წინამდებარე კრებულის გამოცემა განაპირობა ადამიანის უფლებათა დაცვის განსაკუთრებულმა აქტუალობამ დღევანდელი საქართველოსათვის. მისი მიზანია ხელი შეუწყოს ქვეყანაში ადამიანის უფლებათა დაცვის სისტემის დახვეწას, რაც შეიძლება მოხდეს სხვა სახელმწიფოთა და ადამიანის უფლებათა დაცვის საერთაშორისო ინსტიტუტების გამოცდილების გაზიარებით.

უდავოა, რომ სულ უფრო იზრდება ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სამართლის გავლენა ეროვნული ინსტიტუტების საქმიანობაზე. ამ პროცესში საქართველო არ არის გამონაკლისი. საქართველოს სასამართლოები სულ უფრო ხშირად იყენებენ ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო ხელშეკრულებებს, რასაც დადებითი წვლილი შეაქვს ადამიანის უფლებათა დაცვაში ეროვნულ დონეზე.

კრებულში, ძირითადად, წარმოდგენილია ადამიანის უფლებათა დაცვის სფეროში მომუშავე მეცნიერი და პრაქტიკოსი იურისტების ნაშრომები. ავტორების ასეთი შერჩევა განპირობებულია მეცნიერ და პრაქტიკოს იურისტთა მჭიდრო თანამშრომლობის აუცილებლობით. ცხადია, ნებისმიერი გადაწყვეტილება ისეთ მნიშვნელოვან საკითხზე, როგორიცაა ადამიანის უფლებათა დაცვა, მეცნიერულ დასაბუთებას საჭიროებს. მხოლოდ ასეთი თანამშრომლობის შედეგად შეიძლება შეიქმნას ადამიანის უფლება დაცვის ეფექტიანი მექანიზმი.

აღსანიშნავია, რომ ავტორები თავისუფალი იყვნენ სტატიათა თემატიკის შერჩევაში. შედეგად, გამოიკვეთა ის პრობლემატიკა, რომელსაც ქართველი მეცნიერი და პრაქტიკოსი იურისტები აქტუალურად მიიჩნევენ. სტატიებში განხილულია საქართველოსათვის ისეთი პრობლემური საკითხები, რომლებიც დაკავშირებულია სახალხო დამცველის ინსტიტუტის საქმიანობასთან, სიტყვის თავისუფლებასთან, ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციის გამოყენებასთან ეროვნულ დონეზე, თავისუფლებააღკვეთილი პირების უფლებებთან, ადამიანის უფლებათა შეზღუდვის კანონიერებასთან და სხვა. სტატიებში წარმოდგენილი თემატიკის მოკლე ჩამონათვალიც კი ადასტურებს კრებულში განხილული საკითხების მნიშვნელობას თანამედროვე საქართველოსათვის.

წინამდებარე კრებული საქართველოს ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაციისა და საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის სახელმწიფოსა და სამართლის ინსტიტუტის ერთობლივი პროექტია. უკვე რამდენიმე წელია, რაც აღნიშნული ორგანიზაციები ნაყოფიერად თანამშრომლობენ. ეს პროექტიც იმ წარმატებული თანამშრომლობის გაგრძელებაა, რომლის შედეგადაც 2001 წელს გამოიცა სტატიათა კრებული - „საქართველო და საერთაშორისო სამართალი“. ამ უკანასკნელმა ქართული იურიდიული საზოგადოების მოწონება დაიმსახურა.

განსაკუთრებული მადლობა მინდა გადავუხადო საქართველოს ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაციას, რომელმაც წინამდებარე სტატიათა კრებულის გამოცემის იდეას მხარი დაუჭირა და სისრულეშიც მოიყვანა.

სტატიებში გამოხატულია ავტორების შეხედულებანი, რომლებიც შესაძლოა არ იყოს გაზიარებული სარედაქციო საბჭოს მიერ. კრებული განკუთვნილია როგორც ეროვნული და საერთაშორისო სამართლის სპეციალისტებისათვის, ისე ამ საკითხებით დაინტერესებულ მკითხველთა ფართო წრისათვის.

კონსტანტინე კორკელია
ოქტომბერი, 2002

ლექსო ასათაშვილი

1. ომბუდსმენის ინსტიტუტი: ზოგადი დახასიათება

1.1. წარმოშობა და ძირითადი ნიშნები

ომბუდსმენის ინსტიტუტი შვედეთში 1809 წელს წარმოიშვა. მისი სახელწოდება შვედეთის კონსტიტუციური სამართლიდან მომდინარეობს და დაფუძნებულია ამ ქვეყნისათვის დამახასიათებელ მმართველობის ერთ-ერთ ფორმაზე. ტრადიციულად, ომბუდსმენი მეფის წარმომადგენლად ითვლებოდა და მისი ძირითადი ფუნქცია ადმინისტრაციული მუშაკების საქმიანობაზე ზედამხედველობა იყო.¹

შვედეთში ასევე არსებობს ომბუდსმენის სხვა ნაირსახეობები: ეკონომიკური და სავაჭრო თავისუფლების ომბუდსმენი, რომელიც 1954 წელს დაფუძნდა და რომლის ფუნქციას წარმოადგენს თავისუფალი ეკონომიკის პრინციპების, მონოპოლისტური საქმიანობისა და უკანონო ეკონომიკური პრაქტიკის ზედამხედველობა;² 1971 წელს დაფუძნდა მომხმარებელთა ომბუდსმენის ინსტიტუტი, რომელიც მომხმარებელთა უფლებების დაცვითაა დაკავებული. ორივე ომბუდსმენი მეფის მიერ ინიშნება და მინისტრთა საბჭოს წევრია. შვედეთში ასევე დაარსდა პრესის ომბუდსმენის ინსტიტუტი, რომელიც ინიშნება ჟურნალისტთა ორგანიზაციების მიერ.

თანამედროვე გაგებით, ომბუდსმენის ინსტიტუტი, ზოგადად, შემდეგნაირად შეიძლება დახასიათდეს: საკანონმდებლო ან აღმასრულებელი ხელისუფლების მიერ დანიშნული ერთი ან რამდენიმე პირისაგან მართული ორგანო, რომლის სპეციალური ფუნქციაა მოქალაქეთა საჩივრების განხილვა და გამოძიება.³ საყოველთაოდ აღიარებული მოდელის მიხედვით, ომბუდსმენი ანგარიშვალდებულია საკანონმდებლო ხელისუფლების წინაშე, თუმცა იგი თავის საქმიანობაში დამოუკიდებელია. მისი ძირითადი ფუნქციაა ადამიანის ძირითადი უფლებებისა და თავისუფლებების დაცვა საჯარო ხელისუფლების ხელყოფისაგან.

ომბუდსმენის ინსტიტუტის ძირითადი მახასიათებელი ნიშნები შეიძლება შემდეგნაირად ჩამოყალიბდეს:

ა) იცავს პირთა ძირითად უფლებებსა და თავისუფლებებს საჯარო ხელისუფლების ხელყოფისაგან;

ბ) იღებს იურიდიულად არასავალდებულო, ანუ სარეკომენდაციო ხასიათის გადაწყვეტილებებს;

გ) თავის საქმიანობაში სარგებლობს დამოუკიდებლობით;

დ) არა აქვს ადმინისტრაციულ ორგანოთა აქტების გაუქმების უფლებამოსილება;

ე) არა აქვს სასამართლო ფუნქციები.

1.2. სახალხო დამცველი - ომბუდსმენის ერთ-ერთი ფორმა

უკანასკნელი ორი ათწლეულის განმავლობაში ომბუდსმენის ინსტიტუტმა ფართო აღიარება ჰპოვა, განსაკუთრებით ევროპასა და ლათინურ ამერიკაში. ანამედროვე მსოფლიოში იგი სხვადასხვა სახელით არის ცნობილი. ომბუდსმენის ერთერთი ფორმაა სახალხო დამცველი.

სახალხო დამცველის ინსტიტუტი საკანონმდებლო ხელისუფლების მიერ იქმნება კონსტიტუციის ან სპეციალური კანონმდებლობის საფუძველზე. თუმცა, აფრიკისა და ბრიტანეთის თანამეგობრობის ზოგიერთ ქვეყანაში სახალხო დამცველის ინსტიტუტის დაფუძნება სახელმწიფოს ან მთავრობის მეთაურის პრეროგატივაა. ამ შემთხვევაში სახალხო დამცველი ანგარიშვალდებულია აღმასრულებელი ხელისუფლების წინაშე.

სახალხო დამცველის ძირითად ფუნქციას წარმოადგენს ზედამხედველობა საჯარო ხელისუფლების მიერ ადამიანის უფლებათა დაცვაზე. სახალხო დამცველი მოქალაქესა და მთავრობას შორის მიუკერძოებელი შუამავლის როლს ასრულებს.

მიუხედავად იმისა, რომ არსებობს გარკვეული განსხვავებანი სახალხო დამცველის ფუნქციებს შორის, მათი საქმიანობის ძირითადი მიმართულებები საერთოა. კერძოდ, სახალხო დამცველს შეუძლია:

ა) გაეცნოს პირთა საჩივრებს და გამოიძიოს ადამიანის უფლებათა დარღვევები;

ბ) გამოძიების პროცესში გაეცნოს საჯარო ხელისუფლების ნებისმიერ დოკუმენტს;

გ) მოსთხოვოს ახსნა-განმარტება ნებისმიერ სახელმწიფო მოხელეს;

დ) წარუდგინოს რეკომენდაციები საჯარო ხელისუფლებას ადამიანის უფლებათა დაცვის შესახებ;

ე) წარუდგინოს სპეციალური მოხსენება კომპეტენტურ ორგანოებს რეკომენდაციების შეუსრულებლობის გამო;

ვ) დადგენილი პერიოდულობით წარადგინოს მოხსენება მოქმედ კანონმდებლობაში ცვლილებებისა და დამატებების შესახებ ადამიანის უფლებათა დაცვასთან დაკავშირებით.

1.3. ადამიანის უფლებათა დაცვის ეროვნული დაწესებულებები⁴

ადამიანის უფლებათა დაცვის ეროვნული დაწესებულება უმნიშვნელოვანესი ინსტიტუტია ადამიანის უფლებათა დაცვისა და განვითარების თვალსაზრისით. ყველა სახელმწიფოში უნდა მოქმედებდეს ისეთი დამოუკიდებელი ინსტიტუტები, რომლებსაც შეიძლება მიემართოს ადამიანის უფლებათა დარღვევის შემთხვევაში.

საერთაშორისო ორგანიზაციები მნიშვნელოვან როლს ანიჭებენ ადამიანის უფლებათა დაცვის ეროვნული დაწესებულებების ეფექტიან ფუნქციობას. გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის ეკონომიკური და სოციალური საბჭო ჯერ კიდევ 1946 წელს დაინტერესდა ადამიანის უფლებათა ეროვნული დაწესებულებების საქმიანობით. მან 1946 წელს მიმართა წევრ-სახელმწიფოებს განეხილათ შესაბამის ქვეყნებში ადამიანის უფლებათა დაცვის ეროვნული დაწესებულებების ჩამოყალიბების მიზანშეწონილობა.5 რამდენიმე წლის შემდეგ გაეროს ეკონომიკური და სოციალური საბჭოს დღის წესრიგში ხელახლა დადგა ადამიანის უფლებათა დაცვის ეროვნული ინსტიტუტების ფუნქციობის საკითხი. საბჭოს მიერ მიღებულ რეზოლუციაში, რომელშიც აღიარებულ იქნა ადამიანის უფლებათა ეროვნული დაწესებულებების როლი, რეკომენდაციით მიემართა წევრ-სახელმწიფოებს ხელი შეუწყონ ამ ინსტიტუტების საქმიანობას.⁶

1960-იან წლებში ეკონომიკურმა და სოციალურმა საბჭომ განსაკუთრებული ყურადღება დაუთმო ადამიანის უფლებათა ეროვნული დაწესებულებების როლს საერთაშორისო სამართლის ნორმების პოპულარიზაციის საქმეში. 1978 წელს გაეროს ადამიანის უფლებათა კომისიამ მოაწყო საერთაშორისო სემინარი ადამიანის უფლებათა დაცვის ეროვნული დაწესებულებების შესახებ, რომელზეც მიიღეს მთელი რიგი პრინციპებისა ადამიანის უფლებათა ეროვნული ინსტიტუტების საქმიანობის შესახებ.

