საქართველოს თავდაცვის პოლიტიკა და სამხედრო რეფორმა :: სამოქალაქო განათლება

დოკუმენტის გაშლა

დოკუმენტის აკეცვა

საქართველოს თავდაცვის პოლიტიკა და სამხედრო რეფორმა

1 საქართველოს თავდაცვის პოლიტიკა და სამხედრო რეფორმა

2 საქართველოს შეიარაღებული ძალები: ისტორიული მიმოხილვა

3 სამხედრო ძალებზე სამოქალაქო კონტროლი

4 ეროვნული უსაფრთხოების სტრატეგიის ძიებაში

5 სამხედრო რეფორმა ვარდების რევოლუციის შემდეგ

საქართველოს თავდაცვის პოლიტიკა და სამხედრო რეფორმა

საბიბლიოთეკო ჩანაწერი:

ავტორ(ებ)ი: დარჩიაშვილი დავით

თემატური კატალოგი საზოგადოებრივი მეცნიერებები|პოლიტოლოგია, დემოკრატია|ჯარი

საავტორო უფლებები: © დარჩიაშვილი დავით

კოლექციის შემქმნელი: სამოქალაქო განათლების განყოფილება

1 საქართველოს თავდაცვის პოლიტიკა და სამხედრო რეფორმა

▲ზევით დაბრუნება

დავით დარჩიაშვილი

საქართველოს თავდაცვის სექტორის მდგომარეობა, განსაკუთრებით კი სამხედრო რეფორმის ბედი, მნიშვნელოვნადაა დამოკიდებული პოლიტიკური სისტემის შიგნით მიმდინარე მოვლენების დინამიკაზე. სამხედრო რეფორმის აღქმა, შეფასება თუ წარმატებული განხორციელება შეუძლებელია ქვეყნის ერთიან სოციალური და პოლიტიკური განვითარებისაგან მოწყვეტით. ერთი სიტყვით, ე.წ ეფექტური მართვის პრაქტიკის დანერგვის გარეშე, ეფექტური თავდაცვის სისტემა, მწყობრი უსაფრთხოების პოლიტიკა და საღი სამხედრო-სამოქალაქო ურთიერთობები წარმოუდგენელია. ეს პრინციპი ყველა ქვეყანაზე ვრცელდება, საქართველოში კი იგი განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს.

სამხედრო რეფორმასთან უშუალო კავშირშია დაფინანსების საკითხიც. თავისი შეზღუდული მატერიალური რესურსების გამო, საქართველო კვლავ ღატაკ ქვეყნად რჩება, რაც ყოველმხრივ ზღუდავს რეფორმებს, განსაკუთრებით კი უსაფრთხოებისა და თავდაცვის სფეროში. ჯარების რესტრუქტურიზაცია, თუნდაც რიცხოვნობის შემცირება, განახლება ან კონტროლის ეფექტური საშუალებების შექმნა, ფინანსებს მოითხოვს. სამხედრო პირს ბიზნესში ჩართვის - განსაკუთრებით უკანონო კომერციის - უფლება არ ეძლევა. ამის თავიდან ასაცილებლად სახელმწიფომ უნდა შესძლოს თავისი ოფიცრებისა და ჯარისკაცების ადექვატური ხელფასებითა და საცხოვრებელი პირობებით უზრუნველყოფა, რაც საქართველომ დამოუკიდებლობის პირველ ათწლეულში ვერ განახორციელა.

გარდა ამისა, უსაფრთხოებისა და თავდაცვის პოლიტიკაზე გავლენას ახდენს საქართველოს იდეოლოგიური და სოციალურ-პოლიტიკურ ორიენტაცია. ეროვნული უსაფრთხოების პოლიტიკა და თავდაცვითი სისტემა მომდინარეობს ეროვნული ინტერესებიდან და საფრთხეებიდან, რაც ეროვნული სტერეოტიპების და ღირებულებების თემასთან გვაბრუნებს. ღირებულებები განსაზღვრავენ საფრთხეებს, რომელთაც ეროვნული უსაფრთხოების პოლიტიკა უნდა დაუპირისპირდეს. ეროვნული ინტერესები, საფრთხეების აღქმა, რომელნიც პირდაპირ თუ არაპირდაპირ საზოგადოებრივი ღირებულებებიდან მომდინარეა, გავლენას ახდენს უსაფრთხოების სექტორის შიდა სტრუქტურაზე, საკადრო პოლიტიკაზე, მასში არსებული ურთოერთობების თავისებურებებზე. მეორეც, ამა თუ იმ ერის მიერ სტრატეგიულ მოკავშირეთა და მეგობართა არჩევა მნიშვნელოვანწილადაა დამოკიდებული მასში არსებულ ღირებულებათა სისტემაზე. თანამშრომლობითი ალიანსების ფორმირებისას თანხვედრი ღირებულებები ისევე არსებითია, როგორც პრაგმატული ეკონომიკური ინტერესები თუ საერთო გეოსტრატეგიული ხედვები.

ბოლო დრომდე ქართული საზოგადოების საბაზო ღირებულებების სისტემა, ქვეყნის წინაშე არსებულ საფრთხეთა დეფინიცია (რაც უსაფრთხოების სექტორის რეფორმირების ფუნდამენტია) და უსაფრთხოების სფეროში ადგილობრივი ექსპერტიზის დონე არ შეესაბამებოდა დასავლურ სტანდარტებსა და ევროატლანტიკური თანამეგობრობის პრაქტიკას. ამავე დროს, საქართველო ხელისუფლება სწორედ ევროატლანტიკურ თანამეგობრობასთან ინტეგრაციას ისახავს მიზნად. შესაბამისად, უახლოეს წლებში, სახელმწიფოსა და ერის მშენებლობა ქვეყნის პოლიტიკური ამოცანების მთავარ პრიორიტეტად დარჩება.

დამოუკიდებლობის პირველ ათწლეულში საქართველო სუსტ, და ეგებ ე.წ. არშემდგარ სახელმწიფოდაც ჩამოყალიბდა. მიუხედავად მისწრაფებებისა თუ პრეტენზიებისა, ქვეყანაში დამკვიდრებული პოლიტიკური პრაქტიკა და მმართველობის სტილი საგრძნობლად ჩამორჩებოდა დასავლეთის თანამედროვე სტანდარტებს. ერისა და სახელმწიფოს აღმშენებლობა ხშირად მე-19 საუკუნის მიდგომით - ეროვნული პოეზიის, ისტორიული გმირების მითოლოგიზირებული სახეების თუ მართმადიდებლური ეკლესიის ღირებულებებისა და სიმბოლოების წინა პლანზე წამოწევით - გამოიხატებოდა. ქართველებმა და ქვეყნის ეროვნულმა უმცირესობებმა ვერ შეძლეს ერთიანი ეროვნული იდენტობის შექმნა. ეთნიკური კუთვნილება ხშირად უფრო მნიშვნელოვნად ითვლებოდა, ვიდრე ინდივიდუალური ეკონომიკური კეთილდღეობა.¹ შესაბამისად, პრეზიდენტ ედუარდ შევარდნაძის რეჟიმისათვის დამახასიათებელი გახდა ლიბერალურ-დემოკრატიული და ეთნო-ნაციონალისტური იდეებით გაჯერებული წინააღმდეგობრივი პროექტები. მათ ფორმირებაზე კომუნისტური ნომენკლატურის ტრადიციებიც ახდენდა გავლენას. შესაბამისად, რეფორმები ნელი და მერყევი ხდებოდა.

შევარდნაძის რეჟიმი მხოლოდ რიტორიკულად გმობდა კორუფციასა და ქსენოფობიას. ძალიან ხშირად ეს ორი მოვლენა ქართული კულტურის მახასიათებლად მოიაზრებოდა. ქართული სამუშაო ჯგუფი, რომელსაც პრეზიდენტმა შევარდნაძემ ანტი-კორუფციული სტრატეგიის შემუშავება დაავალა, აღნიშნავდა, რომ კორუფცია ცხოვრების წესად იქცა გარკვეულ სფეროებში. კორუფციული აზროვნება ისე ღრმადაა საზოგადოებრივ აზროვნებაში, რომ დიდი სიფრთხილეა საჭირო ეროვნული თავისებურებების სათავეებისა და კორუფციული ჩვეულებების გამიჯვნის დროს. ანტიკორუფციული რეკომენდაციები² მხოლოდ ქაღალდზე რჩებოდა და არაფერი ჰქონდა საერთო მთავრობის წარმომადგენლების, ბიზნესმენების და კრიმინალების მიერ შექმნილ კორუფციულ პირამიდებთან. რიტორიკული კრიტიკა კი რეჟიმის წინააღმდეგობრივი მიდგომის ნაწილს წარმოადგენდა: განეხორციელებინა ბალანსი ერთი მხრივ ახალგაზრდა რეფორმატორ პოლიტიკოსებსა და მოხელეებს, მეორე მხრივ კი, ყოფილ კომუნისტურ ნომენკლატურას შორის.

მმართველობის ბოლო პერიოდში შევარდნაძის მთავრობა უუნარო აღმოჩნდა, აღეკვეთა რელიგიურ ნიადაგზე წარმოშობილი ძალადობის ფაქტები. ნათქვამის დასტურია ეკლესიისგან განკვეთილი მღვდლის ბასილ მკალავიშვილის დაუსჯელი ძალადობრივი ქმედებები რელიგიური უმცირესობის მიმართ.

გასაკვირი არ არის, რომ ქართული საზოგადოებრივ-პოლიტიკური ცხოვრების შუქჩრდილები ფართოდ აირეკლებოდა თავდაცვის პოლიტიკასა და სამხედრო რეფორმის პროცესზე. თავდაცვისა და უსაფრთხოების პოლიტიკისათვის დამახასიათებელი იყო საგარეო პოლიტიკის მუდმივი ცვლა, არაადეკვატური დაფინანსება და შეუზღუდავი კორუფცია. ნათელი სტრატეგიული ორიენტირები თუ ეროვნული უსაფრთხოების კონცეფცია არასოდეს ყოფილა ბოლომდე არტიკულირებული. ხშირად ევრო-ატლანტიკურ სივრცეში ინტეგრირება ქვეყნის მთავარ პრიორიტეტად ცხადდებოდა.³ მაგრამ ქვეყნის პოლიტიკური ელიტა პრორუსული სტრატეგიის არჩევანსაც არ გამორიცხავდა. სამხედრო-სამოქალაქო ურთიერთობები არადემოკრატიული იყო. ისედაც მწირი რესურსების არამიზნობრივი ხარჯვა კიდევ უფრო ართულებდა დაფინანსებას. უსაფრთხოებისა და სამხედრო უწყებებში ხელფასები დროულად არ გაიცემოდა, სამხედრო და პარასამხედრო სტრუქტურები ვერ ექცეოდა ადექვატური სამოქალაქო ზედამხედველობის ქვეშ.

არსებული კანონმდებლობა პროგრესული იყო, მაგრამ დეტალიზაციას მოკლებული და წინააღმდეგობრივი. ”ძალოვანი” მინისტრები, როგორც წესი, საზოგადოებრივი უნდობლობით სარგებლობდნენ.

საბოლოო ჟამში, 2003 წელს შევარდნაძის ხელისუფლების დაცემაში ყველა ამ ხარვეზმა შეიტანა თავისი წვლილი. საქართველოს ახალმა მთავრობამ პრეზიდენტ მიხეილ სააკაშვილის ხელმძღვანელობით უპრეცენდენტო ნება აჩვენა კორუფციული საქმიანობისა და ორგანიზებული დანაშაულის წინააღმდეგ ბრძოლაში. დასავლური ორიენტაციის მქონე ინტელექტუალები, რომლების ხელმძღვანელ პოსტებზე დაწინაურდნენ, აცნობიერებენ გლობალიზაციის მნიშვნელობას და იყენებენ პოსტმოდერნისტულ პოლიტიკურ დისკურსს, რომელიც ნაკლებად ჰგუობს ნაციონალიზმს, უნიტარული სახელმწიფოების იდეას, საერთაშორისო არენაზე სახელმწიფო აქტიორთა ტრადიციულ ექსკლუზიურობას. ახალმა მთავრობამ ჯვაროსნული ომი გამოუცხადა კორუფციასა და სახელმწიფო სახსრების არამიზნობრივ ხარჯვას. პასუხისგებაში მიეცა რამოდენიმე მაღალჩინოსანი. 2005 წლის იანვარში მოძალადე მღვდელს - მკალავიშვილს 6 წლით თავისუფლების აღკვეთა მიესაჯა.⁴

და მაინც, საქართველოს საქართველოს განვითარების ახალ მიმართულებებში ყველაფერი არ შეესაბამება ევრო-ატლანტიკურ ერთობაში გაერთიანების კურსს.⁵ ახალი ელიტა ჯერ კიდევ იბრძვის პოპულარული ტრადიციული ნაციონალისტური სენტიმენტებისა და ლიბერალურ-დემოკრატიული იმპერატივების შესაჯერებლად. მრავალკულტურულობის, დეცენტრალიზაციის, თავისუფალ ერთა ერთობაში ინტეგრაციისა და კოოპერატიული უსაფრთხოების იდეათა მოხმობის პარალელურად, ახალი ხელმძღვანელობა ცენტრალიზმის მეთოდებს ვერ ივიწყებს და რეგიონალურ თუ ადგილობრივ ორგანოებს უხალისოდ უზიარებს სამთავრობო მოვალეობებს.

წარმატების მისაღწევად, ახალმა ხელისუფლებამ უნდა გადალახოს რეფორმების ბედის ინდივიდუალურ, სუბიექტურ ნებაზე დამოკიდებულება და ხელი შეუწყოს ეფექტური მმართველობის მხარდამჭერი ფართო სოციალური ბაზის შექმნას. ნათქვამი ეხება თავდაცვის სფეროსაც.

საქართველოს მთავრობას ნათლად აქვს განსაზღვრული კორუფციასა და ორგანიზებულ დანაშაულთან ბრძოლის აუცილებლობა. მან მხარი დაუჭირა თავდაცვისა და უსაფრთხოების, ისევე როგორც სამართალდაცვის უწყებებში ახალი რეფორმატორული ჯგუფებისა და სამოქალაქო მრჩეველთა საბჭოების შექმნის იდეას. ზოგმა მათგანმა უკვე დაიწყო პრაქტიკული რეკომენდაციების შემუშავება, რაც ხელახალ შანსს აძლევს შევარდნაძის რეჟიმის განუხორციელებელ ანტიკორუფციულ პოლიტიკას. მაგრამ მეტია გასაკეთებელი უსაფრთხოებაზე პასუხისმგებელი უწყებების სტრუქტურული რეფორმირების, მოქმედების წესისა და მისიებისათვის საჭირო ახალი კანონებისა და სტრატეგიული დისკურსის შესამუშავებლად.

თავდაცვის რეფორმას საქართველოში მოუგვარებელი ეთნიკური კონფლიქტებიც ეღობება წინ. ეს კონფლიქტები და ხელახალი შეიარაღებული შეტაკებების პოტენციალი არცთუ საუკეთესო ფონს ქმნის ქართული სამხედრო სისტემის რესტრუქტურიზაციისათვის. მართლაც, ხელისუფლებაში მოსვლიდან რამოდენიმე თვეში, ახალი ხელმძღვანელობა სამხრეთ ოსეთის კონფლიქტის ექსკალაციაში აღმოჩნდა ჩაბმული, რასაც კონფლიქტის ზონაში შინაგან საქმეთა სამინისტროს დამატებითი ჯარების შეყვანა და შინაგან საქმეთა ახალი მინისტრის მიერ დაგეგმილი რეფორმის შეფერხება მოჰყვა ერთერთ შედეგად.

წინამდებარე თავში გაანალიზებულია საქართველოს უსაფრთხოებისა და თავდაცვის პოლიტიკის წარუმატებლობა და ახალი მთავრობის წინაშე მდგომი გამოწვევები.⁶ იგი ოთხ ნაწილად არის დაყოფილი. პირველი ნაწილი იკვლევს ქართული არმიის აღმშენებლობის ისტორიის სხვადასხვა ეტაპებს 1980-იანი წლების დამდეგიდან 2003 წლის ვარდების რევოლუციამდე. მასში გაანალიზებულია პროცესის სისტემური ნაკლოვანებები და ახსნილია დრამატული მოვლენები, რომლებმაც შეარყია სამხედრო-პოლიტიკური ურთიერთობები. მეორე ნაწილში განხილულია სამხედრო ძალებზე სამოქალაქო კონტროლის პრობლემა: ურთიერთობა მთავრობის აღმასრულებელ და საკანონმდებლო შტოებს შორის, თავდაცვის ბიუჯეტის საკითხი, სამხედრო სფეროში გამჯდარი კორუფცია. მესამე ნაწილი ეხება ეროვნული უსაფრთხოების კონცეფციის ჩამოყალიბების პროცესში წარმოჩენილ გამოწვევებს. თავი სრულდება მეოთხე ნაწილით, რომელშიც მოკლედაა მიმოხილული თავდაცვის პოლიტიკის და სამხედრო რეფორმის ახალი მიმართულებები ვარდების რევოლუციის შემდეგ.

___________________________

Theodor Hanf and Ghia Nodia, Georgia Lurching to Democracy (Baden-Baden: Nomos Verlagsgesellschaft, 2000), pp. 92-102

²ეროვნული ანტიკორუფციული სტრატეგიის შემმუშავებელი ჟგუფი, საქართველოს ეროვნული ანტიკორუფციული პროგრამის ძირითადი მიმართულებები, კერძო გამოცემა, 31 ოქტომბერი,2000 წ., გვ.9 (ჟგუფი შექმნილი იყო პრეზიდენტის მიერ)

³1990-იანი წლების მიწურულს შევარდნაძემ საჯაროდ განაცხადა, რომ 2005 წლისათვის საქართველო ნატოს კარზე დააკაკუნებს. იხ. ”სვობოდნაია გრუზია”, 26 ოქტომბერი, 1999 წ.

⁴ IWPR, Caucasus Reporting Service, No 272, February 3, 2005, http://www.iwpr.net/home_index_new.html

⁵ არსებითად, ეს კურსი დეკლარირებული იქნა თანამედროვე ქართული სახელმწიფოებრიობის შექმნისთანავე. საქართველოს პირველმა პრეზიდენტმა ზვიად გამსახურდიამ თავის საპრეზიდენტო პროგრამაში ხაზი გაუსვა, რომ საქართველოს თავდაცვის დოქტრინა ევროპული უსაფრთხოების სისტემის თანადგომაზე აიღებდა ორიენტაციას. ეს შეესაბამებოდა მის იდეას, რომ საქართველო გამხდარიყო ევროპასა და აზიას შორის დამაკავშირებელი ხიდი. იხ. საქართველოს რესპუბლიკა # 253, 27 დეკემბერი, 1991 წ.

