სურათი დახატული. ჰიპერბოლათა მარგალიტებია დიდებული პოეტური სტრიქონები:

„სიონის ზარი სქელ ღრუბლების ქვეშ ახველებდა.“
„მოვლენ დღეები და გაფენენ დახფრეწილ ფიქრებს.“
„ავდრების შემდეგ გაზაფხულისკენ
გაიყმუილებს ბებერი მტკვარი.“
„საღამო მოდის, ნისლის ზედაშეს
სვამენ და დაისს მთები კენკავენ.“

ამ ორ სტრიქონში დაისის დიდებული სურათია მოცემული. პოეტის შემოქმედებაში დიდი ადგილი უკავია სიკვდილ-სიცოცხლის პრობლემას. საიდან მოდის ადამიანი, რისთვის მოდის, სად მიდის? - აი კითხვები, რომლებიც ფუტკრის სკასავით გუგუნებენ მის გონებაში. როგორია სიკვდილის შეგრძნება? მომაკდავის განცდები, სხეულისაგან სულის გაყრა გენიალურად აქვს დახატული:

„სიცოცხლე ტანზე დაიკლაკნება,
ამოვა ქარი და დაბინდდება,
ღამე კაკლიდან ჭოტის კივილი
ჩემს მიწურ ბანზე გადაფრინდება.“

(ფერფლი)

სიკვდილი თავისთავად ამაზრზენია, საშინელებაა. ეს საშინელება საკუთარ თავზე მას ასე წარმოუდგენია ლექსში „ცაცხვის ხე“:

„ყვავებს შეუტევ, მიაყრი რისხვას,
ყმუილს მორთავენ გარშემო მგლები,
ფოთლებს დამაყრი შემოდგომის ხანს
და ეს იქნება შენი ცრემლები.

***

შენი ფესვები ჩემს გულს გამოხრავს,
თხუნელა კუბოს მიარტყამს კვინიხს,
შეეშინდება მოხუც მაცხოვარს
და ფაშარ ლოცვებს კუნჭულში იტყვის.“

შეიძლება თუ არა ყველაზე დიდ საშინელებაში - სიკვდილშიც სილამაზის დანახვა? შეიძლება თუ არა პოეტმა სიკვდილშიც პოეზია დაინახოს? თურმე შეიძლება. ეს სტრიქონები ამის დასტურია. აქ სიკვდილის სისასტიკე საოცარი სიცხადით არის დახატული. ხანმოკლეა კაცის სიცოცხლე. ყველას თავისი გოლგოთის გზა აქვს გასავლელი, ყველამ თავისი ჯვარი უნდა ზიდოს. ბოლო კი ყველასათვის ერთია: კაცი კვდება, მიწას მიაბარებენ და სამარეზე ლოდს დაადებენ, რომელიც მისი სამუდამო და განუყრელი „მეგობარი“ ხდება. პოეტს ეს პროცესი ძალზე თავისებურად აქვს გააზრებული:

„დავიხოცებით, დაგვსუნავს ლოდი,
გარემოც ყვითლად დაიფერება.“

(გენია და სამრეკლო)

...და მერე რიგი რიგს მისდევს თაობას თაობა, დგება ჟამი მიწად ქცევისა, ვისთვის - არდავიწყებისა, ვისთვის - დავიწყებისა; ჟამი, რომელზეც სიცოცხლეში ადამიანები თითქმის არასოდეს ფიქრობენ: პოეტს ამ პროცესზეც ძალზე თავისებური, ფანტასტიკური და შემაძრწუნებელი სურათი აქვს შექმნილი:

„აი ამ მინდვრებში, ამ ხრიოკ მთებში
ჩვენ ხომ ერთმანეთს ვჭამდით მგლებივით.
მეც მარტო ყოფნა ათასწლობით მომეწყინება,
თავის ქალაში მწვანე ხვლიკი შეძვრება ღამე,
ძვლებზე შემხმარი დაფიქრება მოეწონება
და მატლებდახრულ თვალებიდან გახედავს ბაღებს.“

(გამხმარი კაცი)

ნიკო სამადაშვილის პოეზიაში გაცილებით ხშირია ბნელი ღამეები, ვიდრე დღის ნათელი. არ უყვარს სინათლე, რადგან დღის შუქზე, კაშკაშა მზეზე ადამიანთა სიდუხჭირე და წამება უფრო ცხადად ჩანს. მძიმე განცდებისაგან „გულზე ამოსდის ჭმუნვის ბებერა“, ვერ იშორებს „სევდის კრაზანებს“; ამ დროს „ყელში ხრჩოლავენ მღვრიე ცრემლები, უკან - შავბნელი დღეების რიგი“. ეს იმიტომ, რომ „ქვეყნიერება ჩვენ დაგვიგეს კაკანათივით“. ადამიანთა მოდგმის არსებობის ხუთი მილიონი წლის მანძილზე დედამიწაზე ვერ შეიქმნა ჰუმანური და სამართლიანი ცხოვრების პირობები. თუმცა ადამიანთა უამრავი საზოგადოება არსებობდა, მაგრამ:

„რა შემზარავად ყმუიან წლები,

***

ხალხთა უდაბნო დედამიწაზე.“

(გაჭირვება)

სიბნელე ყველა სუდგმულს სძულს, თვით მცენარეებსაც კი:

„ჩამობნელდება, მტირალ წნორებს წაუვათ გული.“

ასეთივე სიბნელის განცდა ეუფლება პოეტს წუთისოფლის ყურებაზე:

„დაღუპულ დღეებს ისევ ვიგონებ,
ხრჩოლავს სოფელი, ბნელა თოვლია;

***

და ღამეებით ჩავბჟირებულვარ.“

(ღია ბარათი)

ასეთი განცდა მისი უმძიმესი ყოფის შედეგია. იმის შედეგია, რომ იგი ცხოვრებისაგან გარიყულია და ზედმეტი ადამიანის განცდა აქვს დაუფლებული, „ძვლები დარდით გამჭვარტლულია“, მისი ყოფიერება გაორებულია - თითქოს შორიდან უმზერს საკუთარ თავს:

„ისე დავდივარ ამ ქვეყანაზე,
თითქოს საკუთარ ცხედარს მივყვები.“

(ჩემი პორტრეტი)

ასეთ დროს „ძვლები ხრჩოლავენ ტანში ყელამდი“ და ისეთი განცდა აქვს, თითქოს „ძვლებს უკეთებდნენ ქვაბის ზედადგარს, შიგ შენი სისხლის ზედაშე დუღდა“. ასეთი დიდი სულიერი ტკივილების დაყუჩებას და თავდავიწყებას სარდაფებში ეძებდა. ხოლო დილით მიდამოს რომ გახედავდა, „ნისლივით იდგა უმეგობრობა“. ის იყო კაცი, „ვინც ზურგშექცეულ მეგობრების ცქერით დაოსდა“. იმდენად აწამებს უმეგობრობა, რომ სიკვდილის დროსაც ჭირისუფლებად ადამიანების ნაცვლად მგლები მიაჩნია, ანუ ადამიანები უფრო დაუნდობლები არიან, ვიდრე მგლები. სიმარტოვეში კი ადამიანი შეიძლება ჭკუიდან შეირყეს:

„იმას ჭკუაზე შერყევა ქვეყნად
მიაჩნდა რაღაც ბედნიერებად.“

პოეტის აზრით ასეთი დიდი ტკივილების გამო დედამიწაზე ბედნიერებაც კი შეუძლებელია:

„რამდენი კაციც ცხოვრობს მიწაზე,
ქვეყნად იმდენი საგიჟეთია.

***

ჭოტი დასცინის ბნელ არე-მარეს,

***

გაუსხლეპავი ღამეა გარეთ³⁵
და პოეტების ნახირი ბღავის.“

(ნაფოტები).

„რომ ამ დასაქცევ დედამიწაზე
ბედნიერებაც დასაგმობია.“

(აქერცლილი მინიატურები)

ადრე ბავშვობაში დაობლებულმა პოეტმა სულიერი და ხორციელი ობლობის სიმწარე ბოლომდე შესვა. ამიტომ მას ხშირად ის ადამიანი ენატრება, ვისი სითბოც ყველაზე მეტად აკლდა - დედა, რომელიც მასზე იზრუნებდა სიცოცხლეში, ანდა სიკვდილის მერე დაიტირებდა დედობრივი ცრემლებით:

„დარდის ხვითქებში გაწურულ პერანგს
თონესთან მიშრობს შეშლილი დედა.“

(ღია ბარათი)

„რომ ჩემი გვამი ხელის კანკალით
გორიჯვრის ძირში ჩაეფლა დედას.“

(ჩემო მდინარევ)

მას ეჩვენება, რომ „ეს დედამიწა ბოლოს და ბოლოს ხომ სადღაც დიდი სასაფლაოა, „რომელშიც შემთხვევით სხვა სამყაროდან „შემოეხეტა“ მისი სული. ამიტომ მზერას ზეცას მიაპყრობს. მთვარე, მარადიული შთაგონება პოეტებისა და შეყვარებულებისა, მას შვებას ვერ ჰგვრის. პირიქით, მთვარის ხილვისას სინაზის ნაცვლად უმძიმესი გრძნობა ეუფლება“

„მთვარე ქვასავით ედო სამყაროს,
სიბნელე წლებთან ერთად კიოდა.“

(დაუსაბამობის ხილვა)

ღრუბლიანი ზეცა მას ნანგრევებს აგონებს: „ზევით კი ქარი ასისინებდა ცის ნანგრევებში ღრუბლების ჩალას“... სადაც აქა-იქ „კიაფობდნენ შორს ვარსკვლავები, მარადისობის ჭუჭრუტანები“. მისი სურვილია, გასცდეს წუთისოფლის საზღვრებს, გაძვრეს ამ ხვრელებში და გააღწიოს მარადიულობის სამყაროში. ვინ იცის, იქნებ იქ სადმე ბედნიერი ცხოვრებაა, საიდანაც იგი შემთხვევით შემოეხეტა ამ ცოდვილ დედამიწაზე? ამიტომ მის ლექსებში ხშირია ირეალური ხილვები, მოლანდება, „სამყაროს იქით მიმავალი მგზავრებისა“:

„ხან მთის კონცხიდან ოდნავ ვხედავდი
სამყაროს იქით მიმავალ მგზავრებს.“

მას სწამს, რომ სიკვდილის შემდეგ მისი სული გააღწევს იმ სამყაროში:

„ჭრელი მტრედები კუბოს ასწევენ,
ზარებს დარეკავს მიწების რიგი,
დაუშენს წვიმა და ელვის ეტლი
ცის კრამიტებზე ასტეხავს ხრიგინს.
მოვარდნილ გრიგალს, ფერწასულს, დაღლილს,
ჩემს სიკვდილს კიდევ დაუმალავენ,
შორს კი ვარსკვლავზე ბარით ჩაივლის
მარადისობის ყრუ მესაფლავე“.

