იური ტაბუცაძე

ისტორიული ბედუკუღმართობის გამო ქართველ ხალხს ამ საუკუნეში ორგზის მოუხდა სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის გამოცხადება, ორჯერ იქნა მიღებული კონსტიტუციაც - დამოუკიდებელი ეროვნული სახელმწიფოს სამართლებრივი საფუძველი, მისი ძირითადი კანონი. ცნობილია, რომ კონსტიტუცია მხოლოდ ერის ინტელექტუალური შესაძლებლობების გამოხატულება კი არ არის, არამედ მისი პოლიტიკური მისწრაფებისაც. ორივე კონსტიტუცია, მიუხედავად მათი გარკვეული განსხვავებისა, ეყრდნობა დასავლური ცივილიზაციის წიაღში შექმნილ „სამართლებრივი სახელმწიფოს“ თეორიას, რაც უეჭველს ხდის ქართველი ხალხის მიერ არჩეულ პოლიტიკურ გზას.

საქართველოს პირველი რესპუბლიკის კონსტიტუცია საქართველოს დამფუძნებელმა კრებამ 1921 წლის 21 თებერვალს, საბჭოთა რუსეთის დამფუძნებელი კრების წევრებმა კარგად უწყოდნენ, რომ პირველი კონსტიტუციას ამოქმედება არ ეწერა, მაგრამ მტკიცედ სწამდათ, რომ მომავალ თაობებს შეუქმნეს დამოუკიდებელი სახეწლმწიფოებრიობის აღდგენის მყარი სამართლებრივი საფუძველი. ჩვენს ერს სამართლიანად შეუძლია იამაყოს თავისი პირველი კონსტიტუციით; უკლებლივ ყველა უცხელიი ექსპერტის აზრით, საქართველოს 1921 წლის კონსტიტუცია სრულიად ახალი სიტყვა იყო ამ პერიოდის მსოფლიოს კონსტიტუციურ სამართალში. ამასთან, იგი სიმბოლური სამართლებრივი აქტი კი არა, რეალურად არსებული სახელმწიფოს ძირითადი კანონი იყო.

საქართველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკას გააჩნდა სახელმწიფოს უზენაესობისათვის დამახასიათებელი ყველა აუცილებელი ნიშანი; რეალურად ფლობდა ეროვნულ ტერიტორიასა და ბუნებრივ რესურსებს, დამოუკიდებლად განსაზღვრავდა ხელისუფლების ფორმასა და მმართველობის წესს, ეწეოდა დამოუკიდებელ საკანონმდებლო მოღვაწეობასა და სოციალურ-ეკონომიკურ პოლიტიკას, ჰქონდა საკუთარი ფული და ჰყავდა საჯარისო შენაერთები, უზრუნველყოფდა სახელმწიფო უშიშროებას, საზღვრისა და ტერიტორიის დაცვას, დამოუკიდებლად მონაწილეობდა საერთაშორისო პოლიტიკურ და ეკონომიკურ ურთიერთობებში და, დასასრულ, იგი დე-იურე აღაიარებული იყო მრავალი სახელმწიფოს, მათ შორის რუსეთის ფედერაციის, ხოლო დე-ფაქტო - იმჟამინდელი უნივერსალური საერთაშორისო ორგანიზაციის - ერთა ლიგის მიერ.

1921 წლ;ის თებერვალ-მარტში რუსეთის ფედერაციამ საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მიმართ პირდაპირ აგრესია განახორციელა შეიარღებული ინტერვენციის ფორმით, რას საქართველოს ფაქტობრივი ანექსიით და დამოუკიდებელი სახელმწიფოებრივი და სამართლებრივი ცხოვრებისდ 70-წლიანი წყვეტით დასრულდა.

ზოგიერთნი ცდილობენ დაამტკიცონ, რომ საქართველოს სახელმწიფოებრივი და სამართლებრივი ცხოვრება არ შეწყვეტილა, ვინაიდან, საბჭოთა კავშირის კონსტიტუცია საქართველოს სუვერენულ რესპუბლიკად აცხადებდა. ეს დებულება გაუგებრობაზეა აგებული და მას, როგორ წესი, საქართველოს რესპუბლიკის სსრკ-ს დაშლის შედეგად წარმოქმნილ სახელმწიფოდ აღიარების მომხრენი იშველიებენ. 1921 წლის მომდევნო პერიოდის საქართველოს სამართლებრივი მდგომარეობის შეფასება მოცემულია თვით საქართველოს სსრ უზენაესი საბჭოს 1990 წლის 9 მარტის დადგენილებაში, რომლის თანახმადაც 19231 წლის თებერვალ-მარტში საბჭოთა რუსეთმა შეიარაღებული აგრესიის გზით მოახდინა საქართველოს ოკუპაცია, რასაც შემდგომ მოჰყვა მისი ფაქტობრივი ანექსია. ეს არ არის მხოლოდ ისტორიული ფაქტის სამართლებრივი შეფასება. საქმე ის არ არის, რომ ანექსია განგრძობითი საერთაშორისო სამართლებრივი დელიქტია და წყდება მხოლოდ ანექსიის შედეგების ლიკვიდაციის შემთხვევაში. ამ დადგენილების მიღებით უზენაესმა საბჭომ დაადასტურა როგორც თავისი, ასევე საქართველოს საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის შექმნისა და არსებობის უკანონობა, რითაც შექმნა დემოკრატიულ საფუძველზე მრავალპარტიული არჩევნების ჩატარების სამართლებრივი დაფუძველი. მართალია, სსრკ სახალხო დეპუტატთა ყრილობას არ უღიარებია საქართველოს სსრ უზენაესი საბჭოს ზემოდხსენებული დადგენილება, მაგრამ არ გაუუქმებია იგი, რაც ფაქტის აღიარების ტოლფასია.

1990 წლის 28 ოქტომბერს ჩატარებული მრავალპარტიული არჩევნების შედეგად შექმნილა საქართველოს უზენაესმა საბჭომ 1991 წლის 31 მარტს ჩაატარა რეფერენდუმი, რომლის შეკითხვაც ზუსტად და სწორად იყო დასმული: „თანახმა ხართ თუ არა, აღდგეს საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობა 1918 წლის 26 მაისის დამოუკიდებლობის აქტის საფუძველზე?“. რასაც საქართველოს მოსხლეობის აბსოლუტურმა უმრავლესობამ დადებითი პასუხი გასცა. რეფერენდუმის შედეგი საქართველოს სამართლებრივი მდგომარეობის განსაზღვრის ერთადერთი სამართლებრივი საფუძველია. საქართველოს მოსახლეობამ მოითხოვა დემოკრატიული რესპუბლიკის უფლებამონაცვლე სახელმწიფოს აღდგენა, რომლის სამართლებრივ სტატუსს 1921 წლის 21 თებერვლის კონსტიტუცია განსაზღვრავდა, ყოველივე შემდოგმი აქტი, რომელიც რეფერენდუმის შედეგს არ ითვალისწინებს არ შეიძლება სრულფასოვან სამართლებრივ აქტად ჩაითვალოს. რეფერენდუმის ჩატარება და მისი შედეგი - 1991 წლის 9 აპრილს საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის გამოცხადება - წინ უსწრებდა 1991 წლის დეკემბერში საბჭოთა კავშირის დაშლის შესახებ გამოცხადებულ აქტს, რის გამოც ამ აქტიდან გამომდინარე სამართლებრივი შედეგები საქართველოსთვის არ არის სავალდებულო.

ვფიქრობთ, ამავე არგუმენტებით ხელმძღვანელობდა საქართველოს პარლამენტი, როდესაც სახელმწიფო საკონსტიტუციო კომისიას დაავალა საქართველოს ისტორიული გამოცდილების გათვალისწინებით შეემუშავებინა 1921 წლის კონსტიტუციის ახალი რედაქცია, რაც თავისთავად გულისხმობდა იმ ძირითად დებულებათა გაზიარებას, რომლებიც 1921 წლის კონსტიტუციის ჩონჩხს ქმნიან.

ზემოთ ითქვა, რომ როგორც 1921 წლის, ასევე 1995 წლის კონსტიტუციები „სამართლებრივი სახელმწიფოს“ თეორიას ეყრდნობიან. ამ თეორიის უმთავრესი პოსტულატია სამართლით სახელმწიფოს შეზღუდვის იდეა. საქართველოს ამჟამინდელი კონსტიტუცია, ისევე როგორც 1921 წლისა, უპირობოდ იზიარებს ამ ფუნდამენტალურ დებულებას. საქართველოს კონსტიტუციის მე-5 მუხლში გაცხადებულია: „საქართველოში სახელმწიფო ხელისუფლების წყაროა ხალხი. სახელმწიფო ხელისუფლება ხორციელდება კონსტიტუციით დადგენილ ფარგლებში“ (ასეთივე შინაარსის დებულებასს შეიცავს 1921 წლის კონსტიტუციის 52-ე მუხლი). ეს ნიშნავს, რომ სახელმწიფო, ანუ ეროვნული სუვერენიტეტის წყაროა ხალხი, რომელიც ძალაუფლებას ახორციელებს მის მიერვე არჩეული წარმომადგენლობითი ხელისუფლების მეშვეობით. ხოლო ამ უკანასკნელის უფლებამოსილების ფარგლები შემოსაზღვრულია, სახელმწიფოს ძირითადი კანონით - კონსტიტუციით.

„სამართლებრივი სახელმწიფოს“ თეორიას ადამიანის უფლებები და თავისუფლებები აბსოლუტურ, გარდაუცვალ ღირებულებად მიაჩნია. ამ უფლებათა და თავისუფლებათა მატერიალური (კონსტიტუციური) სამართლის ნორმებში დაფიქსირება ქმნის პიროვნების მიმართ სახელწმიფოს შესაძლო ძალმომრეობის შებოჭვის სამართლებრივ გარანტიას,. საქართველოა მოქმედი კონსტიტუცია, მსგავსად 1921 წლის კონსტიტუციის, ადამიანის ძირითად უფლებებსა თავისუფლებებს უშუალოდ მოქმედ სამართლად აღიარებს. კერძოდ, კონსტიტუციის მე-7 მუხლში ნათქვამია: „ხელისუფლების განხორციელებისას ხალხი და სახელმწიფო შეზღუდული არიან ამ უფლებებითა და თავისუფლებებით, როგოც უშუალოდ მოქმედი სამართლით“. ეს ნიშნავს, რომ ხელისუფლების ნებისმიერი აქტი, რომელიც ზღუდავს კონსტიტუციის მე-2 თავში დაფიქსირებულ ადამიანის უფლებებსა და თავისუფლებებს, ეწინააღმდეგება კონსტიტუციას და არ შეიძლება ჩაითვალოს კანონიერნ აქტად.

ზემოთ უკვე ავნიშნეთ, რომ სამართლებრივი სახელწმიფოს კონცეფციის თანახმად, ხალხი, ერის თავის სუვერენიტეტს ახორციელებს მაგრამ შეიძლება აღმოჩნდეს, რომ სახელმწიფო ხელისუფლებამ ხალხისვე სახელით მოახდინოს ხალხის უფლებათა და თავისუფლებათა უზურპაცია, რის გამოსარცხიადაც აუცილებელია მისი დანაწილება საკანონმდებლო, აღმსარულებელ და სასამართლო განშტოებათა შორის, რომელთა უფლებამოსილებანი საკმარისად უნდა იყოს გამიჯნული კონსტიტუციური სამართლის ნორმებით. ხელისუფლების პირველი შტო კონსტიტუციით აღმასრულებელ ხელისუფლებაზე კონტროლს, მეორე, ასევე კონსტიტუციით მინიჭებულ ფარგლებში, ახორციელებს სახელმწიფოს მართვას, ხოლო მესამე - მართლმსაჯულებასა და კონსტიტუციურ კონტროლს. ხელისუფლების სამივე შტოს საკმარისად დამოუკიდებელი ფუნქციობისა და ურთიერთკონტროლის კონსტიტუციური უზრუნველყოფის გარეშე შეუძლებელია სახელმწიფოს მიმართ სამართლის პრიმატის პრინციპის რეალური განხორციელება.

საქართველოს 19231 წლის კონსტიტუციამ საქართველო საპარლამენტო რესპუბლიკად გამოაცხადა (მუხლი 52). სახელმწიფოს მართვის საპარლამენტო ფორმისათვის დამახასიათებელია საპარლამენტო უმრავლესობის მიერ ან კონსენსუსის (შეთანხმების) საფუძველზე აღმასრულებელი ხელისუფლების (მთავრობის) შექმნა, რომელიც პოლიტიკურად პასუხისმგებელია პარლამენტის წინაშე. 1921 წლის კონსტიტუციისგან განსხვავებით, 1995 წლის კონსტიტუციამ სახელმწიფოს მართვის საპრეზიდენტო ფორმა შემოიღო. მართვის ასეთი ფორმისათვის დამახასიათებელია პრეზიდენტის, როგორც აღმასრულებელი ხელისუფლებისა და სახელმწიფოს მეთაურის არჩევა პარლამენტისაგან დამოუკიდებლად, მთავრობის შექმნა პარლამენტისაგან თითქმის დამოუკიდებლად, პარლამენტის წინაშე მისი მინიმალური პასუხისმგებლობა.

სახელმწიფო საკონსტიტუციო კომისიაშიც და პარლამენტშიც განსაკუთრებით მძაფრი კამათი სწორედ მართვის პოლიტიკური ფორმისა და ქვეყნის ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული დაყოფის თაობაზე გაიმართა. პარლამენტის მიერ 1995 წლის 24 აგვისტოს საქართველოს კონსტიტუციის მიღება შესაძლებელი გახდა კომპრომისის შედეგად: კონსტიტუცია აღიარებდა მართვის საპრეზიდენტო ფორმას, ხოლო ქვეყნის ტერიტორიული მოწყობის საკითხი ღიად რჩებოდა ქვეყნის ტერიტორიული მთლიანობის აღდგენამდე. ამასთან, კონსტიტუციის მე-5 მუხლში დაფიქსირდა, რომ „სახელმწიფო ხელისუფლება ხორციელდება ხელისუფლების დანაწილების პრინციპზე დაყრდონობით:, რაც დამატებით კონსტიტუციურ გარანტიას ქმნის იმისათის, რომ ხელისუფლების რომელიმე განშტოებამ, განსაკუთრებით კი აღმასრულებელმა ხელისუფლებამ ვერ მიითვისოს სხვა განშტოებათა ფუნქიცები.