⁶ წინამდებარე თავი ეფუძნება ადრე ჩატარებულ გამოკვლევებს უსაფრთხოების საკითხებისა და სამხედრო-სამოქალაქო ურთიერთობების შესახებ. იხ. David Darchiashvili, “Georgia: The Search for the State Security,” Caucasus Working Papers (Stanford, CA: Center for International Security and Cooperation, 1997), http://cisac.stanford.edu/publications/10255/; David Darchiashvili, “Trends of Strategic Thinking in Georgia: Achievements, Problems, and Prospects,” in Gary K. Bertsch, Cassady Craft, Scott A. Jones, and Michael Beck, eds., Crossroads and Conflict: Security and Foreign Policy in the Caucasus and Central Asia (Routledge: New York, 2000), pp. 66-74; David Darchiashvili and Tamara Pataraia, “Return to Europe? Some Aspects of the Security Orientation of Georgia,” Österreichische Militarische Zeitschrift, no. 1 (2001), pp. 43-55; იხ. აგრეთვე დავით დარჩიაშვილი პოლიტიკოსები, ჯარისკაცები, მოქალაქენი: საქართველოს ეროვნული უსაფრთხოების და სამხედრო-სამოქალაქო ურთიერთობების ანალიზი (თბილისი, სახელმწიფო უნივერსიტეტის გამომცემლობა, 2000 წელი) http://www.cipdd.org/en/archive.shtml?lang=eng&detail=1&id=3; David Darchiashvili, “Power Structures in Georgia,” International Institute for Democracy and Electoral Assistance, Discussion Paper no. 5 (Printinfo: Yerevan, Armenia, 2003); David Darchiashvili, “Georgian Security Problems and Policies,” in Dov Lynch, ed., The South Caucasus, A Challenge for the EU, Chaillot Papers, no. 65 (December 2003), p.107-128, http://www.iss-eu.org/public/content/chaile.html; აგრეთვე, მე ვიყავი ბიულეტენის The Army and Society in Georgia რედაქტორი 1996-2000 წლებში. 1998-2001 წლის ნომრები შეიძლება ნანახი იქნას შემდეგ მისამართზე: http://www.cipdd.org/en/publication.shtml?cat_id=6.

2 საქართველოს შეიარაღებული ძალები: ისტორიული მიმოხილვა

▲ზევით დაბრუნება

მიუხედავად მრავალსაუკუნოვანი ისტორიისა, რეგულარული შეიარაღებული ძალების ფორმირებაში საქართველოს დიდი გამოცდილება არ გააჩნია. ბოლშევიკური რევოლუციის შემდეგ მოპოვებული დამოუკიდებლობის მოკლე პერიოდში (1918 - 1921) საქართველოს გააჩნდა 20-25 ათასი კაცის შემადგენლობის რეგულარული ჯარი და მილიციის ტიპის სახალხო გვარდია. ქვეყანას იმ დროს რუსეთის არმიიდან წამოსული, პროფესიონალი, არისტოკრატი ოფიცრების საკმაო მოცულობის კორპუსი ჰყავდა. ახალ სოციალურ - დემოკრატიულ მთავრობასა და ოფიცერთა შორის დამკვიდრებული ურთიერთუნდობლობა ხელს უშლიდა ქვეყანას დაბრკოლებების გადალახვასა და ეფექტური სამხედრო სისტემის ჩამოყალიბებაში. ქართულ ჯარში აღინიშნებოდა დისციპლინის სისუსტე და ცუდი მომარაგება. მთელი ეს ექსპერიმენტი მხოლოდ 1921 წლამდე გაგრძელდა - ბოლშევიკური წითელი არმიის მიერ ქვეყნის ოკუპაციამდე.

გასაბჭოების შემდეგ მოსკოვი ზოგჯერ თანხმდებოდა ეროვნული სამხედრო შენაერთების შექმნაზე. თუმცა, ეს ფორმირებები ნაკლებად ასრულებდა რეალური ეროვნული არმიის ფუნქციებს. მსგავსი მცდელობები სრულიად შეწყდა 1956 წელს, როდესაც ნიკიტა ხრუშჩოვმა საბჭოთა არმიაში ყველა ეროვნული შენაერთი გააუქმა.

ახალი ქართული სამხედრო სისტემა დამოუკიდებლობისათვის მასობრივი ბრძოლის დაწყებისა და საბჭოთა კავშირის დაშლისთანავე იღებს სათავეს. 1980-იანი წლების ბოლოს ანტისაბჭოთა პოლიტიკური ჯგუფების მიერ დაკომპლექტებული პირველი ქართული ფორმირებების შექმნა იმხანად გაღვივებულ ეთნოკონფლიქტებს დაემთხვა. ეს ფორმირებები კანონგარეშე მოქმედებდნენ. 1990 წლის მიწურულს, როდესაც ზვიად გამსახურდია მოვიდა სახელმწიფოს სათავეში, ეს ფორმირებები დაახლოვებით 6 000 მებრძოლს ითვლიდა.¹

თუმცა, ეს ციფრი შესაძლოა გადაჭარბებულიც იყოს, რადგან ერთი და იმავე დროს, შეიარაღებულ ოპერაციებში მხოლოდ რამოდენიმე ასეული მებრძოლი მონაწილეობდა. ფორმირებები საბჭოთა არმიის რიგებიდან დათხოვნილი ქართველი ოფიცრებით, სამოქალაქო აქტივისტებით და კრიმინალური წარსულის მქონე ადამიანებით იყო დაკომპლექტებული.

მიუღწეველი რჩებოდა შეიარაღებულ ფორმირებათა საერთო პოლიტიკური კონტროლი. საბჭოთა კონტროლი თავიდანვე გამოირიცხებოდა - ამგვარი ფორმირებების არსებობას საბჭოთა კანონმდებლობა არ ითვალისწინებდა. გარკვეულ გარემოებებში ეროვნული მოძრაობის ლიდერებს შეეძლოთ შეექმნათ კიდეც ალტერნატიული პოლიტიკური ზედამხედველობა, მაგრამ მათ შორის მუდმივი ქიშპი სუფევდა. აქედან გამომდინარე არ და ვერ იქმნებოდა ერთიანი საკომანდო სტრუქტურა. ყოველი მეტნაკლებად მნიშვნელოვანი ფორმირება ავტონომიურ ერთეულს წარმოადგენდა. მას შერეული, სამხედრო-პოლიტიკური მისიები ეკისრებოდა და უშუალო მეთაურს იყო დაქვემდებარებული. ზოგ შემთხვევაში ფორმირებები ემორჩილებოდა რომელიმე ანტი-საბჭოურ პოლიტიკურ ორგანიზაციას, რომელთა რაოდენობა ისევე მრავალრიცხოვანი იყო, როგორც თავად შეიარარებული ფორმირებისა. ყველაზე ძლიერი და მარავალრიცხოვანი ”მხედრიონი” ლოიალობას მხოლოდ დამფუძნებლის, ჯაბა იოსელიანის მიმართ იჩენდა. იგი განათლებით ხელოვნებათმცოდნე, პროფესორი და, იმავდროულად, კრიმინალური სამყაროს ცნობილი ავტორიტეტი იყო. ”მხედრიონს,” რომლის ბირთვს, ძირითადად, კრიმინალური რომანტიკის მიმდევარი ახალგაზრდა უბნის ბიჭები და ინტელიგენტთა შვილები წარმოადგენდნენ, სძულდა გამსახურდია, რომელიც, თავის მხრივ 1990 წლისათვის ეროვნული მოძრაობის ერთერთ ყველაზე გავლენიან ლიდერად ყალიბდებოდა. ”მხედრიონი” უპირისპირდებოდა გამსახურდიას ხელმძღვანელობის ავტორიტარულ სტილს, მისთვის მიუღებელ პოპულისტურ ნაციონალიზმს, მის გარემოცვას, რომელსაც ”მხედრიონის” ბირთვი სოციალური და კულტურული თვალსაზრისით ”უცხოდ” მოიაზრებდა. მხედრიონელები, ისევე როგორც ეროვნული მოძრაობის ზოგიერთი სხვა დაჯგუფება, გამსახურდიას არ პატიობდნენ, რომ თავის დროზდე, 70-იან წლებში, მან საჯაროდ მოიხადა ბოდიში ანტისაბჭოთა, დისიდენტური საქმიანობისათვის.

იოსელიანმა საერთო ენა გამონახა კომუნისტების ლიდერ გივი გუმბარიძესთან, რომელიც თვითონ ცდილობდა მზარდ ეროვნულ მოძრაობასთან საერთო ენის გამონახვას. ამის შედეგად მოხდა იოსელიანისა და ”მხედრიონის” ლეგალიზაცია ალტერნატიულ გასამხედროებულ ინსტიტუტად, ე.წ. ”მაშველთა კორპუსად.” მაშველთა კორპუსს მთავრობისათვის დახმარება უნდა გაეწია სტიქიური უბედურებების დროს.

”მხედრიონის” გარდა ფუნქციონირებდა მერაბ კოსტავას საზოგადოების შეიარაღებული ფრთა, რომელსაც ზვიად გამსახურდიას ერთგული ვაჟა ადამია ედგა სათავეში. სხვა ორი შედარებით მნიშვნელოვანი ფორმირება - ”ქართველ შევარდენთა ლეგიონი” და სახალხო ფრონტის სამხედრო ფრთა ”იმედი,” ნეიტრალიტეტს ინარჩუნებდა გამსახურდია - იოსელიანის დაპირისპირებაში. იშვიათად, მაგრამ მაინც, სხვადასხვა ფორმირებების ცალკეული ჯგუფები იცვლიდნენ დაქვემდებარებას. ამის დადასტურებაა ”იმედის” ნაწილის გადანაცვლება ”მხედრიონში.” მეორე მაგალითია გია ყარყარაშვილი, რომელიც თავიდან მხედრიონში ირიცხებოდა, მოგვიანებით კი ცალკე რაზმი ”თეთრი არწივი” ჩამოაყალიბა.² აღნიშნული ფორმირებების მოქმედება, ძირითადად, ქართველ და ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელ ნაციონალისტთა პირველ შეტაკებებს უკავშირდება. სამხედრო თვალსაზრისით ფორმირებები მცირემასშტაბიანი და არაორგანიზებული იყო.

1990 წლის ოქტომბრის მრავალპარტიულ არჩევნებში ანტი-კომუნისტური მრგვალი მაგიდის გამარჯვების შემდეგ, ქართული სამხედრო სისტემის აღმშენებლობაში ახალი ეტაპი დაიწყო. ახალმა მთავრობამ ჩამოყალიბა ეროვნული გვარდია, რომლის სახელწოდება, ფუნქცია და შინაგან საქმეთა სამინისტროსადმი დაქვემდებარება მისი პარასამხედრო ბუნების გამოვლენა იყო; იგი პასუხს აგებდა საზოგადოებრივ წესრიგსა და სახელმწიფოს ტერიტორიულ მთლიანობაზე.³ მისი, ჟანდარმერიის მსგავსი, ელფერი ორ მიზანს ემსახურებოდა: რჩებოდა რა საბჭოთა კავშირის შემადგენლობაში, ახალი ელიტა, მოსკოვის მხრიდან მწვავე რეაქციის შიშით, თავს იკავებდა ბოლომდე გაემჟღავნებინა სრული დამოუკიდებლობის მოპოვების სურვილი. ეროვნული არმიის ნაცვლად შიდა უსაფრთხოებაზე პასუხისმგებელი უწყების შექმნა ნაკლებ პროვოკაციული ჩანდა. მეორეს მხრივ, აშკარა საფრთხე, რომლის წინაშეც საქართველოს მთავრობა იდგა, სამხრეთ ოსეთისა და აფხაზეთის ავტონომიური რეგიონების სეპარატისტული მოძრაობებიდან მომდინარეობდა. ამ მოძრაობის შესაჩერებლად პარასამხედრო ძალები ადექვატური ჩანდა. იმავდროულად საგარეო თავდაცვა საბჭოთა ცენტრის პასუხისმგებლობად რჩებოდა.⁴

მიუხედავად ზემოთ ნათქვამისა, ცხადი იყო, რომ ეროვნული გვარდია მომავალი ეროვნული შეიარაღებული ძალების ბირთვად მოიაზრებოდა. ახალი მთავრობა არ მალავდა, რომ ადრე თუ გვიან, ეროვნული დამოუკიდებლობის მოპოვება სურდა და ამ კონტექსტში გვარდიელებს სამშობლოს დამცველის როლს ანიჭებდა. ამ განზრახვამ პრაქტიკული ფორმა ეროვნული გვარდიის დაკომპლექტების და წრთვნის წესებით შეიძინა. ეროვნული გვარდია ორწლიანი სავალდებულო სამსახურის საფუძველზე კომპლექტდებოდა. ადრე შექმნილი ყველა პარასამხედრო ფორმირებისათვის სავალდებულო გახდა გვარდიაში შესვლა ან დაშლა. 1991 წლის გაზაფხულზე გვარდია 12 000 კაცისაგან შედგებოდა. ახალგაზრდები სავალდებულო გაწვევას დიდი ენთუზიაზმით ხვდებოდნენ, რაც ალბათ არ მოხდებოდა საზოგადოებას გვარდია პოლიციურ უწყებად რომ არ ჩაეთვალა. გვარდიაში ჩაეწერა ქართული წარმოშობის ბევრი საბჭოთა ოფიცერი. გვარდიის რიგებში შევიდა ”თეთრი არწივი” და ”იმედი.” ”მხედრიონი-მაშველთა კორპუსი” რომელმაც უარი განაცხადა გამსახურდიას მთავრობასთან შერიგებაზე, გაუქმებულად გამოცხადდა, მისი ბევრი წევრი კი დააპატიმრეს.

ამ ხნის განმავლობაში საქართველოში კვლავ განლაგებული იყო საბჭოთა არმიის დიდი შენაერთები. გარკვეული გარემოებებში, მათ შესაძლოა რაღაც როლიც შეესრულებინათ ეროვნული არმიის შექმნაში, როგორც ეს უკრაინასა და ბელორუსიაში მოხდა. მაგრამ საქართველოში ეს შეუძლებელი იყო. ჯერ ერთი, საბჭოურ შენაერთებში ქართველ ოფიცერთა რაოდენობა მინიმალური იყო. ამის ერთერთ მიზეზს წარმოადგენდა ის, რომ სსრკ-ს არსებობის ბოლო პერიოდში სამხედრო კარიერის პრესტიჟი ქართველებში საგრძნობლად დაეცა. 1978 - 1979 წლებში თბილისის საარტილერიო სასწავლებელში (ერთადერთი სამხედრო სკოლა საბჭოთა საქართველოში) რამოდენიმე ასეული კურსანტიდან მხოლოდ ოციოდე იყო ქართველი.⁵ ერთ-ერთი ქართველი გენერლის შეფასებით, საბჭოთა კავშირის დაშლის პერიოდში, ქართველები საბჭოურ ეროვნებებს შორის 1 000 სულ მოქალაქეზე ოფიცრების რაოდენობით 72-ენი იყვნენ. ნაწილობრივ ამ მიზეზის, ისევე როგორც ქართულ საზოგადოებაში მზარდი ეთნიკურ-ნაციონალისტური განწყობის გამო, საბჭოთა ჯარები ოკუპაციურ ძალად მოიაზრებოდა. გამსახურდიას მთავრობის ერთ-ერთი ძირითადი მოთხოვნა მათი გაყვანა იყო. მართლაც, ისინი ნელ-ნელა ტოვებდნენ საქართველოს და როდესაც 1993 წლის შუახანებში ეს პროცესი დროებით შეჩერდა, ქვეყნის ტერიტორიაზე რჩებოდა ყოფილი საბჭოთა არმიის 15 000 - 25 000 მოსამსახურე, რომელთაც ამიერკავკასიის რუსული ჯარების ჯგუფის ბირთვი შეადგინეს.

ქართული არმიის მშენებლობის მესამე სტადია 1991 წლის აპრილში, დამოუკიდებლობის დეკლარირებისა და გამსახურდიას პრეზიდენტად არჩევის შემდეგ დაიწყო. პარლამენტის თავმჯდომარის პოსტის პრეზიდენტობით ჩანაცვლების შემდეგ გამსახურდია შეეცადა გავლენიანი სამხედრო-სამოქალაქო ლიდერების ჩამოცილებას და სამხედრო ძალებზე პირადი კონტროლის დაწესებას. 1991 წლის 19 აგვისტოს საპრეზიდენტო განკარგულებით ეროვნული გვარდიის სტატუსი მილიციის სპეციალურ ქვედანაყოფამდე იქნა დაყვანილი, ხოლო გვარდიის სარდლის თანამდებობა გაუქმდა.

იმავდროულად, ჯერ კიდევ საბჭოთა რესპუბლიკებში ავტონომიური შეიარაღებული ძალების გაუქმების გადაწყვეტილება მიღებულ იქნა მოსკოვში მომხდარი 1991 წლის აგვისტოს პუტჩის მცდელობისას, საგანგებო მდგომარეობის სახელმწიფო კომიტეტის მიერ. გამსახურდიას საქციელი ნაწილობრივ მოტივირებული იყო მოსკოვიდან წამოსული მუქარის შიშით, რამაც, თავისთავად, საგრძნობლად შეარყია გამსახურდიას ავტორიტეტი მის მომხრეთა შორის. მაგრამ იმავდროულად, მოსკოვის მოთხოვნა გამსახურდიასათვის კარგი საბაბიც იყო ეროვნული გვარდიის დამოუკიდებელი ხელმძღვანელობის გზიდან ჩამოსაცილებლად. მოსკოვის სახელმწიფო გადატრიალების მცდელობის ჩაშლისა და ცენტრისადმი თავად რუსეთის რესპუბლიკური ხელმძღვანელობის ურჩობის ფონზე, გამსახურდიამ 1991 წლის 9 სექტემბერს გამოსცა ბრძანებულება თავდაცვის სამინისტროს შექმნის შესახებ. გვარდიას დაუბრუნდა პირვანდელი სტატუსი, მაგრამ ახლა იგი უშუალოდ პრეზიდენტის დაქვემდებარებაში გადავიდა. მისი მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფა კი თავდაცვის სამინისტროს დაევალა.⁶ პარალელურად იქმნებოდა შინაგან საქმეთა სამინისტროს შინაგანი ჯარი, რომელზედაც გადადიოდა გვარდიის პოლიციური ფუნქციები.