ადამიანის უფლებათა ეროვნული ინსტიტუტების როლი კიდევ უფრო გაიზარდა პარიზში 1991 წლის 7-9 ოქტომბერს ჩატარებული კონფერენციის შედეგად, რომელიც მიეძღვნა ადამიანის უფლებათა ეროვნული ინსტიტუტების საქმიანობას. კონფერენციაზე გაკეთებული დასკვნები, პრინციპების სახით, აისახა გაეროს ადამიანის უფლებათა კომისიის №1992/54 რეზოლუციაში.⁷ აღნიშნულ პრინციპებს ეწოდა „პარიზის პრინციპები“, რომლის თანახმად, ადამიანის უფლებათა ეროვნულ დაწესებულებებს შემდეგი ფუნქციები უნდა ეკისრებოდეს:

ა) საერთაშორისო სამართლის ნორმებთან ეროვნული კანონმდებლობის შესაბამისობაში მოყვანის ხელშეწყობა;

ბ) ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო ხელშეკრულებების რატიფიცირებისა და განხორციელების ხელშეწყობა;

გ) ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო ხელშეკრულებებით გათვალისწინებული ეროვნული ანგარიშების მომზადების ხელშეწყობა;

დ) გაეროსთან, რეგიონულ ორგანიზაციებსა და სხვა სახელმწიფოების ეროვნულ დაწესებულებებთან თანამშრომლობა.

მექსიკის ადამიანის უფლებათა ეროვნული კომისია,8 რომლის საქმიანობასაც ეს სტატია იხილავს, პარიზის პრინციპების შესაბამისად შექმნილი ეროვნული დაწესებულებაა.

2. ომბუდსმენის ინსტიტუტი მექსიკის შეერთებულ შტატებში

2.1. ისტორია

მექსიკის შეერთებულ შტატებში ომბუდსმენის პირველ პრეცედენტად ითვლება სან ლუის პოტოსის შტატში 1847 წელს შექმნილი ე.წ. „ღარიბთა პროკურატურა”. პროკურატურას შეადგენდა სამი პროკურორი, რომელთა მიზანი იყო საჯარო ხელისუფლებისაგან ღარიბთა უფლებებისა და ინტერესების დაცვა. მათ ფუნქციებში შედიოდა ფაქტების გამოძიება, დარღვეული უფლებების აღდგენა და უფლებებისა და ინტერესების შელახვაზე პასუხისმგებელთა სასამართლოს წინაშე წარდგენა.

1979 წელს, პირველად მექსიკის თანამედროვე ისტორიაში, ნუევო ლეონის შტატში შეიქმნა ადამიანის უფლებათა დაცვის დეპარტამენტი მექსიკის კონსტიტუციით გათვალისწინებული ადამიანის უფლებათა დაცვის უზრუნველსაყოფად.

1983 წელს ქალაქ კოლიმას მერიის დეკრეტის შესაბამისად, ფუნქციობა დაიწყო სამეზობლო პროკურატურამ, რომლის ძირითადი მიზანია ადამიანის უფლებათა დაცვა.

1985 წელს დაფუძნდა საუნივერსიტეტო უფლებების დამცველის ინსტიტუტი, რომლის ფუნქციაც სტუდენტებისა და აკადემიური პერსონალის საუნივერსიტეტო უფლებების დაცვის უზრუნველყოფაა.⁹

1986-87 წლებში შეიქმნა სამთო ადგილობრივი მოსახლეობისა და სამთო სოციალური პროკურატურები.

1988 წელს აგვასკალიენტეში (Aguascalientes) ჩამოყალიბდა მოქალაქეთა დაცვის პროკურატურა.

1988 წელს ასევე შეიქმნა კერეტაროს (Querétaro) სამეზობლო უფლებების დამცველის ინსტიტუტი.

1989 წლიდან ფუნქციობს ფედერალური რაიონული მთავრობის სოციალური პროკურატურა.

საბოლოოდ, 1989 წელს შინაგან საქმეთა სამდივნოს¹⁰ სტრუქტურაში დაარსდა ადამიანის უფლებათა გენერალური დეპარტამენტი, რომელიც მექსიკის ადამიანის უფლებათა დაცვის ეროვნული კომისიის უშუალო წინამორბედია. სხვადასხვა წელს მექსიკაში გატარებული ღონისძიებები, რომლებიც მიზნად ისახავდა ადამიანის უფლებათა დაცვის ეროვნული სისტემის ჩამოყალიბებას, ადასტურებს, რომ მექსიკაში ომბუდსმენის ინსტიტუტის შექმნის საკითხი ნელ-ნელა მწიფდებოდა, რაც ადამიანის უფლებათა ეროვნული კომისიის შექმნით დაგვირგვინდა.

2.2. მექსიკის ადამიანის უფლებათა ეროვნული კომისია

მექსიკის ადამიანის უფლებათა ეროვნულ კომისიას უფრო ფართო ფუნქციები აქვს, ვიდრე სკანდინავიის ანალოგიური ფუნქციების მქონე ინსტიტუტებს. იგი არა მხოლოდ იხილავს ადამიანის უფლებათა დარღვევის ფაქტებს, რისთვისაც მას შესაბამისი რეკომენდაციების მომზადება შეუძლია, არამედ ახორციელებს სამეცნიერო-კვლევით საქმიანობას, აყალიბებს ადამიანის უფლებათა დარგში ეროვნულ პოლიტიკას და უშუალო მონაწილეობს მის განხორციელებაში, შესაბამისი საკანონმდებლო ცვლილებებისა და რეკომენდაციების შემუშავების ჩათვლით.

როგორც უკვე აღინიშნა, მექსიკის ადამიანის უფლებათა ეროვნული კომისიის უშუალო წინამორბედი დაარსდა 1989 წლის 13 თებერვალს, შინაგან საქმეთა სამდივნოს ადამიანის უფლებათა გენერალური დეპარტამენტის სახით. 1990 წლის 6 ივნისს, საპრეზიდენტო დეკრეტით დაარსდა ე.წ. ადამიანის უფლებათა ეროვნული კომისია, შინაგან საქმეთა სამდივნოსაგან დამოუკიდებელი ორგანო, რომელსაც 1992 წლის 28 თებერვალს მიენიჭა კონსტიტუციური ორგანოს რანგი.¹¹ ამგვარად, მექსიკის ადამიანის უფლებათა ეროვნული კომისია დამოუკიდებელი იურიდიული სტატუსის მქონე ორგანიზაციად სწორედ 1992 წლიდან ითვლება.

1999 წლის 13 დეკემბერს გატარებული საკონსტიტუციო რეფორმის შედეგად კიდევ უფრო განმტკიცდა მექსიკის ადამიანის უფლებათა ეროვნული კომისიის სტატუსი. ერთ-ერთ მნიშვნელოვან სიახლეს წარმოადგენს ის, რომ ეროვნული კომისიის პრეზიდენტი, რომელიც 1999 წლამდე რესპუბლიკის პრეზიდენტის მიერ ინიშნებოდა, რეფორმის შედეგად, ირჩევა პარლამენტის ზედა პალატის - სენატის, მიერ 5 წლის ვადით და ანგარიშვალდებულია აღმასრულებელი, საკანონმდებლო და სასამართლო ხელისუფლების წინაშე.

მექსიკის ადამიანის უფლებათა ეროვნული კომისიის სტატუსი განისაზღვრა მექსიკის კონსტიტუციის 102-ე მუხლით¹² და ეროვნული კომისიის შესახებ ორგანული კანონით.

ამჟამად მექსიკის ადამიანის უფლებათა ეროვნული კომისიის პრეზიდენტია დოქტორი ხოსე ლუის სობერანეს ფერნანდესი (José Luis Soberanes Fernández). ორგანიზაციას აქვს შემდეგი სტრუქტურა: პრეზიდენტის აპარატი, საკონსულტაციო საბჭო, ტექნიკური სამდივნო, აღმასრულებელი სამდივნო, 4 გენერალური კვლევითი ოფისი, საჩივრებისა და ორიენტაციის გენერალური დეპარტამენტი, ავტომატიზებული ინფორმაციის გენერალური დეპარტამენტი, პრესისა და სპეციალური პროექტების გენერალური დეპარტამენტი, ადმინისტრაცია, დანაშაულის მსხვერპლთა გენერალური დეპარტამენტი და შიდა კონტროლის პალატა.

2.2.1. ადამიანის უფლებათა ეროვნული კომისიის პირველი ეტაპი

მექსიკის ადამიანის უფლებათა ეროვნული კომისია თავდაპირველად ჩამოყალიბდა აღმასრულებელი ხელისუფლების ფარგლებში. იგი ექვემდებარებოდა შინაგან საქმეთა სამდივნოს, რომლის კომპეტენციაში შედიოდა ადამიანის უფლებების დაცვა.¹³ ასეთი ადმინისტრაციული დაქვემდებარება გახდა კომისიის სერიოზული კრიტიკის მიზეზი,¹⁴ ვინაიდან ეროვნულ კომისიას, მისი მაშინდელი სტატუსის გამო, არ ჰქონდა უმნიშვნელოვანესი ატრიბუტი - ავტონომია. თუმცა მან, მისი პირველი პრეზიდენტის, ხორხე კარპისოს, ადმინისტრაციის პერიოდში დაიმსახურა მოსახლეობის ნდობა, რაც ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ელემენტია ადამიანის უფლებათა ეფექტიანი დაცვისათვის.¹⁵

მისი საქმიანობის პირველ ეტაპზე, ავტონომიური სტატუსის არქონის მიუხედავად, ეროვნულმა კომისიამ მოახერხა თავისი არსებობის აუცილებლობის დამტკიცება, ვინაიდან საგრძნობი იყო მისი პოზიტიური როლი ადამიანის უფლებათა დაცვაში.

2.2.2. მექსიკის ადამიანის უფლებათა ეროვნული კომისიის კომპეტენცია

ეროვნული კომისიის შესახებ ორგანული კანონის შესაბამისად, მის კომპეტენციას განეკუთვნება:

ა) საჩივრების მიღება და მოკვლევის განხორციელება საჯარო ხელისუფლების მიერ ადამიანის უფლებათა დარღვევასთან დაკავშირებით;

ბ) საჯარო ხელისუფლების შესაბამისი ორგანოებისათვის რეკომენდაციების მომზადება და საჩივრების წარდგენა;

გ) კონფლიქტების მოგვარება მომჩივანთა და სახელმწიფო ორგანოებს შორის;

დ) წინადადებების შემუშავება საკანონმდებლო რეფორმის შესახებ ადამიანის უფლებათა დაცვის საკითხებთან დაკავშირებით.

მიუხედავად ამ ფუნქციებისა, ადამიანის უფლებათა ეროვნული კომისია არ არის კომპეტენტური განიხილოს დავები, რომლებიც დაკავშირებულია არჩევნებსა და შრომით ურთიერთობასთან ისევე, როგორც სასამართლო დავები. თუ რატომ არ ვრცელდება ხსენებულ საკითხებზე ეროვნული კომისიის კომპეტენცია, დასაბუთებულია შემდეგნაირად:

ა) საარჩევნო დავებში ჩაურევლობა ეროვნული კომისიის არაპოლიტიკური ხასიათის შენარჩუნების გარანტიაა. გარდა ამისა, მექსიკის ფედერალური კანონმდებლობის მიხედვით, ასეთი დავები მექსიკის ფედერალური საარჩევნო ტრიბუნალის კომპეტენციაში შედის;¹⁶

ბ) შრომითი დავები, როგორც წესი, ეხება კერძო პირებს შორის არსებულ უთანხმოებას, მაშინ, როდესაც ეროვნული კომისიის ძირითადი ფუნქციაა საჯარო ხელისუფლებისაგან ინდივიდის უფლებათა და ინტერესთა დაცვა. ამას გარდა, შრომით დავებს იხილავენ ამისათვის სპეციალურად შექმნილი შრომითი ორგანოები;

გ) სასამართლოს ხელისუფლება დამოუკიდებელია და მის საქმიანობაში ჩარევა იკრძალება კანონმდებლობით.