საქართველოს ახალი კონსტიტუციის უდავო მიღწევად უნდა ჩაითვალოს დამოუკიდებელი მართლმსაჯულების განხორციელებისათვის აუცილებელი სამართლებრივი გარანტიების კონსტიტუირება და საკონსტიტუციო სასამართლოს დაწესება (თავი მეხუთე. სასამართლო ხელოსუფლება). დამოუკიდებელ მართლმსაჯულებასა და საკონსტიტუციო სასამართლოს შეუძლიათ და უნდა უზრუნველყონ კონსტიტუციური მართლწესრიგი, როგორც ადამიანის ძირითად უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის, ისე ხელისუფლების დანაწილების პრინციპის რეალური განხორციელების სფეროებში.

თამამად შეიძლება ითქვას, რომ კონსტიტუციურმა პროცესმა, რომელიც დასრულდა საქართველოს ახალი კონსტიტუციის მიღებით, საწყისი ბიძგი მისცა ჩვენს ქვეყანაში რეალური დემოკრატიის დამკვიდრების პროცესს, რაც უკავშირდება ყველა ჩვენგანის სწრაფვას მშვიდობის, თავისუფლებისა და კეთილდღეობის დამკვიდრებისაკენ.

ვახტანგ ხმალაძე

„სამართლებრივი სახელმწიფოს“ თოერია ადამიანის უფლებებსა და თავისუფლებებს აბსოლუტურ ღირებულებად მიიჩნევს. ამ იდეას საქართველოს კონსტიტუცია ერთ-ერთ ძირითად პრინციპად აღიარებს: „სახელმწიფო ცნობს და იცავს ადამიანის საყოველთაოდ აღიარებულ უფლებებსა და თავისუფლებებს, როგორც წარუვალ და უზენაეს ადამიანურ ღირებულებებს“ (ეს იმას ნიშნავს, რომ ეს უფლებანი და თავისუფლებანი ადამიანისთვის არავის უბოძებია, ისინი მას თავისთავად აქვს და აქვს იმიტომ, რომ იგი არსებობს!). „ხელისუფლების განხორციელებისას ხალხი და სახელმწიფო შეზღუდული არიან ამ უფლებებითა და თავისუფლებებით, როგორც უშუალოდ მოქმედი სამართლით“ (მუხლი 7).

ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა კონსტიტუციაში ასახვა ქმნის მათი დაცვისა და პიროვნების მიმართ სახელწმიფოს შესაძლო ძალმომრეობის შებოჭვის სამართლებრივ გარანტიას. ბუნებერივია, ყველა უფლებასა და თავისუფლებას კონსტიტუცია ვერ ასახავს, თუნდაც იმ მიზეზის გამო, რომ საზოგადოების განვითარებასთან ერთად თანდათან ფართოვდება საყოველთაოდ აღიარებულ უფლებათა და თავიასუფლებათა არე. ჩვენს კონსტიტუციაში დაფიქსირებულია მხოლოდ ადამიანის ძირითადი უფლებანი და თავისუფლებანი, მაგრამ იმავდროულად „საქართველოს კონსტიტუცია არ უარყოფს ადამიანის და მოქალაქის სხვა საყოველთაოდ აღიარებულ უფლებებს, თავისუფლებებსა და გარანტიებს, რომლებიც აქ არ არის მოხსენიბეული, მაგრამ თავისთავად გამომდინარეობდნენ კონსტიტუციის პრინციპებიდან“. (მუხლი 39).

ყოველივე ზემოთქმული ნიშნავს, რომ ხელისუფლების ნებისმიერი აქტი, რომელიც ზღუდავს ადამიანის როგორც კონსტიტუციაში დაფიქსირებულ, ასევე სსხვა საყოველთაოდ აღირებულ უფლებებსა და თავისუფლებებს, არაკონსტიტუციურია და არ შეიძლება ჩაითვალოს კანონიერ აქტად. ასეთი აქტი, სასამართლოში სათანადო სარჩელის შეტანის შემთხვევაში, მის მიერ ცხადდება ძალადაკარგულად. ცხადია, სახელმწიფო ხელისუფლების ან ადგილობრიოვი თვითმმართველობის უკანონო მოქმედებამ შეიძლება მატერიალური თვითმმართველობის უკანონო მოქმედებამ შეიძლება მატერიალური და/ან მორალური ზიანი მიაყენოს ადამიანს. ასეთ შემთხვევაში კონსტიტუცია ავალდებულებს სახელმწიფოს, რომ სასამართლო წესით სრულად აუნაზღაუროს ადამიანს მოყენებული ზარალი სახელმწიფო სახსრებიდან (მუხლი 42.9). ესეც ადამიანის უფლებათა დაცვის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი გარანტიაა.

მთელი კონსტიტუცია გამსჭვალულია ადამიანთა თავისუფლებისა და თანასწორობის სულისკვეთებით; „ყველა ადამიანი დაბადებით თავისუფალია და კანონის წინაშე თანასწორია...“ (მუხლი 14.). კონსტიტუცია საქართველოს ყველა მოქალაქეს უფლებრივად ერთნაირ მდგომარეობაში აყენებს; იგი არანაირ განსაკუთრებულ უფლებას არ ანიჭებს მოქალაქეთა არც ერთ ჯგუფს, არც რაიმე ნიშნით გამორჩეულ უმცირესობას და არც უმრავლესობას. იმავდროულად დაცულია, ერთი მხრი, ადამიანთა ასეთი ჯგუფების თავისუფლება, მეორე მხრივ კი სახელწმიფოს ინტერესები (მუხლი 38).

„1. საქართველოს მოქალაქენი თანასწორნი არიან სოციალურ, ეკონომიკურ, კულტურულ და პოლიტიკურ ცხოვრებაში განურჩევლად მათი ეროვნული, ეთნიკური, რელიგიური თუ ენობრივი კუთვნილებისა. საერთაშორისო სამართლის საყოველთაოდ აღიარებული პრინციპებისა და ნორმების შესაბამისად მათ უფლება აქვთ თავისუფლად, ყოველგვარი დისკრიმინაციისა და ჩარევის გარეშე განავითარონ თავიანთი კულტურა, ისარგებლონ დედაენით პირად ცხოვრებაში და საჯაროდ.

2. საერთაშორისო სამართლის საყოველთაოდ აღიარებული პრინციპებისა და ნორმების შესაბამისად, უმცირესობათა უფლებების განხორციელება არ უნდა ეწინააღმდეგებოდეს საქართველოს სუვერენიტეტს, სახელმწიფო წყობილებას, ტერიტორიულ მთლიანობასა და პოლიტიკურ დამოუკიდებლობას.“

ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათაგან განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება სამოქალაქო და პოლიტიკურ უფლებებს, რომელთა არსებობა და ცხოვრებაში რეალურად დამკვიდრება სხვა უფლებათა განხორციელების აუცილებელი პირობაა. სამოქალაქო და პოლიტიკურ უფლებათაგან ყურადღებას გავამახვილებთ იმ უფლებებსა და თავისუფლებებზე, რომლებიც დაკავშირებულია ადამიანის სიცოცხლესთან, მის ღირსებასა და თავისუფლებასთან, პოლიტიკურ საქმიანობასა და სახელმწიფოს მართვაში მონაწილეობასთან, აგრეთვე იმ შემთხვევებზე, როდესაც კონსტიტუცია უშვებს ამ უფლებათა და თავისუფლებათა შეზღუდვას.

კონსტიტუციის მე-9 მუხლი სიცოცხლეს ადამიანის ხელშეუვალ უფლებად აცხადებს და იქვე უშვებს ამ უფლების შეზღუდვას:“სასჯელის განსაკუთრებული ღონისძიება - სიკვდილით დასჯა, მის სრულ გაუქმებამდე, შეიძლება გათვალსიწინებულ იქნეს ორგანული¹ კანონით სიცოცხლის წინააღმდეგ მიმართული განსაკუთრებით მძიმე დანაშაულისათვის“. აქ ორ არსებით მომენტს უნდა მივაქციოთ ყურადღება: პირვეკლი - სრულიად აშკარადაა გაცხადებული მიზანი - სიკვდილით დასჯის გაუქმება და მეორე - მხოლოდ ისეთი დანაშაულისათვის შეიძლება სიკდვილით დასჯის გათვალისწინება, რომელიც უშუალოდ სიცოცხლის წინააღდმეგ არის მიმართული და, იმავდროულად, დანაშაულთა იერარქიაში ყველაზე მძიმეთა კატეგორიას მიეკუთვნება.

ადამიანის პატივი და ღისრება, მისი თავისუფლება ხელშეუვლად არის გამოცხადებული. აკრძალულია წამება, არაჰიმანური, სასტიკი ან პატივისა და ღირსების შემლახველი მოპყრობა და ასეთი სასჯწლის დაწესება და გამოყენება. აკძალულია თავისუფლების აღკვეთა ან პირადი თავისუსლფების სხვაგვარი შეზღუდვა სასამართლოს გადაწყვეტილების გარეშე. დაუშვებელია თავისუფლებაშეზღუდული პირის ფიზიკუერი ან ფსიქიკური იძულება, მას უფლება აქვს, დაკავების ან დაპატიმრებისთანავე მოითხოვოს დამცველის დახმარება და ეს მოთხოვნა აუცილებლდ უნდა დაკმაყოფილდეს (თუ ადამიანს დამცველის დაქირავების საშუალება არა აქვს, მას სახელმწიფომ თავის ხარჯზე უნდა გამოუყოს დამცველი). იმისათვის, რომ ხელისუფლების წარმომადგენლებს ამ უფლებათა დარღვევის საშუალება არ მიეცეთ და იმიტომ, რომ ყველა ადამიანმა შეიძლება არ იცოდეს თავისი უფლებები, კონსტიტუცია ავალდებულებს ხელისუფლების წარმომადგენლებს, რომ დაკავებულ ან დაპატომრებულ პირს მაშინვე განუმარტოს მისი უფლებები და დაკავების (დაპატიმრებიდ) საფუძველი (მუხლები 17, 18).

ხელისუფლების მიკერძოებული დევნისგან (რისი მიზეზიც, შესაძლოა, პოლიტიკური მოსაზრებები ან შურისძიებაც კი იყოს) ადამიანის თავისუფლების დაცვის მნიშვნელოვანი გარანტიაა ისიც, რომ ადამიანს არ შეიძლება დაეკისროს პასუხისმგებლობა ისეთი ქმედებისათვის, „რომელიც მისი ჩადენის დროს სამართლებრივად არ ითვლებოდა“; მას „არ შეიძლება განმეორბით დაედოს მსჯავრი ერთი და იმავე დანაშაულისათვის“; „კანონს თუ ის არ ამსუბუქებს ან არ აუქმებს პასუხისმგებლობას, უკუძალა არა აქვს“. და ბოლოს, „კანონის დარღვევით მოპოვებულ მტკიცებულებას იურიდიული ძალა არ აქვს“, ე.ი. საქმის განხილვისას სასამართლოს უფლება არა აქვს დაეყრდნოს ასეთ მტკიცებულებას (აქვე ამუხლი 42).

აქვე აუცილებლად უნდა აღინიშნოს, რომ ადამიანი უდანაშაულოდ ითვლება და არავის არა აქვს უფლება, მას დამნაშავე უწოდოს, ვიდრე მისი დამნაშავეობა არ დამტკიცდება კანონიერ ძალაში შესული სასამართლოს გამამტყუნებელი განაჩენით. კონსტიტუცია პირდაპირ აცხადებს, რომ დამნაშავეობის დამტკიცება უნდა მოხდეს მხოლოდ კანონით დადგენილი წესით, რომ არავინ არ არის ვალდებული ამტკიცოს თავისი უდანაშაულობა (დანაშაულის მტკიცება ბრალმდებლის მოვალეობაა), რომ საბრალდებო დასკვნა და გამამტყუნებელი განაჩენი მხოლოდ უტყუარ მტკიცებულებებს უნდა ემყარებოდეს და ყოველგვარი ეჭვი, რომელიც ვერ დადასტურდება კანონით დადგენილი წესით, ბრალდებულის სასარგებლოდ უნდა გადაწყდეს (მუხლი 40).

კონსტიტუცია ხელშეუხებლად აცხადებს ადამიანის პირად ცხოვრებას, მის ჩანაწერებს, მიმოწერას, სატელეფონო საუბარს და სხვა; კრძალავს მფლობელის ნებართვის გარეშე მის ბინასა და სხვა მფლობელობაში შესვლას და ჩრეკის ჩატარებას. ამ უფლებათა შეზღუდვა შეიძლება მხოლოდ „სასამართლოს გადაწყვეტილებით ან მის გარეშეც, კანონით გათვალისწინებული გადაუდებელი აუცილებლობისას“. მაშასადამე, მფლობელის ნებართვის გარეშე მის ბინაში შესვლა, გაჩხრეკა, მისი წერილების გახსნა, სატელეფონო საუბრის მიყურადება, კომპიუტერში შენახული ინფორმაციის წაკითხვა და სხვ., შეიძლება მხოლოდ სასამართლოს გადაწყვეტილების საფუძველზე, ხოლო მის გარეშე - მხოლოდ ისეთ შემთხვევებში, რომლებიც კანონით განსაზღვრულია როგორც „გადაუდებელი აუცილებლობის შემთხვევები“. (მუხლი 20).