სახელმწიფოს შენების გამსახურდიასეული სტრატეგიის ცვლილება ამ ისტორიული პერიოდის კონტექსტში უნდა იყოს გაგებული. საბჭოური მმართველობიდან დამოუკიდებლობისაკენ გარდამავალი პერიოდი დასრულდა. საქართველოს ტერიტორიაზე აღარ მოქმედებდა საბჭოთა კანონები და სტრუქტურები. მაგრამ სახელმწიფოსა და არმიის აღმშენებლობა უმტკივნეულოდ არ მიმდინარეობდა და მოგვიანებით შეიარაღებული აჯანყებითა და გამსახურდიას მმართველობის დამხობით დამთავრდა. მოვლენათა ასეთი განვითარების მიზეზთა შორის ერთერთი იყო გამსახურდიას მარცხი სამხედრო აღმშენებლობის სფეროში. მთავრობის მერყევმა დამოკიდებულებამ ეროვნული გვარდიის მიმართ მნიშვნელოვნად შეუწყო ხელი სამხედრო რეფორმის პროცესის არასტაბილურობას. როგორც მალე გაირკვა, გვარდიელებმა პრეზიდენტს არ აპატიეს 19 აგვისტოს ბრძანებულებით მათი სტატუსის შელახვა, რამაც სათავე დაუდო 1991 წლის ზამთრის შეიარაღებულ აჯანყებას.

ქართული სამხედრო-სამოქალაქო ურთიერთობის ქაოსში სხვა ასპექტებიც იკვეთებოდა. აღსანიშნავია, რომ რამოდენიმე პარასამხედრო ფორმირება არასოდეს ყოფილა ინტეგრირებული ეროვნულ გვარდიაში. გამსახურდიას მხარდამჭერი მერაბ კოსტავას საზოგადოება ავტონომიასა და იარაღს ინარჩუნებდა. მისი ლიდერი ვაჟა ადამია პარლამენტში არსებულ თავდაცვის, ეროვნული უშიშროებისა და მართლწესრიგის კომისიას თავმჯდომარეობდა. იგი ითავსებდა პარტიის ლიდერის, ფორმირების სარდლისა და კანონმდებლის ფუნქციებს. იგივე შიეძლება ითქვას თენგიზ კიტოვანის შესახებ. ის ერთდროულად იყო პარლამენტის დეპუტატი, თავდაცვის სამთავრობო კომისიის თავმჯდომარე და ეროვნული გვარდიის სარდალი. კიტოვანის თანამდებობის ფონზე გვარდიის დაქვემდებარება შინაგან საქმეთა სამინისტროსადმი უბრალო ფორმალობას წარმოადგენდა. იგი პიროვნულ ლოიალობას აღვივებდა ყოფილი სამოქალაქო პირებისაგან დაკომპლექტებულ გვარდიის ოფიცრებში, რომელნიც თავადაც, ძირითადად, ყოფილი სამოქალაქო პირები იყვნენ და ნაკლებად იცნობდნენ პროფესიონალი სამხედროების ეთიკას. ამრიგად, ფორმალური იარლიყების საფარქვეშ, ქართულ შეიარაღებულ ძალებში ისევ კლანურ-ფეოდალური სულისკვეთება დომინირებდა. ერისადმი ერთგულების პოპულარული ლოზუნგი ვერ გადაიზარდა სახელმწიფო ინსტიტუტებისადმი ლოიალობაში.

1991 წლის აგვისტოში ადამიასა და კიტოვანის თანამდებობებიდან დათხოვის შემდეგ, რომლებსაც თავიდან არც ისე თანამშრომლობითი ურთიერთობები ჰქონდათ, გამსახურდიას წინააღმდეგ გაერთიანდა. 1991 წლის დეკემბერში გამსახურდიას მომხრეებსა და მოწინააღმდეგეებს შორის გამართულ თბილისის ომში კიტოვანსა და ადამიას ხელახლა შეკრებილი ”მხედრიონიც” შეუერთდა. ამ სურათს ისიც ართულებდა, რომ ორივე მხარე რუსი სამხედროებისგან ელოდა მხარდაჭერას, ზოგი მაღალ პოლიტიკურ დონეზე, სხვები კი ადგილობრივად განლაგებული საბჭოთა ჯარების მეთაურებისაგან. გასაკვირი არაა, რომ რუსების ფრთხილი სიმპატიები აჯანყებულებისაკენ იხრებოდა. ნაციონალისტურმა რიტორიკამ გამსახურდიას კარგი სამსახური ვერ გაუწია რუსეთთან ურთიერთობაში.

1992 - 1993 წ.წ. საქართველოს სამხედრო აღმშენებლობის მეოთხე სტადიას წარმოადგენს. ეს ყველაზე ქაოტური და კონფლიქტებით დატვირთული პერიოდია საქართველოს უახლეს ისტორიაში. შესაბამისად, სამხედრო ძალები საგანგებო ვითარებაში, დაუგეგმავად იქმნებოდა - კონცეპტუალური ორიენტირის გარეშე.⁷ ქაღალდზე ყველაფერი მეტნაკლებად ორგანიზებული ჩანდა, თუმცა ხშირი ცვლილებებით დაღდასმული. 1992 წ. იანვარში უმაღლესი ხელისუფლება ამბოხებულთა მიერ შექმნილ სამხედრო საბჭოს ხელში აღმოჩნდა, თუმცა მოკლე ვადით. ორიოდ თვეში მას ჩაენაცვლა სახელმწიფო საბჭო ედუარდ შევარდნაძის ხელმძღვანელობით, რომელიც დაბრუნდა რუსეთიდან. თავდაცვის სამინისტროს ორგანიზება შევარდნაძემ თითქმის ნულიდან დაიწყო. გადაწყდა ჯარების საარმიო კორპუსებად ორგანიზება. 1992 წლის აპრილში შეიქმნა პირველი ნამდვილი საარმიო ნაწილის - მეთერთმეტე ბრიგადა. ზაფხულში რუსმა სამხედრო მოხელეებმა საქართველოში განლაგებული საბჭოთა საწყობებიდან ჩვეულებრივი შეიარაღების დიდი რაოდენობა გადასცეს თავდაცვის ახალ სამინისტროს. იმავე წელს დაარსდა სასაზღვრო ჯარი. ეროვნულ გვარდიას თავდაცვის სამინისტროს ”სწრაფი რეაგირების კორპუსი” ეწოდა და თავდაცვის სამინისტროს დაქვემდებარებაში შევიდა. შინაგან საქმეთა სამინისტროს კვლავინდებურად შეუნარჩუნდა შინაგანი ჯარების კონტროლი.

1993 წელს მთავრობა შეუდგა მაშველთა კორპუსის დამოუკიდებელი დეპარტამენტის ფორმირებას, რომელშიც ”მხედრიონელთა” დიდი ნაწილი უნდა შესულიყო. დანარჩენებს კი შეიარაღებულ ჯარებში გაერთიანება დაევალათ. თუმცა, რეალურად, როგორც ეროვნული გვარდია ისე ”მხედრიონიც” დამოუკიდებლობას ინარჩუნებდა. იოსელიანი, რომელიც 1992 წლის შემოდგომაზე პარლამენტის წევრი და უშიშროებისა და თავდაცვის⁸ ეროვნული საბჭოს თავმჯდომარე გახდა, ისევ ”მხედრიონის” შეუცვლელ სარდლად რჩებოდა. გია ყარყარაშვილი იყო ერთადერთი პიროვნება, ვისაც გვარდიელები ემორჩილებოდნენ, როდესაც მან კიტოვანი შეცვალა გვარდიის სარდლის თანამდებობაზე. 1993 წლის მაისში, როდესაც შევარდნაძე კიტოვანს დაუპირისპირდა, ამ უკანასკნელის პოსტი - თავდაცვის მინისტრობა - ყარყარაშვილს ერგო. ამიერიდან ყარყარაშვილი შეიარაღებული ძალების ინტეგრაციით დაინტერესდა. შეიარაღებული ძალების ახალი, 1993 წლის მაისში შემუშავებული სტრუქტურა აღარ ახსენებდა სწრაფი რეაგირების კორპუსსა თუ ეროვნულ გვარდიას. გვარდიის ბატალიონები მეთერთმეტე არმიის ბრიგადაში გაერთიანდა. დაჩქარდა პირველი და მეორე კორპუსების ფორმირება. თუმცა მხედრიონი ამ პროცესში არ მონაწილეობდა.

1992 - 1993 წლების აფხაზეთის კონფლიქტის დროს ქართული შეიარაღებული ძალების საკადრო და ორგანიზაციული ცვლილებების თვალსაზრისით, რეალური პროგრესი არ შეიმჩნეოდა. ბატალიონები მხოლოდ რამოდენიმე ათეული კაცით იყო დაკომპლექტებული. რიგ შემთხვევებში ისინი თვითონ ირჩენდნენ მეთაურს. მებრძოლთა დიდ ნაწილს უჭირდა დასახელება, თუ რომელ შენაერთს ეკუთვნოდა მისი რაზმი. რიგი ფორმირებები ე.წ. უბნების საძმოებით იყო დაკომპლექტებული. იყო შემთხვევები, როდესაც ჯარისკაცები და ახალგაზრდა ოფიცრები ფრონტის ხაზზე ყოფნის ვადებს თავად განსაზღვრავდნენ; რიგ შემთხვევებში ერთი დანაყოფიდან მეორეში ინაცვლებდნენ. თვით თავდაცვის მინისტრიც კი ზოგჯერ არსებითად, ბატალიონის მეთაურის ფუნქციას ასრულებდა. მიუხედავად იმისა, რომ თავდაცვის სამინისტროს 1993 წლის მაისში მიღებული ახალი სტრუქტურით, ეროვნული გვარდია გაუქმებულად ითვლებოდა, როგორც მაღალი რანგის ერთერთი მეთაური იხსენებდა, მას არასოდეს შეუწყვეტია ფუნქციონირება.⁹ 1993 წლის ოქტომბერში კი შევარდნაძემ გვარდიის ფორმალური აღდგენის ბრძანება გამოსცა.

სამხედრო ხელმძღვანელები ფაქტიურად ე.წ. საველე მეთაურების კატეგორიას განეკუთვნებოდნენ და სამოქალაქო ხელისუფლების მიმართ გარკვეულ ინდიფირენტობას იჩენდნენ. სამხედრო ძალებზე საპარლამენტო კონტროლი მხოლოდ ქაღალდზე რჩებოდა ან საერთოდ არ არსებობდა. მინისტრის პოსტზე დანიშნული კიტოვანი რიგ შემთხვევებში შევარდნაძეს ეწინააღმდეგებოდა თავდაცვის საკითხებში, მიაჩნდა რა, რომ სახელმწიფოს მეთაურს მხოლოდ საგარეო პოლიტიკის მოგვარება ეკისრებოდა. ერთ-ერთ პრესკონფერენციაზე მან განაცხადა, რომ პარლამენტსა და შევარდნაძეს კი არა, ”ხალხსა” და არმიას უნდა გადაეწყვიტა ვინ იქნებოდა თავდაცვის მინისტრი.

ნახევრად ავტონომიური ფორმირებების გარდა არსებობდნენ ხელისუფლებას სრულიად დაუმორჩილებელი რაზმებიც. დამხობილი პრეზიდენტის, გამსახურდიას შეიარაღებული მომხრეები პერიოდულად ახერხებდნენ დასავლეთ საქართველოს რაიონების გაკონტროლებას და აფხაზეთში განლაგებული ჯარების თბილისისგან მოწყვეტას. იმავე პერიოდში აჭარის ლიდერი ასლან აბაშიძე საკუთარ ლაშქარს აყალიბებდა.

გამსახურდიასგან განსხვავებით, შევარდნაძემ მაინც შესძლო გარკვეული კონტროლის შენარჩუნება რთულ და დაქუცმაცებულ სამხედრო-პოლიტიკურ გარემოზე. მისი პოპულარობის მთავარი იარაღი პიროვნული გავლენა იყო, რადგან ქართული პოლიტიკური სცენის თითქმის ყველა მოთამაშე თვლიდა, რომ მხოლოდ შევარდნაძეს შეეძლო სართაშორისო თანადგომის მოპოვება. ამასთან ერთად იგი ”დაჰყავი და იბატონეს” მისთვის კარგად ჩვეულ მეთოდსაც იყენებდა და ერთდროულად არასოდეს უპირისპირდებოდა ყველა შეიარაღებულ ლიდერს. აუცილებლობის შემთხვევაში შევარდნაძე გამსახურდიას მომხრეებთან საერთო ენის გამონახვასაც არ თაკილობდა. ასეთი მეთოდებით მან თანდათან ჩამოიშორა გზიდან კიტოვანი, იოსელიანი და შეიარაღებული ჯგუფების ნაკლებ ცნობილი ლიდერები. თავისი ძალაუფლების კონსოლიდაციისათვის მან მშვენივრად გამოიყენა უცხოური თანადგომა და საერთაშორისო მხარდაჭერა, რაც გამსახურდიას არასოდეს ქონდა.

1994 - 1995 წლები გადამწყვეტი პერიოდი აღმოჩნდა შევარდნაძის პიროვნული ძალაუფლების კონსოლიდაციისათვის. ეს წლები შეიძლება ჩაითვალოს საქართველოს შეიარაღებული ძალების შექმნის მეხუთე ეტაპად. აფხაზეთში განცდილი მარცხის შემდეგ, შევარდნაძემ 1993 წლის ოქტომბერში დამოუკიდებელი სახელმწიფოების თანამეგობრობაში გაწევრიანების გადაწყვეტილება მიიღო და საქართველოში რუსული ჯარების ყოფნაც დააკანონა. ამ ნაბიჯით იგი გამსახურდიას მომხრეთა წინააღმდეგ რუსეთის მხარდაჭერის მოპოვებას შეეცადა; გამსახურდიამ ისარგებლა შევარდნაძის მარცხით აფხაზეთში და დასავლეთ საქართველოს დიდ ნაწილზე საკუთარი კონტროლის დამყარება დაიწყო. შევარდნაძის გადაწყვეტილებათა შედეგად საქართველოს შინაგან საქმეთა, უსაფრთხოებისა და თავდაცვის სამინისტროები მოსკოვის ფავარიტების ხელში გადავიდა. ამ პოლიტიკამ სათავე დაუდო ნახევრად კანონიერი შეიარაღებული ფორმირებებისა და იმ სამხედრო ლიდერების გზიდან ჩამოცილებას, რომელთა თვითნებური მოქმედებები ცენტრალურ ხელისუფლებას უქმნიდა საფრთხეს. თუმცა ამით სამოქალაქო ხელისუფლების წინაშე მდგომი პრობლემები არ ამოწურულა.

უშიშროების ახალი მინისტრი იგორ გიორგაძე გამორჩეულად ძლიერ ფიგურად წარმოჩნდა და შესაბამისად შევარდნაძის ეჭვების ახალი ობიექტიც გახდა. სავარაუდოდ, გიორგაძე უკანონო იარაღისა და სიგარეტის კონტრაბანდაში მონაწილეობდა თავისი რუსული ნაცნობობის წყალობით. რუსეთის უშიშროებისა და სამხედრო მაღალჩინოსნები მას უფრო უცხადებდნენ ნდობას ვიდრე შევარდნაძეს, რომელსაც საბჭოთა იმპერიის დამანგრევლად მოიაზრებდნენ. შვარდნაძისა და გიორგაძის კონფლიქტი 1995 წელს გამოაშკარავდა. იმ პერიოდში უკვე წარსულს ბარდებოდა შეიარაღებულ ფორმირებათა უკონტროლო თარეში თარეში. ქართველები მოუთმენლად ელოდნენ მშვიდობის დამყარებას და ეკონომიური პირობების გაუმჯობესების პერსპექტივას, განსაკუთრებით კი მას შემდეგ რაც დასავლეთმა ინტერესი გამოიჩინა საქართველოს მიმართ. როგორც აღმოჩნდა, გიორგაძეს უნარი არ შესწევდა პოლიტიკურად ან ძალის გამოყენებით მეტოქეობა გაეწია შვარდნაძისათვის. სამოქალაქო თუ ეთნიკური ომების ქარტეხილით გატანჯული საქართველოს მოსახლეობა სამხედრო ფორმიან მმართველს ნაკლებად შეეგუებოდა. გარდა ამისა გიორგაძეს დიდი სამხედრო ძალაც არ გააჩნდა. 1994 წელს რუსეთის დახმარებით შექმნილი უშიშროების სამინისტროს სპეციალური ბრიგადა ვერ აჯობებდა სხვა, ე.წ. ძალოვანი უწყებების¹⁰ კოლექტიურ ძალას, რომლის ლიდერებსაც თავისი საკუთარი ამბიციები გააჩნდათ.

წინა წლების მსგავსად, შევარდნაძე კვლავ განაგრძობდა შეიარაღებული უწყებების მომრავლების და მათი ერთმანეთით დაბალანსების ჩვეულ პოლიტიკას. 1995 წელს ამ პოლიტიკამ შძედეგი გამოიღო. 1992-1993 წლების სამოქალაქო და ეთნიკური კონფლიქტების დროს შექმნილ უწყებებთან შედარებით, ახალი ძალოვანი სტრუქტურები უკეთ ინსტიტუციონალიზებული და დისციპლინირებული გახდა. ასეთ გარემოებაში მოსკოვი ვეღარ დაუჭერდა მხარს ახალ გადატრიალებას - რადგან ეს უკვე აშკარად მიუღებელი იქნებოდა ქართველი და ევროპული საზოგადოებისათვის. რუსეთისათვის უფრო გონივრული ხდებოდა თავად შევარდნაძესთან თანამშრომლობა.

1995 წლის აგვისტოში სახელმწიფოს მეთაურზე განხორციელებული თავდასხმის მცდელობის შემდეგ, რომლის სრულყოფილი გამოძიებაც კვლავ მომავლის საქმედ რჩება, შევარდნაძემ მისი პიროვნული ძალაუფლებისათვის ყველაზე საშიში ფიგურები - გიორგაძე და მხედრიონის ლიდერი ჯაბა იოსელიანი მოიცილა. თავდასხმის ორგანიზება მათ დაბრალდათ. ამ დროისათვის მომძლავრებული პოლიცია თანდათან ანიარაღებდა და შლიდა მხედრიონს, რაც იოსელიანს თანდათანობით იზოლაციაში აქცევდა. 1995 წლის სექტემბერში საქართველოში განლაგებული რუსეთის სამხედრო ბაზიდან გიორგაძე რუსეთში გაიქცა, რამაც კიდევ უფრო გააძლიერა თავდასხმის მცდელობაში მისი (და რუსი ჩინოსნების) პიროვნული მონაწილეობის ეჭვი. გიორგაძის გაქცევამ, ისევე როგორც იოსელიანის დაპატიმრებამ დააჩქარა თავდაცვისა და უსაფრთხოების რეფორმის შემდგომი ეტაპი. შევარდნაძეს მეტი თავისუფლება მიეცა პირადი არჩევანით წარემართა სამხედრო აღმშენებლობა, რადგან მის გარშემო შემოკრებილ პოლიტიკოსებსა და სამხედრო მაღალჩინოსნებს ძალა და გავლენა არ ეყოფოდათ, რომ მისი სურვილის წინააღმდეგ წასულიყვნენ.