2.2.3. საპროცესო რეგლამენტაცია

ნებისმიერ პირს ან მის წარმომადგენელს შეუძლია წარუდგინოს საჩივარი ადამიანის უფლებათა ეროვნულ კომისიას. ერთადერთი პირობა, რომელიც დაწესებულია საჩივრის წარდგენასთან დაკავშირებით, ეხება მისი წარდგენის ვადას. საჩივარი ეროვნულ კომისიას უნდა წარედგინოს ადამიანის უფლებების დარღვევის დღიდან არა უგვიანეს ერთი წლისა ან ამავე ვადაში იმ დღიდან, როდესაც დაზარალებულმა შეიტყო თავისი უფლებების დარღვევის შესახებ.

ეროვნულ კომისიას შეიძლება მიემართოს როგორც წერილობით, ისე ზეპირად. თუ დაზარალებული არ ფლობს ესპანურ ენას, ეროვნული კომისია მას უზრუნველყოფს თარჯიმნით.

აღსანიშნავია, რომ ეროვნული კომისიის წინაშე საჩივრის წარდგენა არ ქმნის non bis in idem პრეცედენტს.

საჩივრის მიღების შემდეგ ეროვნული კომისია უკავშირდება საჩივარში მითითებულ სახელმწიფო ორგანოს, ამ ორგანოსა და დაზარალებულს შორის დავის მოგვარების მიზნით. თუ მხარეებმა მიაღწიეს შეთანხმებას, მაგრამ შესაბამისი სახელმწიფო ორგანო არ ასრულებს შეთანხმების პირობებს, ეროვნულ კომისიას შეუძლია განაახლოს საქმის განხილვა. თუ მხარეებმა შეთანხმებას ვერ მიაღწიეს, ეროვნულ კომისიას შეუძლია შესაბამის სახელმწიფო ორგანოს მოსთხოვოს კომისიისათვის სპეციალური მოხსენების წარდგენა.

საჩივრის წარდგენის შემთხვევაში ადამიანის უფლებათა ეროვნულ კომისიას ასევე შეუძლია გამოიკვლიოს საჩივარში მითითებული ფაქტები და ადამიანის უფლებათა დარღვევის დადგენის შემთხვევაში შესაბამის სახელმწიფო ორგანოს წარუდგინოს რეკომენდაცია დარღვეული უფლების აღდგენის უზრუნველსაყოფად.

მექსიკის ადამიანის უფლებათა ეროვნული კომისიის ხელთ არსებული ერთერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ბერკეტი, რომლის მეშვეობით იგი იცავს ადამიანის უფლებებს, მის მიერ შემუშავებული რეკომენდაციების გამოქვეყნებაა. მიუხედავად იმისა, რომ ეს რეკომენდაციები არ აკისრებს სახელმწიფო ორგანოებს რაიმე იურიდიულ ვალდებულებას, იგი მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს კონკრეტული პირების უფლებების დაცვაზე.

2.2.4. სპეციალური ღონისძიებები

მექსიკის ადამიანის უფლებათა ეროვნული კომისია ატარებს მნიშვნელოვან ღონისძიებებს ადამიანის უფლებათა ეროვნული მექანიზმის განმტკიცების თვალსაზრისით. შეიძლება რამდენიმე ასეთი ღონისძიების მაგალითის მოყვანა:

ა) გენერალური (ზოგადი) რეკომენდაციების შემუშავება. 2001 წელს, პირველად თავისი არსებობის ისტორიაში, მექსიკის ადამიანის უფლებათა ეროვნულმა კომისიამ დაიწყო გენერალური (ზოგადი) რეკომენდაციების შემუშავება. აღნიშნული რეკომენდაციები ეყრდნობა არა კონკრეტულ საჩივრებს, არამედ ადამიანის უფლებათა დაცვის საკითხებთან დაკავშირებულ ზოგად თემებს, როგორიცაა, მაგალითად, ადამიანის უფლებათა დაცვა პენიტენციურ სისტემაში;¹⁷

ბ) პროექტი ადამიანის უფლებათა სფეროში ინდიკატორებისა და დიაგნოზის შესახებ. 2002 წლის დასაწყისიდან, ადამიანის უფლებათა ეროვნული კომისია ინტენსიურად მუშაობს აღნიშნულ პროექტზე, რომლის მიზანია ადამიანის უფლებათა კონკრეტული დიაგნოზის დადგენა სტატისტიკური მეთოდების გამოყენებით;

გ) გაეროს ადამიანის უფლებათა უმაღლეს კომისარიატთან ტექნიკური თანამშრომლობის პროგრამა. აღნიშნული პროექტის ფარგლებში ტარდება კომპლექსური ღონისძიებები, რომლებიც მიზნად ისახავს ადამიანის უფლებათა დაცვის ეროვნული სისტემის განმტკიცებას.

დასკვნის სახით უნდა აღინიშნოს, რომ სამართლებრივი სახელმწიფოს განმტკიცებასა და ადამიანის უფლებათა დაცვაში უდიდესი როლი ენიჭება ომბუდსმენის ინსტიტუტს, რადგან ნებისმიერ საზოგადოებაში მიუკერძოებელი, დამოუკიდებელი და ძლიერი ომბუდსმენი მოსახლეობის უფლებებისა და კანონიერი ინტერესების დაცვის გარანტია.

--------------------------------------

¹ A. Legrand, L'Ombudsman scandinave; études comparées sur le contrôle de l'administation, Paris, 1970, 15-26.

² H. Stemberg, L'ombudsman suédois pour les consommateurs, Revue Internationale de Droit Comparé, Paris, 1994, 577 581.

³ H. Fix-Zamudio, Justicia Constitucional, Ombudsman y Derechos Humanos, Ed. CNDH, México, 2001, 204. (ავტორის თარგმანი).

⁴ Centre for Human Rights, Professional Training Series №4: National Human Rights Institutions, United Nations, Geneva, 1995.

⁵ ეკონომიკური და სოციალური საბჭოს რეზოლუცია, №2/9, 1946 წლის 21 ივნისი.

⁶ ეკონომიკური და სოციალური საბჭოს რეზოლუცია, №772B (XXX), 1960 წლის 25 ივლისი.

⁷ რეზოლუცია ცნობილია როგორც პარიზის პრინციპები, რეზოლუცია №1992/54: „პრინციპები ეროვნული დაწესებულებების სტატუსის შესახებ”. იგივე პრინციპები მოგვიანებით მიღებულ იქნა გენერალური ასამბლეის მიერ (რეზოლუცია №48/134), 1993 წლის 20 დეკემბერი.

⁸ Comisión Nacional de los derechos Humanos de México. იხ. ინტერნეტ-მისამართზე: [www.cndh.org.mx].

⁹ Universidad Nacional Autónoma de México. იხ. ინტერნეტ-მისამართზე: [www.serpiente.dgsca.unam.mx].

¹⁰ Secretaría de Gobernación. იხ. ინტერნეტ-მისამართზე: [www.segob.gob.mx].

¹¹ Salinas de Gortari, ჩარლოს, პოლიტიკური კონსტიტუციის 102-ე მუხლის დამატების პროექტის მოტივები. 1991 წლის 18 ნოემბერი.

¹² „ფედერალური პარლამენტი და ფედერალური ერთეულების საპარლამენტო ყრილობები, მათი შესაბამისი კომპეტენციის ფარგლებში დააარსებენ მექსიკის სამართლებრივი სისტემით გათვალისწინებულ ადამიანის უფლებათა დამცავ ორგანოებს, რომლებიც გაეცნობიან საჩივრებს ნებისმიერი ხელისუფლების ან სახელმწიფო მუშაკის ადამიანის უფლებათა დამრღვევი ქმედების ან უმოქმედობის შესახებ, ფედერალური სასამართლო ხელისუფლების გარდა. წინა აბზაცში მითითებული ორგანოები შეიმუშავებენ საჯარო და სავალდებულო ხასიათის არმქონე რეკომენდაციებს და წარადგენენ საჩივრებს შესაბამისი ხელისუფლების წინაშე. ამ ორგანოებს არ აქვთ კომპეტენცია საარჩევნო, შრომით და სასამართლო სფეროში. ფედერალური პარლამენტის მიერ დაარსებული ორგანოს სახელწოდებაა ადამიანის უფლებათა ეროვნული კომისია და გააჩნია მმართველობითი, ქმედებისა და საბიუჯეტო ავტონომია ისევე, როგორც საკუთარი იურიდიული სტატუსი და ქონება. ადამიანის უფლებათა ეროვნულ კომისიას გააჩნია საკონსულტაციო საბჭო, რომლის 10 წევრიც სენატის ხმების 2/3-ით ანდა პარლამენტის მუდმივი კომისიის ხმების 2/3-თ აირჩევა... ადამიანის უფლებათა ეროვნული კომისიის თავმჯდომარე, რომელიც, ამავე დროს, საკონსულტაციო საბჭოს თავმჯდომარეა, ირჩევა წინა აბზაცში გათვალისწინებული წესით. ირჩევა ხუთი წლით, მაქსიმუმ ორი ვადით ადამიანის უფლებათა ეროვნული კომისიის თავმჯდომარე ანგარიშვალდებულია სახელმწიფო ხელისუფლებების წინაშე... “ (ავტორის თარგმანი).

¹³ Precisiones sobre algunas opiniones relacionadas con la naturaleza y funciones de la CNDH, en Gaceta de la CNDH, 1992, 11-17.

¹⁴ Barragán Barragán, José, El laberinto de ilegalidad de la Comisión Nacional de Derechos Humanos, 1992.

¹⁵ 2001 წელს ჩატარებული სოციალური გამოკითხვის შედეგად, მოსახლეობა მექსიკის რესპუბლიკაში მოქმედი სახელმწიფოებრივი და სოციალური დაწესებულებებიდან ყველაზე მეტად, პირველ რიგში, ეკლესიას, შემდგომ რესპუბლიკის პრეზიდენტსა და, ბოლოს, ადამიანის უფლებათა დაცვის ეროვნულ კომისიას ენდობა.

¹⁶ Tribunal Federal Electoral del Poder Judicial de la Federación.

¹⁷ 2002 წლის მაისისათვის მექსიკის ადამიანის უფლებათა ეროვნულ კომისიას შემუშავებული და გამოქვეყნებული აქვს 3 ზოგადი რეკომენდაცია: №7/2001 - სოციალური ადაპტაციის ცენტრებში ადამიანის უფლებათა დარღვევის შესახებ; №26/2001 - იძულებითი გაუჩინარების შესახებ 70-იან და 80-იან წლებში; №3/2002 - პენიტენციალურ დაწესებულებებში ქალთა უფლებების შესახებ.

ზურაბ ბურდული

ცოტაოდენი რამ უახლესი ისტორიიდან:

2002 წლის 1 ივლისი უკვე ისტორიის კუთვნილება გახდა. მისი მნიშვნელობის შესაფასებლად, ალბათ, გარკვეული დრო უნდა გავიდეს, თუმცა ერთი რამ დღეს უკვე ნათელია: ამ დღეს კაცობრიობის ისტორიაში პირველად ამოქმედდა სისხლის სამართლის საერთაშორისო სასამართლოს წესდება, ე.წ. „რომის სტატუტი“ - დოკუმენტი, რომელიც მოიცავს ათწლეულების განმავლობაში საერთაშორისო საზოგადოებრიობის მცდელობებს აღეკვეთათ ყველაზე საშიში დანაშაულები, ბოლო მოეღოთ ამ ქვეყნად ყველაზე ღირებულის - ადამიანის სიცოცხლის - მასობრივი გაუფასურების შემოქმედთა დაუსჯელობისათვის.

თამამად შეიძლება ითქვას, რომ რომის სტატუტის მნიშვნელობაზე საუბრისას მთავარი (ჯერჯერობით) ის იმედი და ნდობის კრედიტია, რომელიც ამ უნიკალურ მექანიზმს გამოუცხადა საერთაშორისო თანამეგობრობამ. მას წინა აქვს ის გზა, რომლითაც უნდა გაამართლოს ეს იმედი და დაამტკიცოს, რომ სკეპტიკოსები ცდებოდნენ, როდესაც მას სათანადოდ არ აფასებდნენ, და რომ „ყველა გზა რომში მიდის“.