ადამიანის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი უფლება ქვეყანაში თავისუფალი მიმოსვლისა და საცხოვრებელი ადგილის თავისუფალი არჩევის, ქვეყნიდან თავისუფლად გასვლისა და ქვეყანაში თავისუფლად შემოსვლის უფლებაა. ეს უკანასკნელი უფლება, კონსტიტუციის თანახმად, მხოლოდ საქართველოს მოქალაქეს აქვს, სხვა უფლებები კი - ყველას, ვინც კანონიერად იმყოფება საქართველოში. იმავდროულად, კონსტიტუცია უშვებს ამ უფლებათა კანონით შეზღუდვის შესაძლებლობას „დემოკარტიული საზოგადოების არსებობისათვის აუციელბელი სახელწმიფო უშიშროების ან საზოგადოებრივი უსაფრთხოების უზრუნველყოფის, ჯანმრთელობის დაცვის, დანაშაულის თავიდან აცილების ან მართლმსაჯულების განხორციელების მიზნით“ (მუხლი 22). ცხადია, ასეთი ფორმულირება ხელისუფლებას შესაძლებლობას აძლევს მეტ-ნაკლებად შეზღდულოს ზემოდაღნიშნული უფლებები, მაგრამ ეს შეზღუდვები აუცილებლობის ფარგლებს არ უნდა გასცდეს. მაგალითად, ჩვენში კარგა ხანს მოქმედებდა ჯერ კიდევ საბჭოთა კავშირის დროიდან შემორჩენილი ჩაწერის ნებართვითი რეჟიმი, რომლის მიხედითაც, სადმე რომ გეცხოვრათ, აუციელებელი იყო ხელისუფლების შესაბამისი ორგანოს ნებართვა. გარდა იმისა, რომ ასეთი რეჟიმი სრულიად მიუღებელია დემოკარტიული საზოგადოებისათვის, იგი კორუფციისთვის ნოყიერ ნიადაგსაც ქმნიდა. 1996 წელს პარლამენტმა მიიღო კანონი, რომლითაც მოიხსნა ყოველგვარი შეზღუდვა, სავალდებულოა მხოლოდ რეგისტრაცია, რისთვისაც საკმარისია სურვილი და საცხოვრებელი ადგილის არსებობა.

კონსტიტუცია „აცხადებს სიტყვის, აზრის, სინდისის, აღმსარებლობისა და რწმენის, აზრის გამოთქმისა და გავრცელების, ინტელექტუალური შემოქმედების, ინფორმაციის მიღებისა და გავრცელების თავისუფლებას, რის გარეშეც შეუძლებელია დემოკრატიული საზოგადოების არსებობა; კრძალავს ადამიანის დევნას სიტყვის, აზრის, აღმსარებლობის ან რწმენის გამო, აგრეთვე მის იძულებას გამოთქვას თავისი შეხედულება მათ შესახებ; კრძალავს შემოქმედებით პროცესში ჩარევასა და ცენზურას, მასობრივი ინფორმაციისა და მისი გავრცელების საშუალებათა პოპულარიზაციას. ამასთან, მნიშვნელოვანია, რომ კონსტიტუცია კრძალავს სიტყვის, აზრის, სინდისის, აღმსარებლობისა და რწმენის თავისუფლების შეზღუდვას, თუ მათი გამოვლინება არ ლახავს სხვათა უფლებებს; დაუშვებლად მიიჩნევს შემოქმედებითი ნაწარმოების გავრცელების აკრძლავას, თუ მისი გავრცელება არ ლახავს სხვა ადამინის კანონიერ უფლებებს და დასაშვებად მიიჩნევს ინფორმაციის მიღებისა და გავრცელების შეზღუდვას კანონით დადგენილი „ისეთი პირობებით, რომლებიც აუცილებელია დემოკრატიულ საზოგადოებაში სახელმწიფო უშიშროების, ტერიტორიული მთლიანობის ან საზოგადოებრივი უსაფრთხოების უზრუნვესლაყოფად, დანაშაულის თავიდან ასაცილებლად, სხვათა უფლებებისა და ღირსების დასაცავად, კონფიდენციალურად აღიარებული ინფორმაციის გამჟღავნების თავიდან ასაცილებლად, ან სასამართლოს დამოუკიდებლობისა დ მიუკერძოებლობის უზრუნველსაყოფად“. (მუხლები 19. 23, 24).

იმისათვის, რომ სახელმწიფო დაწესებულებათა საქმიანობა არ გასცდეს კანონიერების ფარგლებს, იგი ღია უნდა იყოს საზოგადოებისათვის. ამის უზრუნველსაყოფად კონსტიტუცია ადგენს (მუხლი 41). „საქართველოს ყოველ მოქალაქეს უფლება აქვს კანონით დადგენილი წესით გაეცნოს სახელმწიფო დაწესებულებებში მასზე არსებულ ინფორმაციას, აგრეთვე იქ არსებულ ოფიციალურ დოკუმენტებს, თუ ისინი შეიცავენ სახელმწიფო, პროფესიულ ან კომერციულ საიდუმლოებას“. კონსტიტუცია ინფორმაციას ღიად აცხადებს, მაგრამ იმავდროულად იცავს ადამიანს მის ცხოვრებაში გაუმრთლებელი ჩახედვისაგან: „ოფიციალურ ჩანაწერებში არსებული ინფორმაცია, რომელიც დაკავშირებულია ადამიანის ჯანმრთელობასთან,, მის ფინანსებთან, ან სხვა კერძო საკითხებთან, არავისთვის არ უნდა იყოს ხელმისაწვდომი თვით ამ ადამიანის თანხმობის გარეშე. გარდა კანონით დადგენილი შემთხვევებისა, როდესაც ეს აუცილებელია სახელწმიფო უშიშროების ან საზოგადოებრივი უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად, ჯანმრეთლობის, სხვათა უფლებებისა და თავისუფლებების დასაცავად.“

სამოქალაქო და პოლიტიკურ უფლებათაგან განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება საზოგადოებრივი და პოლიტიკური საქმიანობისა (რომლის ერთ-ერთი ფორმაც შეკრება და მანიფესტაციაა) და რეფერენდუმში, სახელმწიფო და თვითმმართველობის ორგანოთა არჩევნებში მონაწილეობის უფლებებს, ვინადიან ამ უფლებებზეა დამოუკიდებული ძალაუფლების განხორციელებაში ხალხის მონაწილეობის ხარისხი. რაც უფრო ფართოა ეს უფლებები, რაც უფრო მეტი თავისუფლება ეძლევათ ადამიანებს ამ სფეროში, მით უფრო მეტია მოქალაქეთა წილი ხელისუფლების განხორციელებაში, მით უფრო მეტ ანგარიშს უწევს ხელისუფლება მოქალაქეთა აზრს. ამ თვალსაზრისით კონსტიტუციით განსაზღვრული უფლებები ძალიან ფართოა (მუხლები 25, 26, 28).

- საზოგადოებრივი გაერთიანების შექმნისა და მათ საქმიანობაში მონაწილეობის უფლება ეძლევა ყველას, პოლიტიკური გაერთიანებების შექმნისა და მათ საქმიანობაში მონაწილეობისა კი - მხოლოდ საქართველოს მოქალაქეებს (გამონაკლისია სამხედრო ძალების, სახელმწიფო უშიშროების ან შინაგან საქმეთა ორგანოების პირადი შემადგენლობის წევრები, მოსამართლეები და პროკურორები - მათ არა აქვთ პოლიტიკურ გაერთიანებაში ყოფნის უფლება). ამ გაერთიანებათა „საქმიანობის შეჩერება ან მათი აკრძალვა შეიძლება მხოლოდ სასამართლოს გადაწყვეტილებით, ორგანული კანონით განსაზღვრულ შემთხვევებში და დადგენილი წესით“. ამ შემთხვევათა წრეს თავად კონსტიტუცია ადგენს: „დაუშვებელია ისეთი საზოგადოებრივი და პოლიტიკური გაერთიანების შექმნა და საქმიანობა, რომლის მიზანია საქართველოს კონსტიტუციური წყობილების დამხობა ან ძალადობით შეცვლა, ქვეყნის დამოუკიდებლობის ხელყოფა, ტერიტორიოული მთლიანობის დარღვევა, ან რომელიც ეწევა ომის ან ძალადობის პროპაგანდას, აღვიბვებს ეროვნულ, კუთხურ. რელიგიურ ან სოციალურ შუღლს. დაუვებელია საზოგადოებრივ და პოლიტიკურ გაერთიანებათა მიერ შეიარაღებული ფორმირებების შექმნა“;

- რეფერენდუმში, სახელწმიფო და თვითმართველობის ორგანოთა არჩევნებში მონაწილეობის უფლება აქვს საქართველოს ყოველ მოქალაქეს 18 წლის ასაკიდან, გარდა იმ პირისა, რომელიც სასამართლომ ქმედუუნაროდ ცნო ან სასამართლოს განაჩენით იმყოფება სასჯელის აღსრულების დაწესებულებაში. კონსტიტუცია რამდენიმე დამატებით პირობას აწესებს ასარჩევი პირებისათვის. კერძოდ, „პარლამენტის წევრად შეიძლება აირჩეს საარჩევნო უფლების მქონე საქართველოს მოქალაქე 25 წლის ასაკიდან“ (მუხლი 49,2). ხოლო „პრეზიდენტად შეიძლება აირჩეს საარჩევნო უფლების მქონე დაბადებით საქართველოს მოქალაქე 35 წლის ასაკიდან, რომელსაც საქართველოში უცხოვრია 15 წელს მაინც და არჩევნების დანიშნვის დღეს ცხოვრობს საქართველოში“ (მუხლი 70.2).

- კონსტიტუციის თანახმად, ყველას აქვს უფლება წინასწარი ნებართვის გარეშე უიარაღოდ ჩაატაროს შეკრება (მიტინგი) და მანიფესტაცია (ეს უფლება არა აქვთ სამხედროებს, პოლიცილებსა და უშიშროების სამსახურის თანამშრომლებს). კანონით შეიძლება დაწესდეს მხოლოდ წინასწარი გაფრთხილების აუცილებლობა, თუ შეკრება ან მანიფესტაცია ხალხისა და ტრანსპორტის სამოძრაო ადგილას იმართება, რაც იმას ნიშნავს, რომ დაუშვებელია ისეთი ნორმის დადგენა, რომელიც ხელისუფლებას შესაძლეობლობას მისცემს აკრძალოს შეკრების ან მანიფესტაციის ჩატარება (ამ წესიდან გამონაკლისს კონსტიტუცია მხოლოდ საგანგებო მდგომარეობის დროს უშვებს). ხელისუფლებას მხოლოდ იმის უფლება აქვს, რომ შეწყვიტოს უკვე დაწყებული შეკრება ან მანიფესტაცია ხალხისა და ტრანსპორტის სამოძრაო ადგილას იმართება, რაც იმას ნიშნავს, რომ დაუშვებელია ისეთი ნორმის დადგენა, რომელიც ხელისუფლებას შესაძლებლობას მისცემს აკრძალოს შეკრების ან მანიფესტაციის ჩატარება (ამ წესიდან გამონაკლისს კონსტიტუცია მხოლოდ საგანგებო მდგომარეობის დროს უშვებს). ხელისუფლებას მხოლოდ იმის უფლება აქვს, რომ შეწყვიტოს უკვე დაწყებული შეკრება ან მანიფესტაცია, და ისიც მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ მან კანონსაწინააღმდეგო ხასიათი მიიღო.

პოლიტიკურ უფლებათა დადგენისას საქართველოს კონსტიტუცია დასაშვებად მიიჩნევს უცხოელთა და მოქალაქეობის არმქონე პირთა პოლიტიკური საქმიანიობის შეზღუდვას (მუხლი 27), სხვა საკითხებში კი მათ საქართველოს მოქალაქის თანაბარ უფლებებს ანიჭებს, გარდა კონსტიტუციითა და კანონით გათვალისწინებული გამონაკლისებისა (მუხლი 47).

საქართველოს კონსტიტუციის თანახმად, საქართველოში ადამიანის პოლიტიკურ და ზოგიერთ სხვა უფლებათა წარმოქმნის აუცილებელი წინაპირობა საქართველოს მოქალაქეობაა. სწორედ ამიტომ მოქალაქეობასთან დაკავშირებული უმთავრესი საკითხები კონსტიტუციით ( მუხლები 12 და 13), სხვა საკითხები კი „მოქალაქეობის შესახებ“ ორგანული კანონით განისაზღვრება. კონსტიტუციის თანახმად,

- „საქართველოს მოქალაქოება მოიპოვება დაბადებით და ნატურალიზაციით“ (ნატურალიზაციით მოქალაქეობის მოპოვება ნიშნავს არა მოქალაქის განცხადების საფუძველზე მისთვის მოქალაქეობის მინიჭებას, რისთვისაც აუცილებელია, რომ ეს პირი აკმაყოფილებდეს კანონით დადგენილ პირობებს; ერთ-ერთი პირობაა ქართული ენის ცოდნა კანონით დადგენილ ფარგლებში);

- „საქართველოს მოქალაქე იმავრდოულად არ შეიძლება იყოს სხვა სახელმწიფოს მოქალაქე“, რაც იმას ნიშნავს, რომ სხვა სახელმწიფოს მოქალაქეობის მიღების მომენტიდან იგი ავტომატურად კარაგავს საქართველოს მოქალაქეობას და, მაშასადამე, მოქალაქეობიდან გამომდინარე ყველა უფლებას;

- დაუშვებელია მოქალაქეობის ჩამორთმევა და საქართველოდან მისი მოქალაქის გაძევება (გავიხსენოთ, რომ საბჭოთა კავშირის არსებობის დროს ერთიც ხდებოდა და მეორეც).