1995 წლის შემოდგომიდან 1998 წ. გაზაფხულამდე სამხედრო მშენებლობის ახალი, რიგით მეექვსე ეტაპი მიმდინარეობდა. რუსეთის არმიის ქართული წარმოშობის გენერალი ვარდიკო ნადიბაიძე, რომელიც ადრე საქართველოში განლაგებული რუსული კონტინგენტის სარდლის მოადგილე იყო, 1998 წლის გაზაფხულამდე უძღვებოდა საქართველოს შეიარაღებულ ძალებს. 1994 წლის დამდეგს, როდესაც მან თავდაცვის მინისტრის პოსტი დაიკავა, ქართულ არმიას დაახლოებით 50 სხვადასხვა ზომისა და მისიის დანაყოფი შეადგენდა და მათში 49 000 კაცი ირიცხებოდა.¹¹ სამხედრო გაწვევა იმ პერიოდში¹² სპორადულად ან დაბალი მასშტაბით ხდებოდა. შესაბამისად, არმიისა და ეროვნული გვარდიის დანაყოფებში ძირითადად მოხალისეები შედიოდნენ. სამხედრო სამსახურში ჩარიცხული ბევრი ოფიცერი და ჯარისკაცი იშვიათად ცხადდებოდა თავის ნაწილში. აღნიშნული 49 000 კაციდან ერთდროულად მხოლოდ რამოდენიმე ათასი ჯარისკაცი თუ იმყოფებოდა დისლოკაციის ადგილზე.

ნადიბაიძის მინისტრობის დროს არმიის რიცხოვნობა შემცირდა და სამხედრო გაწვევების სისტემა უფრო ორგანიზებული გახდა. ბევრმა არაპროფესიონალმა ოფიცერმა დატოვა არმიის რიგები, რომელსაც ახლა მეტწილად საბჭოთა სამხედრო გამოცდილების მქონე ასაკოვანი გენერლები უძღვებოდნენ. 1996 წელს ახალმა სისტემამ მეტ-ნაკლებად დასრულებული ფორმა შეიძინა. საარმიო კორპუსის სისტემა გაუქმდა იმ მიზეზით, რომ იგი გამოუსადეგარ ბიუროკრატიულ რგოლად ჩათვალეს ბრიგადებსა და უმაღლეს სარდლობას შორის. თავდაცვის სამინისტროს დაქვემდებარებული შეიარაღებული ძალები, რომელიც ახლა 30 000 კაცს ითვლიდა, 7 მოტომსროლელი, 1 შერეული ტიპის საზღვაო ბრიგადებად, საჰაერო თავდაცვისა და საჰაერო ძალების დანაყოფებად და რამოდენიმე ცალკეულ ბატალიონად დაიყო. ეროვნული გვარდია თავდაცვის სამინისტროს დეპარტამენტად გადაიქცა და მისი საველე ნაწილები ერთი ბრიგადის შემადგენლობაში გაერთიანდა.¹³

თავდაცვის სამინისტროს ჯარები მთავრობის ერთადერთ სამხედრო რესურსს არ წარმოადგენდა. 1994 წელს სასაზღვრო ძალები გამოეყო თავდაცვის სამინისტროს. იმავე წელს შევარდნაძემ სახელმწიფო დაცვის სპეციალური სამსახური შექმნა. 1995 წელს უსაფრთხოების სამინისტროსთან არსებული სპეციალური ბრიგადა შინაგან საქმეთა სამინისტროს გადაეცა. 1997 წელს, სპეციალური საპარლამენტო დადგენილებით, სამხედრო ძალების საერთო რაოდენობა 42 000 ჯარისკაცითა და ოფიცერით განისაზღვრა.

სამხედრო მოსამსახურეთა რაოდენობის პარლამენტის დონეზე განსაზღვრა ერთადერთი საკანონმდებლო სიახლე არ ყოფილა. 1995 წელს მიღებული კონსტიტუცია სამხედრო რეფორმირების პროცესსაც შეეხო, განსაკუთრებით სამხედრო ძალებზე სამოქალაქო კონტროლის სფეროს. ახალი კონსტიტუციით, საქართველო საპრეზიდენტო მმართველობის სიტემაზე გადავიდა. პრეზიდენტივე ახორციელებდა სამხედრო ძალების უმაღლესი მთავარსარდალის ფუნქციას. 1995 წ. საპარლამენტო და საპრეზიდენტო არჩევნების შემდეგ, სამოქალაქო კონტროლის საკანონმდებლო საფუძვლების ხელახალი ფორმირება დაიწყო. აღსანიშნავია კანონები თავდაცვის, სახელმწიფო საიდუმლოების, ნდობის ჯგუფის შესახებ და ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსი. 1998 წელს პარლამენტის სამი წევრისგან შემდგარი ნდობის ჯგუფი შეიქმნა, რომელსაც მონიტორინგი უნდა განეხორციელებინა სამხედრო და უსაფრთხოების საიდუმლო პროგრამაზე.

სამხედრო ძალების უახლესი ისტორიის მე-7 ეტაპი 1998 წელს დაიწყო. უსაფრთხოების ყოფილი მინისტრის ჯემალ გახოკიძის თქმით, ამ წელს გადაწყდა, რომ საქართველოს უსაფრთხოებისა და საგარეო პოლიკის ვექტორი ერთხელ და საბოლოოდ დასავლეთისკენ იქნებოდა მიმართული.¹⁴ იმავე წელს ევროპის საბჭომ გადაწყვიტა დაეკმაყოფილებინა საქართველოს გაწევრიანების სურვილი. დასავლური ნავთობის კომპანიები, ისევე როგორც შეერთებული შტატებისა და თურქეთის მთავრობები საბოლოოდ დათანხმდნენ დიდი აღმოსავლეთ-დასავლეთის ნავთობსადენის მშენებლობას საქართველოს ტერიტორიის გავლით. დასავლეთის მზარდი დაინტერესებით გამხნევებულმა შევარდნაძემ, რომლისათვისაც ასევე ნათელი ხდებოდა, რომ დაკარგულ ტერიტორიებს რუსეთის დახმარებით ვეღარ დაიბრუნებდა, დსთ-ს კოლექტიური უშიშროების ხელშეკრულების დატოვება გადაწყვიტა. საქართველოს მთავრობამ უფრო აქტიურად დაიწყო მუშაობა ქვეყნის ტერიტორიიდან რუსული სამხედრო ბაზების გაყვანის მიმართულებით. დღის წესრიგში დგებოდა ნატოში გაწევრიანების სურვილის დეკლარირება.

ახალი ორიენტაციის სიმტკიცეზე მოგვიანებით გაჩენილი ეჭვების მიუხედავად, ეს ცვლილებები აიძულებდა საქართველოს მთავრობას მეტი გაეკეთებინა სამხედრო ძალების მართვისა და კონტროლის მექანიზმების დასავლურ სტანდარტებზე გადასაყვანად. 1998 წლის აპრილში ნადიბაიძე თავდაცვის მინისტრის პოსტიდან გაათავისუფლეს. იგი ერთერთი პარასამხედრო ფორმირების ყოფილმა მეთაურმა დავით თევზაძემ შეცვალა. იმავე პერიოდში პარლამენტის თავდაცვისა და უსაფრთხოების კომიტეტის თავჯდომარე რევაზ ადამიამ დაარწმუნა პრეზიდენტი უსაფრთხოების საკითხებში მრჩეველთა საერთაშორისო საბჭოს (ISAB) შექმნის საჭიროებაში, რომელიც ბალტიისპირეთის ქვეყნებში არსებული მსგავსი ინსტიტუტების ანალოგი იქნებოდა. 1999 წელს ISAB-მა წარმოადგინა რეკომენდაციები, რომლებიც სამხედრო ძალების რიცხოვნობის შემცირებას, უწყებათაშორისი პარალელიზმის აღმოფხვრას, ოფიციალური ეროვნული უსაფრთხოების კონცეფციის და თავდაცვის თეთრი წიგნის შექმნას და თავდაცვის მინისტრის თანამდებობაზე სამოქალაქო პირის დანიშვნას გულისხმობდა. იმავდროულად შეერთებული შტატების ექსპერტები საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს ეხმარებოდნენ დასავლური სტანდარტების გენერალური შტაბის, თავდაცვის რესურსების მართვის ცენტრის შექმნასა და თავდაცვის ბიუჯეტის შემუშავებაში. მაგრამ, საბოლოო ჯამში, მთავრობამ ვერ შეძლო ამ რეკომენდაციათა განხორციელება.

2001 წ. 11 სექტემბრის ცნობილი მოვლენების შემდეგ შეერთებული შტატების მიერ ტერორიზმის წინააღმდეგ დაწყებულმა ომმა საინტერესო გვერდითი ეფექტი იქონია ქართულ სამხედრო ძალებზე. რეფორმატორულად განწყობილ სამხედრო და პოლიტიკურ ლიდერებთან კონსულტაციით, შეერთებულმა შტატებმა წამოიწყო წვრთნისა და აღჭურვის პროგრამა (GTEP). შედეგად, 2003 წლისათვის ქართულმა არმიამ მიიღო დაბალი ინტენსივობის კონფლიქტებში სამოქმედოდ გაწრთვნილი 4 პროფესიონალური ბატალიონი. შევარდნაძის მთავრობის წინააღმდეგობრივი სამხედრო საქმიანობიდან ეს იყო ბოლო და ალბათ ყველაზე მიზანმიმართული ნაბიჯი.

თბილისმა ვერ მოახერხა ქვეყანაში განლაგებულ შეიარაღებულ ძალებზე სრული კონტროლის დაწესება. აფხაზეთსა და ოსეთში არსებულ უკონტროლო ძალებს კვლავ ემატებოდა აჭარის ლიდერის, ასლან აბაშიძის რაზმები. ვარდების რევოლუციის დროს ასლან აბაშიძის დაქვემდებარებაში, გადმოცემით, დაახლოებით ოცი ტანკი და ჯავშანმანქანა, რამდენიმე შვეულმფრენი და სანაპირო კატერები შედიოდა. მისი სპეციალური დანაყოფები 500 - 1000 კაცისგან შედგებოდა. შევარდნაძეს არასოდეს შეეძლო გაეკონტროლებია აბაშიძის საქმიანობა და მისი თანამშრომლობა ბათუმში განლაგებული სამხედრო ბაზის ხელმძღვანელობასთან. უფრო მეტიც, თბილისმა ვერ შესძლო საერთო ენის გამონახვა მოსკოვთან ამ დროისათვის დარჩენილი ორი რუსული ბაზის (ბათუმის და ახალქალაქის) გაყვანის შესახებ, რის თაობაზეც მხარეებს უნდა მოელაპარაკათ 1999 ნოემბრის ეუთოს სამიტზე მიღწეული შეთანხმების თანახმად. 2004 წლის დასაწყისში 3000-6000 რუსი სამხედრო კვლავ რჩებოდა ბათუმისა და ახალქალაქის ბაზებზე. ქვეყნის დასავლეთში (აფხაზეთის კონფლიქტის ზონის მიმდებარე) და პანკისის ხეობაში მოქმედი პარტიზანული და კრიმინალური დაჯგუფებები კი გასამხედროებული ფორმირებების მესამე სახეობა იყო, რომელიც საქართველოს მთავრობის კონტროლს არ ექვემდებარებოდა. 2002 წელს, რუსეთისა და შეერთებული შტატების მოთხოვნით, ქართულმა სამართალდამცავმა უწყებებმა ბოლოსდაბოლოს სპეციალური ოპერაცია განახორციელეს პანკისის ხეობაში. სხვადასხვა წყაროების თამახმად, ქართველებთან შეტაკების თავიდან ასაცილებლად, ჩეჩნურმა შეიარაღებულმა ფორმირებებმა ხეობა დატოვეს.¹⁵

დასკვნის სახით შეიძლება ითქვას, რომ 1994 წლის შემდეგ შევარდნაძის რეჟიმმა წარმატებას მიაღწია იარაღიანი ხალხის თარეშის აღკვეთაში. გარდა ამისა, სამხედრო ძალები შეიძინა უფრო დისციპლინირებული გახდა. მაგრამ მთავრობამ ვერ შეძლო აუცილებელი რეფორმების გატარება. მან ვერ მოახერხა ეფექტური თავდაცვის სისტემის შექმნა და სამოქალაქო კონტროლისა და ზედამხედველობის ქმედითი დემოკრატიული მექანიზმების დანერგვა. სულ უფრო მკვიდრდებოდა აზრი, რომ საქართველო სუსტი, მეტიც, არშემდგარი სახელმწიფოა. ყოველივე ეს განსაკუთრებით ნათელი ხდებოდა ვარდების რევოლუციის წინა პერიოდში.

წინამდებარე თავის მომდევნო ორი ნაწილი სამხედრო რეფორმის იმ ორ მნიშვნელოვან გამოწვევას ეხება, რომლის მიმართაც შევარდნაძის ადმინისტრაციამ ადეკვატური ზომები ვერ მიიღო. პირველი სამხედრო ძალებზე სამოქალაქო კონტროლის განხორციელებაა, მეორე კი, თავდაცვისა და უსაფრთხოების სტრატეგიის განვითარება.

_____________________

შეიარაღებული და გასამხედროებული ფორმირებები საბჭოთა კავშირში (მოსკოვი, საერთაშორისო და სამხედრო-პოლიტიკური კვლევების რუსულ-ამერიკული ცენტრი, 1991) გვ 8-9 (რუსულ ენაზე)

² ყველა მონაცემი 1995 - 1999 წლების პერიოდის ყოფილი მებრძოლებისა და პოლიტიკოსების პირადი ინტერვიუების საფუძველზეა მოპოვებული

³ საქართველოს უზენაესი საბჭოს უწყებანი # 12, 1990 წ.

⁴ ახალი საქართველო, 10 ნოემბერი, 1990წ.

⁵ თბილისის საარტილერიო სკოლის ყოფილი კურსდამთავრებულნი; ინტერვიუ ავტორთან, დეკემბერი 1996 წ.

⁶ გენერალ-მაიორი გურამ ნიკოლაიშვილი, ინტერვიუ ავტორთან, ოქტომბერი 1996 წ.

⁷Richard Wolff, “The Armed Forces of Georgia-An Update”, Jane's Intelligence Review, Europe ტომი 6, # 12, დეკემბერი 1994 წ., გბ 559-561

⁸ 1995 წელს, კონსტიტუციის მიღების შემდეგ, აღნიშნულ სტრუქტურის ნაცვლად ეროვნული უშიშროების საბჭო შეიქმნა.

⁹ მაიორი კობა ლიკლიკაძე, საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს პრესცენტრის უფროსი, ინტერვიუ ავტორთან, 27 სექტემბერი, 1999 წ.

¹⁰ ძალოვანი უწყებები სიტყვასიტყვითი თარგმანია რუსული ცნებისა ”силовые структуры”. ეს გამოთქმა მიღებულია პოსტსაბჭოტა ქვეყნებში და გულისხმობს არმიას, პოლიციას, უშიშროების სტრუქტურებს, სასაზღვრო დაცვას და რიგ სხვა გასამხედროებულ ძალებს, რომლებიც არასოდეს ყოფილა სწორად და ბოლომდე ურთიერთგამიჯნული. დაწვრილებითი ინფორმაციისათვის იხილეთ ინგლისურენოვანი ჟურნალი ”ძალოვანი ინსტიტუტები პოსტ. საბჭოურ ინსტიტუტებში” http//www.pipss.org/

¹¹ სარკე, ოქტომბერი 18, 1995

¹²გაწვევა წარმოებდა 1992 წელს მიღებული კანონით ”თავდაცვისა და საყოველთა სავალდებულო სამსახურის შესახებ” სინამდვილეში კანონმდებლობა ნაკლებად მოქმედებდა.

¹³პარლამენტის თავდაცვისა და უსაფრთხოების კომიტეტის წევრები, ინტერვიუ ავტორთან ოქტომბერი, 1996.

¹⁴ ახალი თაობა, ოქტომბერი 19, 1999

¹⁵ რუსული ბაზების საკითხსა და პანკისში განლაგებულ ჩეჩენთა გამო რუსეთთან კონფლიქტის შესახებ იხილეთ ჯაბა დევდარიანისა და ოქსანა ანტონენკოს ნაშრომები წინამდებარე კრებულში.

3 სამხედრო ძალებზე სამოქალაქო კონტროლი

▲ზევით დაბრუნება

”მე მესმის, თუ რისთვისაა პოლიცია - უთხრა ერთხელ შევარდნაძემ თავის ერთერთ მრჩეველს - და როგორ წარმართს იგი ყოველდღიურ საქმიანობას, მაგრამ ნეტავ ეს სამხედროები რაღაზე ფიქრობენ თავიანთ ყაზარმებში?”¹ ამ რემარკამ გამოამჟღავნა შევარდნაძის ღრმა ეჭვი სამხედროების მიმართ, ისევე როგორც დემოკრატიული სამხედრო - სამოქალაქო ურთიერთობის უცოდინარობა. სამუელ ჰანტინგტონის ტერმინი რომ გამოვიყენოთ, სამხედროებზე სამოქალაქო კონტროლი საქართველოში 1995 წლისათვის ”სუბიექტურობას” ინარჩუნებდა.² შეიარაღებული ძალების პოლიტიკური და სამართლებრივი დაქვემდებარების ხაზები ბუნდოვანი იყო. სხვადასხვა სამთავრობო სტრუქტურები და პოლიტიკური დაჯგუფებები ექიშპებოდნენ ერთმანეთს სამხედრო სისტემის გაკონტროლებასა და მართვაში იმდაგვარად, რომ თავად სამხედროებს საკუთარი პოლიტიკური თუ პიროვნული ინტერესებით მოქმედების შესაძლებლობა ეძლეოდათ.

თავდაცვის საკითხებში ერთიანი ხედვის არარსებობა მნიშვნელოვანწილად 1995 წლის კონსტიტუციიდანაც მომდინარეობდა. ამ დოკუმენტის მიხედვით პარლამენტს ევალებოდა საშინაო და საგარეო პოლიტიკის მთავარი მიმართულებების განსაზღვრა, პრეზიდენტს კი ამ პოლიტიკის წარმართვა ჰქონდა დაკისრებული.³ქართულ ენაში ტერმინების ”განსაზღვრა” და ”წარმართვა” - მნიშვნელობა ძნელად გასამიჯნია. ეს ორაზროვნება თავის თავში გულისხმობდა იმის შესაძლებლობას, რომ ინსტიტუციურ ჩარჩოებზე მაღლა პირადი გავლენა, ქარიზმა დამდგარიყო. ან, თუნდაც მეორე მაგალითი: საქართველოს კონსტიტუციის 98-ე მუხლით პრეზიდენტი განესაზღვრავდა სამხედრო ძალების სტრუქტურას, ხოლო მათი რაოდენობა პარლამენტს უნდა დაედგინა. შედეგად, თუ პრეზიდენტი და პარლამენტი ვერ შეთანხმდებოდნენ არმიის შემადგენლობის დადგენაზე, პრობლემა იოლად ვერ მოგვარდებოდა. არც ის იყო იოლად გასაგები, როგორ შეეძლო პრეზიდენტს შეიარაღებული ძალების სტრუქტურის განსაზღვრა თუ არ იქნებოდა დარწმუნებული, რომ პარლამენტი უზრუნველყოფდა მას საჭირო იარაღითა და სამხედრო მოსამსახურეებით.