(მარადისობა და მესაფლავე)

პოეტს სწამს, რომ უკვდავებას ეზიარება:

„თუ უკვდავებამ სადმე მიკითხოს:
„ნეტა სად არის ეხლა ის ბიჭი?“
მოუყევ: ქარებს გადაჰყვა ღამე,

***

ორჯერ იკივლა სამყაროს გაღმა
და უკან აღარ დაბრუნებულა.“

(ღია ბარათი)

მას ეჭვი არ ეპარება, რომ მომავალ თაობებში მისი შემოქმედება აზრთა სხვადასხვაობას გამოიწვევს, მაგრამ მის კრიტიკას დაიწყებს მხოლოდ საზოგადოების ნაწილი - „შთამომავლობა, ლექსების მტერი“. მისი აღიარებების დროც დადგება:

„ჩემი სიმღერა და უკვდავება
ალბათ ჟამს შემდეგ ეცოდინებათ.“

(გზათ-ვალალობა)

ასე იყო კომუნისტური იმპერიის ჟამს: სევდიანი, პესიმისტური ლექსების ავტორს, სასტიკი ცხოვრების შეულამაზებლად ამსახველ პოეტს დღის სინათლეს არ აღირსებდნენ. ისინი დაგმობილნი იყვნენ ხელისუფლებისგანაც და კრიტიკოსებისგანაც. აღიარებდნენ მხოლოდ ისეთ პოეტებს, მწერლებს, მხატვრებს, ვინც იმპერიულ ყოფას ხალხთა ბედნიერ ცხოვრებად ნათლავდა. ალიო მირცხულავა რომ წერდა - გლეხის ეზოში თუ შეხვალ, „დგას სურნელება რძის და კარაქის“, სწორედ ასეთი ყალბი პოეზია იყო მისაღები საბჭოთა იმპერიისათვის, ხოლო ტერენტი გრანელისა და ნიკო სამადაშვილის ყაიდის პოეტები მათთვის მიუღებელნი გახლდნენ. ამიტომ შემთხვევითი სულაც არ იყო, რომ ვერც გრანელი და ვერც სამადაშვილი სიცოცხლეში ვერ მოესწრნენ საკუთარი ლექსების გამოქვეყნებას. ნიკო სამადაშვილი 1963 წელს გარდაიცვალა, ხოლო პირველად მისი ლექსების კრებული ათი წლის შემდეგ - 1973 წელს გამოქვეყნდა. ამიტომ წერს იგი ერთ-ერთ ლექსში:

„ვიღაცა მგზავრი ხეზე დამსხდარ ლექსებს აუქშევს,
ამიწიოკებს პოეზიას ხეპრე, რეგვენი.“

ნიკო კომუნისტური რეჟიმის მსხვერპლი იყო - განუწყვეტელ დევნას განიცდიდა. მან თავისი საყვარელი მასწავლებლისა და სულიერი მოძღვრის ერეკლე ტატიშვილის ბედი გაიზიარა. ერეკლე დიდად განათლებული მამულიშვილი გახლდათ - განათლება მიღებული ჰქონდა ლაიპციგის, პარიზისა და ედინბურგის უნივერსიტეტებში, ფლობდა შვიდ უცხო ენას. მისი თაოსნობით დაარსდა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში დასავლეთ ევროპის ლიტერატურის კათედრა. უნივერსიტეტში ასწავლიდა ინგლისურსა და იურისპრუდენციას. იგი დააპატიმრეს, როგორც ანტისაბჭოთა ელემენტი. აი მცირე ამონარიდი ნიკო სამადაშვილის შვილის მზია სამადაშვილის მოგონებიდან: „ერეკლე რომ გამოუშვეს, 1943 წელს იმავე საქმეზე მამა დაიჭირეს. მასაც ანტისაბჭოთა მოღვაწეობა დასწამეს და 5 წლით პატიმრობა მიუსაჯეს. არადა ამ დროს არავითარ პოლიტიკურ საქმიანობაში არ იყო ჩართული. მამა ხშირად იტყოდა ხოლმე - 30-იან წლებში ლექსები რომ გამომექვეყნებინა, 1937 წლის რეპრესიებს ვერ გადავურჩებოდი, აუცილებლად დამხვრეტდნენო. ბუღალტერ-რევიზორი რომ იყო, ამან უშველა, გარკვეულწილად ჩრდილში იდგა. ციხიდან ვადაზე ადრე გაათავისუფლეს, მაგრამ გამოსვლის შემდეგ განუწყვეტლივ, სიცოცხლის ბოლომდე სდევნიდნენ - უშიშროების თანამშრომლების განუწყვეტელი მეთვალყურეობის ქვეშ იყო. ისინი ჩვენს ოჯახს აკითხავდნენ. მათი ყოველი მოსვლის შემდეგ კი მამა სამსახურს კარგავდა, იქ აღარ აჩერებდნენ, ათავისუფლებდნენ. მამამ ამდენ გაჭირვებას ვერ გაუძლო და 52 წლის ასაკში დამბლა დაეცა. მძიმედ რომ გახდა ავად, მეგობრები შემოეცალნენ, მხოლოდ რამდენიმეს ახსოვდა“. 1963 წლის 1 მაისს 57 წლის ასაკში მეორედ დაემართა სისხლის ჩაქცევა. ქუჩაში უგონოდ მყოფი უცნობმა ახალგაზრდებმა მიიყვანეს საავადმყოფოში, სადაც გონს მოუსვლელად გარდაიცვალა.

ქართულ პოეზიაში ნიკო სამადაშვილი, ალბათ, ერთადერთი პოეტია, რომელსაც სამშობლოსადმი უაღრესად სასაყვედურო სიტყვები წამოსცდა. მან საქართველოს დედინაცვალი უწოდა და ასეთი მკვახე სტრიქონები უძღვნა: „ტუქსავ დღეებს და სწყევლი იმ სულებს, სამშობლოს გზები ვინც მოგასწავლა“. „ეხლაც არ ვიცი, ჩემი სამშობლო რას მერჩის, ნეტავ რა დავაშავე?“, „ჩემს დედინაცვალ საქართველოში“... ბუნების კანონია: ყველა ცოცხალი არსება - ადამიანი, ცხოველი, ფრინველი, ტყე, ბალახი, ყვავილი სინათლისკენ, სიცოცხლის წყაროსკენ - მზისკენ მიიწევს. პოეზიაც ასე უნდა იყოს - მზით და სინათლით უნდა იყოს გაჯერებული. ცხოვრების ქარტეხილებით დაღლილ და გათოშილ ადამიანს უნდა ათბობდეს, ანუგეშებდეს, ამხნევებდეს. ცხოველებისაგან ადამიანი იმით გამოირჩევა, რომ მეტყველება და პოეზიით ტკბობა შეუძლია. ამასთან, პოეზია უნდა ასაზრდოებდეს ადამიანს მარადიული საკაცობრიო, უმაღლესი ღირებულებებით - სიკეთის, სიყვარულის, მეგობრობის, კაცთმოყვარეობის, სიცოცხლის, სილამაზის გრძნობით, მკითხველს უნდა აკეთილშობილებდეს და უბიძგებდეს სიკეთის ჩადენისაკენ, ადამიანთა მოდგმისა და მათი სახლის - დედამიწის სიყვარულისკენ. ეს არის დიდი პოეზიის დანიშნულება. მაგრამ პოეზიამ უნდა განგვაცდევინოს ადამიანთა ტკივილებიც, დაგვანახოს ცხოვრების სისასტიკეც. ნიკო სამადაშვილის შემოქმედებაში აქცენტი სწორედ ამ ტკივილებზეა გადატანილი, მასში გაცილებით მეტია პირქუში, შავი ფერები; მას ხშირად წამოსცდება სამდურავი არა მარტო იმ გარემოსადმი, სადაც ცხოვრობს, არამედ საერთოდ დედამიწისადმი. მაგრამ თუ ადამიანმა პირადი ცხოვრება ვერ მოაწყო, ეს მშობლისა და სამშობლოს ბრალი არ არის. ცხოვრება რომ მოუგვარებელია, ეს მისი შვილების, მმართველების, უხეირო მეთაურების, შეუბრალებელი და უძღები თანამოქალაქეების, ქვეყნის კოლონიური ყოფის ბრალია, მტაცებელი მეზობლების მიერ დაძიძგნილ-დატაცებული და დანაწილებული სამშობლოს შედეგია. სამშობლო ხშირად იმაზე უარეს დღეშია, ნ. სამადაშვილი რომ იყო. სამშობლო მისმა შვილებმა უნდა დაიცვან და არა სამშობლომ - შვილები. სამწუხაროდ, მისი შემოქმედება ვერ ამაღლდა ეროვნულ და ზოგადკაცობრიულ დონემდე. ამაში დიდი როლი შეასრულა მისმა დუხჭირმა ცხოვრებამ: იზრდებოდა ბავშვობიდანვე ობლობაში, სცადა სწავლა უნივერსიტეტის ფილოსოფიისა და ფილოლოგიის ფაკულტეტებზე, მაგრამ ვერც ერთი ვერ დაამთავრა სიდუხჭირის გამო; კვალიფიკაციის კურსების შემდეგ იცხოვრა რიგითი ბუღალტერ-რევიზორისა და ხელმოცარული კაცის ცხოვრებით; მძიმე პირობების გამო იყო სარდაფების ხშირი სტუმარი და ღვინით ცდილობდა სულიერი ტკივილების ჩახშობას. მისი ცხოვრება ისეთივე იყო, როგორიც იმდროინდელ ქართველთა უმეტესობისა - აღსავსე სირთულეებით, ყოველდღიური მოუგვარებელი წვრილმანი ყოფითი პრობლემებით, იმპერიის არაადამიანური, კოლონიური ჩაგვრის პირობებით. განსხვავება მხოლოდ ის იყო, რომ, სხვათაგან გამორჩევით, მის სულსა და ძვალ-რბილში „უკურნებელი სენი“ - პოეზია იყო ჩასახლებული და ცხოვრებას გაცილებით მტკივნეულად და ღრმად განიცდიდა, ირგვლივ მყოფებს კი ამ მარტოკაცისა არაფერი ესმოდათ. ამის შესახებ ყველაზე ცხადად ლაპარაკი აქვს ლექსებში „ნიკო სამადაშვილი“ და „განკითხვა:“

„შენ ჩემში უსტვენ, ვით საყდრის ჩიტი,

***

ავადმყოფობა ეგონათ, ბიჭო,
ლექსები ტანზე გამონაყარი.“

(ნიკო სამადაშვილი)

„ჩემი ცხოვრება ძანძახი იყო,
ნოემბრის ჟინჟღლი, დეკემბრის თოში,
გავჩნდი განგებ, რომ დავღუპულიყავ
ჩემს დედინაცვალ საქართველოში.“

(განკითხვა)

მისი ცხოვრება და შემოქმედება იმ ეპოქის თვალსაჩინო სურათია, იმის ნიმუშია, რაოდენ დიდი ბორკილი და ტრაგედიაა ნიჭიერი შემოქმედი კაცისათვის სამშობლოსა და პირად თავისუფლებათა არქონა. ამიტომაც ასე ხელშესახებად, ცხადად აისახა მასში თავისუფლებადაკარგული საქართველოს რიგითი ადამიანების კოლონიური ყოფა, ცხოვრების ფსკერი. სწორედ ამიტომაა განსაკუთრებით ღირებული ქართული ლიტერატურის ისტორიისათვის ნიკო სამადაშვილის და ტერენტი გრანელის შემოქმედებანი. ალბათ, ნიკოს გონება რომ არ ყოფილიყო სიდუხჭირეზე ფიქრით ზედმეტად დაკავებული, შესაძლოა უფრო ხშირად ეფიქრა ეროვნულ და ზოგადსაკაცობრიო საკითხებზე. მაშინ იგი გაცილებით უფრო დიდი პოეტი იქნებოდა. მიუხედავად ამისა, მას საოცრად ძლიერი მხატვრული აზროვნება აქვს. მისი პოეზია პირქუში, შავი ყვავილებია, რომლებიც თავისი მხატვრული მარგალიტებით თვალისმომჭრელად ბრწყინავენ და საოცარ სურნელებას აფრქვევენ. ალბათ, გადაჭარბებული არ იქნება, თუ ვიტყვი, რომ მხატვრული სახეების სიძლიერით რუსთველისა და ვაჟა-ფშაველას შემდეგ ქართულ პოეზიაში (იქნებ მსოფლიო პოეზიაშიც) ნიკო სამადაშვილს ბადალი არ ჰყავს!

2006 წლის აპრილი

____________________

32. სწორია: „ნიავის თეთრი ნაფეხურები
სროლით მოჰქონდათ თვალუწვდენ ყანებს“
(სიმღერები გამოქვაბულიდან) ლექსის სათაური არის გასეირნება

33. ლექსის სათაური არის უკანასკნელი ქრისტიანები ან ბეთანია

34. სწორია: პყარ ჯოჯოხეთის მოხდილი პკეა,

35. სწორია: გაუსხიპავი ღამეა გარეთ

(სიმპოზიუმი ეძღვნება აკაკი წერეთლის გარდაცვალებიდან 100 წლისთავს): მასალები. ნაწ. 1. ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი; შოთა რუსთაველის ქართული ლიტერატურის ინსტიტუტი: [გონჯილაშვილი, ნანა. „ნათლის სვეტი“ - სიმბოლო სულიერი ნათლისა და XX საუკუნის ქართული მწერლობა ]. - თბილისი, 2015. - გვ. 315-335. - ISBN 9789941134807

წინამდებარე ნაშრომი ერთგვარად ასრულებს „ნათლის სვეტის“ პარადიგმის კვლევას, რომელიც V-XVIII ს. ს-ის ქართული მწერლობის პერიოდს მოიცავდა. საკითხის შესწავლამ წარმოაჩინა „ნათლის სვეტის“ ბიბლიურ არქეტიპთან მიმართებანი, განსახოვნების თავისებურებანი; ამავდროულად, მისი შემდგომი პერსპექტივები გამოიკვეთა, რამეთუ „ნათლის სვეტის“ პარადიგმა, როგორც ცნობილია, მთელი ქართული მწერლობის და ზოგადად, კულტურის თანამდევი ნიშანსვეტია.