გარდა ზემოდაღნიშნული უფლებებისა, მხოლოდ საქართველოს მოქალაქეებს ანიჭებს კონსტიტუცია სახელწმიფო თანამდეობის დაკავების უფლებას (მუხლი 29); სახელწმიფოს ხარჯზე საშუალო, პროფესიული და უმაღლესი განათლების მიღების უფლებას (მუხლი 35). კონსტიტუცია მხოლოდ საქართველოს მოქალაქის მიმართ ავალდებულებს სახელმწიფოს, რომ ხელი შეუწყოს დასაქმებაში, თუ იგი უმუშევრად დარჩა (მუხლი 32). იმავდროულად, მხოლოდ საქართველოს მოქალაქეს ავალდებულებს ქვეყნის დაცვასა და სამხედრო ვალდებულებების მოხდას (მუხლი 101).

როგორც ვხედავთ, კონსტიტუცია დასაშვებად მიიჩნევს ადამიანის ზოგიერთ უფლებათა და თავისუფლებათა შეზღუდვას კანონით, ზოგიერთისას - მხოლოდ ორგანული კანონით, ზოგიერთის შეზღუდვას კი საერთოდ კრძალავს. გამონაკლისია საგანგებო და საომარი მდგომარეობის პერიოდი, როდესაც საქართველოს პრეზიდენტს უფლება ეძლევა ქვეყანაში ან მის რომელიმე ნაწილში დეკრეტით შეზღუდოს ზოგიერთი, ზუსტად განსაზღვრული უფლება და თავისუფლება (მუხლი 46). მაგრამ საკითხის დიდი მნიშვნელობიდან გამომდინარე, ეს გადაწყვეტილება 48 საათის განმავლობაში უნდა შეიტანოს პარლამენტში დასამტკიცებლად და თუ პარლამენტმა მომდევნო 48 საათში არ დაამტკიცა იგი, დეკრეტი გაუქმებულად ითვლება მისი ძალაში შესვლის მომენტიდან.

__________________________

¹ ორგანული კანონი „ჩვეულებრივი: კანონისგან იმით განსხვავდება, რომ იგი მიიღება მხოლოდ იმ საკითხებზე, რომელტა მოწესრიგებაც კონსტიტუციის თანამხად ორგანული კანონითაა გათვალისწინებული და პარლამენტის მიერ მისი მიღებისათვის ხმათა მეტი რაოდენობაა საჭირო, ვიდრე „ჩვეულებრივი“ კანონისათვის. ორგანულ კანონს უპირატესი იურიდიული ძალა აქვს „ჩვეულებრივ“ კანონებთან შედარებით.

ფრიდონ საყვარელიძე

ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა კლასიფიკაციის კლასიკური ვარიანტის მიხედვით გამოყოფენ შემდეგ უფლებებსა და თავისუფლებებს:

I. ადამიანის მატერიალური უფლებები და თავისუფლებები;

1. პირადი ანუ სამოქალაქო უფლებები და თავისუფლებები (ყველა ადამიანის თანასწორობა კანონის წინაშე, მოქალაქეობის უფლება სიცოლხლის, პატივისა და ღირსების, თავისუფლების ხელშეუვალი უფლებები, წამების დაუშვებლობა; სიტყვის, აზრის, სინდისის, აღმსარებლობისა და რწმენის თავისუფლება და სხვ.)

2. პოლიტიკური უფლებები (ხელისუფლების მიერ გადაწყვეტილების მიღებაში მონაწილეობის უფლება, საარჩევნო უფლება; პოლიტიკური პარტიის, პროფესიული კავშირის შექმნისა და მათ საქმიანობაში მონაწილეობის მიღების უფლება; მიტინგები, მანიფესტაციების ჩატარების უფლება და სხვა.

3.სოციალური უფლებები (შრომის უფლება, საარსებო მინიმუმის უზრუნველყოფა; გაფიცვის, განათლების მიღების, ჯანმრთელობის დაცვის უფლებები და სხვა).

სხვა კლასიფიკაციები ადამიანის მატერიალურ უფელებებსა და თავისუფლებებში გამოყოფენ აგრეთვე ეკონომიკურ და კულტურულ უფლებებს, რომლებიც წარმოდგენილი კლასიფიკაციის მიხედვით ადამიანის უფლებების ზემოდჩამოთვლილ ჯგუფთაგან ერთ-ერთს მიეკუთვნებიან, მაგ.: საკუთრებისა და მემკვიდრეობის უფლება ამ კლასიფიკაციით მიეკუთვნება როგორც პირად, ასევე სოციალურ უფლებებს, თუმცა ის, რა თქმა უნდა, ეკონომიკური უფლებაც არის; დედაენით სარგებლობის უფლება პირადი უფლებაა, მაგრამ ამასთან კულტურულიც.

II. საპროცესო უფლებები

ზოგადი განმარტებით, ეს არის ხელისუფლების მიერ შექმნილი პირობები და გარანტიები I ჯგუფში ჩამოთვლილი მატერიალური უფლებების დასაცავად, ადამიანის უფლებაა, მაგალითად, ჰქონდეს სასამართლო, რომელიც დაიცავს მის კანონიერ უფელებებს და რომლის მოწყობა სახელმწიფოს ვალდებულებაა.

ქვემოთ დაწვრილებით განვიხილავთ ადამიანის სოციალურ უფლებებს.

ადამიანის სოციალური უფლებების წარმოშობის წყაროებზე საუბრისას ძირითად ორ კონცეფციას განიხილავენ.

1. ადამიანის სოციალური უფლებების წარმოშობა შედეგია საზოგადოებრივი ხელშეკრულებისა, თუკი ჩვენ ვმუშაობთ, სახელმწიფოს წინაშე ვიხდით მოვალეობას გადასახადების გადახდის სახით, ჩვენ ყოველთვის შეგვიძლია დავდოთ სხვადასხვა სახის ხელშეკრულებები (მაგ.: დავდებ ყოველთვიურად ვთქვათ, 20 ლარს ჩემს მიერ არჩეულ მასწავლებელს პირადად მივცემ და უკვე მას მოვთხოვ პასუხს. შემიძლია ასევე დავდო ფული, თუმდაც ჯანადვის დაზღვევის ფონდში და ავად გახდომის შემთხვევაში, ფულის გადახდა აღარ დამჭირდება; ან, გავხდი ავად, ექიმს პირადად გადავუხდი და ა.შ. გააჩნია, თუ როგორ გადავწყვეტთ და როგორ ხელშეკრულებას დავდებთ. ცნობილია, რომ კომუნისტური სისტემის არსებობის დროს, ჩვენი გამომუშავების 90%-ს ვიხდიდით სოციალური და არა მარტო სოციალური სფეროს დასაფინანსებლად).

2. სოციალური უფლებები, ისევე როგორც მატერიალურ უფლებებში შემავალი სხვა უფლებები, ადამიანის ღირსებასთან არის დაკავშირებული. ღირსება კი ადამიანის დაბადებითი და განუყოფელი თვისებაა და არ არის დამოუკიდებული ადამიანის პიროვნულ თვისებებზე. ის ერთნაირად გვაქვს ყველას - ახლაშობილსა და მოხუცებულს, კეთილშობილ ადამიანსა და რეციდივისტს. სხვა არის ადამიანის პიროვნული ღირსება, რომელიც დამოკიდებულია ადამიანის ზნეობაზე, ცხოვრების წესზე და ა.შ.

ამ კონცეფციიდან გამომდინარე, მშიერი და შიშველი მათხოვარი ღირსებაშელახულია და საზოგადოება უნდა ზრუნავდეს მისი ღირსების აღსადგენად.

საქართველოს 1921 წლის კონსტიტუციის მეცამეტე თავში ცალკეა გამოყოფილი ადამიანის სოციალურ-ეკონომიკური უფლებანი და მოიცავს მუხლებს 113-დან 128-ის ჩათვლით, ანუ მე-16 მუხლს.

113-ე მუხლში ნათქვამია:

„რესპუბლიკა ზრუნავს თავის მოქალაქეთა ღირსეული არსებობისათვის“, რაც მიუითებს იმ გარემოებაზე, რომ 1921 წლის კონსტიტუცია ადამიანის სოციალური უფლებების წარმოშობას ადამიანის ღირსებას უკავშირებს. სხვა მუხლებში ლაპარაკია საკუთრებისა და კერძო ინიციატივის უფლებაზე. აქვეა აღნიშნული საკუთრების სოციალური ფუნქცია, ანუ საკუთრება ადამიანის არა მარტო სოციალურ-ეკონომიკური უფლებაა, არამედ მოვალეობაც საზოგადოების წინაშე.

მუხლი 116:

„- მიწის დამუშავება და გამოყენება შეადგენს მიწის მფლობელის მოვალეობას საზოგადოების წინაშე“.

შემდგომ მუხლებში განმარტებულია შრომის უფლებადა შრომის პირობები, შრომის ბირჟის დაარსების აუცილებლობა, უმუშევართა დახმარება სამუშაოს აღმოჩენით ან დაზღვევის სახით, ქალთა შრომა, დედობისა და ბავშვთა დაცვისათის მზრუნველობა, შრომისუნარდაკარგული მოქალაქის უფლებები.

და ბოლოს, მუხლი 127:

„შრომის დამცველი კანონების დარღვევისათვის დამნაშავენი პასუხს აგებენ სისხლის სამართლსი წესით.“

სწავლა-განათლება და სკოლა ცალკეა გამოყოფილი მე-11 თავში, რომლის მიხედვითაც პირველდაწყებითი სწავლა საყოველთაო, უსასყიდლო და სავალდებულოა, ხოლო უღარიბეს ბავშვებს საზრდო, ჩასაცმელ-დასახური და სასწავლო ნივთები პირველდაწყებით სკოლაში უფასოდ მიეცემათ.

აუცილებელია აღინიშნოს, რომ ზოგიერთი ქვეყნის კონსტიტუციაში ადამიანის სოციალურ-ეკონომიკური უფლებები თითქმის სულ არ არის ან მინიმალურადაა დაფიქსირებული. ასეთია, მაგალითად, ამერიკისა და საფრანგეთის კონსტიტუციები. თუმცა, ამერიკის კონსტიტუციის IX შესწორება (1791წ.) - „კონსტიტუციაში გარკვეულ უფლებათა ჩამოთვლა არ უნდა განიმარტებოდეს ხალხისავის მინიჭებული სხვა უფლებების საზიანოდ ან უარყოფისათვის“ - ერთგვარად ავსებს ამ ვაკუუმს. იატლიის კონსტიტუციაში კი პირიქით, სოციალურ-ეკონომიკური უფლებები და ურთიერთობები საკმაოდ დეტალიზებულია. ყველაფერ ამას, რა თქმა უნდა, თავისი პოლიტიკური და ისტორიული მიზეზები აქვს. დემოკარტიის ამერიკული მოდელი გუსლისხმობს ადამიანის თავისუფლებას სახელწმიფოსგან, ანუ ეს უფლებები და თავისუფლებები ჩემი განუყოფელი, დადებითი უფლებებია და არავიტარი მნიშვნელობა არა აქვს დაფიქსირებული არიან თუ არა ისინი კონსტიტუციაში, ისინი სახელმწიფოსგან დამოუკიდებლად არსებობენ.

რაც შეეხება ევროპულ მოდელს, ის გულისხმობს თავისუფლებას სახელწმიფოს დახმარებით, ანუ სახელმწიფოსა და ხალხს შორის საზოგადოებრივი ხელშეკრულების შედეგია. სახელწმიფოს აქვს იმდენი უფლება, რამდენსაც ხალხი აძლევს მას, ანუ ხალხი, ზოგჯერ თავისი უფლებების ხარჯზე, სახელმწიფო ინტერესებიდან გამომდინარე, ახდენს თავის უფლებათა ნაწილის დელეგირებას სახელწმიფოსათვის.

საქართველოს კონსტიტუცია ადამიანის სოციალური უფლებების წარმოშობის ორივე კონცეფციას იყენებს.

მაგალითად, მუხლი 37.1:

„ყველას აქვს უფლება ისარგებლოს ჯანმრთელობის დაზღვევით, როგორც ხელმისაწვდომი სამედიცინო საშუალებით“ (ე. ი. ყველას აქვს უფლება დადოს ხელშეკრულება სახელმწიფო თუ კერძო სადაზღვევო კომპანიებთან ჯანმრთელობის დაცვის მიზნით, ანუ შეუძლია გამოიყენოს ან არ გამოიყენოს ეს უფლება - ხელშეკრულებითი კონცეფცია).

„კანონით დადგენილი წესით განსაზღვრულ პირობებში უზრუნველყოფილია უფასო სამედიცინო დახმარება“. (აქ უკვე ადამიანის ღირსების დაცვაა გათვალისწინებული, ვინაიდან უსახსრობის გამო მზრუნველობას მოკლებული ადამიანი ღირსებაშელახულია).

მუხლი 35.3:

„სკოლამდელ აღზრდას უზრუნველყოფს სახელმწიფო. დაწყებითი განათლება სავალდებულოა. სახელმწიფო თავის ხარჯზე უზრუველყოფს საბაზო განათლებას. მოქალაქეებს უფლება აქვთ კანონით დადგენილი წესით და განსაზღვრულ ფარგლებში სახელმწიფო სასწავლებლებში უფასოდ მიიღონ საშუალო, პროფესიული და უმაღლესი განათლება“ (აქაც დაცულია იმ ადამიანის ღირსება, ვინც ვერ ახერხებს უსახსრობის გამო განათლების მიღებას, თუმცა არც ხელშეკრულებითი ფორმაა უარყოფილი. ყველას შეუძლია ხელშეკრულების საფუძველზე მიიღოს ფასიანი განათლება).

აუცილებელია აღინიშნოს, რომ საქართველოს კონსტიტუციის პრეამბულაშივეა დაფიქსირებული, რომ საქართველოს მოქალაქეთა ურყევი ნებაა“...დაამკვიდონ სოციალური .. სახელმწიფო...“, რაც კარგად გვიხატავს იმ პოლიტიკურ კონიუქტირას, რომლის დროსაც იქნა მიღებული ეს კონსტიტუცია და რაც, უდავოდ, მემარცხენე ძალების ზეგვალენის შედეგია.