უფრო მეტიც, რიგ შემთხვევებში, პარლამენტის მიერ მიღებული კანონები ეწინააღმდეგებოდა საქართველოს კონსტიტუციას. მაგალითისათვის, კონსტიტუციის 78-ე მუხლი კრძალავდა უშიშროების, საპოლიციო და შეიარაღებული ძალების ნებისმიერ გაერთიანებას. მაგრამ 1997 წლის კანონით თავდაცვის შესახებ შინაგან საქმეთა სამინისტროს შიანაგანი ჯარები სამხედრო ძალების ნაწილად ცხადდებოდა. ამასთან, შინაგანი ჯარების კანონის თანახმად, საგანგებო სიტუაციების შემთხვევაში მათ სარდალს ადგილობრივი პოლიციის მოქმედების კოორდინაცია ევალებოდა.⁴

საქართველოს კანონების წინააღმდეგობრიობის ნათელი ილუსტრაციაა სახელმწიფო საიდუმლოების საკითხიც. საკმაოდ ლიბერალური ზოგადი ადმინისტარციული კოდექსის თანახმად, თავდაცვის სფეროში საიდუმლო იყო ინფორმაცია ოპერატიულ გეგმებზე, მოქმედ ოპერაციებსა და მათ მონაწილეებზე. მაგრამ სახელმწიფო საიდუმლოებების ნუსხა, რომელიც იგივე სახელწოდების სპეციალურ კანონს ერთვოდა, კრძალავდა ინფორმაციის გამჟღავნებას სამხედრო ძალების განვითარებასა და ორგანიზაციაზე, ნაწილთა შექმნაზე, ჯარების და იარაღის რაოდენობაზე, სამხედრო დანაყოფებში მათ განაწილებაზე.⁵

წინააღმდეგობრიობათა ჩამონათვალი კიდევ უფრო შორს მიდის. ზოგიერთი კანონი რეალურად რომ ამოქმედებულიყო, პრეზიდენტსა და პარლამენტს შორის უამრავ, გადაუწყვეტელ გაუგებრობას ექნებოდა ადგილი. რიგი სხვა კანონებისა კი ძალზე მცირე შანსს დატოვებდა დემოკრატიული ანგარიშგებისა და გამჭვირვალობისათვის. ასე მაგალითად, კანონით სახელმწიფო საიდუმლოების შესახებ შეუძლებელი გახდებოდა კვალიფიციური საპარლამენტო დებატების ჩატარება თავდაცვის სამინისტროს ხარჯების შესახებ. თუმცა, რეალურად, ასეთი დებატები, მართალია არაპროფესიონალურად და შეზღუდული ინფორმირების პირობებში, მაინც იმართებოდა. დეპუტატები არ ფლობდნენ ინფორმაციას თავდაცვის ბიუჯეტის სპეციფიკური დეტალების შესახებ, რომ აღარაფერი ვთქვათ სამხედროების არასაბიუჯეტო შემოსავლებსა და ხარჯებზე. სიმპტომატურია, რომ თავდაცვისა და უსაფრთხოების კომიტეტისა და ნდობის ჯგუფის თავჯდომარემ, რომელსაც ნებისმიერი საიდუმლო ინფორმაცია უნდა ჰქონოდა, 2000 წლის მარტში განაცხადა, რომ მას არ მიუწვდებოდა ხელი თავდაცვის სამინისტროს დაფინანსების დეტალებზე.⁶

საერთოდ, ამ სფეროში კანონი მუდმივად ირღვეოდა. პოლიტიკოსებს, ჟურნალისტებსა და არასამთავრობო ორგანიზაციების წარმომადგენლებს ყაზარმების ვიზიტისას პრობლემები ნაკლებად ექმნებოდათ. ოფიცერთა გამოკითხვით, რომელთაც ან არ იცოდნენ კანონის მოთხოვნები, ან არ ადარდებდათ მათი სიმკაცრე, ისინი სისტემატურად ეცნობოდნენ ნაწილებში არსებულ მდგომარეობას. მეორე მხრივ, თავდაცვის სამინისტრო უგულვებელყოფდა თავის კანონიერ მოვალეობას ნდობის ჯგუფისთვის სწორი ფინანსური ინფორმაციის მიწოდების შესახებ. ასე მაგალითად, თავდაცვის სამინისტრო ასხვისებდა გამოუყენებელ ქონებას, მაგრამ პარლამენტარები ვერაფრით იგებდნენ ამგვარად მიღებული არასაბიუჯეტო შემოსავლების ოდენობას.

პრობლემის სათავე კორუფციასა და სახსრების არამიზნობრივ ხარჯვაშია საძიებელი, რაც ფართოდ იყო გავრცელებული შევარდნაძის მმართველობის ყველა სფეროში. თვით პრეზიდენტს პრობლემის მასშტაბებზე მხოლოდ ზოგადი წარმოდგენა ჰქონდა შექმნილი. კონტროლის პალატა, რომელსაც ბიუჯეტის ხარჯვის აუდიტირება ევალებოდა, ხანდახან ამოწმებდა თავდაცვის სამინისტროს და ასობით ათასი დოლარის არამიზნობრივი გამოყენების ფაქტებს ასახელებდა. 1999 წელს, მაგალითად სამინისტრომ სახელფასო ხარჯი მხოლოდ 66 პროცენტით შეასრულა, იმავდროულად კი სამივლინებო თანხები 42 პროცენტით იყო გადახარჯული.⁷ პასუხი არავისთვის მოუთხოვიათ, რადგან თავდაცვის მაღალჩინოსნები აცხადებდნენ, რომ გადახარჯვები თუ ხელფასების დავალიანება ხაზინის ბრალი იყო, რომელიც საჭირო თანხებს ხან დაგვიანებით რიცხავდა, ხანაც საერთოდ არ აძლევდა თავდაცვის სამინისტროს.

თავდაცვის მოუგვარებელი ხარჯთაღრიცხვა ფინანსური ხასიათის პრობლემების მხოლოდ ერთი მხარე იყო. აფხაზეთში განცდილი მარცხის შემდეგაც კი, კრიმინალური ელფერის მქონე ე.წ ომის ეკონომიკა კვლავ ფუნქციონირებდა. კონფლიქტის ზონაში მოქმედი პარტიზანული რაზმები და კრიმინალები განაგრძობდნენ გამოძალვასა და კონტრაბანდას - ხშირად სამართალდამცავი სტრუქტურების ხელშეწყობით. 1995 წლის შემდეგ სამხედროებს ნაკლებად ეძლეოდათ ასეთ საქმიანობაში მონაწილეობის შანსი, მაგრამ მათ ფულის შოვნის სხვა არაკანონიერი საშუალებები გამონახეს. 2001 წლის სექტემბრის სამთავრობო მოსმენისას, ანტიკორუფციული საკოორდინაციო საბჭოს მდივანმა განაცხადა, რომ ყველა ”ძალოვანი სტრუქტურა” სერიოზულად იყო ჩართული სხვადასხვა სახის კორუფციასა და პატრონაჟული სისტემების შექმნაში;⁸ შესაბამისად, შევარდნაძეც იძულებული გახდა შეხებოდა მთავრობაში ფეხმოკიდებული კორუფციისა და ელიტის ხელშეუხებლობის საკითხს.

მაგრამ საქმე არც ამჯერად წასულა განაცხადის მიღმა. თავდაცვის სამინისტროს მაღალი რანგის მოხელენი განაგრძობდნენ არაკანონიერი გარიგებების დადებას არმიის მომმარაგებელ კომერციულ ფირმებთან. ნადიბაიძის მინისტრობისას (1994 - 1998) არმიისათვის სრულიად მისაღები გახდა მომარაგების კონტრაქტების გაფორმება იმ ორგანიზაციებთან, სადაც გენერლების ნათესავები მუშაობდნენ. თავდაცვის სისტემის მაღალჩინოსნები ბიუჯეტიდან მოითხოვდნენ თანხებს იმ იარაღსა და აღჭურვილობაზე, რომელიც ისედაც მათ განკარგულებაში იყო. არც ფინანსთა სამინისტრო იყო უცოდველი. თავდაცვის სამინისტროსათვის მნიშვნელოვანი თანხების გადარიცხვისას, ფინანსთა სამინისტროს თანამშრომლები მოელოდნენ და იღებდნენ კიდეც გარკვეულ, საპასუხო წილს.⁹

დავით თევზაძე თავდაცვის მინისტრის პოსტზე 1998 წლის გაზაფხულზე დაინიშნა. დასავლეთის რჩევების გათვალისწინებით, იგი თავიდანვე შეეცადა კორუფციას შებრძოლებოდა, მაგრამ დიდ წარმატებას ვერ მიაღწია. 1998-2003 წლების მიჯნაზე კორუფციული საქმიანობა კვლავ რჩებოდა ქვეყნის პრობლემად. თავდაცვის სამინისტრო საჭურვლის შესყიდვას რუსული სამხედრო ბაზებიდან ყოველგვარი დოკუმენტაციისა და გამჭვირვალობის გარეშე ახერხებდა. ასეთი გარიგებების საფუძველზე შესაძლებელი ხდებოდა ფულის დაზოგვა, მაგრამ შეუძლებელი იყო ამ ფულის რეალური ხარჯვის კონტროლი. ქართველი ოფიცრები რამოდენიმეჯერ იყვნენ მხილებულნი უკანონო იარაღის გაყიდვაში.

ახალწვეულთა სახლში გაშვება კვლავ რჩებოდა ქრთამის აღების საშუალებად. ნაწილებში მრავლად იყო ”მკვდარი სულები”, რაც მეთაურთათვის არალეგალური შემოსავლების წყარო (ზედმეტი ტანსაცმელი, საკვები და ა.შ.) ხდებოდა. ნიკოლოზ ჯანჯღავა, 2001 წლის გაზაფხულზე დანიშული სახმელეთო ჯარების სარდალი, რომელიც დანიშვნიდან რამოდენიმე კვირაში გაათავისუფლეს, მოგვიანებით აცხადებდა, რომ თავდაცვის სამინისტროს მიერ რეგისტრირებული 20 000 კაცის ნაცვლად, ჯარში რეალურად მხოლოდ 10 000 კაცი თუ მსახურობდა.¹⁰ იყო შემთხვევები, როდესაც ოფიცრები მცველებად მუშაობდნენ ღამის კლუბებში. ეს თავის გატანის ერთ-ერთი გზა იყო, რადგან თვეების განმავლობაში ისინი ხელფასებს ვერ იღებდნენ. როგორც თევზაძის ერთ-ერთმა ყოფილი თანამშრომელი იხსენებდა, ნაწილებში ჯარისკაცების გამოსაკვებად მეთაურები არარეგისტრირებული შემოსავლების საერთო სალაროებს ქმნიდნენ.¹¹

სახელმწიფო ბიუჯეტის არასწორი განკარგვის შედეგად, კორუფცია სწრაფად იკიდებდა ფეხს. 2000 წ. თავდაცვის სამინისტროსათვის ბიუჯეტიდან გამოყოფილი 42 მილიონი ლარი (21 მილიონი $), რაც, თავისთავად, არაადექვატური იყო, რამოდენიმე თვეში ისევ შემცირდა. დასავლეთის დახმარებამ უსაფრთხოების სექტორის რეფორმირებაში დიდი შედეგი არ გამოიღო. ერთერთი უცხოელ ექსპერტი აცხადებდა, რომ საბიუჯეტო პარამეტერების მუდმივი ცვლილებით შეუძლებელი ხდებოდა სამხედრო ძალების მისიათა ზუსტი განსაზღვრა და თავდაცვის დაგეგმარება.¹²

კორუფციასთან ბრძოლაში თვითონ შევარდნაძე მხოლოდ რიტორიკითა და ფორმალიზმით იფარგლებოდა. სამოქალაქო და სამხედრო ფუნქციონერებს პრეზიდენტისადმი ლოიალობის კრიტერიუმით ნიშნავდნენ და ათავისუფლებდნენ. საბოლოო ჯამში, კორუფციაზე დამყარებული ლოიალური ქსელები არაეფექტური იყო, რადგან შეუძლებელი ხდებოდა ამ ქსელებში ყველა ოფიცრის ინკორპორირება. თავისი მმართველობის ბოლო პერიოდში, უეცრად შევარდნაძე სამხედროთა უკმაყოფილების მომსწრე გახდა. ჯარში არსებული გაუსაძლისი პირობების მომიზეზებით, 2001 წ. მაისში ეროვნული გვარდიის ერთმა ბატალიონმა დაუმორჩილებლობა გამოაცხადა. მას გადამდგარი სამხედროები და კრიმინალური ჯგუფებიც შეუერთდნენ. პრეზიდენტთან ინტენსიური მოლაპარაკებების შემდეგ, მთავრობის ჯარებით გარშემორტყმულმა მეამბოხეებმა დათმობა ამჯობინეს. შევარდნაძეს ისინი არ დაუსჯია, რადგან ჩათვალა, რომ სოციალურ-ეკონომიკური პირობებით ისედაც გაღიზიანებული საზოგადოების ფონზე, ჯართან ურთიერთობაში სიფრთხილე უნდა გამოეჩინა.

უსაფრთხოებისა და სამხედრო პოლიტიკაში მრავალი არსებითი დეტალი აღმასრულებელი ხელისუფლების განკარგულებებით განისაზღვრებოდა, რაც ძირს უთხრიდა პარლამენტის ფუნქციას - თავისი წვლილი შეეტანა ქვეყნის ეროვნული უსაფრთხოების მოდელის შექმნაში. ბიუჯეტში ცვლილებების შეტანა მხოლოდ პრეზიდენტს შეეძლო. პარლამენტს ისღა რჩებოდა, რომ დათანხმებოდა შეთავაზებულ ციფრებს, ან საერთოდ ჩაეგდო ბიუჯეტის კანონპროექტი. პარლამენტი პრეზიდენტს სუსტ წინააღმდეგობას უწევდა, რადგან შევარდნაძეს საპარლამენტო უმრავლესობის მხარდაჭერის იმედი ყოველთვის ჰქონდა. პარლამენტი კიდევაც რომ შეწინააღმდეგებოდა პრეზიდენტს, მისი კურსი მაინც უცვლელი დარჩებოდა; აღმასრულებელი და საკანონმდებლო შტოების ურთიერთობა ჩიხში რომ მომწყვდეულიყო, საქართველოს კანონმდებლობა მთავრობას ნებას რთავდა წინა წლის საბიუჯეტო ციფრებით ეხელმძღვანელა. ამით პარლამენტის როლი თავდაცვის უწყების საბიუჯეტო კონტროლის სფეროში, რაც დემოკრატიული საპარლამენტო კონტროლის მთავარი იარაღია, საკმაოდ შეზღუდული ხდებოდა.

პარლამენტის უმწეობა განსაკუთრებით თვალსაჩინო 2002 წლის ბიუჯეტის მიღების დროს გახდა.¹³ თავდაცვის სამინისტრომ სცადა წარმოედგინა ბიუჯეტის პროექტი ე.წ. პროგრამული ფორმით; სპეციფიკური სტრუქტურული კომპონენტების ცალკე გამოყოფით. პირველად მოხდა, რომ თავდაცვის ბიუჯეტის პროექტი ნატოს სტანდარტების შესაბამისად, სამ ნაწილად იყო დაყოფილი: პირადი შემადგენლობა, ოპერატიული მზადყოფნა, შესყიდვები და კაპიტალური ხარჯები. მიუხედავად ამისა, პროექტი ვერ ცემდა პასუხს შემდეგ კითხვებს: რა იყო ხარჯების განაწილების პრინციპი, რა ფინანსური შედეგები მოჰყვებოდა კადრების დაგეგმილ შემცირებას? პარლამენტის თავდაცვის კომიტეტი მხარს უჭერდა თავდაცვის ბიუჯეტის პროექტს, რომელსაც წინწადგმულ ნაბიჯად თვლიდა, თუმცა, როგორც მალე გაირკვა, თავდაცვის სამინისტრომ თავისი ბიუჯეტის პროექტი ფინანსთა სამინისტროსთან არ შეათანხმა და ისე გაწერა 71 მლნ ლარზე, როცა ფინანსთა სამინისტრო მხოლოდ 38 მილიონის გამოყოფაზე იყო თანახმა. პარლამენტმა თავდაპირველად თავი შეიკავა შემცირებული ციფრის მიღებაზე, თავდაცვის სამინისტრომაც უარი განაცხადა თავიდან დაეანგარიშებინა წარმოდგენილი მოთხოვნა.

საბოლოოდ, 2002 წლის იანვარში, პარლამენტმა მიიღო სახელმწიფო ბიუჯეტი თავდაცვის სფეროს შემცირებული წილით, თუმცა შემდგომი განხილვის გარეშე. ფინანსთა და თავდაცვის სამინისტროებს აღარ განუსაზღვრიათ, თუ როგორ უნდა გადაენაწილებინათ ნატოს სტანდარტების თანახმად საბოლოოდ დამტკიცებული ბიუჯეტი. ყოველ შემთხვევაში, პარლამენტისათვის ეს აღარავის უცნობებია. არსებითად, პარლამენტმა ერთხელ კიდევ გაუშვა ხელიდან სამხედრო ძალებზე სამოქალაქო კონტროლის განხორციელების მთავარი მექანიზმი.

უნდა აღინიშნოს, რომ თავდაცვის, უსაფრთხოებისა და სამართალდაცვის სფეროებზე საპარლამენტო მეთვალყურეობა სხვა მხრივაც სუსტად გამოიყურებოდა. კონსტიტუციის და პარლამენტის რეგლამენტის თანახმად თავდაცვის, უსაფრთხოებისა და შინაგან საქმეთა მინისტრები ანგარიშვალდებული იყვნენ პარლამენტის წინაშე, მაგრამ იგივე არ ითქმოდა სასაზღვრო ძალებისა და სახელმწიფო დაცვის სპეციალური სამსახურის ხელმძღვანელებზე. მათ პრეზიდენტი ნიშნავდა და ათავისუფლებდა საკანონმდებლო ორგანოს თანხმობის გარეშე.