ერთობ საინტერესო და მნიშვნელოვანია „ნათლის სვეტის“, იგივე „სვეტი-ცხოველის“ პარადიგმის პერსპექტივების წარმოჩენა და შესწავლა XX ს-ის მწერალთა შემოქმედებაში; როგორ და რა შინაარსითაა იგი მოხმობილი, რა კონტექსტითაა მოწოდებული, ბიბლიური პარადიგმის კვალობაზეა გააზრებული თუ ახალი ინტერპრეტაციით წარმოჩენილი, ვლინდება თუ არა მასში ძველ ქართულ მწერლობაში შემუშავებული და დამკვიდრებული ტრადიციების გავლენა. ნაშრომში, შეძლებისდაგვარად, დაძებნილია „ნათლის სვეტის“ პარადიგმის ნიმუშები XX ს-ის შემოქმედთა მხატვრულ ნააზრევში, თუმცა მისი სისრულით წარმოჩენა ერთობ რთულია და ნაშრომს ამის პრეტენზიაც არ აქვს.

სახისმეტყველებისა და, კერძოდ, პარადიგმული სახისმეტყველების თვალსაზრისით უაღრესად საინტერესო და მნიშვნელოვანია გალაკტიონ ტაბიძის პოეზია; საინტერესოა განსახოვანებათა მრავალმხრივი შინაარსით, მათი „დამტევნელობით“ და მნიშვნელოვანია იმდენად, რამდენადაც მასში ტრადიციული პარადიგმები ახალ სახექმნადობებად გარდაისახება და პერსპექტიულ სახე-იდეებს ქმნის, ყოველივე ერთად კი რეცეფციული ესთეტიკის სფეროს მიემართება.

გალაკტიონის ერთ-ერთი საუკეთესო და ყველასათვის ცნობილი ლექსი - „პოეზია უპირველეს ყოვლისა“ - „ნათლის სვეტის“, იგივე „სვეტი-ცხოველის“ პარადიგმას ეხმიანება. ლექსში პოეტი ყოფიერების საზრისზე, პოეზიაზე და მის სისხლხორცეულ განცდაზე გვესაუბრება. და ეს შინაგანი „ამუსიკება“, მთელ ქვეყანას რომ სწვდება, სისპეტაკის, თავგანწირული ბრძოლისა და მხედრული შემართების, „სიკვდიმდე გასატანი“ მღერისა და პოეტური ღირსებით სიკვდილის წადილი, უპირველეს ყოვლისა, პოეზიის სულითაა საცნაური, მისი სუნთქვითაა ნასაზრდოები, მისი განცდითაა „ნასიხარულევი“ და მისი სიყვარულითაა განწმენდილ-ამაღლებული.

გალაკტიონისათვის პოეზია ნათელია, „შუქით შემობურვილი“, სიხარულისა და ბრძოლის სიმღერაა და „სვეტიცხოვლის შუქია“ -

თავდადებულ ბრძოლებისთვის ნახევარ
გზად დაღლილი არავის არ ვუნახივარ,
მარად მანათებს შუქი სვეტიცხოვლისა:
პოეზია - უპირველეს ყოვლისა!

(ტაბიძე 1973: 3)

„სვეტიცხოვლის შუქი“ სვეტი-ცხოვლის ნათელია, მიწიერების ზეცად ამყვანი; და ეს ნათელი გალაკტიონისათვის პოეზიაა, ღვთივსულიერების მომფენი და ღმერთთან მიმაახლებელი; პოეზია სულია ცხოველმყოფელი და სიცოცხლის, ყოფიერების ნათელი სვეტი.

„სვეტი ცხოველის“ პარადიგმა გალაკტიონის კიდევ ერთ დიდებულ ლექსში - „ქებათა ქება ნიკორწმინდას“ - წარმოჩინდება, თუმც კი ლიტერატორ-მეცნიერთათვის და პოეზიის მოყვარული მკითხველისათვის იგი დღემდე შეუმჩნეველი დარჩა. ლექსის ერთ ნაკვეთში პოეტის აღფრთოვანებული სიტყვა-განცდა და მზერა ნიკორწმინდის ტაძრის ვითარცა ხუროთმოძღვრების მშვენიერი, დიდებული ქმნილების ჰარმონიულ წყობას მიემართება. სწორედ ამ პასაჟში იხილვება „ნათლის სვეტის“ პარადიგმა -

„...აქ რომ თაღებია,
სვეტთა შეკონება,
ისე ნაგებია,
სიზმრის გეგონება.
ნეტავ ვინ ააგო.
რა ნიჭმა ააგო,
რა მადლმა ააგო
სვეტი - ნიკორწმინდა!“

(ტაბიძე 1973; 492)

ნიკორწმინდის თაღთა მოყვანილობა და მოხაზულობა, „სიტყვის კონის“ გამომთქმელ „სვეტთა შეკონება“ პოეტის ცნობიერებაში სიზმრისეული ხილვის განცდას იწვევს. მისი ზეაღმსწრაფი აღფრთოვანება-გაოცება ტაძრის უცნობ მშენებელს, მის ნიჭსა და „ხელოვნებას“ მიემართება და, უპირველეს ყოვლისა, ღვთიურ მადლს, რომლის ძალითა და შეწევნით აღიმართა და განსულიერდა, სრულიქმნა „ქვათა ჰარმონია“. ყოველივე ეს ნიკორწმინდას - „ნათლის სვეტს“ - შეესიტყვება და მის ამაღლებასა და ცხოველმყოფელობას, ზეაღმსწრაფ სულიერებას განასახოვანებს.

„ნათლის სვეტის“ პარადიგმა თავჩენილია ცისფერყანწელთა შემოქმედებაში, კერძოდ, ტიციან ტაბიძის ნოველაში „აჩრდილთა გოდება“. მასში აღწერილია მზის დაბნელების ჟამი, რომელსაც ახლავს მეხისტეხა და სატანის „საშინელი ხითხითი“, ბელზებლის მიერ ჩამოკრული ზარების ხმა, მიწის წიაღიდან გამოსული და ჯოჯოხეთიდან სოფლად მლტოვლველი ტარტაროზები. ეს დრო, როგორც პოეტი გვამცნობს, ქვეყნის პირველყოფილი სახის დაკარგვის და კოსმოსის ქაოსად ქცევის ჟამია, „არყოფნის ღამე“, როდესაც ჩაიხა სოლომონის ტაძრის კრეტსაბმელი, მკვდრებმა დატოვეს სოფლები და აჩრდილები ქვეყნად ავიდნენ.

ტიციანის მიერ ზემოაღწერილი სურათი ერთგვარი აპოკალიფსური ხილვაა; „არყოფნის ღამე“ ესქატოლოგიური ჟამის დადგომის დროა, რომელიც საბოლოოდ ყოფნა-არყოფნის ზღვარდამდები და განმსაზღვრელია, აღნიშნულის დამამოწმებელია მზის დაბნელების, ბუნების რისხვის სურათი, სოლომონის ტაძრის კრეტსაბმელის „ჩახევა“ და სატანის „საშინელი ხითხითი“, თავისი მოვლინების ზარების რეკვით ქვეყნიერების მაცნე.

ხილვა გრძელდება და აჩრდილები შემოქმედს, რომელმაც ისინი საფლავებიდან გამოიხმო და დღის ნათლის ხილვას შეჰპირდა, ემუდარებიან, საუკუნო ლოდინი აუხდინოს, რადგან ისინი საფლავშიც მასზე ლოცულობდნენ, „ჩონჩხების ქნარზე“ უმღერდნენ საგალობელს, რომელიც ნაღვლიანი იყო, მაგრამ - „დაფერფლილი გულის ლოცვა“. აჩრდილები მიმართავენ უფალს: „გვაღირსე ნათელი, - ცოდვილ სულთაც მოსწყინდათ საფლავის მდუმარება. ჩვენ გარიჟრაჟის ნახვა გვენატრება, ამ ბნელ ღამეშიც გაგვინათე ნათლის სვეტი, როგორც მოსეს უნათებდი არაბეთის უდაბნოში. შენი ბრძანებით მზემ სცნო ჟამი დასავალისა. შენი ბრძანებით ის კვლავ ამობრწყინდება“ (ტაბიძე 1985: 359).

მოხმობილი ნაწყვეტიდან როგორც ჩანს, ჯოჯოხეთში მოხვედრილი ცოდვილი სულები, მეორედ მოსვლის საუკუნო ლოდინით დაქანცულნი, შემცნობნი საკუთარი ცოდვებისა და მონანულნი, უფლისაგან წყალობას და „გარიჟრაჟის“, ნათელი დღის მათთვის გამობრწყინებას ითხოვენ და ელიან. მათთვის ეს ნათელი ჯოჯოხეთისა და ჯოჯოხეთური ბნელი ღამის „ნათლის სვეტად“ განიცდება და წარმოდგება, რომელიც აჩრდილთ, მოსეს დარად, წარუძღვება და სამშვიდობოს გაიყვანს. ამდენად, ნათლის სვეტი მათი სულების მაცხოვნებელი „სვეტი-ცხოველია“, უფლის მზის ამობრწყინების დრო-ჟამის ნიშან-სვეტი.

ყოველივე ზემოთქმულის მიხედვით, „ნათლის სვეტი“ ტიციანის ნოველაში „აჩრდილთა გოდება“ თავის ბიბლიურ პარადიგმას ეხმიანება, რაც თავად ტექსტშია გაცხადებული. ტიციანის ნააზრევში განსხვავებული ხედვაც წარმოჩინდება; პოეტი ნათლის სვეტს ჯოჯოხეთიდან გამომხსნელ ფენომენად წარმოსახავს, თუმცა კი სიმბოლური გააზრებით შესაძლებელია, იგი კვლავაც ძველი აღთქმის მამამთავრის გზას დავუკავშიროთ - მოსესა და ებრაელების ეგვიპტელთა ჯოჯოხეთიდან გამოსვლას და ნათლის სვეტის წინამძღვრობით აღთქმული ქვეყნისკენ სვლას.

ახალ სახექმნადობათა თვალსაზრისით გ. ლეონიძის პოეზია ერთ-ერთი გამორჩეულია ქართულ მწერლობაში. ამდენად, გ. ლეონიძის მხატვრული სიტყვა საყურადღებოა პარადიგმული სახისმეტყველების შესასწავლად, რამეთუ აქ ვლინდება პოეტი-შემოქმედის ნააზრევის მიმართება საყოველთაო უნივერსალიებთან, სახე-ნიმუშებთან და სახე-იდეებთან, რომლებიც პოეტის „ხელოვანებითა“ და ხელოვნებით აწმყოში ცოცხლდება, ახალ დატვირთვას იძენს და ამავდროულად მომავლის შემოქმედთა და მკითხველისათვის მრავალსახეობრივი წაკითხვის დასაბამი ხდება. ამ მიმართულებით საინტერესოა გ. ლეონიძის პოეზიაში „ნათლის სვეტის“ პარადიგმის განსახოვნების წარმოჩენა-შესწავლა.

პოეტი ლექსში - „დავით აღმაშენებელს“ - ქებას ასხამს გვირგვინოსნის დიდ საქმეებს: საქართველოს განმტკიცებას, დერბენდიდან დარიალამდე „რკინის კარის შებმას“, მის აღმშენებლობით ღვაწლს, რომელიც პოეტის დრომდე „დაუმდნარია“ და ქვეყანას კიდევ ატყვია. გ. ლეონიძე აღფრთოვანებით მიმართავს დავით მეფეს, რომ მას „დაუდგრომელ მხედარს“, წინამორბედთაგან ვერავინ ვერ შეედრება, ვერც საქმითა და ვერც სიბრძნით. სამშობლოსათვის „აღმდგარი ლომი“, „ხმალაწვდილი“ დავითი, ყველა რჯულის მომხდურს თავზარსა სცემდა. პოეტის თქმით, დავით აღმაშენებელი დაუსრულებელ ბრძოლებში საქართველოს მომავალს ჭვრეტდა, მის ხვალინდელ დღეს ამზადებდა. ზემოაღნიშნული ღვაწლის გამო, გ. ლეონიძე მას „ფრთიან ვეფხვს“ და „ნათლის მხედარს“ უწოდებს, რომელიც საქართველოს „სვეტად იდგა“:

„აბჯრის ჩხერაში, ხმალთა ელვაში,
მზერდი მომავალს შორს გამხედარი
და იდექ სვეტად საქართველოსი,
ვეფხვი ფრთიანი, ნათლის მხედარი.“

(ლეონიძე 1980: 207)

გ. ლეონიძე, მოხმობილი სტროფის მიხედვით, დავით აღმაშენებელს „საქართველოს სვეტს“ უწოდებს. იმთავითვე უნდა აღინიშნოს, რომ მსგავსი სახელდება არაერთგზის გვხვდება ქართულ მწერლობაში და არა მარტო ქართულში. თავისთავად „სვეტი“ ვერ წარმოაჩენს პიროვნების მნიშვნელობას, მის სიდიადესა და აღმატებულობას, თუ მასში სხვა შინაარსი არაა საგულვებელი. „სვეტის“ პიროვნებასთან მიმართებას სხვადასხვა რელიგიათა და კულტურათა მსოფლხედვის მიხედვით, სხვადასხვაგვარი დატვირთვა ენიჭება. მათგან ქართული მწერლობისათვის უმთავრესი მითოსური (უმეტესწილად, ქრისტიანული მოდიფიცირებით) და ბიბლიური პარადიგმული სახისმეტყველებაა. გ. ლეონიძის ლექსშიც დავით აღმაშენებლის „საქართველოს სვეტად“ ხმობა ბიბლიური თვალთახედვითაა გასააზრებელი და „ნათლის სვეტის“ პარადიგმის კვალობაზეა ამოსაცნობი. ლექსის შინაარსი ამგვარ წაკითხვას გვკარნახობს. უპირველეს ყოვლისა, თავად თავით აღმაშენებლის პიროვნება, მისი ღვაწლი და „მოქალაქეობაა“ ამ სახელდების ამოსავალი და განმსაზღვრელი. საქართველოს „თანამდევი და უკვდავი სული“ - ილიას ეს სიტყვები სავსებით შეესატყვისება მეფე-პოეტსა და გვირგვინოსანს. „საქართველოს სვეტი“ იგივე სვეტი-ცხოველია, ნათლის სვეტია, ერის წინამძღოლი, მფარველი და გზის დამსახავი. ამდენადაა იგი, პოეტის თქმით, „ნათლის მხედარი“, იგივე წმინდა მხედარი. გამორჩეული პიროვნების „ნათლის სვეტის“ სახექმნადობით წარმოდგენა, როგორც უკვე აღინიშნა, განსხვავდება აგიოგრაფთა განსახოვნებისაგან და რუსთაველის შემოქმედებას უკავშირდება.