უნდა ითქვას, რომ ადამიანის უფლებათა ცნობილი დამცველები საერთოდ უარყოფენ კონსტიტუციაში სოციალური უფლებების დაფიქსირების აუცილებლობას, ვინაიდან, მათი აზრით, საკონსტიტუციო სასამართლოს ყოველთვის შეეძლება არაკონსტიტუციურად გამოაცხადოს კანონი ბიუჯეტის შესახებ იმ მოტივით, რომ ის არ არის სოციალური და გააუქმოს იგი, რაც გარკვეულ პოლიტიკურ ვითარებაში გამოიწვევს საკონსტიტუციო სრულებით არ ნიშნავს იმას, რომ ყველა თანაბარია (აქ ვგულისხმობთ თანაბრობას არა კანონის წინაშე, არამედ ეკონომიკურ თანაბრობას). აქ იგულისხმება ის მინიმუმი ადამიანის სოციალური მოთხოვნილებებისა, რომლებიც უნარჩუნებენ მას ღირსების გრძნობას.

მუხლი 32.

„სახელმწიფო ხელს უწყობს უმუშევრად დარჩენილ საქართველოს მოქალაქეს დასაქმებაში საარსებო მინიმუმით უზრუნვეყოფის პირობები და უმუშევრობით სტატუსი განისაზღვროს კანონით.“

ამრიგად, საარსებო მინიმუმით უზრუნველყოფუს პირობები განისაზღვრება კანონით და ამ თანხების წყაროს წარმოადგენს გადასახადებისაგან მიღებული თანხა. ჩვენ ვიხდით მათთვის, ვისაც შია და არა აქვს შემოსავალი, ცხოვრობს ქუჩაში. ანუ ვიხდით იმ მინიმუმისათვის, რომელიც ადამიანს ღირსებას შეუნარჩუნებს, მაგრამ ამაზე შორს ვერ წავალთ და ვერ გადავიხდით, მაგალითად, იმისათის, რომ ყოველ მათგანს ჰქონდეს საკუთარი იახტა, მააქანა ან თუნდაც მოტოციკლი.

საქართველოს კონტიტუციის II თავში ათამდე მუხლია, რომლებშიც ადამიანის სოციალური უფლებებია დაფიქსირებული. ზოგიერთ მათგანს ჩვენ უკვე შევეხეთ. დანარჩენი მუხლებია:

მუხლი 30

„1. შრომა თავისუფალია.

2. ...მომხმარებელთა უფლებები დაცულია კანონით.

3. შრომითი ურთიერთობების მომწესრიგებელ საერთაშორისო შეთანხმებათა საფუძველზე სახელმწიფო იცავს საქართველოს მოქალაქეთა შრომით უფლებებს საზღვარგარეთ.

4. შრომითი უფლებების დაცვა, შრომის სამართლიანი ანაზღაურება და უსაფრთხო, ჯასნსაღი პირობები არასრულწლოვანისა და ქალის შრომის პირობები განისაზღვრება კანონით.“

33-ე მუხლში დაფიქსირებულია გაფიცვის უფლება, რომლის განხორციელების წესი განისაზღვრება კანონით.

ჩვენ უკვე შევეხეთ 35-ე მუხლის მე-3 პუნქტს. სხვა პუნქტები, რომლებიც განათლებას ეხება, ასეა ჩამოყალიბებული:

„1. ყველას აქვს განათლების მიღებისა და მისი ფორმის არჩევის უფლება.

2. სახელწმიფო უზრუნველყოფს საგანმანათლებლო პროგრამების შესაბამისობას საერთაშორისო წესებთან და სტანდარტებთან.“

მუხლი 36

„2. სახელმწიფო ხელს უწყობს ოჯახის კეთილდღეობას.

3. დედათა და ბავშვთა უფლებები დაცულია კანონით.

ამრიგად, საქართველოს კონსტიტუცია იმ კონსტიტუციათა რიცხვს მიეკუთვნება, რომლებშიც ისტორიულ და პოლიტიკურ მიზეზთა გამო საკმაოდ ფართოდაა ასახული ადამიანის სოციალური, ეკონომიკური და კულტურული უფლებები.

ვახტანგ ხმალაძე

საქართველოს კონსტიტუციის ძირითადი პრინციპების განხილვისას აღინიშნა, რომ ჩვენი კონსტიტუცია ეყრდნობა „სამართლებრივი სახელმწიფოს“ თეორიას, რომლის დედააზრიც სამართლით სახელმწიფოს შებოჭვის იდეაა. ამ იდეის განხორციელებისათვის კი აუცილებელია ხელისუფლების დანაწილების, მის გნაშტოებათა შორის უერთიერთშეკავებისა და ურთიერთგაწონასწორების, ხელისუფლების არჩევითობისა და არჩევნების პერიოდულობის პრინციპების დაცვა. სამოქალაქო საზოგადოების შემნისათვის დიდი მნიშვნელობა იმას, თუ რამდენად ზუსტადაა დაცული ეს პრინციპები და რამდენად მკაფიოდაა ისინი ასახული კონსტიტუციაი, ვინაიდან სწორედ კონსტიტუცია განსაზღვრავს სახელმწიფოს განვითარების გეზს, ვინაიდან ყველა სხვა სამართლებრივი აქტი, მათ შორის საქართველოოს საერთაშორისო ხელშეკრულებები და შეთანხმებები, კონსტიტუციას უნდა შეესაბამებოდეს, ვინაიდან სახელმწიფო ხელისუფლებას ზუსტად იმდენის უფლება აქვს, რამდენსაც მას კონსტიტუცია და მისგან გამომდინარე სამართლებრივი აქტები ანიჭებენ (განსხვავებით ადამიანისაგან, რომელსაც ეკრძალება მხოლოდ ის, რაც კონსტიტუციია და სხვა საკანონმდებლო აქტებით არის აკრძალული).

ზემოდაღნიშნული პრინციპების დაცვის ვალდებულება კონსტიტუციის მე-5 მუხლითარის დადგენილი: „სახელმწიფო ხელისუფლება ხორციელდება კონსტიტუციით დადგენილ ფარგლებში. არავის აქვს უფლება მიითვისოს ან უკანონოდ მოიოპოვოს ხელისუფლება. სახელმწიფო ხელისუფლება ხორციელდება ხელისუფლების დანაწილების პრინციპზე დაყრდნობით“. ამ პრინციპების განხორციელებას კი კონსტიტუციის რამდენიმე ათეული მუხლი ეძღვნება. სახელმწიფო ხელისუფლება სამ განშტოებად იყოფა - საკანონმდელო, აღმასრულებელ და სასამართლო ხელისუფლებებად. საკანონდებლო ხელისუფლებას ახორციელებს საქართველოს პარლამენტი, აღმასრულებელ ხელისუფლებას - საქართველოს პრეზიდენტი, ხოლო სასამართლო ხელისუფლებას - საკონსტიტუციო და საერთო სასამართლოები. პარლამენტის არჩევნები ტარდება ოთხ წელწადში ერთხელ, ხოლო პრეზიდენტისა - ხუთ წელიწადში ერთხელ.

ამთავითვე უნდა აღნინიშნოს, რომ კონსტიტუციით მკაფიოდაა გამიჯნული სამივე ხელისუფლება, მაგრამ საკმაოდ არასრულადაა განსაზღვრული ხელისუფლების ე.წ. ვერტიკალური დანაწილება - უფლებამოსილებათა გამიჯნვა საქართველოს უმჯაღლეს სახელმწიფო ორგანოთა, ხელისუფლების ტერიტორიულ ორგანოთა და ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოთა შორის, კონსტიტუცია მხოლოდ იმ საკითხებს განსაზღვრავს, რომლებიც საქართველოს უმაღლეს სახელმწიფო ორგანოთა განსაკუთრებულ გამგებლობას მიეკუთვნება¹ (მუხლი 3), სხვათა შესახებ კი ამბობს, რომ „საქართველოს ტერიტორიული სახელმწიფოებრივი მოწყობა განისაზღვრება კონსტიტუციური კანონით უფლებამოსილებათა გამიჯნვის პრინციპის საფუძველზე ქვეყნის მთელ ტერიტორიაზე საქართველოს იურისდიქციის სრულად აღდგენის შემდეგ“ და „საქართველოს მოქალაქეები ადგილობრივი მნიშვნელობის საქმეებს აწესრიგებენ თვითმმართველობის მეშვეობით სახელმწიფოს სუვერენიტეტის შეულახავად, ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოების შექმნის წესი, უფლებამოსილება და სახელმწიფო ორგანოებთან ურთიერთობა განისაზღვრება ორგანული კანონით“.

კონსტიტუცია შემდეგნაირად განსაზღვრავს პარლამენტისა და პრეზიდენტის უფლებამოსილებათა სფეროებს:

„საქართველოს პარლამენტი არის ქვეყნის უმაღლესი წარმომადგენლობითი ორგანო, რომელიც ახორციელებს საკანონმდებლო ხელისუფლებას, განსაზღვრავს ქვეყნის საშინაო და საგარეო პოლიტიკის ძირითად მიმართულებებს, კონსტიტუციით განსაზღვრულ ფარგლებში კონტროლს უწევს მთავრობის საქმიანობას და ახორციელებს სხვა უფლებამოსილებებს“ (მუხლი 48)

„საქართველოს პრეზიდენტი არის საქართველოს სახელმწიფოსა და აღმასრულებელი ხელისუფლების მეთაური.

საქართველოს პრეზიდენტი წარმართავს და ახორციელებს სახელმწიფოს საშინაო და საგარეო პოლიტიკას, იგი უზრუნველყოფს ქვეყნის ერთიანობას და მთლიანობას, სახელმწიფო ორგანოთა საქმიანობას კონსტიტუციის შესაბამისად.

საქართველოს პრეზიდენტი საქართველოს უმაღლესი წარმომომადგენელია საგარეო ურთიერთობებში“ (მუხლი 69)

პრეზიდენტი არის საქართველოს სამხედრო ძალების უმაღლესი მთავარსარდალი“ (მუხლი 73).

ეს უფლებამოსილებანი კონსტიტუციის სხვა მუხლებშია გაშლილი და დაზუსტებული. პრეზიდენტს ბევრი ასეთი უფლება აქვს მინიჭებული, რომელთა განხორციელებაშიც პარლამენტი ვერ ჩაერევა. მაგრამ მას არა აქვს პარლამენტის დათხოვის უფლება, ასევე არა აქვს კონტროლის პალატის თავმჯდომარისა და ეროვნული ბანკის საბჭოს წევრების თანამდებობიდან გადაყენების უფლება, პარლამენტი კი უფლებამოსილია იმპიჩმენტის წესით თანამდებობიდან გადააყენოს როგორც პრეზიდენტი, ასევე ზემოდაღნიშნული თანამდებობის პირები, უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარე, გენერალური პროკურორი და მინისტრები.

პარლამენტსა და პრეზიდენტს შორის ხელისუფლება იმგვარადაა დანაწილებული, რომ ქვეყნისათვის უმნიშვნელოვანეს საკითხთა გადაწყვეტაში ხელისუფლების ორივე განშტოება მონაწილეობს, თუმცა საკანონმდებლო სფეროში გადამწყვეტი სიტყვა პარლამენტს ეკუთვნის, აღმასრულებელ ხელისუფლებაში კი - პრეზიდენტს, ხოლო თუ მათ შორის უთანხმოება წარმოიქმნა კომპეტენციის გამო ან ერთიმეორის ნორმატიული აქტების² კონსტიტუციასთან შესაბამისობის საკითხებზე, საბოლოო გადაწყვეტილებას იღებს საკონსტიტუციო სასამართლოს.

ახლა უფრო კონკრეტულად ვნახოთ, თუ რაზეა საუბარი. პარლამენტის მიერ კანონპროექტის განხილვა იწყება საკანონმდებლო ინიციატივით მისი წარდგენის შემდეგ. ამის უფლება აქვს საქართველოს პრეზიდენტს, პარლამენტის წევრს, საპარლამენტო ფრაქციას, პარლამენტის კომიტეტს, აფხაზეთისა და აჭარის უმაღლეს წარმომადგენლობით ორგანოებს, არანაკლებვ 30 ათას ამომრჩეველს. პრეზიდენტს უფლება აქვს მოითხოვოს მის მიერ წარდგენილი კანონპროექტის რიგგარეშე განხილვა. კანონპროექტის განხილვის შემდეგ პარლამენტი ას იღებს ღია კენჭისყრით. მიღებული კანონპროექტი 5 დღის ვადაში გადაეცემა საქართველოს პრეზიდენტს, რომელმაც 10 დღის ვადაში ან ხელი უნდა მოაწეროს კანონს და გამოაქვეყნოს იგი, ან დასაბუთებული შენიშვნებით უკან დაუბრუნოს პარლამენტს (ე.წ. შეყოვნებითი ვეტო). ასეთ შემთხვევაში პარლამენტი კენჭს უყრის პრეზიდენტის შენიშვნებს და თუ მიიღო ისინი, კანონპროექტის საბოლოო რედაქციას გადასცემს პრეზიდენტს, რომელმაც 7 დღის ვადაში ხელი უნდა მოაწეროს კანონს და გამოაქვეყნოს იგი. თუ პარლამენტმა არ მიიღო პრეზიდენტის შენიშვნები, კენჭი ეყრება კანონპროექტის პირვანდელ რედაქციას, ოღონდ მის მისაღებად უკვე პარლამენტის სიითი შემადგენლობის სულ ცოტა სამი მეხუთედია საჭირო, თუ ეს არის კანონის ან ორგანული კანონის პროექტი³ და პარლამენტის რული შემადგენლობის სულ ცოტა ორი მესამედი, თუ ეს კონსტიტუციური შესწორებაა. თუ პარლამენტმა დასძლია პრეზიდენტის ვეტო, პრეზიდენტი ვალდებულია ხელი მოაწეროს კანონს და გამოქვეყნოს იგი, თუ პრეზიდენტმა დადგენილ ვადაში არ გამოაქვეყნა კანონი, მას ხელს აწერს და აქვეყნებს პარლამენტის თავმჯდომარე.