ამავე დროს, პარლამენტს არ შეეძლო უნდობლობის გამოცხადება პრეზიდენტისა და ნებისმიერი მინისტრის წინააღმდეგ. მაღალი თანამდებობის სამოქალაქო პირის იმპიჩმენტი კონსტიტუციის დარღვევის ან სისხლის სამართლის დანაშაულზე დაკავების შემთხვევაში თეორიულად დაშვებული იყო, მაგრამ ბრალის წაყენებისათვის უზენაესი სასამართლოს თანხმობა იყო საჭირო.

პარლამენტს არც ეროვნული უსაფრთხოების საბჭოს კონტროლი შეეძლო. 1996 წლის შესაბამისი კანონმდებლობით, საბჭო უსაფრთხოების საკითხებში პრეზიდენტის სათათბირო ორგანოდ მოიაზრებოდა. ამ ფუნქციით იგი პარლამენტის წინაშე ანგარიშვალდებულად არ ითვლებოდა. სინამდვილეში კი საბჭო, განსაკუთრებით მისი აპარატი, გავლენიან როლს თამაშობდა სამხედრო და პარასამხედრო უწყებების კოორდინაციასა და საკადრო პოლიტიკაში. შევარდნაძის მმართველობის დროს თავდაცვისა და უსაფრთხოების საკითხები პრეზიდენტთან დაახლოვებული პირების წრეში წყდებოდა. უწყებათშორის სისტემურ კოოპერაციას პრეზიდენტის კაბინეტი ცვლიდა. როგორც პარლამენტი, ისე უშუალოდ სამინისტროები ნაკლებად წყვეტდნენ რაიმეს უსაფრთხოების პოლიტიკის შემუშავებისა და იმპლემენტაციის სფეროში.

უცხოელი ექსპერტების რჩევების გათვალისწინებით, 2001 წლის შემოდგომაზე პარლამენტმა თავდაცვის კანონში ცვლილება შეიტანა. თავდაცვის სამინისტროს გენერალურ შტაბს საგანგებო და საომარი ვითარების დროს ყველა შეიარაღებული უწყების კოორდინირება დაევალა. თუმცა, ცვლილებაში არაფერი იყო ნათქვამი კოორდინირების პროცედურებსა და მასშტაბებზე. კანონი არ განსაზღვრავდა გენერალური შტაბისა და ავტონომიური შეიარაღებული უწყებების ურთიერთობებს მშვიდობიან პერიოდში. 2002 წ. იანვარში თავდაცვის მინისტრი აშკარა უკმაყოფილებას გამოთქვამდა სხვადასხვა უწყებებს შორის კოორდინაციის არარსებობის გამო, აღნიშნავდა რა, რომ კოორდინაცია მხოლოდ საგანგებო შემთხვევებში ხდებოდა, რაიმე წინასწარი დაგეგმვისა და ურთიერთვალდებულებების სამართლებრივი განსაზღვრის გარეშე. როგორც ჩანს შევარდნაძე და ეროვნული უსაფრთხოების საბჭო სიტუაციის გამოსწორებას არ ეშურებოდნენ.¹⁴

_______________________

ყოფილი მაღალჩინოსანი საქალაქო პირი. კონფიდენციალური ინტერვიუ ავტორთან, თებერვალი 2003.

² Samuel P. Huntington, The Soldier and the State: the Theory and Politics of Civil-Military Relations (New York: Vintage Books, 1964) გვ. 162-192. ჰანტინგტონი ეხება სიტუაციებს, როდესაც სხვადასხვა პოლიტიკურ ორგანოებს აქვთ ზედამხედველობის პარალელური როლები, რაც სამხედროებს პოლიტიკურ ვაჭრობაში ჩართვის შანსს აძლევს.

³ საქართველოს კონსტიტუცია, მუხლები 48, 49.

⁴ კანონი შინაგანი ჯარების შესახებ, აპრილი 30, 1998

⁵საქართველოს რესპუბლიკა, თებერვალი 4, 1997

⁶ საქართველოს პარლამენტის თავდაცვისა და უსაფრთხოების კომიტეტის მიერ ჩატარებული სემინარი თემაზე: სამხედრო-სამოქალაქო ურთიერთობები, მარტი 21, 2000

⁷ საქართველოს კონტროლის პალატის ანგარიში 1999 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების შესახებ (თბილისი, გამოუქვეყნებელი მასალა საქართველოს პარლამენტის კვლევითი დეპარტამენტიდან, 200 წელი), გვ. 44-45

⁸ საქართველოს რესპუბლიკა, 6 სექტემბერი, 2001 წელი

⁹ საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს თანამდებობის პირები. კონფიდენციალური ინტერვიუ ავტორთან, 1998-2004

¹⁰ პოლკოვნიკი ნიკოლოზ ჯანჯღავა. ინტერვიუ ავტორთან, ივნისი 2001

¹¹ თავდაცვის სამინისტროს ოფიციალური პირი, კონფიდენციალური ინტერვიუ ავტორთან, თებერვალი 2004

¹² გერმანიის შეიარაღებული ძალების ოფიციალური პირი, ინტერვიუ ავტორთან, აგვისტო, 2000

¹³ საქართველოში ფისკალური წელი კალენდარულს ემთხვევა.

¹⁴ ერთერთი უცხოელი ექსპერტი 2000 წლის გაზაფხულზე ამბონდა ”დასანანია, რომ, როგორც ჩანს, ეროვნული უსაფრთხოების საბჭო არ არის მზად სამხედრო სტრუქტურების კონსოლიდაციისათვის.” კონფიდენციალური ინტერვიუ ავტორთან, გაზაფხული 2000 წ.

4 ეროვნული უსაფრთხოების სტრატეგიის ძიებაში

▲ზევით დაბრუნება

სამხედრო რეფორმა უნდა ეფუძნებოდეს კარგად ჩამოყალიბებულ ეროვნულ ინტერესებს და სტრატეგიას, რაც თავის მხრივ, პოლიტიკის დაგეგმვის პროცესის განვითარებას გულისხმობს. შევარდნაძე აშკარად არასოდეს ეწინააღმდეგებოდა ეროვნული უსაფრთხოების კონცეფციის შექმნას, მაგრამ მან ვერ შეძლო ამის განხორციელება. ჯერ კიდევ 1996 წელს შეიქმნა სახელმწიფო კომისია, რომელსაც ასეთი კონცეფცია უნდა შეემუშავებინა. 1997 წელს პარლამენტმა მიიღო რეზოლუცია სამხედრო დოქტრინის დამტკიცების შესახებ.

დოქტრინა თავდაცვის სამინისტროში მომზადდა და თავდაცვისა და უსაფრთხოების საპარლამენტო კომიტეტში გადამუშავდა. მაგრამ დოქტრინა ნაკლებად წარმოადგენდა ეფექტური სამხედრო რეფორმისათვის საჭირო სტრატეგიული აზროვნების ნიმუშს. მისი ტექსტი უბრალოდ ბაძავდა 4 წლით ადრე მიღებული რუსული ანალოგის სტილს. დოქტრინაში აღნიშნული იყო ყველა სახელმწიფოებთან თანამშრომლობის აუცილებლობა, მაგრამ არაფერი არსებითი არ იყო ნათქვამი საქართველოს ეროვნულ ინტერესებსა თუ ქვეყნის წინაშე მდგომ საფრთხეებზე. დოქტრინა გაკვრით თუ ეხებოდა სტრატეგიული პარტნიორების თემას, გვერდს უვლიდა რუსი სამხედროების ქვეყანაში ყოფნის სადაო საკითხებს. დოკუმენტში ბუნდოვნად იყო ნათქვამი მეზობელი ტერიტორიების მილიტარიზაციის რისკის შესახებ. ეს ბუნდოვანება კი კიდევ უფრო მატულობდა იმით, რომ აღნიშნული პასაჟი რუსული ანალოგიდან პრაქტიკულად სიტყვა-სიტყვით იყო გადმოწერილი. შესაბამისად, იქმნებოდა შთაბეჭდილება, თითქოს მილიტარიზაციის რისკში საქართველოც, რუსეთის მსგავსად, ნატოს გაფართოვებას გულისხმობდა. მაგრამ ამ შემთხვევაში საქართველოს სამხედრო დოქტრინა სრულ შეუსაბამობაში ექცეოდა ნატოსთან თანამშრომლობის პროგრამასთან ”პარტნიორობა მშვიდობისათვის”. საუბედუროდ თუ საბედნიეროდ, ამ და სხვა საკითხებს არც დოკუმენტი აკონკრეტებდა და, საბოლოო ჯამში, დოქტრინა მიღებისთანავე იქნა დავიწყებული. ამ დოკუმენტს მეტად მცირე შანსი ჰქონდა საიმისოდ, რომ სამხედრო რეფორმების ორიენტირი გამხდარიყო.

1999 წელს ეროვნული უსაფრთხოების საბჭომ განაცხადა, რომ ISAB-ის რეკომენდაციების განხორციელება და ეროვნული უსაფრთხოების კონცეფციის ფორმულირება მისთვის პრიორიტეტს წარმოადგენდა. 1996-1999 წლებში კონცეფციის მრავალი პროექტი შეიქმნა. ზოგი მათგანი სახელმწიფო კომისიის ეგიდით იქნა შემუშავებული; დანარჩენი პარლანეტში და ცალკეულ სამთავრობო უწყებებში იქმნებოდა. ერთად აღებულნი, ეს დოკუმენტები ქმნის წარმოდგენას უსაფრთხოების ქართულ დისკურსზე. პროექტების უმეტესობაში ყურადღება მახვილდებოდა შემდეგ პრობლემებზე: სახელმწიფოს მშენებლობა, შიდა სახელწიფოებრივი სეპარატიზმი, გარეშე ძალთა ჩარევა ქვეყნის საშინაო საქმეებში, კორუფცია, სოციალური უთანასწორობა, რეგიონალური კონფლიქტების რისკი, საქართველოს სუსტი სამხედრო პოტენციალი, ეკოლოგიური საფთხეები. ზოგიერთი პროექტი აღნიშნავდა, რომ მოსახლეობაში ეთნიკური თვითიდენტიფიკაცია სამოქალაქო, საერთო - სახელწიფოებრივ განცდაზე უფრო ძლიერი იყო; რომ სამართალდამცავი ორგანოების ავტორიტეტი უმდაბლეს ნიშნულზე იმყოფებოდა; რომ ამ ორგანოთა წარმომადგენლები პატივს არ სცემდნენ ადამიანის უფლებებს. პროექტების საგრძნობი ნაწილისათვის უცხო არ იყო ხაზგასმა ადამიანის უფლებათა დაცვის აუცილებლობაზე, სამხედრო ძალებზე სამოქალაქო კონტროლის განმტკიცების საჭიროებაზე, პოლიტიკური პლურალიზმისა და ადგილობრივი თვითმართველობის მნიშვნელობასა თუ გაყინული ეთნო-კონფლიქტების მშვიდობიანი გზით გადაჭრაზე.

და მაინც, ამ პროექტთა უმეტესობა გამოირჩეოდა ეკლექტურობით, ზოგადობით და წინააღმდეგობრივი პასაჟებით. ზოგჯერ ავტორები თავს არიდებდნენ მგრძნობიარე საკითხებს. ზოგიერთ პროექტში ადამიანის უფლებებისა და ერთა დემოკრატიულ თანამეგობრობაში ინტეგრაციის მნიშვნელობა იყო აქცენტირებული, მაგრამ იქვე იყო გაჟღერებული გლობალიზაციისა და ინდივიდუალიზმის საფრთხე. ერთერთი დოკუმენტი ”ოჯახის სოციალურ პასუხისმგებლობაზე” საუბრობდა. პროექტთა უმეტესობას უსაფრთხოების დისკურსში განათლებისა და კულტურის საკითხებიც შემოჰქონდა, ამავე დროს კი გაკვრით თუ ეხებოდა რუსული სამხედრო ბაზებისა და რუსი სამხედროების მიერ ქვეყნის საშინაო საქმეებში ჩარევის თემებს. არა და საზოგადოებრივ დისკუსიებში ეს უკანასკნელი საკითხები დომინირებდა.

1999 წლის ზაფხულში, მას შემდეგ რაც ეროვნული უშიშროების საბჭომ ISAB-ის რეკომენდაციები მიიღო, სახელწიფო კომისიამ უსაფრთოების კონცეფციის ახალი, სახეშეცვლილი ვერსია მოამზადა. წინამორბედი პროექტებისაგან იგი რამოდენიმე პუნქტით გამოირჩეოდა: უფრო მკაფიოდ იყო წარმოჩენილი საქართველოს სტრატეგიული ორიენტაცია: აღინიშნებოდა, რომ ქვეყნის მიზანი ევროატლანტიკური ერთობის ძირითად ინსტიტუტებში ინტეგრირება იყო. კონცეფციის ახალი ვერსია განათლების სისტემისაგანაც მოითხოვდა დასავლური ორიენტაციის შესაბამისი ნორმების დამკვიდრებას. თუმცა ვერც ახალი პროექტი გათავისუფლდა ბუნდოვანი და საეჭვო განზოგადოებებისაგან, როგორიც იყო ”კულტურული თვითმყოფადობის შესატყვისი სოციალური ორგანიზაციისა და პოლიტიკური სისტემის შექმნის საჭიროება”. ასახავდა რა საზოგადოებრივი ცხოვრების მაქსიმალურად ფართო სპექტრს, ამავე დროს, დოკუმენტი დეტალურად ვერ განსაზღვრავდა ქვეყნის წინაშე მგდომ კონკრეტულ საფრთხეებს. წინა ვარიანტების მსგავსად და ევროპის ქვეყნებისა თუ შეერთებული შტატების ანალოგიური დოკუმენტებისაგან განსხვავებით, პროექტი არ იძლეოდა ეროვნული ინტერესების, საფრთხეებისა და ამ საფრთხეთა განეიტრალების გზების მკაფიო ჩამონათვალს.

თანდათან უფრო ნათელი ხდებოდა, რომ დასავლეთთან თანამშრომლობის გაღრმავებისათვის საქართველოს ხელისუფლებას უნდა მიეღო ეროვნული უსაფრთხოების მწყობრი კონცეფცია. ISAB, სხვა საერთაშორისო თუ ადგილობრივი ექსპერტები რეგულარულად მოითხოვდნენ ამას, მაგრამ შევარდნაძის რეჟიმი ნელა მოქმედებდა. კონცეფციის არსებობა არა მარტო უსაფრთხოების მწყობრი პოლიტიკის შემუშავებას აფერხებდა, არამედ სამხედრო-სამოქალაქო ურთიერთობებში დემოკრატიული პრინციპების დამკვიდრებას და ეროვნულ უსაფრთხოებაზე პასუხისმგებელი უწყებების კოორდინაციასაც ეღობებოდა წინ. 2000 წლისათვის თავდაცვის მინისტრი თავზაძე და სასაზღვრო ძალების სარდალი გენერალი ვალერი ჩხეიძე ხაზგასმით აღნიშნავდნენ, რომ სტრატეგიული ორიენტირების ამსახველი დოკუმენტის არარსებობა ხელს უშლიდა მათზე დაქვემდებარებული უწყებების ნორმალურ ფუნქციონირებას.

ბევრი ლოდინის შემდეგ ISAB-მა, საგარეო სამინისტროსთან თანამშრომლობით, უსაფრთოების კონცეფციის საკუთარი ვარიანტი შეიმუშავა. დოკუმენტის სათაური იყო ”საქართველო და მსოფლიო: მომავლის ხედვა და სტრატეგია”.¹

ახალი პროექტის ავტორები ნათლად აცხადებდნენ, რომ საქართველოს სტრატეგიულ მიზნებს ნატოსთან ინტეგრაცია და ევროკავშირთან თანამშრომლობის გაღრმავება წარმოადგენდა. დოკუმენტში მოთხოვნილი იყო ქვეყნის ტერიტორიიდან რუსული ბაზების გაყვანა, ხოლო რუსეთის გავლენის ქვეშ მყოფი დამოუკიდებელ სახელმწიფოთა თანამეგობრობის ეფექტურობაზე ეჭვი იყო გამოთქმული. ეროვნული უსაფრთხოების კონფეპციის ახალი პროექტი პირველად აქცევდა კონკრეტულ ყურადღებას თავდაცვის სექტორის მისიების განსაზღვრას. მასში აღინიშნებოდა, რომ საქართველოს შეიარაღებული ძალები უკეთ უნდა იყვნენ ინტეგრირებულნი, რათა შეკავების ფუნქცია იტვირთონ: მათ უნდა შესწევდეთ მტრის შედარებით შეზღუდული ძალების დამარცხების, საზღვრის გაკონტროლების, ტერორისტული თავდასხმების აღკვეთის უნარი. დოკუმენტის თანახმად საქართველოს სამხედრო ძალებს მოეთხოვებოდა სამოქალაქო ხელისუფლების დახმარება კანონიერებისა და წესრიგის აღდგენაში საგანგებო ვითარებათა დროს, სტიქიის დამანგრეველ შედეგთა ლიკვიდაცია და საერთაშორისო სამშვიდობო მისიებში მონაწილეობა.

მართალია, ასეთი სახის დოკუმენტში ნაკლებადაა მოსალოდნელი თავდაცვის პოლიტიკის დეტალების განხილვა, მაგრამ მაინც, კონცეფციის აღნიშნულ პროექტსაც სურვილების ჩამონათვალის ელფერი გადაჰკრავდა. მიუხედავად იმისა, რომ უცხოელი ექსპერტების დახმარებით შექმნილ დოკუმენტში საკმარისად არ და ვერ იქნებოდა არტიკულირებული ქვეყნის კონკრეტული წუხილები მეზობელ სახელმწიფოებთან ურთიერთობებში, რეალისტურ უსაფრთხოების კონცეფციას მაინც მეტი მოეთხოვებოდა უსაფრთხოების გამოწვევათა დეფინიციის თვალსაზრისით. თუმცა, ”მომავლის ხედვისა და სტრატებიის” ძირითადი ხარვეზი მისი სტატუსი უფრო იყო, ვიდრე შინაარსი. პროექტის გამოქვეყნებამდე იგი შესაბამის სამთავრობო უწყებებში არ განხილულა. მის შემუშავებაში არც საზოგადოებას მიუღია რაიმე არსებითი მონაწილეობა. ამავე დროს, დოკუმენტი გამოქვეყნდა ოფიციალური წინასიტყვაობის გარეშე. არც მისი ოფიციალურად მიღების რაიმე ანგარიშგასაწევი პროცედურა შემდგარა. დოკუმენტის გამოქვეყნების შემდეგ კი ქვეყნის ლიდერებმა იგი ერთგვარად მიივიწყეს. ოფიციალური პირები აცხადებდნენ, რომ ეროვნული უსაფრთხოების საბჭო განაგრძობდა ეროვნული უსაფრთხოების კონცეფციის ტექსტზე მუშაობას.