„ნათლის სვეტის“ პარადიგმის მსგავსი გააზრება წარმოჩინდება გ. ლეონიძის ლექსში - „აკაკისადმი“. პოეტი აკაკი წერეთელს სიმღერისა და ლექსის „მეფეს“, „ნახევარღმერთს“ უწოდებს, რომლის ქნარით საქართველო „დამაგრდა“, გაძლიერდა, გაერთიანდა. გ. ლეონიძე მიმართავს „საქართველოს ბულბულს“, რუსთაველის ქნარით „აჟღერებულს“ და მას, დავით აღმაშენებლის დარად, ერის დაბადების ნათელში მდგარ „სვეტად“ მიიჩნევს :

„სამშობლოს სუნთქვით გაღვიძებულო,
შენში აჟღერდა რუსთველის ქნარი,
შენ - ბედნიერო,
შენ - დიდებულო,
ერის ნათელში სვეტად ხარ მდგარი!“

(ლეონიძე 1980: 333)

გ. ლეონიძე, როგორც მოხმობილი ტაეპებიდან ჩანს „სვეტთან“ „ნათელს“ აღარ მოიხმობს, რადგან ის თავისთავად იგულისხმება. ამასთანავე, მას წინ უძღვის „ნათელი“, ერის ცხოვრების დიდების, ბრწყინვალების გამომხატველი. ამდენად, ეს „სვეტი“ ნათელში მდგარი, ნათელმოსილი ცხოველმყოფელი სვეტია, „ნახევარღმერთი“, „დიდებული“ აკაკისა და მისი პოეზიის სახე-სიმბოლო. გ. ლეონიძე „რუსთაველის ქნარით აჟღერებულ“, შთაგონებულ და „ამუსიკებულ“ აკაკის, დავით აღმაშენებელის დარად, რუსთველისეული „ნათლის სვეტის“ განსახოვნებით წარმოგვიდგენს, რომლის არქეტიპი, რა თქმა უნდა, ბიბლიურია.

ლექსის მომდევნო სტროფებში „სამშობლოს სუნთქვით გაღვიძებული“ აკაკი დაუცხრომელ მებრძოლად, ქვეყნის „ჭირისუფლად“, მისი ბედის „ბერ დარაჯად“, სიკვდილის შემდგომაც ხმალშემართულ მეომრადაა წარმოდგენილი, რომელმაც ხალხის გულში ჰპოვა სავანე და სასუფეველი. გ. ლეონიძე „ნახევარღმერთს“ კვლავაც ღვთაებრივი ნათლის მფენლად სახავს, რომლის ბადალს საქართველო სხვას ვერ ინატრებს:

„და ქართლში შენებრ სხვა ვინ ინატროს,
შენებრ უკვდავი ნათლის მფენელი!“

(ლეონიძე 1980: 334)

დამოწმებულ სტროფებში მოხმობილი სიტყვები - „მღვიძარება“, „ნათელი“, „ნათლისმფენელი“, „სვეტი“, „სუდარა“, „სასუფეველი“, რომლებიც აკაკის სახეს მიემართება, ქრისტიანული დატვირთვის შემცველია და ერთიანი შინაარსითაა წასაკითხ-აღსაქმელი, „ნათლის მფენელი“ და „ნათელში სვეტად მდგარი“ - ამგვარია აკაკის პიროვნების ლეონიძესეული განსახოვნება, ნათლის ესთეტიკის პრინციპთა კვალობაზე წასაკითხ-ამოსაცნობი.

„სვეტი-ცხოველის“ პარადიგმული სახისმეტყველების თვალსაზრისით მეტად საინტერესოა გ. ლეონიძის ლექსი „სვეტიცხოველი“, რომელშიც სვეტი-ცხოველის ტრადიციული გააზრებისგან განსხვავებული პოეტური ხედვა და მისი შინაარსის ახლებური ინტერპრეტაცია წარმოჩინდება. პოეტი ამგვარად მიმართავს სვეტი-ცხოველს:

„ალვის შტო იყავ, სარო, ლამაზი,
მოგკვეთეს თურმე, ზეცას წახველი...
სადა ხარ, მტკვარზე მოჭრილო ხეო,
ნუთუ არ წაგყვა მიწის ნაღველი?
ჩამო, აჰყვავდი... ბრწყინავს მაისი,
ყველა ხეების გამომჩარხველი...“

(ლეონიძე 2008: 55)

ლექსის შინაარსი სვეტი-ცხოველის, ვითარცა უფლის საფლავზე აღმოცენებული ხის, ღვთაებრივი ძალით აღმართულ-დაფუძნებული სიწმინდის, სვეტიცხოვლის მთავარი ბურჯის, ქართველთა ეროვნული საზრისისა და სულიერების გამომხატველი სახე-იდეის სრულიად სხვაგვარ გააზრებას გვთავაზობს. უპირველეს ყოვლისა, უნდა აღინიშნოს, რომ ლექსის მიხედვით, მოკვეთილი ხე ალვისაა, „სარო ნაზარდი“ (ვფიქრობთ, ამგვარად უნდა გავიაზროთ პირველი ტაეპის შინაარსი, სხვაგვარად - „ალვა“ და „სარო“ ერთი და იგივე ხე ვერ იქნება). განსხვავებით „წმ. ნინოს ცხოვრების“ რედაქციებში წარმოდგენილი ცნობისა - „და მოჰკუეთეს დაძჳ იგი შეამზადეს სვეტად. და ძირთა მისთა ზედა დადვეს საფუძველი ეკლესიისა“ („მოქცევაჲ ქართლისაჲ“ 1963: Ⴀ 138) და „მახლობელ არს ადგილი იგი ნაძუსა მას ლიბანით მოსრულსა და მცხეთას დანერგულსა“ (იქვე, Ⴀ 130). „წმ. ნინოს ცხოვრების“ რედაქციებში ალვის ხეზე საუბარია მცხეთის პატიოსანი ჯვრის აღმართვის შესახებ თხრობისას - „და იყო ხილვაჲ მისი შუენიერ და სულ-ჰამო, ვითარცა სმენით ვიცით ხისა მისთჳს ალვისა...“ (იქვე, Ⴀ 148). ფაქტობრივი თვალსაზრისით, საინტერესოა ის გარემოებაც, რომ ამ ალვის ხისგან მაისის თვეში შეუქმნიათ ჯვრები და კიდეც აღუმართავთ - „თუესა მაისსა ერთსა შეიქმნნეს ჯუარნი ესე და შჳდსა მის თჳსასა აღემართნეს ჴელის დადებითა მეფისაჲთა...“ (იქვე, Ⴀ 148); ლექსის მიხედვითაც გ. ლეონიძე ალვის ხეს მიწაზე დაშვებას სთხოვს სწორედ მაისის თვეში. ამასთანავე, საჯვრე ალვის ხისა და ლეონიძისეული ალვის სვეტის მსგავსება მათს სილამაზე-მშვენიერებაში ვლინდება („და იყო ხილვაჲ მისი შუენიერ და სულ-ჰამო, ვითარცა სმენით ვიცით ხისა მისთჳს ალვისა...“ და „ალვის შტო იყავ, სარო, ლამაზი...“). ამდენად, ყოველივე ზემოაღნიშნულის მიხედვით, ლეონიძისეული სვეტი-ცხოველისათვის მოკვეთილი ხის აღწერილობა „წმ. ნინოს ცხოვრების“ რედაქციებში საჯვრე ალვის ხის შესახებ მონათხრობს უფრო მსგავსობს, ვიდრე - ლიბანის ნაძვისგან შემზადებული სვეტისას. ვერ ვიტყვით, პოეტმა რა მიზნით შეცვალა სვეტი-ცხოველის ხის სახელი, ყოველ შემთხვევაში, წარმოუდგენლად გვეჩვენება, რომ ზემოაღნიშნული ძველი ქართული მწერლობის მკვლევარ პოეტს არ სცოდნოდა.

ლექსის შემდგომი პასაჟები სვეტის შესახებ გ. ლეონიძის არაორდინალურ ხედვას გამოკვეთს. პოეტის წარმოსახვაში მოკვეთილი სვეტი ზეცადაა აწევნულ-ამაღლებული და მოწყვეტილია მიწიერებას, რაც ხაზგასმითაა გამოკვეთილი პოეტის შემდეგ სიტყვებში - „ნუთუ არ წაგყვა მიწის ნაღველი?“ „ზეცას წასული“ ხისადმი (სვეტისადმი) გ. ლეონიძის მიმართვაში მისი ქვეყნად ჩამოსვეტების ერთგვარი თხოვნა-სურვილი ისმის. პოეტი სვეტს მიწიერი დრო-ჟამის (მაისის) დადგომით და მშობლიურ სივრცულ გარემოში დაბრუნებით ამქვეყნად აყვავება-გახარებას სთავაზობს. ლექსის ამგვარი შინაარსის აღქმა-გაცნობიერება ძალზე რთულია. ერთი მხრივ, იგი სვეტი-ცხოველის ხეს მიემართება, თუმცა მასში სვეტი-ცხოველის არსი და საზრისი სრულიად გამქრალია, მხოლოდ ალვა-სარო და მისი მოკვეთა შეგვაგრძნობინებს სვეტი-ცხოველთან დაკავშირებულ რეალობას. გ. ლეონიძის მხატვრულ ნააზრევში სვეტი-ცხოველი თითქოს არც კი დაფუძნებულა თავის ხარისხზე და შესაბამისად, არც სვეტიცხოვლის ტაძრის აგებაა საგულვებელი. ეს „ლამაზი“ „ალვის შტო“ თითქოს ამქვეყანას „მოუკვდა“, მიწასთან გაწყვიტა ყოველგვარი კავშირი. ამგვარი გააზრება სრულიად ეწინააღმდეგება სვეტი-ცხოველის საზრისს, ვითარცა მიწიერების ზეციერთან დამაკავშირებელ ღვთივსულიერ სიწმინდეს, რომელიც უფლის საფლავს ემყარება და თავისი არსითა და სახელდებითაც ცხოველმყოფელია, აღყვავებული და „მორჩი კეთილი“. სვეტიცხოველის ამგვარი გააზრება მკითხველისათვის სრულიად მოულოდნელია და იმავდროულად დიდი ფიქრის აღმძვრელი, რაც თავისთავად, მნიშვნელოვანია, მით უფრო, რომ გ. ლეონიძის შემოქმედებას ეხება. იბადება კითხვები, ჩნდება ვარაუდები - რისი თქმა სურს პოეტს, რატომ წარმოსახა ამგვარად სვეტი-ცხოველი? პასუხი სხვადასხვაგვარი და, შესაძლოა, ურთიერთსაწინააღმდეგოც იყოს, ან საერთოდ არ ან ვერ გაეცეს პასუხი და იდუმალებით მოცულად და დუმილში განსაცდელად დარჩეს.