უნდა აღინიშნოს, რომ რომამდე სავალი გზა საკმაოდ მძიმე გამოდგა. სახელმწიფოები დიდი ხნის განმავლობაში ყოყმანობდნენ უნივერსალური და მუდმივმოქმედი საერთაშორისო სისხლისსამართლებრივი მექანიზმის შექმნის თაობაზე და კმაყოფილდებოდნენ კონკრეტულ შეიარაღებულ კონფლიქტებსა და დროის კონკრეტულ მონაკვეთში ჩადენილი დანაშაულების დასასჯელად ad hoc ტრიბუნალების ამოქმედებით: ნიურნბერგი, ტოკიო, ყოფილი იუგოსლავია, რუანდა - აი, სია იმ მცდელობათა მაქსიმუმისა, რაც კაცობრიობამ განახორციელა 1998 წლამდე. სახელი ამ ეკლიან გზაზე მდგარი მთავარი წინააღმდეგობისა ბანალური და კარგად ნაცნობია - სუვერენიტეტი.

ობიექტურობა მოითხოვს ითქვას, რომ მიუხედავად ზემოხსენებული ტრიბუნალების სამოქმედო არეალის შეზღუდულობისა, მათ მაინც მნიშვნელოვანი როლი შეასრულეს (და კვლავაც ასრულებენ) და თვით ის ფაქტიც, რომ რომის სტატუტი დღეს რეალობაა, დიდწილად ამ ტრიბუნალების დამსახურებაცაა. მათ მიერ განხილულ ზოგიერთ საქმეზე გამოტანილი განაჩენი კი საერთაშორისო სისხლის სამართლისა და ჰუმანიტარული სამართლის განვითარებისთვის უაღრესად მნიშვნელოვანია და ეჭვგარეშეა, რომ დიდად წაადგება ახალშობილ მუდმივმოქმედ სასამართლოს.

წინამდებარე სტატიაში მკითხველის ყურადღებას სწორედ ერთ-ერთ ასეთ საქმეზე მივაპყრობთ - ესაა დუშკო ტადიჩის საქმე, რომელიც უაღრესად საინტერესოა თავისი შინაარსით, იმ მიდგომებით, რომლებსაც ტრიბუნალმა მიმართა საერთაშორისო ჰუმანიტარული და სისხლის სამართლის სხვადასხვა თეორიისა და მათი პრაქტიკული გამოყენების თვალსაზრისით, აგრეთვე იმ დასკვნებით, რომელთაგან ზოგიერთი საკმაოდ მოულოდნელი, გაბედული და, შეიძლება ითქვას, არაცალსახაა არგუმენტირების თვალსაზრისით.

როდესაც დუშკო ტადიჩი ბოსნია-ჰერცოგოვინას ტერიტორიაზე 1992 წელს ბოსნიელი მუსლიმების წინააღმდეგ მრავალრიცხოვან და საზარელ დანაშაულებს ჩადიოდა, ის ვერც კი წარმოიდგენდა, თუ როგორ „შეუწყობდა ხელს“, რა თქმა უნდა, უნებლიეთ, საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის განვითარებას.

1993 წელს, პირველად მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ, შეიქმნა სისხლის სამართლის საერთაშორისო ტრიბუნალი ყოფილი იუგოსლავიისათვის.¹ ტრიბუნალმა ბინა ჰააგაში დაიდო. 1994 წელს გერმანიაში დააკავეს და ჰააგაში ჩაიყვანეს დუშკო ტადიჩი. მომდევნო წელს ტრიბუნალის სააპელაციო პალატამ მიიღო განჩინება ტრიბუნალის უფლებამოსილების თაობაზე,² რომელშიც უმნიშვნელოვანესი საკითხები იქნა განხილული და განმარტებული. კერძოდ ის, რომ გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები სასამართლო გადასინჯვას ექვემდებარება, რომ ტრიბუნალის შექმნა კანონიერ საფუძველზე მოხდა, რომ შეიარაღებული დაპირისპირებანი ყოფილ იუგოსლავიაში ატარებდა როგორც საერთაშორისო, ისე არასაერთაშორისო კონფლიქტების ხასიათს, რომ ომის დანაშაულების ცნება და კონცეფცია თანაბრად ვრცელდება არასაერთაშორისო ხასიათის კონფლიქტებზეც და ბევრი სხვა მომიჯნავე საკითხი, რომელთა მნიშვნელობაზე საუბარი ზედმეტად მიგვაჩნია.

1999 წლის 15 ივლისს ტრიბუნალის სააპელაციო პალატამ, ტადიჩის საქმის არსებითი განხილვის შედეგად, გამოიტანა საბოლოო განაჩენი,³ რომლითაც ტრიბუნალმა რამდენიმე უაღრესად მნიშვნელოვანი განმარტება გააკეთა საერთაშორისო საჯარო სამართლის, საერთაშორისო სისხლის სამართლისა და ჰუმანიტარული სამართლის საკითხებზე, მიმართა რა ზოგიერთ შემთხვევაში მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს პრაქტიკისაგან განსხვავებულ ინტერპრეტაციას, აგრეთვე, ჰუმანიტარული სამართლით დადგენილი „დაცული პირების“ კატეგორიის ახლებურ ხედვას, დანაშაულის შერაცხადობისა და ბრალის ელემენტების სპეციფიკურ განმარტებებს.

წინამდებარე სტატიით შევეცდებით ზემოხსენებული განაჩენის რამდენიმე მომენტზე გავამახვილოთ ყურადღება, რამდენადაც მათ გარშემო ბევრი კითხვა გაჩნდა და გავბედავთ ვივარაუდოთ, რომ ეს კითხვები კიდევ დიდხანს იქნება იურისტებისა და არა მხოლოდ იურისტების ყურადღების საგანი.

I. ყოფილ იუგოსლავიაში არსებული კონფლიქტის კვალიფიკაცია

ტრიბუნალის სასამართლო პალატამ თავის განაჩენში დადასტურებულად მიიჩნია დუშკო ტადიჩის მიერ ტრიბუნალის წესდების მე-3 მუხლით განსაზღვრული ომის წარმოების კანონებისა და ჩვეულებების დარღვევა. თუმცა, შინაარსობრივად, მსგავსი ქმედებების ჩადენა არ დააკვალიფიცირა ტრიბუნალის მე-2 მუხლით გათვალისწინებული საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის სერიოზულ დარღვევებად. სააპელაციო პალატამ განსხვავებული მიდგომა აირჩია, თუ რატომ, - ამ საკითხში სიცხადის შესატანად მიზანშეწონილი იქნება გავიხსენოთ ჰუმანიტარული სამართლის სერიოზული დარღვევების კონცეფცია და მისი კავშირი შეიარაღებული კონფლიქტის ხასიათთან.

ჟენევის 1949 წლის 12 აგვისტოს კონვენციები და მათი პირველი დამატებითი ოქმი ზოგიერთი სახის დანაშაულს მიიჩნევს „სერიოზულ დარღვევად“⁴ და აცხადებს მათ დასჯადად უნივერსალური იურისდიქციის პრინციპზე დაყრდნობით. ჟენევის ამ კონვენციების ტექსტისა და დამკვიდრებული ინტერპრეტაციის თანახმად, სერიოზული დარღვევების კონცეფცია არ გამოიყენება არასაერთაშორისო ხასიათის შეიარაღებულ კონფლიქტებთან მიმართებით. ეს შეფასება სამართლიანად იქნა გაზიარებული სააპელაციო პალატის მიერ უფლებამოსილების თაობაზე მიღებულ განჩინებაში.⁵ ამასთან, აღსანიშნავია, რომ ჰუმანიტარული სამართლის სერიოზული დარღვევები უნდა ჩადენილ იქნეს „დაცული პირების” ან ობიექტების მიმართ და, აქვე, ეს დაცული პირები, მშვიდობიანი მოსახლეობის შემთხვევაში, არიან ის „...პირები, რომლებიც აღმოჩნდებიან კონფლიქტის მონაწილე იმ მხარის ხელში, რომლის მოქალაქეებიც ისინი არ არიან.“⁶

ცხადია, ტადიჩი საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის სერიოზული დარღვევებისათვის რომ გაესამართლებინათ, ამოსავალი წერტილი უნდა ყოფილიყო იმ შეიარაღებული კონფლიქტის საერთაშორისო ხასიათის დამტკიცება, რომლის დროსაც მან ეს დანაშაულები ჩაიდინა. საერთაშორისო ხასიათის კონფლიქტის არსებობას ჟენევის კონვენციების მე-2 მუხლი ორ ან მეტ სახელმწიფოს შორის შეიარაღებული კონფლიქტის შემთხვევაში ადგენს. ზოგიერთი შეიარაღებული კონფლიქტი შეიძლება ატარებდეს როგორც საერთაშორისო, ისე არასაერთაშორისო ხასიათს; ერთ შემთხვევაში იმის გამო, რომ უცხო სახელმწიფო ერევა შიდასახელმწიფოებრივ შეიარაღებულ კონფლიქტში ან მეორე შემთხვევაში, - მაშინ, როდესაც საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტი წარმოებს ქვეყნის შიგნით არსებული მოკავშირე ჯგუფების საშუალებით.⁷ ამ უკანასკნელის დროს საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართალი გამოიყენება ფრაგმენტულად, ანუ ორ სახელმწიფოს შორის სრული მოცულობით, ხოლო სახელმწიფოსა და მის ტერიტორიაზე მებრძოლ აჯანყებულ ჯგუფებს შორის მოქმედებს არასაერთაშორისო ხასიათის შეიარაღებული კონფლიქტების სამართალი. სახელმწიფოთა პასუხისმგებლობის ზოგადი წესის თანახმად, ამგვარი კლასიფიცირება საჭირო არაა მაშინ, როდესაც შიდასახელმწიფოებრივი კონფლიქტის მხარე მესამე სახელმწიფოს დე ფაქტო წარმომადგენლად (agent) შეიძლება ჩაითვალოს.

ბოსნიელი სერბები, თავისთავად, არ წარმოადგენდნენ სახელმწიფოს და, ამდენად, სააპელაციო პალატას უნდა განესაზღვრა, მოქმედებდნენ თუ არა ისინი როგორც იუგოსლავიის ფედერალური რესპუბლიკის (იფრ) წარმომადგენლები. ამასთან, სააპელაციო პალატას უნდა დაედგინა ის სამართლებრივი სტანდარტიც, რომლის მიხედვითაც გარეშე ძალის დახმარება საერთაშორისო კონფლიქტების სამართლის გამოყენებადობის საფუძველს იძლევა. სააპელაციო პალატამ უკუაგდო ის სტანდარტი, რომელიც მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლომ დაადგინა საქმეზე - ნიკარაგუა შეერთებული შტატების წინააღმდეგ,⁸ რომლის მიხედვით, მხოლოდ მონაწილეობა, თუნდაც გადამწყვეტი ხასიათის, აჯანყებულთა ფინანსირებაში, წვრთნაში, აღჭურვაში, მათთვის სამიზნეების შერჩევასა და ოპერაციების დაგეგმვაში არასაკმარისია, რათა აჯანყებულთა მიერ ჩადენილ კონკრეტულ ქმედებებზე პასუხისმგებლობა შეერაცხოს მესამე სახელმწიფოს. ამგვარი პასუხისმგებლობის დადგომის აუცილებელ პირობად აღნიშნულ საქმეზე სასამართლომ აჯანყებულთა საბრძოლო ოპერაციებზე მესამე სახელმწიფოს მხრიდან ე.წ. ეფექტიანი კონტროლის პრინციპი დაადგინა.