2002 წელს თავდაცვის სამინისტრომ შექმნა საკუთარი ”თეთრი წიგნი”, თუმცა მისი დანიშულება შედარებით მოკრძალებული იყო. იგი ISAB-ის რეკომენდაციების პასუხად დაიწერა. ”თეთრი წიგნი” აღწერდა შეიარაღებული ძალების ორგანიზაციულ სატრუქტურას, ხაზს უსვამდა სამხედრო საკითხებში სამოქალაქო ხელისუფლების უზენაესობას და ნატოსთან თანამშრომლობის მნიშვნელობას. მასში გამოხატული იყო არმიის გაძლიერების სურვილი. ”თეთრი წიგნი” ცდილობდა დაეკონკრეტებინა სამხედრო ძალების მისიები, მაგრამ ქვეყნის წინაშე მდგომი უსაფრთხოების გამოწვევების ზუსტი სურათის შექმნისა და ზოგადი სტრატეგიის არტიკულირების გარეშე, ასეთი მცდელობა ხელშესახებ შედეგს ვერ მოიტანდა. თავდაცვისა და ფინანსთა სამინისტროებს შორის არსებული დავის ფონზე, ”თეთრ წიგნს” ვერც დაფინანსების საკითხში შექონდა რაიმე სინათლე. მასში არც სხვა შეიარაღებულ სტრუქტურებთან კოორდინაციაზე იყო არსებითი საუბარი. თავდაცვის ”თეთრი წიგნი” სხვა სამთავრობო ინსტიტუტებთან სერიოზული კონსულტაციების გარეშე შეიქმნა. დადიოდა ჭორი, რომ იგი თავდაცვის სამინისტროს ერთი თუ ორი საშუალო დონის თანამშრომელის მიერ დაიწერა და რომ სამინისტროს წამყვან შიდა სტრუქტურებსაც კი ”თეთრი წიგნის” შექმნაში არავითარი ქმედითი მონაწილეობა არ მიუღიათ.

2003 წლის შუა პერიოდში ეროვნული უსაფრთხოების საბჭოს აპარატმა ეროვნული უსაფრთხოების კონცეფციის საკუთარი პროექტი შეიმუშავა. მასში ISAB-ის ვარიანტიდან რამოდენიმე იდეა იყო ნასესხები, მაგრამ მთლიანობაში ახალი ვერსია განსხვავებული იყო და თანაც, არც თუ უკეთესობის მიმართულებით. ეროვნული უშიშროების საბჭოს აპარატის ვერსია² ბევრ თემას მოიცავდა. ამათგან ზოგიერთი ნაკლებად შეეფერებოდა უსაფრთხოების თემატიკას. ასე მაგალითად, ავტორები საუბრობდნენ მრეწველობისა და სოფლის მეურნეობის ტრადიციული დარგების აღდგენის საჭიროებაზე. ამასთან, ტექსტი არ აკონკრეტებდა სამხედრო მისიებს. პროექტში ხაზგასმული იყო ნატოში გაწევრიანების განზრახვა, მაგრამ საგარეო ურთიერთობების დახასიათებისას, ავტორები არ იძლეოდნენ ქვეყნის წინაშე მდგომი გამოწვევების და მათზე რეაგირების მექანიზმების რეალურ შეფასებებს. რუსეთთან ურთიერთობის საკითხებში კონცეფცია საოცარ არადიპლომატიურობას იჩენდა. გარდა ამისა, კონცეფციის პროექტში არსებითად მოვიწყებული იყო ადამიანთა უფლებების დაცვისა და დემოკრატიზაციის თემები. სანაცვლოდ, დოკუმენტში აღნიშნული იყო, რომ საქართველოს ეძლეოდა შესაძლებლობა ეშენებინა სულიერი პრიორიტეტებისა და კულტურული იდენტურობის შესაფერისი სახელმწიფო. ამას მოსდევდა ამბიციური მიზნების მთელი ჩამონათვალი, თუმდა, მათი განხორციელების შესაძლებლობების შეფასების გარეშე. ასე მაგალითად, ნათქვამი იყო, რომ ჩრდილოვანი ეკონომიკის წილი ერთობლივ შიდა პროდუქტში 15-20%-მდე უნდა შემცირებულიყო, მაგრამ არ ჩანდა ამის მიღწევის გზა. ასევე არაფერი იყო ნათქვამი იმაზე, თუ რა ეფექტი უნდა მოეხდინა მსგავს პროცესს თავდაცვის სფეროს დაფინანსებაზე.

არსებითად, ახალი პროექტი არ იძლეობდა ეროვნული უსაფრთოების პრიორიტეტების, სტრატეგიული არჩევანის, რისკის ანალიზის მკაფიო და კონკრეტულ სურათს. იგი არ ანსხვავებდა ერთმანეთისაგან საფრთხეებს, რისკებსა და გამოწვევებს.

ეს იყო ეროვნული უსაფრთხოების კონცეფციის ბოლო პროექტი, რომელიც შევარდნაძის მთავრობამ შეიმუშავა. წინამორბედების მსგავსად, არც იგი იქცა ოფიციალურ დოკუმენტად. მისი შექმნის პერიოდი შევარდნაძის რეჟიმის ღრმა კრიზისს დაემთხვა. თავდაცვისა და უსაფრთხოების პოლიტიკაში პერზიდენტი სხვადასხვა მოქიშპე ძალებს შორის მერყეობდა, და პოლიტიკური კონცეფციების ნაცვლად პიროვნულ გადარჩენაზე ფიქრობდა.

მმართველობის ბოლო პერიოდში შევარდნაძე საკმაოდ ამბივალენტური გახდა შეერთებული შტატებისა და ევროკავშირის მიმართ. იგი ძნელად ეგუებოდა დემოკრატიული ოპოზიციის კრიტიკას, რომელიც დასავლეთში მზარდ თანაგრძნობას ნახულობდა. პარალელურად, 2002 წლის მიწურულისათვის შევარდნაძის მთავრობას რუსეთთან ურთიერთობების დარეგულირების გაზრდილი მონდომება ეტყობოდა. 2002 წლის დეკემბერში, ეუთოს საგარეო საქმეთა მინისტრების ლისაბონის შეხვედრაზე საქართველოს დელეგაცია ნაკლებად მომთხოვნი ჩანდა რუსული ბაზების გაყვანის საკითხში. ამასთან დაკავშირებით ეუთოს ერთერთი მაღალი თანამდებობის პირი პრივატულ საუბარში აღნიშნავდა, რომ არათანამიმდევრულობა და გამჭვირვალეობის ნაკლებობა ასუსტებდა საქართველოს პოზიციას.³ საქართველოს საგარეო პოლიტიკის ეს ცვალებადობა დროში ემთხვეოდა ქვეყანაში მოქმედი დასავლეთელი ინვესტორების საქმიანობის შეკვეცას,⁴ და ქვეყნის ეკონომიკის სტრატეგიულ სექტორებში რუსული სახელმწიფო ბიზნესის მომძლავრებას.

შევარდნაძის საქართველო მანკიერ წრეში იმყოფებოდა: სამხედრო სფეროში არსებული უწესრიგობა აფერხებდა სტრატეგიული ხედვის ფორმულირებას; ეროვნული უსაფრთხოების კონცეფციის არარსებობა კი ართულებდა სამხედრო რეფორმის პროცესს. შევარდნაძის რეჟიმის ბოლო წელს თავდაცვის სისტემის გარდაქმნის პროცესი კვლავაც არ მისდევდა ISAB-ის რეკომენდაციების ქარგას. არმიის რიცხოვნება შემცირდა, მაგრამ 20000 კაცი ჯერ კიდევ ირიცხებოდა სახელმწიფო ბიუჯეტის კმაყოფაზე - 6000-7000-ით მეტი ვიდრე რეკომენდაციით იყო გათვალისწინებული. უშიშროების სამინისტროს ყოფილი სპეციალური საშტურმო ბრიგადა შინაგან საქმეთა სამინისტროში იყო ინტეგრირებული, რაც წინააღმდეგობაში მოდიოდა ISAB-ის რჩევებთან შინაგან საქმეთა სამინისტროს სამოქალაქო-საპოლიციო უწყებად გარდაქმნის თაობაზე. შესაბამისი რეკომენდაციების მიუხედავად, სასაზღვრო ძალებიც სამხედრო სტრუქტურად რჩებოდა.

შევარდნაძე სამი მიზეზის გამო ვერ ართმევდა თავს თავდაცვის სისტემის დემოკრატიული რეფორმირების ამოცანას:

1. რთული პოლიტიკური გარემოს სამართავად მან კონტროლის პარალელური ხაზების კორუფციული ქსელი შექმნა. ეროვნული უსაფრთხოების მკაფიო კონცეფცია კი ხელს შეუწყობდა გამჭვირვალეობას, რითაც საფრთხე შეექმნებოდა აღნიშნულ ქსელს.

2. მისი მუდმივი მერყეობა დასავლურ და რუსულ არჩევანს შორის ართულებდა უსაფრთხოების სტარატეგიის შემუშავებას და სამხედრო რეფორმის უსაფრთხოების პოლიტიკასთან კოორდინირებას. ერთის მხრივ შევარდნაძეს ეშინოდა, რომ ცალსახად დასავლური ორიენტაცია რუსეთთან დაპირისპირებას გაამწვავებდა. მეორეს მხრივ კი იგი კვლავაც ამყარებდა იმედებს რუსეთის დახმარებაზე ქვეყნის ტერიტორიული მთლიანობის აღდგენის საქმეში.

3. შევარდნაძე ზედაპირულად თუ იზიარებდა დემოკრატიულ ღირებულებებს. ეს ზედაპირულობა კარგად ჩანდა მის დამოკიდებულებაში კორუფციისადმი, ისევე როგორც მართმადიდებლური ეკლესიისათვის მინიჭებულ ფისკალურ, ეკონომიკურ და პოლიტიკურ პრივილეგიებში. ევროპიაში ინტეგრაცია მისთვის უფრო ინსტრუმენტალური, ვიდრე შინაგანი, იდეოლოგიური ამოცანა იყო. 1999 წლის მიწურულს იგი აცხადებდა, რომ საქმე საქართველოს ევროპულ თუ რუსულ ორიენტაციაში კი არ იყო, არამედ იმაში თუ ვინ რას მოგვცემდა სანაცვლოდ.⁵

ასეთი დონის პროგმატიზმი არაეფექტურუბის უშუალო მიზეზს წარმოადგენდა. ნებისმიერი სახელმწიფო, რაგინდ სუსტი და პატარა უნდა იყოს იგი, უნდა მკაფიო ვალდებულებებს იღებდეს მოკავშირეებისა და კეთილისმყოფელების წინაშე. მხოლოდ მაშინ უნდა ელოდოს იგი გრძელვადიან და თანასწორუფლებიან თანამშრომლობას. შევარდნაძემ ვერც ერთ მხარესთან ვერ მოახერხა ამგვარი ურთიერთსასარგებლო თანამშრომლობის აწყობა. შესაბამისად, იგი ვერ აკმაყოფილებდა ქვეყნის მოქალაქეთა ძირეულ მოთხოვნილებებს, რის გარეშედაც თავდაცვისა თუ უსაფრთოების ეროვნული სისტემაც სახალხო მხარდაჭერას იყო მოკლებული.

ყოველივე ამის შედეგად, მისივე გამოზრდილმა სამხედრო და საპოლიციო წრეებმა უარი განაცხადეს პრეზიდენტის დაცვაზე, როდესაც ამ უკანასკნელს ხალხი დაუპირისპირდა. 2003 წლის ნოემბრის რევოლუცია არადემოკრეტიული და გამრუდებული სამხედრო-სამოქალაქო ირთიერთობების ლოგიკური შედეგიც იყო. ისევე როგორც მთელი ხალხი, არმია და პარასამხედრო ძალებიც აღარ ცემდა პატივს ასაკოვან პრეზიდენტს. სამხედრო ძალების მართვისა და კონტროლის კლიენტელისტური, კორუმპირებული, არაეფექტური სისტემა უუნარო აღმოჩნდა კრიტიკულ სიტუაციაში სამოქმედოდ. ოპოზიციის ლიდერებს კი, პირიქით, დასავლური ორიენტაციის მქონე ენერგიულ და არანაკლებ უკმაყოფილო ოფიცრებთან მოლაპარაკების კარგი შესაძლებლობები ეხსნებოდათ. შევარდნაძეს რომ ხალხის წინააღმდეგ ძალის გამოყენება გადაეწყვიტა, შედეგი ძალიან ბუნდოვანი იქნებოდა, მისი პირადი ბედ-იღბალი კი ალბათ უფრო ტრაგიკულად წარიმართებოდა.

__________________

¹ დოკუმენტი დაიდო ნატოს ვებსაიტზე , http://www.nato.int/pfp/ge/d001010.htm

² გამოუქვეყნებელი დოკუმენტი

³ OSCE ოფიციალური პირი, კონფიდენციალური ინტერვიუ ავტორთან, იანვარი 2003

⁴ მაგალითად, ამერიკურლი ენერგო-კომპანია AES, რომელმაც დაარსა ახლად პრივატიზირებული ენერგოკომპანია ე.ი.ს.-თელასი.

⁵ გაზ. ”ევროპა”, დეკემბერი 25-31, 1999

5 სამხედრო რეფორმა ვარდების რევოლუციის შემდეგ

▲ზევით დაბრუნება

პოსტ შევარდნაძისეული ეპოქა მხოლოდ ახლახანს დაიწყო და წინასწარ ძნელია იმის განსჯა, თუ რამდენად შორს მიმავალი იქნება პროცესები თავდაცვისა და უსაფრთხოების სფეროში. თუმცა ახალი მთავრობის რიგ განცხადებებსა და ინიციატივებში პოზიტიური ძვრების პერსპექტივა შეინიშნება. ახალ შესაძლებლობებს ქმნის შეერთებული შტატებისა და ევროკავშირის დახმარების ახალი ტალღა.

დამაიმედებელი პირველი ნაბიჯები შემდეგია: პრეზიდენტმა მიხეილ სააკაშვილმა რამდენჯერმე ხაზგასმით აღნიშნა, რომ უსაფრთხოების საკითხები, მათ შორის არმიის მშენებლობა, სახელმწიფო პოლიტიკის პრიორიტეტია. ამ განცხადებათა რეალურობა კი მალე თავდაცვის დაფინანსების გაზრდით დადასტურდა. გარდა ამისა, ახალმა მთავრობამ დააარსა სპეციალური ფონდი, რომლის მიზანს უცხოური და კერძო დონაციების აკუმულირება და მაღალი რანგის თანამდებობის პირთა ხელფასების გაზრდა წარმოადგენდა. შესაბამისად, ხელფასები საგრძნობლად მოემატათ თავდაცვის სამინისტროს ხელმძღვანელებსაც. მოგვიანებით, ხელფასების მატება მთელს ოფიცერთა კორპუსსაც შეეხო. მთავრობა შეუდგა სამხედრო ტექნიკის რემონტსა და განახლებას.

ამერიკისა და ნატოს სხვა ქვეყნების ტექნიკური დახმარებით განხორციელებულმა სამხედრო რეფორმამ ახალი სტიმული შეიძინა. 2004 წლის დასაწყისში შეერთებული შტატებიდან დაბრუნებისთანავე, სააკაშვილმა განაცხადა, რომ ამერიკელები არათუ გააგრძელებდნენ ქართული არმიის ჯერ კიდევ შევარდნაძის დროს წამოწყებულ მატერიალურ და ტექნიკურ დახმარებას, არამედ ნატოს სტანდარტებით გაწვრთნილი 5000 კაციანი ქვეითი ბრიგადის ფორმირებასაც შეუწყობდნენ ხელს. ამჟამინდელი გეგმებით, თავდაცვის სამინისტროს შეიარაღებულ ძალებში მიმდინარეობს სრული შემადგენლობის 4 ქვეითი ბრიგადის ხელახალი ფორმირება. თავდაცვის სამინისტროს ბიუჯეტმა 2005 წელს 300 მილიონ ლარს გადააჭარბა, რაც თითქმის ათჯერ მეტია შევარდნაძის მმართველობის დროინდელ დაფინანსებაზე.

ახალი რეჟიმის დამყარების პირველ თვეებში კიდევ ორი მნიშვნელოვანი ცვლილება მოხდა. 2004 წლის მარტში მიღებული იქნა თავდაცვის სამინისტოს ახალი დებულება, რომელიც თავდაცვის უწყების ნატოს სტანდარტებით ორგანიზებას ისახავდა მიზნად. სამინისტროს რეორგანიზაციის კონკრეტულ გეგმებზე, სამხედრო და სამოქალაქო ფუნქციების გამიჯვნის სქემებზე ქართველ კოლეგებთან ერთად პენტაგონის მიერ დაქირავებული კერძო ფირმა ”კუბიკი” და ბრიტანეთის თავდაცვის სამინიტროს გუნდი მუშაობდა. ამ პროცესის კონკრეტული მაგალითია ეროვნული გვარდიის რეფორმირებაც. მისი საბრძოლო ნაწილები არმიის შემადგენობაში ინტეგრირდა. უშუალოდ გვარდია კი ამჟამად საწრთვნელი ცენტებისა მათ ბაზაზე მომზადებული რეზერვის ბატალიონებისაგან შედგება.

თავდაცვის სამინისტროს წამყვან თანამდებობებზე სააკაშვილმა უპრეცედენტო რაოდენობის სამოქალაქო პირი დანიშნა. სამოქალაქო პირი გახდა თავდაცვის მინისტრიც. იმავდროულად პენსიაზე იქნა გაშვებული ბევრი გენერალი, რომელიც ან ეწინაარმდეგებოდა რეფორმას ან მისი გატარებისათვის საჭირო ცოდნას და გამოცდილებას არ ფლობდა; უფრო ახალგაზრდა ოფიცრები და სამოქალაქო მოხელეები, რომლებმაც დასავლეთის ინსტიტუტებში გაიარეს წვრთნა, სულ უფრო მნიშვნელოვან როლს თამაშობდნენ სამხედრო რეფორმის გატარებაში. უფრო მეტიც, რეფორმამ ახლა სხვა შეიარაღებული უწყებებიც მოიცვა და მთავრობამ რიგი პარალელული სტრუქტურებიც გააერთიანა. საქართევლოს საზღვრის დაცვის სახელმწიფო დეპარტამენტი შინაგან საქმეთა სამინისტო შეერთდა, რამაც საფუძველი ჩაუყარა მის სამართალდამცავ სტრუქტურად ჩამოყალიბებას. შინაგან საქმეთა სამინისტროს შინაგანი ჯარები კი თავდაცვის სამინისტოს გადაეცა. დაიწყო ფიქრი საზღვრის დაცვის დეპარტამენტის სანაპირო დაცვისა და თავდაცვის სამინისტროს საზღვაო ძალების გაერთიანებაზე.