ჩვენი აზრით, გ. ლეონიძის პოეტურ წარმოსახვაში ამეტყველებულ „უცხო და საკვირველ“ ნააზრევს მითოსური „ხილვებისკენ“ მივყავართ, ხის წარმართული კულტის ძირებთან; ამგვარ ფიქრს გვკარნახობს ისიც, რომ „წმ. ნინოს ცხოვრების“ რედაქციებში სვეტად შემზადებული ხე წარმართული ქართლის მკვდირთათვის გამორჩეულია თავისი არსითა და რაობით. სავარაუდოდ, გ. ლეონიძის სიტყვა-აზრი ამ ხეს დასტრიალებს და მისი პირვანდელი სახის ხილვას სურვილობს, იმ ხისას, რომელიც გარდაისახა, ფერი იცვალა და „ახალი“ ხის, განმაახლებლის, განმაცხოვლებლის შინაარსი შეიძინა.

გ. ლეონიძის პოეზიის სახისმეტყველება მრავალსახეობრივ წაკითხვას ითხოვს. „სვეტიცხოვლის“ გააზრება-ანალიზი კვლავაც ბადებს რემინისცენციებს. ზემოაღნიშნულთაგან დაკავშირებით, როგორც უკვე აღინიშნა, საყურადღებოა „წმ. ნინოს ცხოვრების“ რედაქციებში მცხეთის ჯვრის აღმართვის სასწაულის აღწერა - „ჟამსა ღამისასა ვიხილეთ საშინელითა ხილვითა და თუალთ-შეუდგამითა ნათლითა ზეცით ქუეყანად შთამომავალსა ნიშსა ჯუარისასა და სუეტსა ამას ნათლისასა, ღამე ყოველ ზედა დადგრომილსა და რიჟურაჟუს ოდენ კუალად ზეცადვე ამაღლებულსა“ („მოქცევაჲ ქართლისაჲ“ 1963: Ⴀ 149). მოხმობილი ნაწყვეტიდან ირკვევა, რომ ჯვრის აღმართვას სვეტიცხოველის სასწაულებრივი ხილვა განაბრწყინებს, რაც თეოფანიის მაუწყებელია. შესაძლოა, გ. ლეონიძის ლექსის შინაარსი „წმ. ნინოს ცხოვრების“ ზემოაღნიშნული ეპიზოდის კვალობაზე გავიაზროთ. „მშვენიერ და სუ-ჰამო“, ნათელღებულ და „მოქცეულ“ ალვის ხის ჯვართან ცით ჩამოესვეტება ნათლის სვეტი და ერთსულოვნებით, ჯვარსახოვნებით დროჟამიერში მარადისობას განფენენ, მაისის თვეში „იყვავილებენ“ და „ჰამო“ სულსა და სურნელს მოჰფენენ მთელ სივრცულ გარემოს. ამგვარ გააზრებას შეესატყვისება „წმ. ნინოს ცხოვრებაში“ საჯვრე ალვის ხის მოკვეთის შემდგომ აღწერილი სასწაული - „და დადგა ხჱ იგი ოც და ათჩჳდმეტ დღემდე, და არა შეიცვალა ფურცელი მისი, ვითარცა ძირსა ზედა მდგომარისა თავსა წყაროჲსასა, ვიდრემდის ყოველნი ხენი მაღნარისანი შეიმოსნენ ფურცლითა და ხენი ნაყოფიერნი შეიმკნეს ყუავილთა. მაშინ თთუესა მაისსა ერთსა შექმნნეს ჯუარნი ესე...“ (იქვე, Ⴀ 148).

„სვეტიცხოვლის“ შინაარსის გააზრებისათვის, ვფიქრობთ, საინტერესოა გ. ლეონიძის ლექსის - „მეცამეტე საუკუნე“ - ერთი პასაჟის გახსენება, კერძოდ, ლექსის დასასრულს, როდესაც პოეტი „მონგოლური“ იერსახის მქონე ანგელოზის თბილისზე თავსდადგომას, სიმბოლურად, ქალაქის დაპატრონებას, მისი „გულის დაბეჭდვას“ წარმოსახავს, ნათქვამია:

„და ქართლი განკვართული -
ნაპრალებში,
მღვიმეებში
ჩააყენებს ნათელს.“

(ლეონიძე 1978: 21)

მოხმობილ ტაეპებში ჩვენთვის საყურადღებოა „განკვართული ქართლის“ სახექმნადობა, რომელიც, სიმბოლურად, უფლის კვართისაგან, რწმენისგან, განძარცვულ ქვეყანას მოასწავებს, მტრის ძალმომრეობით ღირსებააყრილს, შეგინებულსა და მიწასთან გასწორებულს; მომდევნო ტაეპთა შინაარსში (ნათლის „ჩაყენება“-ჩამოსვეტება ქართლის სანახებში) კვლავ უფლის კვართით „შემოსვა“, რწმენის განახლება-აღდგომა იგულისხმება. ზემოაღნიშნულით იმის ჩვენება გვსურს, რომ გ. ლეონიძის პოეტურ წარმოსახვაში, სიმბოლურად, შესაძლებელია (დაშვებულია) ქართლის „განკვართვა“. ამისდა კვალობაზე „სვეტიცხოვლის“ ზემოაღნიშნული სახისმეტყველების გააზრებაც ხდება შესაძლებელი - სიმბოლურად, მოჭრილი ხის ზეცად „წასვლა“ შესაძლოა, ქართველთა ქრისტიანული სარწმუნოებისგან დაშორებას მიანიშნებდეს, პოეტის თხოვნა მისი მიწად ჩამოსვლისა და აყვავების შესახებ კი ერის სულიერი მზაობის, უფლის წიაღში მიბრუნების აღმნიშვნელი იყოს. აქვე უნდა ითქვას, რომ ლექსში ტრაგიკული განცდა არ ჩანს, პირიქით, სილაღე და სიმსუბუქე უფრო იგრძნობა, რაც ერთობ არაორდინალურია ამგვარი გააზრებისათვის.

გ. ლეონიძის „სვეტიცხოვლის“ გააზრებისათვის საყურადღებო და მნიშვნელოვანია დავით გურამიშვილის „დავითიანში“ (კერძოდ, „დავითის შესხმა პირველი“) უფლის ჯვარცმის განსახოვნება:

„ვითა ნამყენი, გამოსაყენი.
უკვდავებისა ხილთ მოსართლვედი,
უგბილთ იხილეს, არად იხილეს,
მოჰკვეთეს, ჰკადრეს: ავს ხილს იბემდი.
იგ მოკვეთილი, ნაყოფ კეთილი
ისევ განცხოვლდა, მე მით ვილხენდი.
მტრით დაცემული, ცეცხლს მიცემული
საგრილ-საჩრდილად მე მას ვირხევდი.“

(გურამიშვილი 1955: 180)

დავით გურამიშვილი, როგორც მოხმობილი ნაწყვეტიდან ჩანს, უფალს „უკვდავების ხილის“ გამომღების, „ნაყოფ კეთილი“ „ნამყენის“ სახექმნადობად წარმოსახავს. რომელიც უკეთურთ და „მზედადგრომილთ“ მოჰკვეთეს, უბრალოს ბრალი დასდეს, მისი „კეთილი ნაყოფი“ „ავ ხილად“ მიიჩნიეს და ამ ბრალეულობით „მოჰკვეთეს“. „მტრით დაცემული“ მოკვეთილი ხე, დავითისათვის (ისევე როგორც მთელი კაცობრიობისათვის) ცხოველმყოფელ ხედ იქცა, სულის სალხენად და მეოხად. „საგრილ-საჩრდილობლად“.

უფლის ჯვარცმისა და აღდგომის გურამიშვილისეულ გააზრებას, ვფიქრობთ, ერთგვარად ეხმიანება გ. ლეონიძის „სვეტიცხოვლის“ სახისმეტყველება - უფლის კვართზე ამოზრდილი და სვეტიცხოვლის დედაბოძად შემზადებული ხის მოკვეთა, მისი ზეცად აღსვლა და შემდგომ მისი აყვავება-განახლებისკენ სწრაფვა.

დასასრულს დავძენთ, რომ ეს მხოლოდ ფიქრია, სიმბოლური გააზრება გ. ლეონიძის ლექსის შინაარსისა, მცდელობა მისი იდუმალების ამოცნობისა, პოეტის ჩანაფიქრთან მიახლებისა. „სვეტიცხოველი“, ერთი შეხედვით, მსუბუქი და ლაღი ფერებით მოწოდებული პოეტური წარმოსახვაა, თუმც კი, როგორც წარმოჩინდა, ერთობ რთული სახისმეტყველების დამტევნელი სახე-სიმბოლოა.

„სვეტი-ცხოველსა“ და „სვეტიცხოვლის“ სახისმეტყველება განსაკუთრებით საინტერესოდაა წარმოჩენილი ქართულ მწერლობაში ერთ-ერთი გამორჩეული, თავისთავადი სიტყვისა და ხედვის შემოქმედის - ნიკოლოზ სამადაშვილის - პოეზიაში, რომელსაც მკითხველი არაორდინალურ და იდუმალებით მოცულ სამყაროში შეჰყავს, სადაც, ძალზე რთული, ხშირად ამოუცნობი და ინტუიტურად საწვდომი, ლოგიკას დაუქვემდებარებელი აზრობრივი კონსტრუქციები და უაღრესად ტევადი სახექმნადობები „ბუდობს“.

ნ. სამადაშვილი ლექსში „სვეტიცხოველი“ ტაძარს საუკუნეთა სავანე „საბუდრად“ სახავს, სადაც „დროთა ხაფანგია“ დაგებული, რაც ამიერის შეჩერების, დროის „დატყვევების“ სიმბოლოდ აღიქმება. ამ ზედროულ სივრცეს, პოეტის წარმოსახვით, ქმნის ქრისტიანთა განდობა, აქ დამარხული უფლის კვართი, ერეკლე მეფის, „პატარა კახის“ და სამშობლოსათვის შეწირულ მამულიშვილთა სამარხები. ლექსში ამგვარ ჰარმონიას უპირისპირდება „მსახვრალი“ დროის ავბედობა, როდესაც „სამშობლოს კალთა შემოახიეს“ და „ხატებს თხუპნიდნენ მურით, ნახშირით“ (სამადაშვილი 2004: 151). ასეთ დროს, ნ. სამადაშვილის თქმით, სვეტიცხოვლის ტაძარი იყო მცველი, ჩასაფრებული მეომარი, ქართველთა ფარი და ხმალი, რომელიც „სამხედრო გზაზე უყელებს დუშმანს“. (სამადაშვილი 2004: 152).

ლექსში გადმოცემის სახით გახმიანდება ამბავი მცხეთიდან იერუსალიმს წასული ებრაელი ელიოზისა, რომელიც ქრისტეს ჯვარცმას დაესწრო, პოეტი აღნიშნულ ფაქტს ამგვარად განასახოვნებს:

„ის ებრაელი გოლგოთის მთაზე
ქრისტეს ჯვარცმასო როცა დაესწრო.
სვეტიცხოველმა ბევრი იტირა
და მტკვრის ნაპირზე მაშინ დაემხო.“

(სამადაშვილი 2004: 152)

ვფიქრობთ, რომ მოხმობილი სტროფი ჯვარსახოვანებითაა წასაკითხი. თავისთავად ცხადია, რომ პირდაპირი, ჰორიზონტალური წაკითხვით, „სვეტიცხოველი“ ტაძარს არ გულისხმობს (აქ ქრისტეს ჯვარცმის პერიოდზეა საუბარი). ამ თვალსაზრისით, შესაძლებელია, პოეტი აქ სვეტი-ცხოველის ხეს გულისხმობდეს, რომელიც შემდგომ უფლის ხელითა და წმ. ნინოს ლოცვის ძალით აღიმართა, მაგრამ ამგვარ წაკითხვასაც მხატვრული წარმოსახვის სფეროში შევყავართ. ზემოაღნიშნული სტრიქონები მკითხველს უდიდეს ტკივილსა და სინანულს აზიარებს და მათ „სვეტიცხოვლის“ გლოვის თანაგანმცდელებად აქცევს.

აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ ზემოაღნიშნული პასაჟი გვახსენებს „წმ. ნინოს ცხოვრების“ რედაქციებში დაცულ ერთ ეპიზოდს, როდესაც ელიოზის დედამ მცხეთაში გაიგონა ქრისტეს ჯვარცმისას სამსჭვალებზე უროს დაკვრის ხმა, „იკრჩხიალნა“, გოდების სიტყვები წარმოთქვა და აღესრულა - „ხოლო დედასა მისსა, ვითარცა ესმა ჴმაჲ, ოდეს პასენიკმან ჯუარსა ზედა სამშჭუალსა დასცა კუერი მჭედლისაჲ იერუსალჱმს. აქა ესმა ჴმაჲჲდა იკრჩხიალნა მწარედ დედაკაცმან მან და თქუა: „მშვიდობით, მეფობაო ჰურიათაო, რამეთუ მოჰკალთ თავისა მაცხოვარი და მჴსნელი, და იქმნენით ამიერთგან მტერ შემოქმედისა. ვაჲ თავსა ჩემსა, რომელ არა წინარჱ მოვკუედ, რომელმცა ეს არღა-რა სმენილ იყო, და არცა კნინ უკუანაჲსრჱ დავრჩი, რომელმცა მეხილვა ნათელი გამობრწყინვებული წარმართთა ზედა და დიდებაჲ ერისა ისრაჱლისაჲ“. და ამან სიტყუასა ზედა შეისუენა დედაკაცმან მან, დედამან ელიოსისმან“ („მოქცევაჲ ქართლისაჲ 1963 Ⴀ 129). ნ. სამადაშვილის ლექსის დამოწმებული სტროფი, როგორც ვხედავთ, სავსებით შეესატყვისება „წმ. ნინოს ცხოვრების“ ზემოაღნიშნულ პასაჟს. ამდენად, შესაძლებელია, ნ. სამადაშვილის პოეტური ხილვა სიმბოლურად გავიაზროთ - ელიოზის დედის მსგავსად, „სვეტი-ცხოველი“ გლოვობს უფლის ჯვარცმას და ამ შემზარავი ამბის გამო „ემხობა“.

ზემოაღნიშნული სიმბოლური მიმართების პარალელურად, ვფიქრობთ, რომ მოხმობილ ტაეპებში გადმოცემული აზრი ვერტიკალური, ალეგორიული, თვალსაზრისითაა წასაკითხი და ამოსაცნობი. ცნობილია, რომ ქრისტიანობამ ვექტორული დროით ანტიკური ციკლური დრო შეცვალა. აქვე გასათვალისწინებელია დროის ვექტორულ და ციკლურ გაგებათა ერთიანობა. „ქრისტიანული დროის მთავარი საზრისი მარადიულობისაკენ სწრაფვაა. თანაც ყოველწლიურად მეორდება საკრალური მოვლენა, მაგალითად, ხარება, შობა, აღდგომა და ა. შ. ამით შეიგრძნობა დრო ჟამიერი და დრო მარადისი, „უჟამო ჟამი“. „შებრუნებული პერსპექტივაც არაა ოდენ სივრცული რამ, ის დროული რაობაცაა: კონკრეტულად, ჟამიერ მოვლენაში შემოდის მარადიულობის უსაზღვროება. დრო სივრცულია და სივრცე დროული“ (სირაძე 2008: 5-6).

ჩვენი აზრით, ნ. სამადაშვილს ქრისტიანული დროის ამგვარი გაგებაც აქვს გათვალისწინებული და ამდენად, მოხმობილ სტრიქონებში, ერთი შეხედვით, დროითი მოვლენების შეუსაბამობა საზრისს იძენს და, შესაბამისად, შინა-არსი მთლიანდება, დროთა კავშირი აღდგება.

ყოველივე ზემოაღნიშნული ხელს არ უშლის, მოხმობილ განსახოვნებაში სხვაგვარი შინაარსი ამოვიკითხოთ - პოეტი, შესაძლოა, „სვეტიცხოვლის“ „დამხობას“ თავის ეპოქას უკავშირებდეს, კომუნისტური რეჟიმის პერიოდს, როდესაც სისხლით შეიღება ქვეყანა, როდესაც ეკლესია-მონასტრები და ტაძრები დაემხო - განადგურდა და როდესაც ქრისტე „მოკლეს“. ამგვარი წაკითხვით, შესაძლებელი ფიქრი იმისა, რომ პოეტმა ბოლშევიკთა მიერ ჩადენილი ანტიქრისტიანული ქმედებები, სიმბოლურად, ებრაელთაგან ქრისტეს ჯვარცმის ამბად წარმოისახა, რასაც „სვეტიცხოვლის“. ქართული ქრისტიანული ეკლესიის უმთავრესი ბურჯის, „გლოვა“ და „დამხობა“ მოჰყვა. კომუნისტურ საქართველოში მართლაც დაემხო და შეიბღალა რწმენა - „სვეტიცხოველი“. ამგვარ გააზრებას ეთანხმება ლექსის წინარე და მომდევნო ტაეპთა შინაარსი. როგორც უკვე ითქვა, ლექსის დასაწყისში წარსულს აწმყო ენაცვლება და სვეტიცხოვლის დიდებას „კალთაშემოხვეული“ სამშობლოს და მურით „გათხუპნული“ ხატების დრო მოჰყვება. აღნიშნულს სვეტიცხოველთან დაკავშირებული ჩვენთვის საყურადღებო ტაეპები მოსდევს. ლექსის დასასრულიც მოვლენებს ამთლიანებს:

„მას აქეთია არმაზის კერპი,
ჩუმად უცქერის კოდმანის კლდიდან,
სისხლით გასვრილი წარმართ ხელებით,
სვეტიცხოველის ლოცვებს კიკნიან.“

(სამადაშვილი 2004: 152)

ამგვარი დასასრულით ნ. სამადაშვილს შესაძლოა იმის თქმა სურს, რომ არმაზის კერპი ცნობიერად არ დანგრეულა და როგორც „წმ. ნინოს ცხოვრებაშია“ აღნიშნული, „მისი ადგილი შეუძრავ არს“ (ამ სიტყვებს წარმოთქვამს მირიან მეფე არმაზის ნგრევის შემდგომ - Ⴀ 132); რომ სისხლისმსმელი არმაზის ბუნების (გავიხსენოთ, რომ არმაზი ყრმათა სიცოცხლეს ითხოვდა მსხვერპლად) გამოვლენა ყოველ დროშია შესაძლებელი, მით უფრო, პოეტის თანადროულ ეპოქაში, კომუნისტური, დესპოტური რეჟიმის ბატონობის ჟამს; „სისხლით გასვრილი წარმართ ხელებით“ - სავსებით ესადაგება მათს ქმედებებს, ხოლო „სვეტიცხოვლის ლოცვების კიკნა“ მათი საქმიანობის ჰუმანისტური პრინციპებით შენიღბვას ან მათი „სანიმუშო“ ზნეობისა და მორალის „ძალმოსილებით“ ქრისტიანული რწმენის, ქრისტიანული სიწმინდეების შთანთქმას უნდა გულისხმობდეს.

„ნათლის სვეტის“ პარადიგმა ანა კალანდაძის პოეზიაშიც იხილვება. პოეტი ერთ უსათაურო ლექსში თავის სულიერ განცდებსა და სურვილებს გვიმხელს; უფალთან სიახლოვის სიშორის ტკივილს, მისი სახის ხილვის, მასთან საუბრის „სიხარულის ენის“ დავიწყებას წუხს; შენატრის იმ ადამიანს, ვისაც უფლის ხმის გაგონება, მისი ცეცხლოვანი მოსასხამის ხილვა ეღირსება:

„დამვიწყდა ენა სიხარულისა
და სახე მისი და თვალთა ბრწყინვა,
ხმა, მოსასხამი ცეცხლისმიერი
ნეტარ, ვის მოხვდეს კვლავ მისი ხილვა!“

(კალანდაძე 1976: 111)

ლექსის მომდევნო სტროფში ლირიკული გმირი მის მიმართ ნათქვამ უფლის სიტყვებსაც გვიმხელს:

„მრქვა, - ჰა, საყდარი ჩემი მაღალი,
დამკვიდრებული ზე ნათლის სვეტი
აღვედ, იყავი ზეთ თანაზიარ!
მივუგე, ვინც შენ გიხილოს, ნეტარ!

.................

გამვიწყდა ხატი სიხარულისა...“

(კალანდაძე 1976: 111)

სწორედ უფლის სიტყვებში იხილვება ნათლის სვეტის პარადიგმა, ვითარცა ღმერთის სავანე-საყდრის „მკვიდრი“ დედა-ბოძი. უფალი სევდა-სინანულით აღვსილ სულს უფლებას აძლევს მასთან მიახლოებისა, მისი ზეთის „თანაზიარობისა“.

საფიქრებელია, რომ მოხმობილ სტროფში „ზეთის“ ხსენება მირონმდინარე „სვეტიცხოველს“ უნდა უკავშირდებოდეს, რომელთანაც მიახლება და ხელისშეხება, როგორც „წმ. ნინოს ცხოვრების“ რედაქციები გადმოგვცემენ, სულისა და ხორცის ღვთაებრივთან ზიარების, სულისა და ხორცის კურნებისა და სიმართლის საწინდარია.

ღვთის სიტყვების პასუხად პოეტის მადლიერებით აღვსილი ხმა ისმის, რომელიც უფლის ხილვის ბედნიერებით თავს „ნეტარად“ მიიჩნევს, თუმცა კი დასასრულს ლექსის პირველ ტაეპში გამოთქმული წუხილი („დამვიწყდა ენა სიხარულისა...“) ისმის - „გამვიწყდა ხატი სიხარულისა...“ ლექსის პირველი და ბოლო ტაეპები ლირიკული სუბიექტის განწყობით ერთმანეთს მსგავსობს, მათ მხოლოდ წყვილები „დამვიწყდა“ და „განმიწყდა“, „ენა“ და „ხატი“ განამსგავსებს, თუმც კი შინა-არსი ერთია. პირველ შემთხვევაში, როგორც უკვე აღვნიშნეთ, პოეტს უფალთან საუბრის ენა, „ენა სიხარულისა“ დაავიწყდა; მეორეგან „გა“ ზმნისწინის მოხმობა „დავიწყების“ კონტექსტს ერთგვარად ცვლის. საფიქრებელია, რომ „განმვიწყდა“ განშორებასაც გულისხმობს და იმავდროულად დავიწყებასაც. ამდენად, ანა კალანდაძის სიტყვებში, ჩვენი აზრით, უფლის სახე-ხატს დაშორებისა და უფლის სახე-ხატის დავიწყების სევდა-წუხილი ისმის.

ყოველივე ზემოაღნიშნულის მიხედვით როგორც ჩანს, ანა კალანდაძის ლექსში მოხმობილი „ნათლის სვეტის“ პარადიგმა ტრადიციულია და იგი უფლის მყოფობის ნიშან-სვეტია, ღვთაებრიობის სიმბოლო და სახე-იდეა. აქვე საცნაურდება ნათლის სვეტის ანა კალანდაძისეული „ქართული“ ხედვა - ნათლის სვეტი უფლის სავანის დედაბოძად განიცდება, ვითარცა „სვეტი-ცხოველი“ - სვეტიცხოვლის ბურჯად.

„ნათლის სვეტის“ პარადიგმის წარმოჩენა-შესწავლის თვალსაზრისით საინტერესოა ი. ნონეშვილის პოეზია, რომელშიც აღნიშნული პარადიგმა არაერთგზის ვლინდება. ლექსში - „რომ მზეში დარწეულიყო“ - პოეტი ქებას ასხამს სიქველეს, მამაცობასა და თავგანწირვას უცნობი ჯარისკაცისას, რომლის ნეშტის თბილისში დაკრძალვას „საქართველო... ვით მგლო-ვიარე მშობელი“ თავს ადგა. პოეტის თქმით, ჯარისკაცის იარები და ნატყვიარი „სხვა შუქით შემოსილია“; ჯარისკაცის გმირობა და ქართველთათვის საკუთარი ოცი წლის სიცოცხლის „განაწილება“ მას უცნობელობიდან ყველაზე ცნობილ ქართველ ჯარისკაცად აქცევს. ი. ნონეშვილი ჯარისკაცის მხედრულ დიდებას „მზის სვეტის“ ბრწყინვალებით ამოწმებს:

„თავს დასდგომია
მზის სვეტად
ნათელი
ჩაუქრობელი...
დგას საქართველო
მის ნეშტთან,
ვით მგლოვიარე მშობელი.“

(ნონეშვილი 1982, ტ. I: 207)

პოეტი ლექსის მომდევნო და დამასრულებელ ტაეპებში ჯარისკაცის სამარეს ნათლით მოსავს და მასში ჩასვენებულ მზის შუქს გმირის დაფნით შემკობის სიმბოლოდ გაიაზრებს, გუშაგად მდგარი მარადისობა კი ჯარისკაცის სახელს უკვდავყოფს.