კანონის მიღების პროცედურა საკმაოდ დაწვრილებით აღვწერეთ, ვინაიდან ძირითადად სწორედ კანონშემოქმედების მეშვეობით განსაზღვრავს პარლამენტი ქვეყნის საშინაო პოლიტიკის ძირითად მიმართულებებს და ვნახეთ, თუ როგორია პრეზიდენტის როლი კანონშემოქმედების პროცესში. რაც შეეხება საშინაო პოლიტიკის განხორციელებას, მას პრეზიდენტი ასრულებს აღმასრულებელი ხელისუფლების მეშვეობით, რომლის „სტრუქტურასა და საქმიანობის წესს პრეზიდენტის წარდგინებით ამტკიცებს პარლამენტი“ (მუხლი 78). მთავრობის წევრებისა და მთელი რიგი თანამდებობის პირების დანიშვნა პრეზიდენტის პრეროგატივაა, მაგრამ მთავრობის წევრების დანიშვნაში, პარლამენტიც მონაწილეობს - მისი თანხმობის გარეშე, პრეზიდენტს არა აქვს მინისტრის დანიშვნის უფლება. პრეზიდენტი უფლებამოსილია შეაჩეროს თვითმმართველობის ან ტერიტორიული ერთეულის სხვა წარმომადგენლობითი ორგანოს საქმიანობა, ან დაითხოვოს ისინი, თუ მათი მოქმედებით საფრთხე შეექმნა ქვეყნის სუვერენიტეტს, ტერიტორიულ მთლიანობას, სახელმწიფო ხელისუფლების ორგანოთა კონსტიტუციურ უფლებამოსილებათა განხორციელებას, მაგრამ ასეთი გადაწყვეტილების მიღება პრეზიდენტს შეუძლია მხოლოდ პარლამენტის თანხმობით. კონსტიტუციით განსაზღვრულ შემთხვევებში პრეზიდენტს უფლება აქვს გამოაცხადოს საგანგებო მდგომარეობა, მაგრამ ეს გადაწყვეტილება არა უგვიანეს 48 საათისა პარლამენტს უნდა წარუდგინოს დასამტკიცებლად.

განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია პრეზიდენტის როლი საგარეო პოლიტიკის წარმართვაში. ამ სფეროში ინიციატივა მთლიანად მას ეკუთვნის (მუხლი 73) - იგი დებს საერთაშორისო ხელშკრულებებსა და შეთანხმებებს, აწარმოებს მოლაპარაკებას უცხოეთის სახელმწიფოებთან; აცხადებს საომარ მდგომარეობას და დებს ზავს; ნიშნავს ელჩებსა და სხვა დიპლომატიურ წამრომადგენლებს. მაგრამ პარლამენტის გარეშე ამ საკითხთა გადაწყვეტა არ ხდება - დანიშვნებისას სავალდებულოა პარლამენტის წინასწარი თანხმობა; საომარი მდგომარეობის გამოცხადება და ზავის დადება პარლამენტმა უნდა დაამტკიცოს; საერთაშორისო ხელშეკრულებათა და შეთხნმებათა უმეტესი ნაწილი ძალაში შედის პარლამენტის მიერ მათი რატიფიცირების შემდეგ. პარლამენტი უფლებამოსილია გააუქმოს საერთაშორისო ხელშეკრულებები და შეთანხმებები ან მოახდინოს მათი დენონსირება (მუხლი 65). სწორედ ამ უფლებამოსილებათა მეშვეობით განსაზღვრავს პარლამენტი საგარეო პოლიტიკის საკითხებზე და ამით განუსაზღვროს აღმსარულებელ ხელისუფლებას მოქმედების მიმართულებები და ჩარჩოები.

პარლამენტის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ფუნქციაა მთავრობის საქმიანობის კონტროლი, რასაც ახორციელებს პარლამენტის კომიტეტების, საგამოძიებო და სხვა დროებითი კომისიების, აგრეთვე პარლამენტის წინაშე ანგარიშვალდებული ორგანოსათვის ან მინისტრისათვის შეკითხვის მიცემის მეშვეობით, რასაც მათ პარლამენტის სხდომაზე უნდა უპასუხონ.

სამოქალაქო საზოგადოების ჩამოყალიბებისათვის გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს სასამართლო ხელისუფლებას, მისი დამოუკიდებლობისა და ქმედითობის ხარისხს. კონსტიტუციამ ამის ყველა პირობა შექმნა (თავი მეხუთე). ეს პირობები ნათლად არის ჩამოყალიბებული და მათზე აღარ შევჩერდებით, აღვნიშნავთ მხოლოდ უმთავრესს.

„სასამართლო ხელისუფლება ხორციელდება საკონსტიტუციო კონტროლის, მართლმსაჯულების და კანონით დადგენილი სხვა ფორმების მეშვეობით. სასამართლოს აქტები სავალდებულოა ყველა სახელმწიფო ორგანოსა და ოირისათვის ქვეყნის მთელს ტერიტორიაზე. სასამართლო ხელისუფლება დამოუკიდებულია და მას ახორციელებენ მხოლოდ სასამართლოები. სასამართლოს გადაწყვეტილება გამოაქვს საქართველოს სახელით.“ (მუხლი 82).

„საკონსტიტუციო კონტროლის სასამართლო ორგანოა საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლო. მისი უფლებამოსილება, შექმნისა და საქმიანობის წესი განისაზღვრება კონსტიტუციით და ორგანული კანონით. მართლმსაჯულებას ახორციელებენ საერთო სასამართლოები. მათი სისტემა და სამართალწარმოების წესი დადგენილია კანონით. სამხედრო სასამართლოს შემოღება შეიძლება საომარ პირობებში და მხოლოდ საერთო სასამართლოს სისტემაში. საგანგებო ან სპეციალური სასამართლოების შექმნა დაუშვებელია“ (მუხლი 83).

„მოსამართლე თავის საქმიანობაში დამოუკიდებელია და ემორჩილება მხოლოდ კონსტიტუციას და კანონს...სასამართლოს გადაწყვეტილების გაუქმება, შეცვლა ან შეჩერება შეუძლია მხოლოდ სასამართლოს კანონით განსაზღვრული წესით“. (მუხლი 84).

„საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება საბოლოოა, არაკონსტიტუციურად ცნობილი ნორმატიული აქტი ან მისი ნაწილი კარგავს იურიდიულ ძალას საკონსტიტუციო სასამართლოს შესაბამისი გადაწყვეტილების გამოქვეყნების მომენტიდან“ (მუხლი 89)

აუცილებლად უნდა აღინიშნოს საკონსტიტუციო სასამართლოს უფლებამოსილების ერთი ასპექტი - საკონსტიტუციო სასამართლო „მოქალაქის სარჩელის საფუძველზე იხილავს ნორმატიული აქტების კონსტიტუციურობას საქართველოს კონსტიტუციის მეორე თავის საკითხებთან მიმართებით“ (მუხლი 89). ეს საკითხები კი ადამიანის უფლებებსა და თავისუფლებებთან დაკავშირებული საკითხებია. ამრიგად, შექმნილია კონსტიტუციური პირობა იმისათვის, რომ გაუქმდეს ისეთი ნორმატიული აქტი ან მისი ნაწილი, რომელიც ზღუდავს ადამიანის კონსტიტუციურ უფლებებსა და თავისუფლებებს.

____________________________

¹ ეს ის საკითხებია, რომელთა ცენტრალიზებულ მოწესრიგებისა და აღსრულების გარეშე ქვეყანა, როგორც ერთიანი სახელმწიფო, ვერ იარსებებს, ვერ იქნება უზრუნველყოფილი ქვეყანაში მცხოვრებთა უფლებრივი თანასწორობა, მათ უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვა. კერძოდ, ეს საკითხებია, კანონმდებლობა მოქალაქეობის, ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა, ემოგრაციისა და იმიგრაციის შესახებ, სახელწმიფოს თავდაცვა და უშიშროება, სამხედრო ძალები, ომისა და ზავის საკითხები, საგანგებო და საომარ მდგომარეობათა სამართლებრივი რეჟიმის დადგენა და შემოღება, სახელწმიფო ფინანსები და სახელმწიფო სესხი, ფულის მოჭრა, ერთიანი ენერგეტიკული სისტემა და რეჟიმი, კრიმინალური პოლიცია და გამოძიება და სხვა.

² პარლამენტის ნორმატიული აქტებია კანონი და პარლამენტის რეგლამენტი, პრეზიდენტის ნორმატიული აქტებია დეკრეტი, ბრძანებულება და პრეზიდენტის, როგორც უმაღლესი მთავარსარდლის, ბრძანება.

³ გავიხსენოთ, რომ ვეტოდ დადებამდე კანონის მისაღებად საკმარისი იყო დამსწრეთა უმრავლესობა, მაგრამ არანაკლებ 79 ხმა, ხოლო ორგანული კანონის მისაღებად - სიითი შემადგენლობის ნახევარზე მეტი.

ოთარ ზოიძე

ადამიანის უფლებებსა და თავისუფლებებს ეთმობა საქართველოს კონსტიტუციის მეორე თავი, მაგრამ ამ უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის გარანტიები პირდაპირი თუ არაპირდაპირი ფორმით მთელ კონსტიტუციაშია დაფიქსირებული, პრეამბულაში, რომელიც კონსტიტუცის ორგანული ნაწილია, გაცხადებულია საქართველოს მოქალაქეთა ურყევი ნება - „დაამკვიდრონ დემოკრატიული საზოგადოებრივი წესწყობილება, ეკონომიკური თავისუფლება, სოციალური და სამართლებრივი სახელმწიფო, უზრუნველყონ ადამიანის ადამიანის საყოველთაოდ აღიარებული უფლებანი და თავისუფლებანი...“

კონსტიტუციაში სამართლებრივი სახელმწიფოს პრინციპების რეალიზაცია არის ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის უპირატესი გარანტი. კონსტიტუციის მე-5.1 მუხლი გამოხატავს ხალხის და სახელმწიფოს ურთიერმიმართების არსს. კერძოდ, „საქართველოში სახელმწიფო ხელისუფლების წყაროა ხალხი. სახელმეიფო ხელისუფლება ხორციელდება კონსტიტუციით დადგენილ ფარგლებში“. მაშასადამე, საქართველოს კონსტიტუცია ადგენს შემდეგ მდგომარეობას: ა) სახელმწიფო აფუძნებს ხალხი; ბ) ხალხის თავის უფლებამოსილების ნაწილს გადაცემს სახელმწიფოს; გ) სახელმწიფო ხელისუფლების უფლებამოსილებათა ფარგლები დადგენილია ხალხის მიერ კონსტიტუციის მეშვეობით; დ) სახელწმიფო ხელისუფლების განხორციელება ვერ გასცდება კონსტიტუციით დადგენილ ფარგლებს.

სამართლებრივი სახელმწიფოს უმნიშვნელოვანესი პრინციპის - ხელისუფლებისათვის ნებადართულია მხოლოდ ის, რაც დადგენილია კონსტიტუციით - აღიარება და მოქმედება იცავს ადამიანს ხელისუფლების თვითნებობისგან.

კონსტიტუციის მე-7 მუხლი კიდევ ერთ მნიშვნელოვან გარანტიას ქმნის ადამიანის უფლებთა და თვაისუფლებთა დასაცავად. იგი შინაარსობრივად აგრძელებს და აკონკრეტებს მე-5.1 მუხლით დადგენილ პრინციპს: „სახელმწიფო ცნობს და იცავს ადამიანის საყოველთაოდ აღიარებულ უფლებებსა და თავისუფლებებს, როგორც წარუვალ და უზენაეს ადამიანურ ღირებულებებს. ხელისუფლების განხორციელებისას ხალხური და სახელმწიფო შეზღუდული არიან ამ უფლებებითა და თავისუფლებებით, როგორც უშუალოდ მოქმედი სამართლით“.

საქართველოს მოქალაქენი ამ მუხლით ადგენენ შემდეგ პრინციპებს:

ა) ადამინის უფლებათა და თავისუფლებათა წყარო არ არის სახელმწიფო, სახელმწიფო კი არ ანიჭებს ადამიანს ამ უფლებებსა და თავისუფლებებს, არამედ აღიარებს მათ არსებობას სახელმწიფოსგან დამოუკიდებლად;

ბ) სახელმწიფოს მოვალეობაა ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვა. მაშასადამე, სახელმწიფო არსებობს ხალხისაგან და ხალხისათის;

გ) ადამიანის უფლებანი და თავისუფლებები, როგორც წარუვალი და უზენაესი ადამიანური ღირებულებები. მაშასადამე, ამ უფლებათა და თავისუფლებათა არსებობა არ შეიძლება შემოიფარგლოს დროის რომელიმე მონაკვეთით და არ შეიძლება შეილახოს სხვა ღირებულებებით;

დ) ადამიანის უფლებები და თავისუფლებები, როგორც წარუვალი და უზენაესი ადამიანური ღირებულებები, ზღუდავს სახელმწიფოსა და ხალხს ხელისუფლების განხორციელებისას. მასშასადამე, ადამიანის უფლებებისა და თავისუფლებების დაცვის ამგვარი გარანტიის შექმნით პიროვნება დაცულია ხალხისა და სახელმწიფოს თვითნებობისაგან.