ტადიჩის საქმეზე სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ, მიუხედავად სახელმწიფო და ინდივიდუალური პასუხისმგებლობის განსხვავებულობისა,⁹ თვით სახელმწიფოს პასუხისმგებლობის ნიკარაგუას საქმეზე დამკვიდრებული სტანდარტის ტესტიც არადამაჯერებელი იყო და გადასინჯვას საჭიროებდა, ანუ, სააპელაციო პალატის აზრით, კონკრეტულ საბრძოლო მოქმედებებზე ეფექტიანი კონტროლის სტანდარტი ზედმეტად მაღალი და მესამე სახელმწიფოს პასუხისმგებლობის საკითხის დასასმელად სავსებით საკმარისი იყო ე.წ. ზოგადი (საერთო) კონტროლის სტანდარტი. სხვა სიტყვებით, უცხო სახელმწიფოს მხრიდან სამხედრო თუ გასამხედროებულ ორგანიზაციაზე ზოგადი (საერთო) კონტროლის არსებობა შესაძლებელს ხდიდა მისთვის ამ ორგანიზაციის მიერ ჩადენილ ყველა ქმედებაზე პასუხისმგებლობის შერაცხვასა და, შესაბამისად, საერთაშორისო კონფლიქტებში გამოყენებადი ჰუმანიტარული სამართლის ამოქმედებას.¹⁰

კითხვები, რომლებიც ლოგიკურად ჩნდება ტრიბუნალის მოსაზრებასთან დაკავშირებით, რამდენიმეა. პირველ რიგში, - ცვლის თუ არა რაიმეს ტრიბუნალის მიერ განსხვავებული სტანდარტის დადგენა? - მის საკუთარ პრაქტიკაში, ალბათ, კი, თუმცა იგი არ წარმოადგენს წინაღობას მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოსთვის, რომ მან კვლავაც გამოიყენოს ნიკარაგუას საქმეზე დადგენილი სტანდარტი და ტესტი. პრობლემა კი, გარკვეულწილად, ორმაგი სტანდარტის შექმნის გამო იქმნება; მეორე და არანაკლებ მნიშვნელოვანია ის, რომ ტრიბუნალის მიერ ახალი სტანდარტის არგუმენტირებისთვის მოხმობილი პრაქტიკული მაგალითები არცთუ უმტკივნეულოდ ჯდება ტადიჩის საქმის კონტექსტში. კერძოდ, მაგალითები მეტწილად ეხება ისეთ შემთხვევებს, როდესაც სახელმწიფოს პასუხისმგებლობა დაეკისრა მის ტერიტორიაზე მოქმედი შეიარაღებული ჯგუფების ქმედებებზე (აქ ტერიტორიული კონტროლის ფაქტორი ერთ-ერთი განმაპირობებელია) ან ოკუპირებულ ტერიტორიაზე ჩადენილ ქმედებებზე, სადაც ოკუპანტი სახელმწიფო ფიზიკურად იყო წარმოდგენილი.

გარდა ამისა, როგორც ზოგიერთი მკვლევარი მიუთითებს,¹¹ ტრიბუნალის მიდგომა შეიცავს შეფასების ისეთ რისკს, როგორიცაა „იურიდიული ეთნიკური წმენდა”: ნაცვლად ბოსნია-ჰერცოგოვინას სახელმწიფოს შემადგენელი ხალხის სტატუსისა, სერბები (და ხორვატები) მიჩნეული არიან უცხო სახელმწიფოს წარმომადგენლებად (agents). ამ მოსაზრების ლოგიკა ასეთია: თუკი მათი ქმედებები უცხო სახელმწიფოს შეიძლება შეერაცხოს, რატომ არ შეიძლება თვით ეს ადამიანები განვიხილოთ უცხო სახელმწიფოს ქვეშევრდომებად?¹²

ზემოთ დასმული შეკითხვა უფრო მძაფრი ხდება, თუ გავიხსენებთ ამავე ტრიბუნალის მიერ უფრო ადრე გამოტანილ განაჩენს სელებიჩის საქმეზე, სადაც სასამართლო პალატამ აღნიშნა, რომ ბოსნიის ხელისუფლების მიერ დატყვევებული ბოსნიელი სერბები დაცულ პირებს წარმოადგენდნენ, რადგან მათ უარი თქვეს ბოსნია-ჰერცოგოვინას მოქალაქეობაზე.¹³

თუ ამგვარ თეორიას კიდევ უფრო ჩავუღრმავდებით, აღმოჩნდება, რომ უცხოელებად მიჩნეული პირების (სერბებისა და ხორვატების) იძულებითი გადაყვანა თავიანთ „სამშობლოში” ომის დანაშაული კი არა, ფრიად სასახელო და კეთილი საქმე ყოფილა (?!).¹⁴ ამგვარი მიდგომა აბსურდულად თუ არა, სულ ცოტა, სახიფათოდ მაინც მოჩანს, განსაკუთრებით პოსტკონფლიქტურ სიტუაციაში, მშვიდობის აღდგენისა და შერიგების პროცესის ხელშეწყობის კონტექსტში.

აღსანიშნავია კიდევ ერთი მომენტი ტადიჩის საქმეზე გამოტანილ განაჩენში: სააპელაციო პალატამ გააგრძელა ზემოაღნიშნული თეორია და მოგვცა ჟენევის სამართლით განსაზღვრული დაცული პირების ცნების ახლებური განმარტება (ყოველ შემთხვევაში მისი რამდენიმე ელემენტი მაინც). თუ აქამდე ჟენევის კონვენციების მიხედვით დაცულ პირებში, როგორც წესი, მოიაზრებოდნენ მოწინააღმდეგე სახელმწიფოს მოქალაქეები, აპატრიდები და ლტოლვილები, სააპელაციო პალატამ დაადგინა, რომ მოქალაქეობის ფაქტორი არც ისეთი მნიშვნელოვანია და უპირატესობა მიანიჭა ე.წ. „ერთგულებისა და ეფექტიანი (რეალური) მფარველობის“ ფაქტორებს. შესაბამისად, დუშკო ტადიჩის მსხვერპლნი განხილულ იქნენ როგორც უცხო სახელმწიფოს - იფრ-ს, ერთგულნი და, ამდენად, დაცული პირების სტატუსის მატარებელნი.

ცხადია, სააპელაციო პალატის სურვილი დღეს არსებული იურიდიული ნორმების lato sensu ინტერპრეტაციით ჰუმანიტარული სამართლის ახალ რეალობებთან მისადაგებისა მისასალმებელია. თუმცა, ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ ამგვარმა ინტერპრეტაციამ თავი რომ დაიმკვიდროს საერთაშორისო სამართალში, არგუმენტების სიმცირესა და სიმსუბუქეს არ უნდა უჩიოდეს.¹⁵

ამასთან, ის მისწრაფება, რომელიც ტადიჩის საქმეზე ტრიბუნალის სააპელაციო პალატის განაჩენში იგრძნობა და რომელიც მიმართულია საერთაშორისო ხასიათის შეიარაღებულ კონფლიქტებში გამოყენებადი ჰუმანიტარული სამართლის მოქმედების არეალის გავრცობისაკენ ისეთ კონფლიქტებზე, რომლებსაც არ გააჩნიათ აშკარად გამოხატული საერთაშორისო ხასიათი, ბადებს კითხვას: განა ყოველთვის უკეთეს დაცვის რეჟიმს სთავაზობს დაცულ პირებს ეს სამართალი? პასუხი ამ კითხვაზე არ შეიძლება იყოს ცალსახა. როგორც წესი, ეს ასეა, მაგრამ ზოგიერთ შემთხვევაში - არა. მაგალითად, სამოქალაქო მოსახლეობის იძულებითი გადაადგილება უპირობოდ აკრძალულია არასაერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტების სამართლით,¹⁶ მაშინ, როდესაც საერთაშორისო ხასიათის შეიარაღებული კონფლიქტების მარეგულირებელი სამართლით, ასეთი ქმედება იკრძალება მხოლოდ ოკუპირებულ ტერიტორიებზე.¹⁷

საკითხი, ალბათ, სხვაგვარად უნდა დაისვას. ყოფილი იუგოსლავიის ტერიტორიაზე წარმოებულ შეიარაღებულ კონფლიქტებში ისევე, როგორც სხვა კონფლიქტებში, პრობლემას უფრო მეტად წარმოადგენს ის, რომ არანაირ წესს (ნორმას) იცავენ და არა ის, რომ არასწორ წესებს იცავენ.

II. ომის დანაშაულების ჩამდენთა პასუხისმგებლობის საკითხი: ახალი ასპექტები?

ტადიჩის საქმეში ერთ-ერთი ბრალდება შეეხებოდა ხუთი მამაკაცის მკვლელობას, რაც ტადიჩის სამხედრო შენაერთის მიერ ერთ-ერთ სოფელში ჩატარებული ოპერაციის შედეგად განხორციელდა. სასამართლო პალატამ ვერ აღმოაჩინა საქმეში მტკიცებულება ამ ადამიანების მკვლელობაში ტადიჩის მონაწილეობის შესახებ და ამ ნაწილში ბრალდება არ გაიზიარა. სააპელაციო პალატამ სხვაგვარად განსაჯა: „საერთო მიზნის“ დოქტრინის მიხედვით, მან ჩათვალა, რომ ტადიჩი პასუხისმგებელი უნდა ყოფილიყო მკვლელობებზე იმ შემთხვევაშიც კი, თუ ისინი ჩადენილი იყო მისი ჯგუფის სხვა წევრების მიერ, და მაშინაც, თუ ეს ქმედებები აუცილებლობით არ შეადგენდა საერთო გეგმის ნაწილს. სააპელაციო პალატის აზრით, ამგვარი პასუხისმგებლობა დგება იმის გამო, რომ მკვლელობის რისკი გახდა წინასწარ გაჭვრეტადი შედეგი საერთო გეგმის განხორციელებისა და ბრალდებულმა გამოიჩინა გაუფრთხილებლობა ან გულგრილობა ასეთი რისკისადმი.¹⁸

აქაც, როგორც ჩანს, ახალ სტანდარტთან გვაქვს საქმე. და რას ეფუძნება ეს ახალი სტანდარტი? - არც ტრიბუნალის წესდებას და არც საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის ნორმებს, არამედ, როგორც სააპელაციო პალატა თვლის, სხვადასხვა ქვეყნის ეროვნული სამართლებრივი სისტემების ანალიზს. სააპელაციო პალატამ შეისწავლა ისეთი ქვეყნების სამართლებრივი სისტემები, როგორებიცაა: საფრანგეთი, იტალია, შეერთებული შტატები და ნიდერლანდები. აშკარად გამოიკვეთა ბრალის ორი ფორმა, რომელიც ყველაზე ახლოს იდგა ტადიჩის შემთხვევასთან: პირველი, ე.წ. dolus eventualis (არაპირდაპირი განზრახვა) და culpa (გაუფრთხილებლობა). სააპელაციო პალატის დასკვნით, არც ერთი მათგანი ბოლომდე არ მიესადაგებოდა ტადიჩის საქმეს და ამიტომაც აღნიშნა, რომ ამ სფეროში საერთო, ზოგადი პრინციპი, რომელიც დამკვიდრებული იქნებოდა სხვადასხვა ხალხის სამართლებრივ სისტემებში, არ არსებობდა. მიუხედავად ამისა, სააპელაციო პალატამ მოულოდნელად დაასკვნა, რომ მის მიერ დადგენილი სტანდარტია „...საერთაშორისო სისხლის სამართლის ჩვეულებითი ნორმის გამოძახილი ეროვნულ კანონმდებლობებში“.¹⁹ (!).

სააპელაციო პალატის ასეთი დასკვნა და მანამდე გაწეული ანალიზი ერთმანეთს მთლად არ ემთხვევა. გარდა ამისა, ერთ მნიშვნელოვან მომენტს უნდა გაესვას ხაზი: მშვიდობიანობის დროს კრიმინალური დაჯგუფების წევრობისაგან განსხვავებით (როდესაც პირი თვითონ წყვეტს, შეუერთდეს თუ არა ასეთ დაჯგუფებას), ომის დროს სამხედრო შენაერთის წევრობა ხშირად არაა არჩევითი და პირი გაწვევის შედეგად მიდის ჯარში. იმ შემთხვევაშიც კი, თუკი მან იცის, რომ საომარი მოქმედებების დროს მისი შენაერთის მიერ შეიძლება ჩადენილ იქნეს დანაშაული, თავისთავად, მისი შენაერთში გაწევრიანება არ გულისხმობს მსგავს ქმედებებში პირის მონაწილეობის ევენტუალურ განზრახვას (მაშინ, როდესაც კრიმინალურ დაჯგუფებაში გაწევრიანებისას პირს გააზრებული აქვს მოსალოდნელი ქმედება და მისი შედეგები, თუნდაც არაპირდაპირ, მისი განზრახვა ფორმირებულია).