დამოწმებული ტაეპების მიხედვით ცხადად წარმოჩინდება, რომ ი. ნონეშვილის მიერ მოხმობილი „მზის სვეტი“ იგივე „ნათლის სვეტია“, „ნათელი ჩაუქრობელი“, რომელიც სამშობლოსათვის შეწირულ მხედარს მარადისობასთან აზიარებს. უცნობი ჯარისკაცის ცხედარზე მდგარი „ნათლის სვეტი“ უფლის ნიშან-სვეტია, გმირის ღვთიურობასთან ზიარების დამამოწმებელი. ამდენად ი. ნონეშვილის მიერ „ნათლის სვეტის“ ამგვარი გააზრება გარკვეულწილად ბიბლიურ პარადიგმას მიჰყვება და კიდევ ერთხელ გამოკვეთს აზრს, რომ სამშობლოსათვის შეწირულ ერისშვილთა სიცოცხლე ღვთივკურთხეულია და რომ „ნათლის სვეტის“ თავჩენისათვის დრო-სივრცული ზღვარი არ არსებობს.

ი. ნონეშვილის ლექსი - „მისი სურათი ნაპოვნი არის“... - ნიკოლოზ ბარათაშვილს ეძღვნება. პოეტი მამადავითზე „გვიანი მთვარის“ „მოღლილი სხივის“ გარდატეხას ბარათაშვილის შავი ზღვის დარ თვალთ აგონებს, „უძირო სევდის ნათლის“ დამტევნელს; საარაგვოდან „დაბერილი“ და მცხეთას მიწვდენილი ქარის ქროლას და მტკვრის ხმას კი მის სუნთქვად სახავს. სვეტიცხოვლის ტაძარში მდგარი და ერეკლე მეფის საფლავს მაცქერალი ი. ნონეშვილი გვიზიარებს თავის განცდებს და ეს განცდები ნათლის სვეტსა და ბარათაშვილის ფიქრს უკავშირდება:

„როს სვეტიცხოვლის ტაძარში მდგარი
ერეკლეს საფლავს მდუმარედ უმზერ
და ნათლის სვეტი გეცემა გულზე,
მგოსნის ფიქრი და ხმა იდუმალი
შენში გადმოდის უხილავ ძალით.
მისი სურათი ნაპოვნი არის!“

(ნონეშვილი 1982, ტ. I: 97)

მოხმობილი ნაწყვეტის მიხედვით, პოეტის სივრცული გარემო ღვთაებრიობითაა აღვსილი; სამი სიწმინდე განსაზღვრავს მის სულიერ ყოფას - სვეტიცხოვლის ტაძარი. ერეკლე მეფის საფლავი და ნათლის სვეტი. და ამ დრო-სივრცულ უსაზღვროებაში პოეტის არსებაში ნიკოლოზ ბარათაშვილის იდუმალი ხმა და ფიქრი ღვთაებრივი ძალით გადადის, მასში განსულიერდება და გაცხოველდება.

„ნათლის სვეტის“ იგივე „სვეტი-ცხოველის“ ზემოაღნიშნული პარადიგმა ღვთაებრივი სიწმინდის, ღვთაებრივი მადლის გადმოსვლის ნიშან-სვეტია, რომელიც პოეტს ზეაღმსწრაფი სულიერებით მსჭვალავს და უხილავ გრძნობა-განცდებთან აზიარებს.

„ნათლის სვეტის“ პარადიგმა ი. ნონეშვილის სხვა ლექსშიც - „ფიქრები რუსთაველის ძეგლთან“ - წარმოჩინდება. პოეტის ფიქრი და სიტყვა მოსკოვში აღმართულ რუსთაველის ძეგლს მიემართება, რომელიც ორი ერის მეგობრობისა და ძმობის სიმბოლოდ აღიქმება. ი. ნონეშვილი ქებას ასხამს რუსთაველს - ქართველთ ბურჯს, დიდებას და სიბრძნეს, სიუხვესა და სიდარბაისლეს - რომლის ხმა რუსეთშიც გაისმის. პოეტის წარმოსახვაში ქვაში გამონაკვთული რუსთაველი „ამაყად მდგარი“ და „პირმომცინარეა“, მის მხრებზე კი ნათლის სვეტია გაბრწყინებული:

„დგახარ ამაყად
პირმომცინარე,
შენს მხრებზე
ნათლის სვეტი კიაფობს.
როგორც მტკვარი და მოსკოვ-მდინარე,
უკვდავი ლექსით
დროჟამს მიაპობ.“

(ნონეშვილი 1982, ტ. II: 118)

ი. ნონეშვილის „ნათლის სვეტის“ პარადიგმას, როგორც ჩანს, რუსთაველის სულიერების, სიდიადისა და ამაღლებულობის დამამოწმებელ ნიშან-სასწაულად მოიხმობს, რომელიც პოეტის „უკვდავ ლექსს“ ღვთიურობით მოსავს და „დროჟამის“ გადამლახავს მარადისობასთან აზიარებს.

„ნათლის სვეტის“ პარადიგმა ი. ნონეშვილის ცნობილ ლექსში - „გიყვარდეს საქართველო...“ - იხილვება. პოეტი „მშობლიურ მხარეს“, საქართველოს ქება-დიდებას ასხამს და მოგვიწოდებს, რომ „გვიყვარდეს საქართველო სიცოცხლეზე მეტად!“, გვწამდეს მისი სიმაღლე და უკვდავება, გვახსოვდეს სამშობლოსათვის თავდადებულთა, მამა-პაპათა დაღვრილი სისხლი. ი. ნონეშვილის წარმოსახვით, მისი დროის საქართველოში „სხვა სიო უბერავს“, მისი რესპუბლიკა „სხვა შუქ-მადლით ბრიალებს“ და ეს „შრომის სუფევასა“ და გარჯას, ადამიანთა სხვაგვარ მეგობრობა-ძმობას უკავშირდება. პოეტი ქებას არ იშურებს ერთგული და მარჯვე ადამიანების მიმართ; მათთვის, ვინც ქვეყნის წინსვლას შრომაში ხედავს, ვინც „ახალ ტემპსა და ხალისს“ ფეხი აუწყო. ი. ნონეშვილის თქმით, რევოლუცია ახალ გმირებს უხმობს, ახალი სულისკვეთებით ნასაზრდოებ ადამიანებს ითხოვს. ლექსის დასასრულს და აღნიშნული მოწოდების შემდგომ „ნათლის სვეტის“ პარადიგმაა წარმოჩენილი, რომელიც სამშობლოსათვის თავდადებულთა შეწირულ სიცოცხლეს უკავშირდება:

„სისხლი თავდადებულთა
ჩვენს ძარღვებში სწვეთავს...
მათი კაცურკაცობა
გვადგას ნათელ სვეტად...
მათ თუ სისხლი დაღვარეს.
ჩვენ რა მოგვდის ნეტავ...
ჩვენ საქმით ვასახელოთ,
გვიყვარდეს საქართველო და
გვიყვარდეს საქართველო
მეტად!... უფრო მეტად!..“

(ნონეშვილი 1982, ტ. II: 186)

მოხმობილი ციტატის მიხედვით, საქართველოსა და ქართველებზე ნათლის სვეტის თავს დგომა ღვთის მფარველობის სიმბოლოა, მოწმობა იმ ღვაწლისა, რომელიც სამშობლოსათვის თავდადებულმა გმირებმა თავისი სისხლით დაამტკიცეს, „მოიღვაწეს“ და საქართველო „დედად წმინდათა” აქციეს. სწორედ გარემოების შეხსენებით პოეტი ცდილობს ქართველთა გამოფხიზლებას და სამშობლოს „მეტად“ სიყვარულისკენ მოგვიწოდებს.

ი. ნონეშვილის ლექსი „არაგვი მხრებზე გაგიდვიათ...“ ჟინვალჰესის მშენებლებს ეძღვნება. რაოდენ საკვირველი და მოულოდნელიც არ უნდა იყოს, „ნათლის სვეტის“ პარადიგმა სწორედ აქ არის თავჩენილი. პოეტი მიმართავს მშენებლებს:

„...ბევრი რამ მსმენია...
ეს აღარ გამიგია.
მდინარე არაგვი მხრებით
მოგაქვთ ბიჭებს...
ვით სვეტი,
ცხოველი.
მხრებზე გაგიდვიათ
და თბილისისკენ
დინჯად მოაბიჯებთ.“

(ნონეშვილი 1982, ტ. II: 196)

ვფიქრობთ, რომ აქ „სვეტი ცხოველი“ მხოლოდ და მხოლოდ ვითარცა არაგვის წყლის ცხოველმყოფელობის, ფიზიკური სიცოცხლის მიმნიჭებელი სიმბოლოს მნიშვნელობითაა მოხმობილი და არა რაიმე ღვთაებრივის ან ღვთიურობასთან წილნაყარობის გამოსახატავად (თუმც კი ლექსში ჟინვალჰესის მშენებლობა და არაგვის თბილისის წყალთან შეერთება ბევრისმსმენელი პოეტისათვის გაუგონარ და საოცარ, ზღაპრულ ამბავთან, არაკთან და ოცნებასთანაა გაიგივებული).

პარადიგმული სახისმეტყველების თვალსაზრისით საყურადღებოა ი. ნონეშვილის ერთი უსათაურო ლექსი (1941 წ.), რომელიც საქართველოს მიწა-წყლის, მისი განუმეორებელი სილამაზის, მთა-ბარისა და დაბლობების, კავკასიონის „დარახტული მთების“. ციხეებისა და ტაძრების. „მზედაკრული ვენახების“, „ნაპერწკლებად გაშლილი“ ვარსკვლავების და „თეთრ ღრუბლებში“ ანთებული ოქროს კვარის“ სადიდებელია. პოეტს სწამს, რომ სამშობლოს „დაჩრდილვასა“ და წართმევას ვერვინ გაბედავს, მას სტალინის „ერთ დაძახებაზე“ „წამონთებული“ „ფიცნაჭამ“ ვაჟკაცთა გული და „მოკაშკაშე“ მახვილები დაიცავენ.

ლექსში საქართველოს „ძველთა-ძველი მიწა-წყლის“ საუნჯეთა, გრემისხევისა და კრწანისის დაბლობების, ბებრისციხის „ძვალბებერი“ გალავნის, ხსენებისას ყურადღებას იპყრობს „სვეტიცხოვლის სვეტ-მაღალი სიონი“. „სვეტმაღალი“, რა თქმა უნდა, სვეტიცხოვლის მთავარ სვეტსა და ბურჯს, „სვეტი-ცხოველს“ მიემართება, ხოლო მთელი ტაეპის შინაარსის გასაგებად სვეტი-ცხოველისა და სვეტიცხოვლის ტაძრის საზრისის გაცნობიერება, ამასთანავე მათ სახელდებათა გააზრებაა უცილობელი.

აღნიშნულ პრობლემატიკასთან დაკავშირებით უმნიშვნელოვანესია რ. სირაძის ნაშრომი - „სვეტიცხოველი, აია-სოფია და სიონი“ (სიმბოლოთა გააზრებისათვის) (წიგნშ რ. სირაძე, კულტურა და სახისმეტყველება, გამომც. „ინტელექტი“, თბილისი: 2008). რ. სირაძე საუბრობს ამ სამი ტაძრის სიმბოლურ მნიშვნელობაზე და სვეტიცხოველთან მიმართებით განიხილავს. ნაშრომში აღნიშნულია, რომ „სვეტი-ცხოველი“ გულისხმობს საღვთო ჭეშმარიტებას, საღვთო, ანუ წმინდა სიბრძნეს („აია სოფია“), რომელიც არის მაცხოვნებელი სიბრძნე, „ცხოველთა ღვთის“ სიბრძნე. ასეთი შინაარსის შემცველია „სვეტი-ცხოველიც“ (სირაძე 2008: 67-68).

ცნობილია, რომ „აია სოფია“ პირველად კონსტანტინე იმპერატორმა ააშენა. ტაძარს ორი სახელი ჰქონდა - „აია სოფია“ და „სიონი“ („დიდი ღმრთისა ეკლესია წმიდა სოფია პირველად აღაშენა დიდმა კონსტანტინე სიონად, - და გამრავლა სუეტებითა მრავლითა“ - ო. ბერიძე, ბიზანტიური ტრაქტატი სოფიის ტაძრის აშენების შესახებ, თბილისი: 1982, გვ. 21). რ. სირაძის აზრით, „აია-სოფია“ „სვეტიცხოვლის“ ტაძრის პირველნიმუში უნდა გამხდარიყო და ქართული ტაძრის სახელდებაში აია-სოფიას (წმინდა სიბრძნის) აზრი უნდა ჩადებულიყო. ამასთანავე, რ. სირაძე თვლის, რომ „აია-სოფია“ და „სვეტიცხოველი“ სოლომონის ტაძარს, ვითარცა სიბრძნის ტაძარს (აქ იდგა რჯულის კიდობანი, რომელშიც ინახებოდა დაფები ათი მცნებით), უნდა დაფუძნებოდა. ამასთანავე ზემოაღნიშნულ ტაძართა პირველნიმუშად ქრისტეს საფლავის ტაძარი (რომლის სახე სვეტიცხოველში ჩადგმული მცირე ეკლესიაა, უფლის კვართის, სიმბოლურად, უფლის საფლავის, ადგილას) და სიონი უნდა ქცეულიყო.