ხალხის მიერ ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა უზურპირებას (მითვისებას), უმრავლესობის ტირანიის შესაძლებლობას გამორიცხავს კონსტიტუციის 74.2-ე მუხლი: „არ შეიძლება რეფერენდუმის მოწყობა ...ისეთ საკითხებზე, რომლებიც ზღუდავენ ადამიანის ძირითად კონსტიტუციურ უფლებებსა და თავისუფლებებს.“

აღნიშნული ნორმა მნიშვნელოვანი გარანტიაა ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დასაცავად. ამ მნიშვნელობის საილუსტრაციოდ ერთ კონკრეტულ თეორიულ მაგალითს წარმოვადგენთ: კონსტიტუციის მე-5.2 მუხლის შესაბამისად ხალხს უფლება აქვს თავისი ძალაუფლება განახორციელოს რეფერენდუმის მეშვეობით, მაგრამ 74.2-ე მუხლით დადგენილი აკრძალვის გამო ხალხი ვერც კი დასვამს სარეფერენდუმოდ საკითხს, ვთქვათ, საკუთრების უფლების გაუქმების შესახებ, თუნდაც საკუთრების უფლების გაუქმებას მხარს უჭერდეს ამომრჩეველთა ასივე პროცენტი, რადგან საკუთრების უფლება წარუვალი და უზენაესი ღირებულებაა და მისი გაუქმება დაუშვებელია.

კოსნტიტუციის 39-ე მუხლით აღიარებულია ადამიანის უფლებათა და თვაისუფლებათა დასაცავად. ამ მნიშვნელობის საილუსტრაციოდ ერთ კონკრეტულ თეორიულ მაგალითს წარმოვიდგენთ; კონსტიტუციის მე-5.2 მუხლის შესაბამისად ხალხს უფლება აქვს თავისი ძალაუფლება განახორციელოს რეფერნდუმის მეშვეობით, მაგრამ 74.2-ე მუხლით დადგენილი აკრძალვის გამო ხალხი ვერც კი დასვამს სარეფერენდუმოდ საკითხს, ვთქვათ, საკუთრების უფლების გაუქმების შესახებ, თუნდაც საკუთრების უფლების გაუქმებას მხარს უჭერდეს ამომრჩვეელთა ასივე პროცენტი, რადგან საკუთრების უფლება წარუვალი და უზენაესი ღირებულებაა და მისი გაუქმება დაუშვებელია.

კონსტიტუციის 39-ე მუხლით აღიარებულია ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი გარანტია: „საქართველოს კონსტიტუცია არ უარყოფს ადამიანისა და მოქალაქის სხვა საყოველთაოდ აღიარებულ უფლებებს, თავისუფლებებსა და გარანტიებს, რომლებიც აქ არის მოხსენიებული, მაგრამ თავისთავად გამომდინარეობენ კონსტიტუციის პრინციპებიდან“.

თითქოსდა ამ მუხლში რაიმე კონკრეტულ გარანტიებზე (მექანიზმზე) არაა საუბარი, მაგრამ აღნიშნული მუხლი არაპირდაპირი ფორმით აღიარებს ფრიად ფასეულ პრინციპს, კერძოდ, ადამიანის ჩამოთვლილი უფლებანი და თავისუფლებანი, ასევე მათი დაცვის გარანტიები არ არის ამომწურავი, კონსტიტუციაში მათ ჩამოთვლას (დასახელებას) სანიმუშო ხასიათი აქვს, განსხვავებით სახელმწიფოს უფლებამოსილებებისა, რომელთა ჩამოთვლაც ამომწურავია, (სახელმწიფოს აქვს მხოლოდ ის უფლებანი, რაც კონსტიტუციაშია აღნიშნული, ადამიანს კი, კონსტიტუციაში დასახელებული უფლებების გარდა, აქვს სხვა უფლებებიც და ამ უფლებათა დაცვის გარანტიებიც).

ყოველივე ზემოთ თქმული შეიძლება შევაჯამოთ და დავასკვნათ: ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის გარანტიაა პიროვნების, საზოგადოებასა და სახელმწიფოს შორის კონსტიტუციით აღიარებული ურთიერთობების არსი, ურთიერთდამოკიდებულების ხასიათი - ადამიანის უფლებანი და თავისუფლებანი წარუვალი და უზენაესია, სახელწმიფოს უფლებამოსილებანი ნაწარმოებია (მიღებულია ხალხისაგან); ადამიანის უფლებანი და თავისუფლებანი ამოუწურავია, სახელმწიფოს უფლებანი ამომწურავია; სახელმწიფო და ხალხი (საზოგადოება) შეზღდული არიან ადამიანის უფლებებითა და თავისუფლებებით, როგორც უშუალოდ მოქმედი სამართალით. პიროვნებას, საზოგადოებასა და სახელმწიფოს შორის ამგვარი ურთიერთმიმართების აღიარება და კონსტიტუციური უზრუნველყოფა ქმნის იმ სამართლებრივ საფუძველს, რომლის არსებობა აუცილებელი პირობაა ადამიანის უფლებათა თავისუფლებათა დაცვისა. ამგვარი ურთიერთმიმართების, წონასწორობის მუდმივი შენარჩუნება არის ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის უპირველესი გარანტი.

ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა, როგორც უშუალოდ მოქმედი სამართლით სახელმწიფოს შეზღუდვის (შებოჭვის) უზრუნევლყოფის მნიშვნელოვან გარანტიას ადგენს კონსტიტუციის მე-5.4 მუხლი: „სახელმწიფო ხელისუფლება ხორციელდება ხელისუფლების დანაწილების პრინციპზე დაყრდნობით“. ხელისუფლების დანაწილება საკანონმდებლო, აღმასრულებელ და სასამართლო ხელისუფლებებად, სხვადასხვა სახელისუფლებო შტოს შორის წონასწორობის დამყარება, ურთიერთშებოჭვისა და ურთიერთკონტროლის მექანიზმების არსებობა აუცილებელი პირობა მნიშვნელოვანი გარანტიაა სახელმწიფოს (ხელისუფლების რომელიმე შტოს) მიერ ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა შესაძლო ხელყოფისაგან თავის ასარიდებლად. პარლამენტი „კონსტიტუციით განსაზღვრულ ფარგლებში კონტროლს უწევს მთავრობის საქმიანობას“ (მუხლი 48). კონტროლის ფორმა დადგენილია კონსტიტუციის 56-ე, მე-60, 63-ე, 64-ე, 65-ე, 75-ე, მე-80 მუხლებით; თავის მხრივ, პრეზიდენტი აწონასწორებს პარლამენტის საქმიანობას კონსტიტუციის 68-ე და 89-ე მუხლებით მინიჭებული უფლებების მეშვეობით (ვეტოს უფლებით, საკონსტიტუციო სასამართლოში კონსტიტუციური წარდგენის უფლებით).

სასამართლო ხელისუფლება საკონსტიტუციო კონტროლის, მართლმსაჯულებისა და კანონით დადგენილი სხვა ფორმების მეშვეობით აწონასწორებს როგორც საკანონმდებლო, ისე აღმასრულებელ ხელისუფლებას. უზენაესი სასამართლო და საკონსტიტუციო სასამართლო მინაწილეობენ პრეზიდენტის, უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარის, მთავრობის წევრების, გენერალური პროკურორის, კონტროლის პალატის თავმჯდომარისა და ეროვნული ბანკის საბჭოს წევრების იმპიჩმენტის პროცედურაში (მუხლი 75); საკონსტიტუციო სასამართლო უფლებამოსილია გააუქმოს პარლამენტისა და პრეზიდენტის მიერ მიღებული ნორმატიული აქტები (მუხლი 89).

ამგვარად, კონსტიტუციური დებულების - „სახელმწიფო ხელისუფლება ხორციელდება ხელისუფლების დანაწილების პრინციპზე დაყრდნობით“ - პრაქტიკული რეალიზაცია კიდევ ერთ მნიშვნელოვან გარანტიას ქმნის ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დასაცავად: ხელისუფლების ერთ რომელიმე შტოს აქვს უფლება და შესაბამისი სამართლებრვი მექანიზმები, აღკვეთოს სხვა რომელიმე შტოს მიერ ხელისუფლების უზურპაცია თუ ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებაღა ხელყოფა, ანუ აღადგინოს ის დარღვეული სამართლებრივი წესრიგი, რომლის არსებობაც ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა რეალიზაციის აუცილებელი პირობაა.

ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის უმნიშვნელოვანესი გარანტიაა დამოუკიდებელი სასამართლო ხელისუფლების არსებობა. სასამართლო ხელისუფლების (იურიდიული) დამოუკიდებლობა უზრუნველყოფილია კონსტიტუციის სხვადასხვა მუხლით: „სასამართლოს აქტები სავალდებულოა ყველა სახელმწიფო ორგანოსა და პირისათვის ქვეყნის მთელ ტერიტორიაზე. სასამართლო ხელისუფლება დამოუკიდებელია და მას ახორციელებენ მხოლოდ სასამართლოები“ (მუხლი 82). „საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება საბოლოოა. არაკონსტიტუცირად ცნობილი ნორმატიული აქტი ან მისი ნაწილი კარგავს იურიდიულ ძალას საკონსტიტუციო სასამართლოს შესაბამისი გადაწყვეტილების გამოქვეყნების მომენტიდან“ (მუხლი 89.2). სასამართლო ხელისუფლების დამოუკიდებლობის აუცილებელი პირობაა მოსამართლეების ხელშეუვალობა (იმუნიტეტის) ისნტიტუტის არსებობა, რაც ასევე უზრუნველყოფილია კონსტიტუციის 84-ე, 86-ე, 87-ე და 88-ე მუხლებით.

დამოუკიდებელი სასამართლო არის სწორედ ის ისნტიტუტი, რომელიც უშაუალოდ უზრუნველყოფს ადამიანის შელახული უფლებებისა თავისუფლებების აღდგენას. კონსტიტუციის 42-ე მუხლის 1-ლი პუნქტი აღიარებს: ყოველ ადამიანს უფლება აქვს თავისი უფლებებისა და თავისუფლებების დასაცავად მიმართოს სასამართლოს“. ხოლო 89.1 -ე მუხლით დადგენილია: საკონსტიტუციო სასამართლო „მოქალაქის სარჩელის საფუძველზე იხილავს ნორმატიული აქტების კონსტიტუციურობას საქართველოს კონსტიტუციის მეორე თავის საკითხებთან მიამრთებით“.

საქართველოს კოსნტიტუციამ შემოიტანა ახალი ინსტიტუტი, რომელმაც უნდა შექმნას ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის დამატებითი გარანტია, მუხლი 43: „საქართველოს ტერიტორიაზე ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვას ზედამხედველობას უწევს საქართველოს სახალხო დამცველი ..სახალხო დამცველი უფლამოსილია გამოავლინოს ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დარღვევის ფაქტები, შეატყობინოს ამის შესახებ შესაბამის ორგანოებს და პირებს, სახლახო დამცველის საქმიანობისათვის დაბრკოლება ისჯება კანონით...“

საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ ორგანული კანონი ადგენს იმ შემთხვევებს, როცა სახალხო დამცველს უფლება აქვს კონსტიტუციური სარჩელი შეიტანოს საკონსტიტუციო სასამართლოში. ორივე შემთხვევა, რა თქმა უნდა, ეხება ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვას ზედამხედველობას უწევს საქართველოს სახალხო დამცველი ..სახალხო დამცველი უფლებამოსილია გამოავლინოს ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დარღვევის ფაქტები, შეატყობინოს ამის შესახებ შესაბამის ორგანოებს და პირებს. სახალხო დამცველის საქმიანობისათვის დაბრკოლებათა შექმნა ისჯება კანონით“.

საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ ორგანული კანონი ადგენს იმ შემთხვევებს, როცა სახალხო დამცველს უფლება აქვს კონსტიტუციური სარჩელი შეიტანოს საკონსტიტუციო სასამართლოში. ორივე შემთხვევა, რა თქმა უნდა, ეხება ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვას; აღნიშნულის კანონის 36-ე მუხლის შესაბამისად, საკონსტიტუციო სასამართლოში რეფეენდუმის კონსტიტუციურობის შესახებ კონსტიტუციური სარჩელის შეტანის უფლება აქვს „საქართველოს სახალხო დამცველს, თუ ამომრჩეველთა მოთხოვნის მიხედვით არ დაინიშნა რეფერენდუმი“ („ბ“ პუნქტი). ხოლო ამავე კანონის 39.1-ე მუხლის შესაბამისად, „საკონსტიუტციო სასამართლოში ნორმატიული აქტების ან მათი ცალკეული ნორმების კონსტიტუციურობის შესახებ საკონსტიტუციო სარჩელის შეტანის უფლება აქვს საქართველოს სახალხო დეამცველს, თუ მას მიაჩნია, რომ დარღვეულია საქართველოს კონსტიტუციის მეორე თავში აღიარებული უფლებანი და თავიუფლებანი“.

საქართველოს კონსტიტუციის მეორე თავი შეიცავს არაერთ საპროცესო გარანტიას, რომელთა გარეშეც შეუძლებელია ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვა. მაგალითისათვის რამდენიმე ამგვარ გარანტიაზე შევჩერდებით. 23-ე მუხლით აღიარებული ინტელექტუალური შემოქმედების თავისუფლება უზრუნველყოფილია იმავე მუხლის მეორე და მესამე პუნქტებით დადგენილი გარანტიით: „შემოქმედებით პროცესში ჩარევა, შემოქმედებითი საქმიანოის სფეროში ცენზურა დაუშვებელია, თუ მისი გავრცელება არ ლახავს სხვა ადამიანის კანონიერ უფლებებს“.

კონსტიტუციის 24პ-ე მუხლით აღიარებული ინფომაციის თავისუფლება უზრუნველყოფილია ამავე მუხლის მე-2 და მე-3 პუქტებით დადგენილი გარანტიით: „შემოქმედებით პროცესში ჩარევა, შემოქმედებითი საქმიანოობის სფეროსი ცენზურა დაუშვებელია. შემოქმედებითი ნაწარმოების დაყადაღება და გავრცელების აკრძალვა დაუშვებელია, თუ მისი გავრცელება არ ლახავს სხვა ადამიანის უფლებებს“.