უმრავლესი ქვეყნის სისხლისსამართლებრივი კანონმდებლობა პასუხისმგებლობას აკისრებს იმ „კრიმინალებს“, რომლებიც შეუერთდნენ კრიმინალურ დაჯგუფებას, ისეთი დანაშაულებისათვის, რომლებიც ჯგუფის სხვა წევრების მიერ იქნა ჩადენილი, საერთო გეგმის გარეთ, იმ ფაქტიდან გამომდინარე, რომ ასეთი დანაშაულების ჩადენის ალბათობა წინასწარ განჭვრეტადი იყო ჯგუფთან მიერთების მომენტისთვის. ომიანობის დროს პოტენციური „კრიმინალების“ სულ სხვა ჯგუფთან - ჯართან - გვაქვს საქმე. მათ ჰქვიათ კომბატანტები, რომელთაც სამხედრო მოქმედებებში მონაწილეობისა და, მათ შორის, მოწინააღმდეგის მოკვლის, ლეგალური უფლებაც აქვთ, მაგრამ ამავე დროს ევალებათ დაიცვან საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის პრინციპები.²⁰ ხშირად ისინი არ იცავენ ამ პრინციპებს, რისთვისაც პასუხი უნდა აგონ კიდეც, მაგრამ მხოლოდ მათ, ვინც ისინი დაარღვია. კონკრეტული ჯარისკაცი, რომლის თანამებრძოლებმაც ჩაიდინეს მკვლელობა თუ გაუპატიურება, არ შეიძლება ბრალდებულ იქნეს ამ ქმედებებში მხოლოდ იმის გამო, რომ იგი ირიცხება იმავე შენაერთში, რომელშიც ზემოაღნიშნული დანაშაულების ჩამდენი.

საერთაშორისო სისხლის სამართლის ძირითადი პრინციპიც ხომ იმით გამოიხატება, რომ პასუხისმგებლობა საერთაშორისო დანაშაულებისათვის ინდივიდუალიზებულია. სახელმწიფოს პასუხისმგებლობასთან შედარებით, ინდივიდუალურ პასუხისმგებლობას გაცილებით მეტი მორალური და პრევენციული ძალა აქვს. გარდა ამისა, იგი ნათელს ხდის, რომ საშინელ დანაშაულებს ჩადიან არა „სერბები“ ან „ხორვატები“, „აფხაზები“ ან „ქართველები“, „პალესტინელები“ ან „ებრაელები“, არამედ ცალკეული კრიმინალები. მანამ, სანამ პასუხისმგებლობა ექსკლუზიურად სახელმწიფოს ან „ხალხებს“ დაეკისრებათ, დაუსჯელობის ალბათობა გაცილებით დიდი იქნება.

III. ადამიანურობის წინააღმდეგ მიმართული დანაშაულების ელემენტები

ტადიჩის საქმეზე სააპელაციო პალატამ თანამიმდევრულად გააგრძელა საკუთარი პრაქტიკა და კიდევ ერთხელ შეეცადა შეეტანა სიცხადე ადამიანურობის წინააღმდეგ მიმართული დანაშაულების ზოგიერთ ელემენტში. კერძოდ, ის, რომ აუცილებელია დადგინდეს შემაკავშირებელი რგოლის არსებობა შეიარაღებული კონფლიქტის არსებობასა და ჩადენილ დანაშაულს შორის. სააპელაციო პალატამ დაადგინა, რომ ასეთი რგოლის განმსაზღვრელად უნდა არსებობდეს ორი პირობა: 1) ქმედების ჩადენა „გეოგრაფიულად და ქრონოლოგიურად დაკავშირებული უნდა იყოს შეიარაღებულ კონფლიქტთან“²¹ და 2) ქმედება „არ უნდა იყოს არსობრივად განყენებული შეიარაღებული კონფლიქტის კონტექსტიდან.“²²

სასამართლო პალატამ ჩათვალა, რომ ეს უკანასკნელი პირობა კიდევ ორი კომპონენტისაგან შედგება, კერძოდ:

1) ქმედების ჩამდენმა იცის ქმედების ჩადენასთან დაკავშირებული უფრო ფართო კონტექსტის შესახებ;²³

2) ქმედების ჩადენა არაა განპირობებული მხოლოდ და მხოლოდ ჩამდენის პირადი მოტივებით.²⁴

ყურადსაღებია, რომ სააპელაციო პალატამ აღნიშნული მეორე კომპონენტი არ გაიზიარა, უფრო სწორად, ჩათვალა იგი არარელევანტურად. საილუსტრაციოდ მოვიყვანთ ერთ მაგალითს: თუ, დავუშვათ, ახალგაზრდა გერმანელმა მამაკაცმა ნაცისტური რეჟიმის პირობებში მოკლა მეზობელი ებრაელი მამაკაცი, რომელიც მის ცოლს აცდუნებდა, - უნდა ჩაითვალოს თუ არა ეს ქმედება შეიარაღებული კონფლიქტის კონტექსტში ჩადენილად? სააპელაციო პალატის პოზიციის თანახმად, უნდა ჩაითვალოს, რადგან ადგილი აქვს გენოციდური რეჟიმის აპარატით სარგებლობას პირადი მოტივებით დანაშაულის ჩასადენად. ვფიქრობთ, ეს საკითხი ბევრ კითხვას ბადებს და კვლავაც გახდება დებატების საგანი. ჩვენი მიზანი არაა ამ თემის სიღრმისეულად განხილვა, თუმცა უნდა აღინიშნოს, რომ პირადი მოტივების სრული იგნორირება არცთუ დამაჯერებლად მოჩანს, რადგან თითქმის ყველა ქვეყნის სისხლისსამართლებრივ სისტემებში პირადი მოტივი, სხვა თუ არაფერი, დანაშაულის შემამსუბუქებელ ან დამამძიმებელ გარემოებად მოიაზრება და მათ გარკვეული მნიშვნელობა ენიჭებათ.

დაბოლოს, მკითხველის ყურადღებას შევაჩერებთ ტადიჩის საქმეში არსებულ ერთ მნიშვნელოვან მომენტზე: სააპელაციო პალატამ, როდესაც ქმედების „დისკრიმინაციულ განზრახვაზე“ მსჯელობდა, რამდენიმე, შეიძლება ითქვას, რევოლუციური შეფასება გააკეთა. კერძოდ:

1) საკუთარი წესდების მე-5 მუხლის განმარტებისას, მიიჩნია, რომ დისკრიმინაციული განზრახვის არსებობა საჭიროა მხოლოდ „დევნის“ ტიპის დანაშაულებისთვის,²⁵ უარყო რა ამით ტრიბუნალის წესდების მოსამზადებელ მასალებში (travaux preparatoires) გამოხატული საპირისპირო მოსაზრება;

2) ჩვეულებითი საერთაშორისო სამართლის ანალიზისას, სააპელაციო პალატამ მიუთითა რამდენიმე დოკუმენტზე, როგორც ჩვეულებითი სამართლის წყაროზე. კერძოდ, მან მოიხმო „მშვიდობისა და ადამიანის უსაფრთხოების წინააღმდეგ მიმართული დანაშაულების შესახებ კოდექსის“ პროექტი,²⁶ რომელიც მიღებული და ძალაში შესული არ იყო, ისევე, როგორც საერთაშორისო სისხლის სამართლის სასამართლოს წესდება (რომის სტატუტი). სააპელაციო პალატამ მათზე მიმართება გააკეთა როგორც opinio juris წყაროზე, რაც, თუ განსაკუთრებით რომის სტატუტის ხელმომწერ სახელმწიფოთა რიცხვს გავითვალისწინებთ,²⁷ არცთუ უმართებულოა, თუმცა opinio juris ფორმირების კონტექსტში აღსანიშნავია, რომ რამდენიმე გავლენიანი და მნიშვნელოვანი სახელმწიფო (როგორიცაა, მაგალითად, შეერთებული შტატები) არ ირიცხებოდა სტატუტის ხელმომწერთა სიაში;

3) სააპელაციო პალატამ აღნიშნა, რომ მისი პოზიცია განსხვავდება როგორც შეერთებული შტატების, რუსეთის ფედერაციისა და საფრანგეთის მიერ გამოთქმული პოზიციებისაგან, ასევე გაეროს გენერალური მდივნის ანგარიშში ასახული პოზიციისაგან ზემოხსენებულ საკითხთან მიმართებით. თუმცა იქვე განმარტა, რომ ამ უკანასკნელთ არ აქვთ იმდაგვარი იურიდიული ძალა, როგორიც თავად ტრიბუნალის წესდებას და, შესაბამისად, მიჰყვა წესდების მე-5 მუხლის სიტყვასიტყვით განმარტებას.

სააპელაციო პალატის პოზიციაში საგულისხმოა ის ფაქტი, რომ გნებავთ საერთაშორისო სამართლის პოზიტივისტური თეორიის, გნებავთ ვოლუნტარისტული თეორიის მიმდევართათვის დაისვა კითხვა: რამდენად მნიშვნელოვანია (განმსაზღვრელია) საერთაშორისო სამართლის ნორმის ფორმირებაში გაეროს უშიშროების საბჭოსა (და მისი წევრი სახელმწიფოების) და travaux preparatoires პოზიცია? ტრიბუნალის ამ გადაწყვეტილებასთან დაკავშირებით ხომ არ გვაქვს საქმე ისეთ შემთხვევასთან, როდესაც ქმნილება შემქმნელს ხელიდან უსხლტება? ამ კითხვებზე, ალბათ, დრო გასცემს პასუხს. ამ ეტაპზე კი შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ ტადიჩის საქმეზე ყოფილი იუგოსლავიის ტრიბუნალის გადაწყვეტილება და მის მიერ დანერგილი პრაქტიკა, მიუხედავად მრავალი კითხვისა, რომელსაც ის ბადებს, ერთობ წაადგება საერთაშორისო სისხლისა და ჰუმანიტარული სამართლის განვითარებას. ეს პრაქტიკა არანაკლებ მნიშვნელოვანი იქნება მომავალი მუდმივმოქმედი საერთაშორისო სისხლის სამართლის სასამართლოს როლისა და პრაქტიკის დამკვიდრებისთვისაც.

_______________________

¹ საერთაშორისო ტრიბუნალი იმ პირთა დასასჯელად, რომლებიც პასუხისმგებელი არიან 1991 წლიდან ყოფილი იუგოსლავიის ტერიტორიაზე ჩადენილ საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის სერიოზულ დარღვევებისათვის (შემდგომში „ტრიბუნალი”), შეიქმნა გაეროს უშიშროების საბჭოს 1993 წლის 25 მაისის 827-ე რეზოლუციით.

² განჩინება დაცვის შუამდგომლობის შესახებ ტრიბუნალის უფლებამოსილების თაობაზე, პროკურორი დუშკო ტადიჩის წინააღმდეგ; საქმე №IT-94-1-AR72, ICTY, სააპელაციო პალატა, 1995 წლის 2 ოქტომბერი.

³ განაჩენი საქმეზე - პროკურორი დუშკო ტადიჩის წინააღმდეგ, საქმე №IT-94-1-A, ICTY სააპელაციო პალატა, 1999 წლის 15 ივლისი.

⁴ ჟენევის კონვენცია (ჟკ), I, მუხ. 50, ჟკ, II, მუხ. 51, ჟკ, III, მუხ. 130, ჟკ, IV, მუხ. 147, დამატებითი ოქმი (დ.ო.) I, მუხლები: 11 (4), 85 და 86.

⁵ ტადიჩის საქმე, იხ. სქოლიო 2, პუნქტები: 79-83.

⁶ ჟკ, IV, მუხ. 4.

⁷ როგორც ეს ხშირად ხდებოდა ხოლმე ცივი ომის პერიოდის კონფლიქტებში.

⁸ Military and Paramilitary Activities in Nicaragua and against it, I.C.J. Reports 1986, para.219.

⁹ შესაბამისად, ტადიჩის საქმეში მსჯელობის საგანი დუშკო ტადიჩის ინდივიდუალური პასუხისმგებლობა იყო და არა რომელიმე სახელმწიფოსი, რომლის წარმომადგენლადაც ჩაითვლებოდა ეს უკანასკნელი.

¹⁰ უფრო ადრე ტრიბუნალმა მსგავსი თვალსაზრისი გამოხატა ჩელებიცი-ს საქმეზეც, სადაც გამიჯნა სახელმწიფო და ინდივიდუალური პასუხისმგებლობა და, შესაბამისად, უკუაგდო ნიკარაგუის საქმით დადგენილი სტანდარტი. იხ. განაჩენი საქმეზე Celebici, პუნქტები 233 და 234.