სიონი, როგორც ცნობილია, უმთავრეს ეკლესიათა ზოგადი სახელია. „სიონი“ დავითის გოდოლისა და ღვთისმშობლის მიძინების ადგილია. ძვ. ქართული თხზულებების მიხედვით, ღვთისმშობელს ქართლისადმი მოციქულეობრივი მისია დაეკისრა. „სიონი: ღვთისმშობლის ტაძრებს ეწოდებოდა. რ. სირაძის აზრით, „ამიტომაც შეიძლებოდა სვეტიცხოვლისათვის ეწოდებინათ „სიონი“ (სირაძე: 2008).

და მართლაც, „მოქცევაჲ ქართლისაჲს“ მიხედვით, სოჯი დედოფალთან დაკავშირებით აღნიშნულია, რომ იგი მივიდა „მცხეთად ქალაქად და დიდებულად, ადგილად წმინდად სიონად, სახლად ღმრთისად (გვ. 103). აქვე აღნიშნულია „სიონისა კათოლიკე ეკლესია“ და „წმიდა სიონი“.

ზემოაღნიშნულის საფუძველზე სავსებით გასაგები ხდება ი. ნონეშვილის მიერ ლექსების ტაეპის - „სვეტიცხოვლის სვეტმაღალი სიონი“ - საზრისი.

დასასრულს შესაძლებელია ითქვას, რომ XX ს-ს მწერალთა შემოქმედებაში დაძებნილი „ნათლის სვეტის“ პარადიგმის შინაარსი, უმეტესწილად, თავისი ბიბლიური არქეტიპის გააზრებას მიჰყვება, თუმცა რიგ შემთხვევებში, მას სცილდება და ახლებურ განსახოვნებებს გვთავაზობს. ამგვარ სახექმნადობებში ახალი სახისმეტყველების შინაარსის წარმოჩენა ქართულ სიტყვიერებაში და, ზოგადად, ქართულ კულტურაში „ნათლის სვეტის“ პარადიგმის მნიშვნელობაზე მეტყველებს. უმნიშვნელოვანესია ისიც, რომ აღნიშნული ეპოქის შემოქმედთა მხატვრულ ნააზრევში თავჩენილი „ნათლის სვეტის“ პარადიგმა მრავალმხრივი წაკითხვა-გაცნობიერების საშუალებას იძლევა და მკითხველის წარმოსახვისათვის მრავალმხრივ პერსპექტივას ქმნის.

[ნიკო სამადაშვილი ]. - თბილისი, 2000. - გვ. 263-369. - ISBN 9992815728

ერთ ლექსში ფიქრიანად და ტკივილით შეძრული გაენდო ნიკო სამადაშვილი თბილისს:

ჩემო ქალაქო, ისტორიას მე რას დაგიწერ,
ჩემი ცხოვრებაც კი არ ვიცი როგორ იწყება...

ამ უცნაურობით შეცბუნებული თავადვე შეეცადა ყოველივეს მოგონებას. საგვარეულო საგოდებელი გაახსენდა პირველად. ამით დაიწყო კიდეც თხრობა: „სოფელ ხიდისთავს სამხრეთის მხრიდან თრიალეთის ხრიოკი და მოტიტვლებული ქედი მობჯენია - როგორც ბაბილონის გოდოლი. იმ ქედის ბეჭზე გაჭიმულია მწირი ურწყავი მიწები - ზედაველა. მიჰყვება ველებს, ხრიოკებს და ზედა რუს დაჰყურყუტებს.

ერთ-ერთი ქედის მხარეზე ფხვიერი კლდის ნაშალზე და თიხანარევ მიწაზე ხიდისთაველებს სასაფლაო გაუშენებიათ.

უწესრიგოდ მიყრილ სამარის ლოდებს და ჭირისუფალ დაკარგულ საფლავებს რომ აჰყვე, მიაწყდები რკინის ნამოაჯირალ ხიწვიან ბალახით შესუდრულ სამარეს, საფლავის ქვა ნეკნებამდე რო ჩაფლულა მიწაში, სადაც განუწყვეტლივ ზენა ქარი სისინებს.

აი, იქ მარხია მამაჩემი.

საცოდავი მამა ოცდათორმეტი წლის კაცი გამოესალმა წუთისოფელს. რა ცოტა ხანი ჰქონდა დარბაზობა ამ წყალწაღებულ ქვეყნიერებასთან.

საოცარია, რომ არასოდეს არც დედას, არც დიდედას, არც რომელიმე ახლობელს არავის უამბნიათ ჩემთვის მამის ხასიათი, შნო, ლაზათი, თუგინდ სიმახინჯე. და როცა მის სურათს ვუცქერი, ვხედავ: შავგვრემან შავთვალწარბა ადამიანს, მაგრამ ნერვიულად შეკრულ ტუჩებს, ახალ ბრაზგადაყრილ სახის კუნთებს.

ჰო, ვხედავ კი არა ვგრძნობ კიდევაც.

მარცხენა ხელი ჩემ თოთო წელზედ შემოუხვევია, თითქოს იმის სახეზედ გამოკრთის კმაყოფილება და სიამაყე მემკვიდრე ვაჟისადმი. მე ორი წლის ბალღი არც კი ვიქნები, რო ვზივარ მშობლების შუაში მაღალ სკამზე.

და ორი წლის და ექვსი თვის არ ვიქნებოდი, რომ მამიდან ობოლი დავრჩი.

ის წავიდა და მე დავრჩი: წამებისათვის, ტანჯვისათვის, არამზადობისათვის, სივალალისათვის.

მამა გარდაიცვალა ქ. ალექსანდროპოლში; მგონი სააქციო სამმართველოს ჩინოვნიკი იყო, თუ „აკალოდნიჩი“ კარგად არ ვიცი...

დიდედაჩემს მამის ცხედარი ხიდისთავში წამოუსვენებია...“

აქ მთავრდება, უფრო სწორედ, წყდება ნიკო სამადაშვილის მიერ დაწყებული ავტობიოგრაფია. აქ წყდება და ლექსებში გრძელდებაო - იტყვის ვინმე. ცხოვრება, რომელიც მისთვის არცთუ ისე იოლი და სვებედნიერად განვლილი იქნება.

პოეტის სულის წვდომა, იდუმალების ამოცნობა არცთუ იოლი საქმეა და დიდ ძალისხმევას მოითხოვს, „პოეზია უცნაური მადლია და პოეტი ამ მადლით მოსილი კაციო“ (1,17), - წერდა თავის დროზე ილია ჭავჭავაძე. მარტოოდენ მადლი კი არა, უცნაური მადლიო. ამ ღვთაებრივ „უცნაურობას“ კი მიხვედრა, მიახლოება უნდა:

„შენ ჩემში უსტვენ ვით საყდრის ჩიტი,
შენა ხარ ჩემი ნუგეშის დარი,
სულ კარგად მახსოვს, შენ რომ გამოჩნდი,
გარეთ ძაღლივით ყმუოდა ქარი.“

„ნიკო სამადაშვილს“, - ასე ჰქვია ამ ლექსს, რომელიც ერთ-ერთი საუკეთესოა მის პოეზიაში. პირველი ლექსი ყმუილთან ერთად იშვა. ყმუილი კი (თუნდაც ქარის) უბედურების მომასწავებელი ნიშანია. ალბათ ამიტომაა, რომ ასეთი კოსმიური მასშტაბით იძრა ბუნება:

„ზეცა სივრცეებს აზანზარებდა
და მზე ყვიროდა ქვეყნის ბოლოდან.“

რაინერ მარია რილკე თავის წერილებში ახალგაზრდა პოეტისადმი წერდა: ჩაღრმავდით საკუთარ თავში. ეძებეთ ის იდუმალი ხმის სათავე, წერისკენ რომ მოგიწოდებთ... გამოუტყდით საკუთარ თავს, მოკვდებოდით თუ არა, თქვენთვის წერა რომ აეკრძალათ... თუკი თქვენ ამ სერიოზულ კითხვას შეეგებებით მტკიცე და უბრალო პასუხით: „მე უნდა ვწერო“, მაშინ ააგეთ თქვენი ცხოვრება ამ აუცილებლობის მიხედვით (2, 282-283). სწორედ ასეთივე აუცილებლობას, სულიერ მოწოდებას განიცდიდა ნიკო სამადაშვილი, თუმცაღა ამ გაუსაძლისი ტკივილით გაღიზიანებულს ეჭვიც იპყრობდა:

„ლექსების ჯღაბნა წამებად გექცა,
სჯობდა ვენახის კვალი გებარა,
ვის რად უნდოდა ეს თვალთმაქცობა,
ნეტავი ქარში გადაგეყარა.“

მძაფრი ტკივილი სულის უღრმეს შრეებს რომ მოივლის და ასეთივე სახით იჩენს თავს:

„ავადმყოფობა ეგონათ ბიჭო,
ლექსები ტანზე გამონაყარი“.

ინტონაცია ლექსს ემოციურობით ავსებს. სამადაშვილი ცდილობს პოეტურ „მეს“ ააცილოს „ბუერა სევდა“ და მასში პირველყოფილი სიწმინდე ხელუხლებლად დატოვოს, რადგანაც:

„შენ ძუძუს სწოვდი გაშლილ ალუჩებს
და ღვთისმშობელი აკვანს გირწევდა“.

თუმცა მისი მცდელობა წარმატებით არ სრულდება:

„ვერ მოგიარე, რა გიყო ძმაო,
ორივე შემკრთალ ბუჩქის ჩრდილს ვგავდით.“

ზუსტად განსაზღვრა ვ. კოტეტიშვილმა, მინდა მხოლოდ დავადასტურო: „ეს არის იმ ლექსთაგანი, რომელიც შერჩება ქართულ პოეზიას“ (3, 4).

უთქვამთ: ბიოგრაფია მარტო აღწერა როდია, იგი გაგებაც არის. ამ გაგებაშიაო სიძნელე. გამოჩენილი გერმანელი ფილოსოფოსი ერნ. კასირერი ერთ თავის ნაშრომში წერდა: „ბიოგრაფიათა გაცნობა ისეთი საგნების მოწმედ გვხდის, რაც წმინდა პრაგმატული თვალსაზრისით მეტად უმნიშვნელო მოჩანს. მაგალითად გოეთეს წერილს ან საუბარში გაკვრით ნათქვამ სიტყვას არ დაუტოვებია რაიმე კვალი ლიტერატურის ისტორიაში... მიუხედავად ამისა, ესა თუ ის წერილი ან გამოთქმა, ყოველგვარი პრაქტიკული შედეგის გარეშე, მიეკუთვნება იმ საბუთებს, რომლებიც მნიშვნელოვანია გოეთეს ისტორიული სახის აღსადგენად“ (4, 305). შევეცადეთ, უყურადღებოდ არ დაგვრჩენოდა არცერთი საბუთი, სადაც ნიკო სამადაშვილის გვარი იყო ფიქსირებული და არც ის ფურცლები, რომლებიც უშუალოდ პოეტის კალამს ეკუთვნის. ჩვენს ხელთაა ოფიციალური დოკუმენტები, მიმართვები, განცხადებები, საქმიანი ქაღალდები, ოქმების ჩანაწერები, სასამართლოს განაჩენები, ლიტერატურისათვის თითქოს ნაკლებად საინტერესო ფურცლები, მაგრამ ისინი დიდად დაგვეხმარებიან ნ. სამადაშვილის ტრაგიკული ბიოგრაფიის აღდგენის საქმეში.

გვარის წარმომავლობა-წარმოქმნის შესახებ.

ზ. სიხარულიძე წერს: ქართლში დამოწმებული ამ გვარ-სახელის ფუძეა ანთროპონიმი „სამადა“, რაც თუშეთში დადასტურებულია „სამად“ ფორმითაც. კაცის ამ საკუთარი სახელის ვარიანტად შეიძლება მივიჩნიოთ „სამატა“ (კახეთი); აგრეთვე ქალის სახელი „სამათა“ (სვანეთი) „სამადა“ II „სამატა“ ფუძე გამოიყოფა აგრეთვე გვარ-სახელებში „სამადაძე“ (ახალქალაქის რ-ნი) II „სამატაძე“; იქვე: „სამად“ II „სამადა“ არაბული წარმომავლობის ანთროპონიმია, მნიშვნელობით „მარადიული“... კაცის ეს საკუთარი სახელი წარმოდგება არაბული სიტყვისაგან „სამად“ - „ის, ვისაც მიმართავენ; მეთაური, ბელადი, მარადიული“ (5, 125).

სამადაშვილთა გენეალოგიური შტო