უსაფრთხოების სექტორში უკანასკნელ და ყველაზე სერიოზულ სიახლეს წარმოადგენდა საქართველოს მთავრობის სტრუქტურასა და საქმიანობის წესში 2004 წლის დეკემბერში განხორციელებული საკანონმდებლო ცვლილებები. ამ ცვლილებათა თანახმად დაიწყო შინაგან საქმეთა სამინისტროსა და უშიშროების სამინისტროს გაერთიანება პოლიციისა და საზოგადოებრივი უსაფრთხოების სამინისტროდ. პარალელურად, ცალკე გამოიყო და უშუალოდ პრეზიდენტს დაექვემდებარა საგარეო დაზვერვის უწყება.

ნავარაუდევია, რომ ამგვარი ზომები ხელს შეუწყობს საქართველოს თანამშრომლობას ნატოსთან და გააუმჯობესებს უსაფრთხოებისა და თავდაცვის სისტემის მართვისა და კონტროლის მექანიზმებს. ინტეგრაციისა და ჯარების რიცხოვნობის შემცირებას, საბოლოო ჯამში ფინანსების დაზოგვაც უნდა მოჰყვეს. სექტორის გამჭვირვალეობისა და ანგარიშგების გასაზრდელად, დემოკრატიული სამხედრო-სამოქალაქო ურთიერთობების განსავიტარებლად 2004 წლის მანძილზე მიმდინარეობდა მთავრობის წარმომადგენელთა და სამოქალაქო ორგანიზაციების დიალოგი. ნავარაუდევი იყო საზოგადოებრივი საბჭოების შექმნა ცალკეულ ძალოვან უწყებებში.

სამხედრო და პარასამხედრო ძალების რეფორმის პარალელურად, სააკაშვილმა მკაფიოდ დაადასტურა ქვეყნის ნატოში გაწევრიანების სურვილი. მისი აზრით, ეს გაწევრიანების პროცესი სულ რამოდენიმე წელს გასტანს. მანვე განაცხადა, რომ საქართველოს სტრატეგიულ მიზანს ევროკავშირში გაწევრიანებაც წარმოადგენს. 2004 წლის აპრილში უწყებათაშორისმა სპეციალურმა ჯგუფმა ნატოსთან ინდივისუალური პარტნიორობის სამოქმედო გეგმა (IPAP) შემუშავა. გეგმა მოწონებული იქნა ნატოს შესაბამისი უწყებების მიერ.¹ IPAP-ის ახალი, პოსტრევოლუციური ვერსია ლოგიკურ ახსნას უძებნის სამხედრო სფეროში ზემოთხსენებულ რეფორმებს და ნატოს სტანდარტების მისაღწევად ითხოვს კონკრეტულ ტექნიკურ დახმარებას. იმავდროულად, სამოქმედო გეგმა კიდევ ერთხელ უსვამს ხაზს საქართველოს ევროატლანტიკურ ერთობაში ინტეგრირების სურვილს, რეგიონალურ თანამშრომლობის მნიშვნელობას, დემოკრატიისამდი და საბაზრო ეკონომიკის პრინციპებისადმი ერთგულებას, ეთნიკური კონფლიქტების მშვიდობიანი მოგვარების უალტერნატივობას. ამრიგად, IPAP-მა ასახა ეროვნული უსაფრთხოების კონცეფიის შესაფერისი მთელი რიგი საკითხები.

ამასთან ერთად სააკაშვილმა ჯვაროსნული ომი გამოუცხადა ორგანიზებულ დანაშაულსა და კორუპციას. ბრძოლა ამ, ეროვნული მასშტაბის საფრთხეებთან მანამდე უჩვეულო ენერგიით წარიმართა. შევარდნაძის ეპოქისათვის დამახასიათებელი მაღალჩინოსნებისა და ორგანიზებული დანაშაულის ხელმძღვანელთა დაუსჯელობა წარსულს ბარდებოდა. მაგალითისათვის, დააპატიმრეს რკინიგზის სახელმწიფო სამსახურის ყოფილი უფროსი აკაკი ჩხაიძე. იგივე ბედი ეწია პარლამენტის ყოფილ წევრ გიორგი კენჭაძეს, რომელიც კრიმინალურ სამყაროსთან კავშირებით იყო ცნობილი. დაკავებული იქნა აფრასიძეების კრინიმალური ნაბდა, რომელიც სვანთის მაღალმთიანი სოფელი ეწერიდან ახორციელებდა კრიმინალურ საქმიანობას მთელი საქართელოს მასშტაბით.

და მაინც, ნაადრევია ამ ცვლილებებს შეუქცევად ხასიათზე საუბარი. ამასთან ერთად, უსაფრთხოებისა და თავდაცვის სფეროში კვლავ რჩება მნიშვნელოვანი ხარვეზები:

სამხედრო სისტემაზე სამოქალაქო კონტროლი არასაკმარისად დემოკრატიულია და ზედმეტი პარალელიზმით ხასიათდება. 2004 წლის თებერვალში, ახალმა მთავრობამ, პარლამენტის თითქმის ერთსულოვანი თანხმობით, კონსტიტუციაში ცვლილება შეიტანა. შემოღებული იქნა პრემიერ-მინისტრის თანამდებოდა და, გარკვეულ შემთხვევებში, პრეზიდენტის პარლამენტის დათხოვნის უფლება მიენიჭა. ზოგიერთი მოსაზრებით, ამ ცვლილებებმა შეასუსტეს პარლამენტის როლი, მათ შორის, სამხედრო ძალებზე სამოქალაქო კონტროლის სფეროშიც. შესაძლოა ეს მოსაზრება გადაჭარბებულიც იყოს, მაგრამ ფაქტია, რომ თავდაცვისა და უსაფრთხოების სფეროებში პოლიტიკური ორგანოების ფუნქციათა აღრევიდან მომდინარე პრობლემატიკა არ ამოწურულა.

მაგალითისათვის, ახლა პარლამენტს აქვს უფლება უნდობლობა გამოუცხადოს ცალკეულ მინისტრს ან მთლიან კაბინეტს, თუმდა დათხოვნის რისკად. პრემიერ-მინისტრის პოსტის შემოღება კი აღმასრულებელ ხელისუფლებაში მართვისა და კონტროლის პარალელიზმის მიზეზი ხდება: სამინისტროებს პრემიერ-მინისტრი უწევს კურირებასა და კოორდინირებას, მაგრამ პრეზიდენტი ინარჩუნებს უფლებას დაითხოვოს თავდაცვისა და პოლიციისა და საზოგადოებრივი უსაფრთხოების მინისტრები პრემიერ-მინისტრის თანხმობის გარეშეც. ამავდროულად, პრეზიდენტი რჩება შეიარაღებული ძალების უზენაეს სარდლად და ეროვნული უშიშროების საბჭოს თავმჯდომარედ. საგანგებო შემთხვევებში პრეზიდენტი მინისტრთა კაბინეტის სხდომებსაც თავმჯდომარეობს. ასეთი პარალელიზმი თუ ფუნქციათა ურთიერთგადაფარვა ქმნის ”სუბიექტური” სამოქალაქო კონტროლის რისკს, რომლის შესახებაც ადრე იყო საუბარი.

მეტიც, თავდაცვის სამისტროს ხელმძღვანელობა განიცდიდა უჩვეულოდ ხშირ ცვლილებებს. 2005 წ. თებერვალში თავდაცვის მინისტრმა, რომელიც თავად იყო რიგით მეოთხე მინისტრი რევოლუციის შემდეგ, გენერალური შტაბის ყველა დირექტორატის ხელმძღვანელთა გადადგომა მოითხოვა. მისივე მოთხოვნით გადადგა გენერალური შტაბის უფროსიც. გენერალური შტაბის ახალი უფროსად, აგრეთვე მეოთხედ რევოლუციის შემდეგ, პოლკოვნიკი ლევან ნიკოლაიშვილი დაინიშნა. ამ შემთხვევასთან დაკავშირებით ორი რამ იყო შემაშფოთებელი. ჯერ ერთი, ასეთი ცვლილებები ხელმძღვანელობის არასტაბილურობაზე მიანიშნებდა. მეორეც, მინისტრის მოთხოვნა, სავარაუდოდ, არაკანონიერი იყო, რადგან მინისტრს არ აქვს უფლება გენერალური შტაბის უფროსს გადადგომა აიძულოს. კანონის თანახმად, გენერალური შტაბის უფროსის დანიშვნა და გათავისუფლება პრზიდენტის პრეროგატივაა. არსებითად, საქართველოს თავდაცვის პოლიტიკაში ბოლო დრომდე ნარჩუნდებოდა რევოლუციური ქაოსისა და ქვაზი-კანონიერების ნაზავი.

2005 წლის გაზაფხულზე ნატომ ინდივიდუალური პარტნიორობის სამოქმედო გეგმის მიმდინარეობის პირველადი შეფასება განახორციელა. პროცესი ძირითადად კლასიფიცირებულია და, შესაბამისად, ბევრი რამ უცნობია ამ შეფასების შედეგების შესახებ. მთავრობა აცხადებს, რომ ნატოს ექსპერტები გაოცებული არიან რეფორმების წარმატებული ტემპებით და შეიარაღებული ძალების გაზრდილი ბრძოლისუნარიანობით. თუმცა, იმავდროულად, რიგი კონფიდენციალური წყაროების ცნობით, ნატოს ექსპერტებს ბევრი კითხვები უჩნდებათ საქართველოს თავდაცვის სისტემაში დაგეგმვისა და საბრძოლო აღჭურვილობის შესყიდვების რაციონალურობასთან დაკავშირებით.

ამ ვითარებაში მნიშვნელოვანია ეროვნული უშიშროების საბჭოს როლის მკაფიოდ განსაზღვრა. ეს პროცესი 2004 წელს დაიწყო და იმედისმომცემ პირველ ნაბიჯად შეიძლება ის გარემოება ჩეითვალოს, რომ ეროვნული უსაფრთხოების საბჭოს პირველმა პოსტ-რევოლუციურმა მდივანმა - ვანო მერაბიშვილმს, ეროვნული უსაფრთხოების კონცეფციის შემუშავებაში რჩევისათვის არასამთავრობო ორგანიზაციებსა და სამოქალაქო ექპერტთა საზოგადოებას მიმართა.² სამწუხაროდ, მისი შემცვლელი გელა ბეჟუაშვილი ნაკლებ ინტერესს იჩენს აკადემიურ წრეებსა და საზოგადოებრივ ორგანიზაციებთან თანამშრომლობის მიმართ.

მანამ, სანამ სამუშაო დასრულებულ ფორმას მიიღებს და საქართველოს ეროვნული უსაფრთხოების ოფიციალური კონცეფცია ექნება,³ პრეზიდენტმა, პრემიერ-მინისტრმა და მართველი ნაციონალური მოძრაობა - დემოკრატების ხელმძღვანელებამ პასუხი უნდა გასცეს შემდეგ კითხვებს: როგორ და როდის უნდა მოგვარდეს რუსული ბაზების საქართველოში ყოფნის საკითხი; როგორ გეგმავს საქართევლოს მთავრობა სეპარირებული, უკონტროლო ტერიტორიების პრობლემის მოგვარებას; როგორ აპირებს მთავრობა ქვეყნის ენერგეტიკული უსაფრთხოების უზრუნველყოფას; რა ზომებია მისაღები უკიდურესი სიღარიბის, ჯერაც დაუმარცხებელი კორუპციისა და ორგანიზებული დანაშაულის წინააღმდეგ; რა უნდა გაკეთდეს რელიგიური და ეთნიკური შეუწყნარებლობის პრობლემების მოსაგვარებლად, რომელიც კვლავაც საკმაოდაა გამჯდარი საქართველოს სოციალურ და პოლიტიკურ სისტემაში; რა გზით შეიძლება ამ ყველაფრის და უსაფრთხოების სხვა საკითხების მოგვარებისათვის საჭირო რესურსების მოზიდვა; რა კონკრეტული მისიები ეკისრება უსაფრთხოების და თავდაცვის უწყებებს?

თუ საბოლოოდ არ გაირკვა რუსეთ - საქრთველოს ურთიერთობები თავდაცვისა და უსაფრთხოების სფეროში; თუ არ იქნა მკაფიოდ ჩამოყალიბებული სამხედრო ძალების როლი ქვეყნის ტერიტორიული მთლიანობის აღდგენის საქმეში; და თუ სწრაფი ტემპით არ განხორციელდება საზოგადოების სოციალურ-ეკონომიკური, სამართლებრივ-პოლიტიკური და კულტურული მოდერნიზაცია, სამხედრო რეფორმა - თუნდაც საუკეთესო ექსპერტების ხელმძღვანელობით - მკვდრად შობილი დარჩება. არმიაში, პოლიციასა და უსაფრთხოების სხვა უწყებებში წლების მანძილზე ფეხმოკიდებულმა კორუფციამ და ფავორიტიზმმა სეროზული დარტყმა განიცადა. თუმცა გასაკეთებელი ჯერაც ბევრია და რეფორმის პროცესში გაჩენილი ნებისმიერი ბზარი კვლავ ააღორძინებს ძველ პრაქტიკას.⁴

ფართომაშტაბიანი აგრესიის საფრთხე საქართევლოს უახლოეს მომავალში არსაიდან არ ემუქრება. რაგინდ გაღიზიანებული არ უნდა იყვნენ რუსი პოლიტიკოსები საქართველოს პროდასავლური არჩევანით, ფართომაშტაბიანი ინტერვენციის ალბათაობა ძალიან მცირეა. მითუმეტეს, როცა მათ შეუძლიათ საქართველოზე ზეწოლის ნაირფერი ეკონომიკური და პოლიტიკური ბერკეტების ამოქმედება. აქედან გამომდინარე, შესაძლებელიც რომ იყოს, საქართველოსათვის მაინც არ აქვს აზრი მრავალრიცხოვანი ტრადიციული არმიის ფორმირებას.

სინამდვილეში ქვეყანას ესაჭიროება მსუბუქი და შედარებით მცირერიცხოვანი პროფესიონალური სამხედრო ძალა, რომელიც შეძლებს აკონტროლოს მთიანი და ზღვის პირა საზღვრები. ამავე დროს, საქართველოს უნდა ყავდეს გასამხედროებული ფორმირებები ორგანიზებულ კრიმინალურ ჯგუფებთან საბრძოლველად. სამხედრო ძალების ნაწილი შესაძლოა წარმატებით იქნას გამოყენებული საერთაშორისო სამშვიდობო მისიებში, რისი მაგალითებიც უკვე სახეზეა. ამგვარ ოპერაციებში მონაწილეობა საქართველოს აძლევს შანსს თავისი წვლილი შეიტანოს საერთაშორისო სტაბილურობისა და უსაფრთხოების საქმეში. უფრო ჰიპოთეტური, ფართომაშტაბიანი საფრთხეებისათვის მოსამზადებლად კი უპრიანი იქნებოდა სარეზერვო ძალების გაძლიერება. სარეზერვო ძალები, თავისი მოკლევადიანი წრთვნებით, შეიძლება პოზიტიურ ფაქტორად იქცეს საქართველოს მრავალეთნიკური მოსახლეობის თანამედროვე სამოქალაქო ერად გარდაქმნის საქმეში.

თუ კორუფცია საბოლოოდ იქნა აღმოფხვრილი და მოხდა მენეჯმენტის სისტემის ოპტიმიზაცია, საქართველოს თავისი მოკრძალებული რესურსებითაც კი შეეძლება 15 000 -20 000 პროფესიონალი ჯარისკაცის შენახვა, რასაც რეზერვისტთა კონტიგენტი დაემატება. თუმცა, ყოველივე ეს კვლავ გვახსენებს საქართველოს ძირითად საშინაო პრობლემატიკას - მათ შორის წინა ხელისუფლებისაგან ნაანდერძევ და ჯერაც დასარეგულირებელ სამხედრო-სამოქალაქო ურთიერთობის პრობლემებს. თუ ახალი მთავრობა გაწონასწორებულად და მიზანმიმართულად იმოქმედებს სამოქალაქო დემოკრატიული კონტროლის ეფექტური მექანიზმების დასამკვიდრებლად, ქვეყანას ნამდვილად ექნება უზრუნველყოფილი შედარებითი, მაგრამ გაზრდილი და ადექვატური უსაფრთხოება.

__________________

¹ ამ დოკუმენტის ერთერთი ავტორი, საქართველოს ეროვნული უსაფრთხოების საბჭოს აპარატის თანამშრომელი, ინტერვიუ ავტორთან, 2004 წლის აპრილი. ჯერ კიდევ შევარდნაძის ადმინისტრაციას ქონდა აღებული ამგვარი გეგმის შემუშავების ვალდებულება, მაგრამ მაშინ ეს ვალდებულება განუხორციელებელი დარჩა. ნოემბრის რევოლუციის წინ შევარდნაძის მთავრობამ შეიმუშავა IPAP-ის პირველი ვერსია, მაგრამ ნატოს ექსპერტებმა იგი მეტად ზედაპირულად მიიჩნიეს. (საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტროს წარმომადგენელი, ინტერვიუ ავტორთან, 2003 წლის დეკემბერი).

² ეროვნული უსაფრთხოების საბჭოს აპარატის წარმომადგენელი. ინტერვიუ ავტორთან, აპრილი, 2004

³ სანამ წიგნი დასაბეჭდად მზადდებოდა, საქართველოს ხელისუფლებამ შეიმუშავა და მიიღო დიდი ხნის ნანატრი ეროვნული უსაფრთხოების კონცეფცია. სამუშაოს დაჩქარებაში დიდი წვლილი შეიტანა პარლამენტის თავდაცვისა და უსაფრთხოების კომიტეტმა. აღსანიშნავია, რომ კონცეფციის შემუშავების საბოლოო ეტაპზე, ავტორებმა უშიშროების საბჭოს აპარატიდან მოაწყვეს პროექტის განხილვები არასამთავრობო სექტორის მონაწილეობით. მიუხედავად იმისა, რომ მიღებულ დოკუმენტში კვლავ არის საკამათო ადგილები, რომელთა განხილვის საშუალება დასაბეჭდად გამზადებულ წიგნში აღარაა, როგორც კონცეფციის შემუშავების პროცესი, ისე დოკუმენტის შინაარსი უდავოდ წინგადადგმული ნაბიჯია თავდაცვისა და უსაფრთხოების სექტორის რეფორმირების გზაზე. ამავე დროს, მიღწეული იქნა პროგრესი მოლაპარაკებებში რუსული ბაზების თაობაზე. მთავრობამ გადადგა ახალი ნაბიჯები კონფლიქტების მოგვარების გეგმათა შემუშავების მიმართულებითაც.

⁴ საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს წარმომადგენლები. ინტერვიუ ავტორთან, აპრილი, 2004.