¹¹ იხ. The judgement of the ICTY appeals chamber on the merits in the Tadic case, მარკო სასოლი და ლორა მ. ოლსონი; International Review of the Red Cross, ICRC, September 2002, volume 82, № 839.

¹² იქვე.

¹³ იხ. განაჩენი საქმეზე: სელებიჩი, პუნქტები: 250-266.

¹⁴ დამატებით, იხ. მე-11 სქოლიოში მოხმობილი მასალა. საერთაშორისო ტრიბუნალების ... მნიშვნელობა სისხლისა და ჰუმანიტარული სამ.-ის განვითარებაში

¹⁵ ალბათ, ძნელი წარმოსადგენია, რომ სახელმწიფოები დაცული პირების კონტექსტში განიხილავენ საკუთარ მოქალაქეებს შეიარაღებული კონფლიქტის დროს, თუნდაც ეს უკანასკნელნი ასეთ მოქალაქეობას არცთუ სასურველად მიიჩნევდნენ.

¹⁶ იხ. ჟენევის კონვენციების 1977 წლის 8 ივნისის II დამატებითი ოქმი, მუხლი 17.

¹⁷ ჟენევის 1949 წლის 12 აგვისტოს IV კონვენცია, მუხლი 49 (1).

¹⁸ ტადიჩის საქმე, სააპელაციო პალატის განაჩენი, პუნქტი 204.

¹⁹ იქვე, პუნქტი 226.

²⁰ იხ. 1977 წლის 8 ივნისის I დამატებითი ოქმი, მუხლები: 43 და 44.

²¹ ტადიჩის საქმე, სააპელაციო პალატის განაჩენი, პუნქტები: 239 და 633.

²² იქვე, პუნქტი 634. (თარგმანი არაოფიციალურია).

²³ იქვე, პუნქტები 656-657.

²⁴ იქვე, პუნქტები 658-659.

²⁵ ტრიბუნალის წესდების მე-5 მუხლის ჰ) პუნქტი მხოლოდ პოლიტიკურ, რასობრივ და რელიგიურ ნიადაგზე დევნას შეეხება.

²⁶ მშვიდობისა და ადამიანის უსაფრთხოების წინააღმდეგ მიმართული დანაშაულების შესახებ კოდექსის პროექტი; საერთაშორისო სამართლის კომისიის 48-ე სესიის ანგარიში, 6 მაისი-26 ივლისი, 1996 წელი, UNGAOR, N10 (A/51/10).

²⁷ ეს რიცხვი 140-მდე სახელმწიფოს მოიცავს.

გაგა გაბრიჩიძე

1. ადამიანის უფლებათა დაცვა ევროპის სამართალში

ევროპის გაერთიანებების დამფუძნებელ ხელშეკრულებებში ადამიანის უფლებათა კატალოგი მოცემული არ არის.¹ მიუხედავად ამისა, ევროპის კავშირის შესახებ ხელშეკრულების მე-6 მუხლის მეორე აბზაცის მიხედვით, „კავშირი პატივს სცემს იმ ძირითად უფლებებს, რომლებიც 1950 წლის 4 ნოემბერს რომში ხელმოწერილ ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპის კონვენციით არის გარანტირებული და რომლებიც წევრ-სახელმწიფოთათვის საერთო საკონსტიტუციო ტრადიციებიდან, როგორც გაერთიანების სამართლის საყოველთაო პრინციპები, გამომდინარეობენ.”²

ვიდრე ზემოაღნიშნული დებულება მაასტრიხტის ხელშეკრულებით ევროპული ხელშეკრულებების ნაწილი გახდებოდა, ევროპის გაერთიანების სასამართლოს უკვე დაფიქსირებული ჰქონდა თავისი პოზიცია მოცემულ საკითხთან დაკავშირებით.³ კერძოდ, მან აღნიშნა, რომ „ძირითადი უფლებები მიეკუთვნება სამართლის საყოველთაო პრინციპებს, რომლებიც სასამართლომ უნდა დაიცვას. ამ უფლებების დაცვის პროცესში სასამართლომ უნდა გაითვალისწინოს წევრ-სახელმწიფოთათვის საერთო საკონსტიტუციო ტრადიციები ისე, რომ გაერთიანებაში არც ერთი ღონისძიება უნდა იქნეს კანონიერად აღიარებული, თუკი ისინი ეწინააღმდეგება ამ სახელმწიფოთა კონსტიტუციებით დაცულ ძირითად უფლებებს.”⁴

სწორედ აღნიშნული არგუმენტაციის შესაბამისად, ევროპის გაერთიანების სასამართლომ მიიღო გადაწყვეტილება იმ საქმეებთან დაკავშირებით, რომლებშიც სახეზე იყო „გაერთიანების სამართლის უფრო მაღალი რანგის საყოველთაო პრინციპის” ხელყოფა და „გაერთიანების კანონმდებელი [...] თავისი უფლებამოსილებების საზღვრებს აშკარად და მნიშვნელოვნად აჭარბებდა, რითაც არღვევდა უფრო მაღალი რანგის სამართლებრივ ნორმას.”⁵

ევროპის გაერთიანების სასამართლო ხშირად მიმართავს ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპის კონვენციას, რათა უზრუნველყოს აღნიშნულ კონვენციასა და მის ოქმებში ჩამოყალიბებული უფლებებისა და თავისუფლებების ჯეროვანი დაცვა. 1998 წლის დეკემბერში მან ისეთი გადაწყვეტილებაც კი მიიღო, რომლის მიხედვითაც, ევროპის გაერთიანების პირველი ინსტანციის სასამართლო ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპის კონვენციის მე-6 მუხლით დაცულ სამართლიანი სასამართლოს უფლებას არღვევდა, როდესაც ერთ-ერთ საქმეზე გადაწყვეტილების მიღებას ძალიან დიდი დრო მოანდომა.⁶

ევროპის გაერთიანება არ არის ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპის კონვენციის მონაწილე. შესაბამისად, ყოველთვის არსებობდა იმის საფრთხე, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო ოდესმე დაადგენდა ევროპის გაერთიანების სამართლის რომელიმე ნორმის შეუსაბამობას კონვენციასთან. აღნიშნული რისკი დიდი ხნის განმავლობაში მხოლოდ თეორიულად არსებობდა. 1999 წლის თებერვალში კი სტრასბურგის სასამართლომ თავის ერთ-ერთ გადაწყვეტილებაში ევროპის გაერთიანების პირველადი სამართლის ერთერთი აქტის ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპის კონვენციის პირველ ოქმთან შეუსაბამობა ირიბად დაადგინა.⁷

გაერთიანების ორგანოებმა ევროპის გაერთიანების სასამართლოს კომპეტენცია - მიიღოს ადამიანის უფლებების დაცვასთან დაკავშირებული გადაწყვეტილებები, ერთმნიშვნელოვნად აღიარეს ჯერ კიდევ 1977 წლის 5 აპრილის ძირითადი უფლებების დაცვის შესახებ ერთობლივი განცხადებით⁸, რაც, სახელშეკრულებო სამართლის შესახებ ვენის 1969 წლის კონვენციის 31-ე მუხლის მე-3 პუნქტის შესაბამისად, ხელშეკრულების განმარტებისათვის მნიშვნელოვან პრაქტიკად შეიძლება იქნას მიჩნეული.⁹ ევროპის კავშირის შესახებ ხელშეკრულების მე-6 მუხლის მე-2 პუნქტის დებულებამ ევროპის გაერთიანების სასამართლოს უკვე არსებული პრაქტიკის საბოლოო საერთაშორისოსამართლებრივი ხასიათის ლეგიტიმაცია მოახდინა.¹⁰

ევროპის გაერთიანების სასამართლომ, სასამართლოების საქმიანობის სპეციფიკის შესაბამისად, გაერთიანების ძირითადი უფლებების შინაარსი თანდათან, კონკრეტული საქმეების საფუძველზე ჩამოაყალიბა. აღნიშნული სასამართლო პრაქტიკა საშუალებას გვაძლევს შევადგინოთ ძირითადი უფლებების შემდეგი „კატალოგი“:¹¹

- ადამიანის ღირსება;¹²
- პირადი სფეროს,¹³ საცხოვრებლისა და მიმოწერის პატივისცემა;¹⁴
- თანასწორობის პრინციპი;¹⁵
- გაერთიანების თავისუფლება;¹⁶
- სქესობრივი დისკრიმინაციის აკრძალვა;¹⁷
- რწმენის თავისუფლება;¹⁸
- სიტყვის თავისუფლება;¹⁹
- ბეჭდვითი სიტყვის თავისუფლება;
- პროფესიის არჩევის თავისუფლება;²⁰
- საკუთრების უფლება;²¹
- სასამართლო პროცესთან დაკავშირებული უფლებები;²²

გაერთიანების ძირითადი უფლებების ადრესატები არიან გაერთიანების ორგანოები, თუმცა წევრ-სახელმწიფოებსაც ეკისრებათ შესაბამისი ვალდებულებები იმ შემთხვევაში, თუკი მათი ქმედება გაერთიანების სამართლის მოქმედების სფეროში ხორციელდება. მაგალითად, ასეთ ქმედებად შეიძლება ჩაითვალოს წევრსახელმწიფოს მიერ გაერთიანების სამართლის იმპლემენტაციის მიზნით განხორციელებული ქმედება²³ ან როდესაც წევრ-სახელმწიფოს რომელიმე ქმედება ევროპის სამართლებრივ თავისუფლებებს ზღუდავს.²⁴ გაერთიანების ძირითადი უფლებების სუბიექტები კი წევრი სახელმწიფოების ყველა ფიზიკური პირი და ის იურიდიული პირია, რომელიც ერთ-ერთ წევრ-სახელმწიფოში არის დაფუძნებული, ასევე, მესამე სახელმწიფოს მოქალაქეები, თუკი ისინი ევროპის გაერთიანების სამართლის მოქმედების ფარგლებში ექცევიან.

2. ევროპის გაერთიანების სამართლისა და ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის ურთიერთდამოკიდებულება

აღსანიშნავია, რომ ევროპის გაერთიანების სასამართლო ეროვნულ კონსტიტუციებსა და ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო ხელშეკრულებებს განიხილავს არა როგორც სამართლის ძირითად წყაროს, არამედ როგორც დამხმარე წყაროს, რომელთა მეშვეობით და, იმავდროულად, გაერთიანების ინტერესების გათვალისწინებით, აყალიბებს ევროპის გაერთიანების ძირითადი უფლებების შინაარსს.²⁵ ევროპის გაერთიანების სასამართლოს გადაწყვეტილებებში ხშირად გვხვდება პოზიცია, რომლის მიხედვით, ადამიანის უფლებათა და ძირითად უფლებათა დაცვის ევროპის კონვენცია ევროპის გაერთიანებისათვის სავალდებულო მინიმალურ სტანდარტს წარმოადგენს.²⁶ თუმცა ზოგიერთ გადაწყვეტილებაში სასამართლო ევროპის საბჭოს ფარგლებში მიღებულ კონვენციასთან მიმართებით აღნიშნავს, რომ მას მხოლოდ „განსაკუთრებული მნიშვნელობა“ აქვს იმ საერთაშორისო ხელშეკრულებებს შორის, რომლებიც ადამიანის უფლებათა დაცვის დარგში არსებობენ.²⁷ სავარაუდოა, რომ ევროპის გაერთიანების სასამართლოს სტრასბურგის ინსტანციების²⁸ პრაქტიკა მისთვის სავალდებულო ძალის მქონედ არ მიაჩნია.²⁹ ევროპის კავშირის ძირითადი უფლებების ქარტიის 52-ე მუხლის მე-3 პუნქტის მიხედვით, ქარტიაში მოცემულ იმ უფლებებს, რომლებსაც ადამიანის უფლებათა და ძირითად უფლებათა დაცვის ევროპის კონვენციაც ითვალისწინებს, იგივე მნიშვნელობა და შინაარსი აქვს, რაც მათ აღნიშნული კონვენციით ენიჭებათ. თუმცა, რა თქმა უნდა, ეს არ გამორიცხავს იმას, რომ კონვენციით გათვალისწინებული დაცვის ხარისხი მინიმალურ სტანდარტად ჩაითვალოს.