კონსტიტუციის 24-ე მუხლით არჳრაებული ინფორმაციის თვაიფუელბა უზრუნველყოფილია იმავე მუხლსს მე-2 და მე-3 პუნქტებით დადგენილი გარანტიით: „მასობრივი ინფორმაციის საშუალებები თავისუფალია. ცენზურა დაუშვებელია. სახელმწიფოს ან ცალკეულ პირებს არა აქვთ მასობრივი ინფომაციის ან მისი გავრცელების საშუალებებების მონოპოლიზაციის უფლება“.

კონსტიტუციის ზოგიერთი მუხლი ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის გარანტიის ჩამოთვლისას ზოგჯერ შეიცავს ბლანკეტურ ( მითითების) ნორმას და ამგვარი გარანტიის არსებობა გააქვს კონსტიტუციის გარეთ. მაგალითად, მუხლი 20,.2: „არავის არა აქვს უფლება შევიდეს საცხოვრებელ ბინაში და სხვა მფლობელობაში მფლობელ პირთა ნების წინააღმდეგ, აგრეთვე ჩაატაროს ჩხრეკა, თუ არ არის სასამართლოს გადაწყვეტილება ან კანონით გავალისწინებული გადაუდებელი აუცილებლობა“. „კანონით გათვალისწინებულ გადაუდებელი აუცილებლობის“ შემთხვევებს კი ადგენს საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 116-ე მუხლი (ჩხრეკის წარმოების საფუძვლები).

კონსტიტუციის ბევრი მუხლი შეიძლება განვიხილოთ, როგორც ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის არაპირდაპირი (ფარული) გარანტია. მაგალითად, 94-ე მუხლი ადგენს, რომ გადასახადებისა და მოსაკრებლების შემოღება დასაშვებია მხოლოდ კანონით, ე.ი. ეს არის პარლამენტის კომპეტენცია. თითქოსდა აღნიშნული მუხლი მხოლოდ ხელისუფლების სხვადასხვა შტოს შორის კომპეტენციას მიჯნავს. მაგრამ კონკრეტულ შემთხვევაში შეიძლება ეს მუხლი იქცეს კონსტიტუცის 21-ე მუხლით აღიარებული საკუთრების უფლების ხელშეუვალობის გარანტიადაც. რაკი გადასახადები მიქცეულია საკუთრებაზე, ამიტომ უკანონოდ (94-ე მუხლის დარღვევით) შემოღებული გადასახადი ხელყოფს საკუთრების უფლებას. მაშასადამე, 94-ე მუხლით დადგენილი წესის (გარანტიის) არსებობა აუცილებელი პირობაა ადამიანის უფლების, კერძოდ, საკუთრების უფლების დაცვისა.

ყოველივე ზემოთ თქმულის შემდეგ შეიძლება ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის კონსტიტუციური გარანტიები დავყოთ სამ პირობით ჯგუფად:

1. ფუნდამენტური გარანტიები, რაც გულისხმობს პიროვნებას, საზოგადოებასა და სახელმწიფოს შორის კონსტიტუციით აღიარებული ურთიერთმიმართების არსებობას;

2. ინსტიტუციური გარანტიები, რაც გულისხმობს ხელისუფლების განხორციელებას ხელისუფლების დანაწილების პრინციპზე დაყრდნობით, ურთიერთდამოუკიდებელი და ურთიერთგამაწონასწორებელი საკანონმდებლო. აღმასრულებელი და სასამართლო ხელისუფლების (საერთო სასამართლოები, საკონსტიტუციო სასამართლო) არსებობას;

3. საპროცესო გარანტიები (პირდაპირი და არაპირდაპირი)

სამივე სახის გარანტია ქმნის მყარ სამართლებრივ ბაზას ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დასაცავად,

კობა დავითაშვილი

სახელმწიფო ფინანსებისა და კონსტროლის რეგულირებას საქართველოს კონსტიტუციის VI თავი ეძღვნება, რომელიც თავის მხრივ 6 მუხლისაგან შედგება.

აღსანიშნავია, რომ საქართველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკის კონსტიუტციაში არსებობდა ანალოგიური თავები: „სახელმწიფო ფინანსები“ და „სახელმწიფო კონტროლი“. მოქმედ კონსტიტუციაში არსებული დებულებები გადასახადების და სახელმწიფო კონსტროლის შესახებ ბევრწილად ემყარება 1921 წლის კონსტიტუციით დამკვიდრებულ პრინციპებს, თუნცა სახელმწიფო ბიუჯეტისა და ეროვნული ბანკის შესახებ მოქმედი კონსტიტუციური ნორმები პრინციპულად ახალია საუკუნის დასაწყისის კონსტიტუციასთან შედარებით. ეს ბუნებრივიცაა, ვინაიდან საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა საპარლამენტო რესპუბლიკა იყო და დღეს მოქმედ პრეზიდენტის ინსტიტუტს საერთოდ არ იცნობდა. ხოლო ეროვნული ბანკის დამოუკიდებლობის ხარისხი ბევრად ნაკლები იყო დღევანდელთან შედარებით.

მე-6 თავი იწყება სახელმწიფო ბიუჯეტისადმი მიძღვნილი ორი (92-ე და 93-ე) მუხლით, რომლებშიც მოცემულია სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონის წარდგენის და მიღების ზოგადი წესები, უფრო დეტალურად „საქართველოს სახელმწიფო ბიუჯეტის შედგენისა და მიღების წესი განისაზღვრება კანონით“ (მუხლი 92.2) ეს კანკინია საქართველოს რესპუბლიკის 1993 წლის 30 მარტის კანონი „საბიუჯეტო სისტემისა და უფლებების შესახებ“, რომელშიც გასულ წელს არსებითი ცვლილებებია შეტანილი კონსტიტუციასთან შესაბამისობაში მოყვანის მიზნით.

სახელწმიფო ბიუჯეტის მიღების ეტაპებია:

1) ბიუჯეტის პროექტის შედგენა, რომელიც მომდინარეობს ფინანსთა სამინისტროში ყველა სამინისტროსა და სახელმწიფო უწყების მონაწილეობით (ეს პროცესი ბიუჯეტის დამტკიცებამდე თითქმის ნახევარი წლით ადრე იწყება).

2) ბიუჯეტის პროექტის მოწონება პრეზიდენტის მიერ მთავრობის სხდომაზე (ხშირად უკვე ამ ეტაპზე ერთვებიან ამ პროცესში პარლამენტის კომიტეტები).

3) ბიუჯეტის პროექტის დაგზავნა პარლამენტის კომიტეტებში და შენიშვნების გამოთქმა მის მიმართ;

4) პარლამენტის კომიტეტების მიერ გამოთქმული შენიშვნების შეჯერება ფინანსთა სამინისტროში ან მთავრობის სხდომაზე;

5) საბოლოო სახით ბიუჯეტის პროექტის პარლამენტში წარდგენა (არა უგვიანეს 3 თვისა საბიუჯეტო წლის დამთავრებამდე) და პლენარულ სხდომაზე გახილვა;

6) შეთანხმებულ კომისიაში საბოლოო ტექსტის დადგენა და პარლამენტის პლენარულ სხდომაზე მისი მიღება;

პროცედურის სირთულე იმითაა განპირობებული, რომ „პრეზიდენტის თანხმობის გარეშე დაუშვებელია ბიუჯეტის პროექტში ცვლილებების შეტანა“ (მუხლი 93.3) და „მხოლოდ საქართველოს პრეზიდენტია უფლებამოსილი პარლამენტს წარუდგინოს ბიუჯეტის პროექტი“ (მუხლი 93.1)

სახელმწიფო გადასახდებისა და მოსაკრებლების სტრუქტურის განსაზღვრა, შემოღებისა და გადახდის წესი, აგერთვე ოდენობის დადგენა კონსტიტუციის თანახმად, მხოლოდ კანონით შეიძლება მოხდეს, იგივე წესი ვრცელდება გადასახადებისაგან გათავისუფლებაზე და სახელმწიფო ხაზინიდან ხარჯის გაღებაზე. ამასთან, „პრეზიდენტს მხოლოდ იმ პირობით შეუძლია მოსთხოვოს პარლამენტს დამატებითი სახელმწიფო ხარჯის გაღება, თუ მიუთითებს მისი დაფარვის წყაროს“ (მუხლი 93.3).

საქართველოს მოქმედი საგადასახადო კანონმდებლობა შედგება საგადასახადო კოდექსისაგან რომელიც რამდენიმე უმნიშვნელოვანეს პრინციპს განსაზღვრავს:

1) გადასახადის დაბეგვრის რეჟიმის შეცვლა ხორციელდება კონკრეტული გადასახადის შესახებ საქართველოს მოქმედ კანონმდებლობაში ცვლილებებისა და დამატებების შეტანით;

2) საკანონმდებლო აქტები, რომლებიც არ არის დაკავშირებული საგადასახადო საკითხებთან, არ შეიძლება განსაზღვრავდეს დაბეგვრის განსაკუთრებულ წესს, გადასახადებისაგაბ გათავისუფლებას ან შეღავათების მინიჭებას;

3) აკრძალულია ინდივიდუალური ხასიათის საგადასახადო შეღავათების მინიჭება;

4) არსებობს:

ა) რესპუბლიკური გადასახადები, რომელთა მიხედვით გადასახადით დასაბეგრი ობიექტები, გადამხდელები და დაბეგვრის მეთოდი და გადასახადების განაკვეთები, აგრეთვე სხვადასხვა დონის ბიუჯეტებში გადასახადის თანხების ჩარიცხვის წესი განისაზღვრება საქართველოს რესპუბლიკის საკანონმდებლო აქტებით;

ბ) ადგილობრივი გადასახადები და მოსაკრებლები, რომელთა შემოღება ხდება ადგილობრივი წარმომადგენლობითი ორგანოების მიერ.

მნიშვნელოვან როლს ასრულებს საგადასახადო საკითხების რეგულირებაში კანონი „საბიუჯეტო სისტემისა და უფლებების შესახებ“, რომელიც განსაზღვრავს სხვადასხვა დონის ბიუჯეტებში გადასახადის თანხების ჩარიცხვის წესს.

კონსტიტუციის 95-ე და 96-ე მუხლები ეძღვნება ეროვნულ ბანკს, რომელიც:

ა) უზრუნველყოფს საქართველოს ფულად-საკრედიტო სისტემის ფუნქციონირებას;

ბ) შეიმუშავებს და ახორციელებს ფულად-საკრედიტო და სავალუტო პოლიტიკას პარლამენტის მიერ განსაზღვრული ძირითადი მიმართულებების შესაბამისად:

გ) არის ბანკთა ბანკი, საქართველოს მთავრობის ბანკირი ფისკალური აგენტი, აქვს ფულის ემისიის უფლება;

დ) დამოუკიდებელია თავის საქმიანობაში;

ე) მისი უფლება-მოვალეობა, საქმინაობის წესი და დამოუკიდებლობის გარანტია განისაზღრება ორგანული კანონით.

თუმცა, ასეთი ორგანული კანონი ჯერ არ არის მიღებული, საბანკო საქმიანობის სფერო საკანონმდებლო ვაკუუმს არ უჩივის, მიღებულია ორი კანონი - „ეროვნული ბანკის შესახებ“ და „კომერციული ბანკების საქმიანობის შესახებ“, რომლებიც სერიოზულ უფლებამოსილებას ანიჭებენ ეროვნულ ბანკს კომერციული ბანკების მიმართ.

საქართველოს ეროვნული ბანკის უმაღლესი ორგანოა ეროვნული ბანკის საბჭო, რომლის წევრები საქართველოს პრეზიდენტის წარდგინებით 7 წლის ვადით სიითი შემადგენლობის უმრავლესობით ირჩევს პარლამენტი. ეროვნულ ბანკის საბჭოს წევრების გადაყენება შეიძლება მხოლოდ პარლამენტის გადაწყვეტილებით იმპიჩმენტის წესით.

ეროვნული ბანკის პრეზიდენტს ეროვნული ბანკის საბჭოს წარდგინებით ბანკის საბჭოს წევრთაგან ნიშნავს და თანანმდებობიდან ათავისუფლებს საქართველოს პრეზიდენტი.

ეროვნული ბანკი პასუხისმსგებელია პარლამენტის წინაშე და ყოველწლიურად წარუდგენს მას თავისი საქმიანობის ანგარიშს.

სახელმწიფო სახსრებისა და სახელმწიფოს სხვა მატერიალურ ფასეულობათა გამოყენებასა და ხარჯვას ზედამხედველობს საქართველოს კონტროლის პალატა. იგი უფლებამოსილია აგრეთვე შემოამოწმოს საფინანსო-სამეურნეო კონტროლის სხვა სახელმწიფო ორგანოთა საქმიანობა, წარუდგინოს პარლამენტს საგადასახადო კანონდმებლობის სრულყოფის წინადადებები.

კონტროლის პალატა დამოუკიდებელია თავის საქმიანობაში. იგი ანგარიშვალდებულია პარლამენტის წინაშე. კონტროლის პალატის თავმჯდომარეს საქართველოს პრეზიდენტის წარდგინებით 5 წლის ვადით სიითი შემადგენლობის უმრავლესობით ნიშნავს პარლამენტი. მისი თანამდებობიდან გადაყენება შეიძლება მხოლოდ პარლამენტის გადაწყვეტილებით იმპიჩმენტის წესით.

წელიწადში ორჯერ, ბიუჯეტის შესრულების წინასწარი და სრული ანგარიშის წარდგენის დროს, კონტროლის პალატა პარლამენტს წარუდგენს მოხსენებას მთავრობის ანგარიშთან დაკავშირებით, ხოლო წელიწადში ერთხელ - თავისი საქმიანობის ანგარიშს.

კონტროლის პალატის უფლებამოსილება, ორგანიზაცია და საქმიანობის წესი, დამოუკიდებლობის გარანტია განისაზღვრება კანონი „კონტროლის პალატის შესახებ“.

სახელმწიფო კონტროლის სხვა ორგანიზაციები იქმნება კანონის შესაბამისად.