ევროპის არც ერთ გაერთიანებას არ მოუხდენია ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპის კონვენციის რატიფიცირება. ამასთანავე, უნდა აღინიშნოს, რომ გაერთიანების ყველა წევრი სახელმწიფო აღნიშნული კონვენციის მონაწილეა. ევროპის გაერთიანების კონვენციასთან შეერთება, ევროპის გაერთიანების სასამართლოს აზრით, დღესდღეობით სამართლებრივად შეუძლებელია, რადგანაც გაერთიანებას შესაბამისი კომპეტენცია არა აქვს, ხოლო აღნიშნული კომპეტენციის მინიჭება მხოლოდ დამფუძნებელ ხელშეკრულებაში ცვლილების შეტანის შემდეგ გახდება შესაძლებელი.³⁰ ევროპის გაერთიანების სასამართლო თვლის, რომ არსებობს იმის საფრთხე, რომ ამ ნაბიჯის გადადგმის შემთხვევაში მოხდება მის ხელთ არსებული სასამართლო ხელისუფლების მონოპოლიის შეზღუდვა. მართლაც უდავოა, რომ სტრასბურგის სასამართლოსათვის ევროპის გაერთიანების ნორმატიული აქტების კონტროლის კომპეტენციის მინიჭება მსგავს სამართლებრივ შედეგებს გამოიწვევდა.

მიუხედავად ამისა, ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპის კონვენციის რატიფიცირება ევროპის გაერთიანების მიერ თუნდაც იმიტომ არის შეუძლებელი, რომ ეს უკანასკნელი ღიაა რატიფიცირებისათვის მხოლოდ სახელმწიფოებისათვის.³¹ ამ შემთხვევაშიც საერთაშორისო ორგანიზაციისათვის კონვენციის რატიფიცირების შესაძლებლობის მიცემა მხოლოდ კონვენციაში შესაბამისი ცვლილების შეტანის შემდეგ არის დასაშვები.³²

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, რომელიც ზედამხედველობას ახორციელებს ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპის კონვენციისა და მისი ოქმების დებულებებით დადგენილი ვალდებულებების შესრულებაზე, უარს აცხადებს ევროპის გაერთიანების აქტების კონვენციასთან შესაბამისობის შემოწმებაზე იმ არგუმენტით, რომ ევროპის გაერთიანება არ წარმოადგენს კონვენციის მონაწილეს.³³ თუმცა იმავდროულად, სტრასბურგის სასამართლო თვლის, რომ ის ფაქტი, რომ სახელმწიფოებმა თავიანთი სუვერენიტეტის გარკვეული ნაწილი რომელიმე - ამ შემთხვევაში ევროპის გაერთიანება - ზეეროვნულ ორგანიზაციას გადასცეს, არ ათავისუფლებს მათ ადამიანის უფლებათა დარგში აღებული ვალდებულებებისაგან. მოცემულ შემთხვევაშიც კვლავინდებურად სახელმწიფოს აკისრია პასუხისმგებლობა.³⁴ შესაბამისად, სტრასბურგის სასამართლო ირიბად, მის ხელთ არსებული კომპეტენციის საფუძველზე, მაინც ამოწმებს ევროპის გაერთიანების პირველადი და მეორადი სამართლის შესაბამისობას ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპის კონვენციასა და მის ოქმებთან.

3. ევროპის კავშირის ძირითადი უფლებების ქარტია

ევროპის კავშირისათვის ძირითადი უფლებების დაწერილი კატალოგის შექმნის თვალსაზრისით, პირველი კონკრეტული ნაბიჯები გადაიდგა ევროპული საბჭოს კიოლნის 1999 წლის 3-4 ივნისისა და ტამპერეს 1999 წლის 15-16 ოქტომბრის სხდომებზე. ევროპულმა საბჭომ მიიღო გადაწყვეტილება სახელმწიფოსა და მთავრობათა მეთაურების, კომისიის პრეზიდენტის, ევროპის პარლამენტისა და ეროვნული პარლამენტის 62 წარმომადგენლის შემადგენლობით შეექმნა ორგანო, რომელსაც დაევალა ევროპის კავშირის ძირითადი უფლებების ქარტიის პროექტის შემუშავება. აღნიშნულმა „კონვენტმა“, გერმანიის ფედერაციული რესპუბლიკის ყოფილი პრეზიდენტის, რ. ჰერცოგის ხელმძღვანელობით, შეიმუშავა ქარტიის ტექსტის პროექტი 2000 წლის 2 ოქტომბრისათვის.³⁵ ქარტიას საფუძველად დაედო ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპის კონვენცია და მისი ოქმები, 1961 წლის ევროპის სოციალური ქარტია, 1989 წლის ევროპის გაერთიანების ქარტია სოციალური უფლებების შესახებ და ევროპის გაერთიანების დამფუძნებელი ხელშეკრულების დებულებები კავშირის მოქალაქეობის, ძირითადი თავისუფლებებისა და სოციალური უფლებების შესახებ.³⁶ ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპის კონვენციის „კლასიკური“ უფლებების დაკავშირება ევროპის გაერთიანების დამფუძნებელი ხელშეკრულებით განსაზღვრულ ძირითად თავისუფლებებთან, ასევე ევროპის გაერთიანების დამფუძნებელი ხელშეკრულების მიზნებსა (მაგ., კულტურების მრავალფეროვნება, გარემოს დაცვა, მომხმარებელთა დაცვა) და პროგრამულ დებულებებთან (მაგ., დაქირავებულთა უფლებების დაცვა, სოციალური უსაფრთხოებისა და ჯანმრთელობის დაცვა), ერთი მხრივ, უფლებებისა და მოთხოვნების, მეორე მხრივ, უზრუნველყოფის ხასიათის დებულებების გვერდიგვერდ ყოფნა ძალაუნებურად წარმოქმნის გარკვეულ დისონანსს.³⁷ ეს კი შედეგია მიზნის პოლიტიკური ხასიათისა და კომპრომისის აუცილებლობისა, რაც გაუგებრობებისა და კამათის ნოყიერ ნიადაგს ქმნის. აღნიშნულმა პრობლემებმა უკვე იჩინა თავი ქარტიის შემუშავების პროცესში, მაგრამ მოსალოდნელია სიტუაციის უფრო გამწვავება ქარტიისათვის სავალდებულო ძალის მინიჭების შემთხვევაში.³⁸ ქარტიაში გადამწყვეტია ის, რომ ევროპის გაერთიანების სასამართლოს კონტროლი, ძირითადი უფლებების დარღვევის ფაქტებთან დაკავშირებით, უფრო მკაცრდება. ქარტია იყოფა 7 თავად და ნათლად არის ფორმულირებული: ზოგადი დებულებები, ადამიანის ღირსება, თავისუფლებები, თანასწორობა, სოლიდარობა, სამოქალაქო უფლებები, სასამართლო ხელისუფლებასთან დაკავშირებული უფლებები და ა.შ.

ქარტიის 51-ე მუხლის მიხედვით, იგი მოქმედებს ევროპის გაერთიანების ორგანოებისა და დაწესებულებებისათვის სუბსიდიურობის პრინციპის დაცვის გათვალისწინებით და წევრი სახელმწიფოებისათვის. რაც შეეხება ამ უკანასკნელებს, მათ მიმართ ქარტია მოქმედებს მხოლოდ და მხოლოდ გაერთიანების პირველადი და მეორადი სამართლის განხორციელებისაკენ მიმართულ ქმედებებთან დაკავშირებით.

ევროპული საბჭო ნიცის 2000 წლის 7-9 დეკემბრის სამიტზე „მიესალმა“ ქარტიის შექმნას. ქარტიას არა აქვს იურიდიულად სავალდებულო ძალა, რისი მინიჭებაც შესაძლებელი იქნებოდა მხოლოდ და მხოლოდ ევროპის კავშირის შესახებ ხელშეკრულების 48-ე მუხლით გათვალისწინებული პროცედურით. აღნიშნული ნაბიჯის გადადგმა კი ჯერჯერობით გადაიდო. აქვე აღსანიშნავია ისიც, რომ ქარტიის ინტეგრირების შესაძლებლობა მისი დღევანდელი რედაქციით ევროპის გაერთიანების პირველად სამართალში სამართლებრივად პრობლემატური ჩანს.³⁹ კერძოდ, ქარტია ითვალისწინებს ისეთ ძირითად უფლებებსაც, რომელთა დაცვის უზრუნველყოფაც ევროპის გაერთიანების კომპეტენციებში არ შედის (მაგ., ოჯახსა და ქორწინებასთან დაკავშირებული უფლებები, მუშაობის უფლება), ან კიდევ ისეთ უფლებებს, რომელთა უზრუნველყოფაც გაერთიანების შეზღუდული კომპეტენციების პირობებში უაღრესად ძნელი იქნება (ეკონომიკური და სოციალური უფლებები).

ჯერჯერობით ძნელია იმის წინასწარმეტყველება, თუ რამდენად შეუძლია ევროპის გაერთიანების სასამართლოს გამოიყენოს ქარტია როგორც ერთ-ერთი დამხმარე წყარო.⁴⁰ სავარაუდოა, რომ ამ მიზნით სასამართლო გამოიყენებს გაერთიანების ორგანოების ქარტიასთან დაკავშირებული გადაწყვეტილებებს, როგორც პრაქტიკას“ სახელშეკრულებო სამართლის შესახებ ვენის კონვენციის 31-ე მუხლის მე-3 პუნქტის შესაბამისად ან კიდევ, ქარტია გამოიყენება როგორც წევრი სახელმწიფოების საერთო კონსტიტუციური ტრადიციების დაფიქსირება.⁴¹

4. დასკვნა

ნიცის სამიტზე საზეიმო ვითარებაში მოხდა ევროპის კავშირის ძირითად უფლებათა ქარტიის, როგორც „ევროპის კავშირის სულის“ პრეზენტაცია. ქარტია წარმოადგენს გარკვეულ სინთეზს, რომელიც ითვალისწინებს განსხვავებულ კონსტიტუციურ ტრადიციებს. იგი სრულიად შეესაბამება ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა ევროპის კონვენციას, აკონკრეტებს ძირითადი უფლებების ევროპულ სტანდარტებსა და გაერთიანების ძირითად პრინციპებს. მიუხედავად ამისა, უნდა აღინიშნოს, რომ ქარტიას არა აქვს იურიდიულად სავალდებულო ძალა და იგი რეალურად ორიენტირის ფუნქციას შეასრულებს.

გაერთიანების სამართლის ფარგლებში ადამიანის უფლებების სრულფასოვანი და უნიფიცირებული დაცვის განხორციელება, აგრეთვე, შესაძლებელი იქნებოდა იმ შემთხვევაშიც, თუ ევროპის გაერთიანება მოახდენდა ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა ევროპის კონვენციის რატიფიცირებას. თუმცა ეს მხოლოდ მაშინ გახდებოდა შესაძლებელი, თუ უფრო ადრე აღნიშნულ კონვენციაში ცვლილების შეტანა მოხდებოდა, რომელიც შესაძლებლობას მისცემდა არა მარტო სახელმწიფოებს, არამედ, ასევე, საერთაშორისო ორგანიზაციებს გამხდარიყვნენ მოცემული კონვენციის მხარეები.42 გარდა ამისა, კომპეტენციებთან დაკავშირებით, აუცილებელი იქნებოდა სადავო საკითხების გადაწყვეტაც. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა ევროპულ კონვენციაში ევროპის გაერთიანების გაწევრიანება დღის წესრიგში არასდროს დამდგარა, რადგანაც ევროპის გაერთიანებას არ სურს დაექვემდებაროს სხვა სამართლებრივ წესრიგს. ევროპის კავშირის ძირითადი უფლებების ქარტიის შემუშავება გარკვეულწილად პოლიტიკური სიგნალი იყო, რაც გაერთიანების სამართლის სრული ავტონომიის შენარჩუნებისაკენ სწრაფვას ადასტურებს.

____________________

¹ ასეთი კატალოგი ევროპის პარლამენტმა საკუთარი ინიციატივით შეადგინა და წარმოადგინა 1989 წლის 12 აპრილს გაკეთებულ განცხადებაში (ABl. EG 1989 Nr. C 120).

² სტატიაში მოყვანილი ციტატების თარგმანი შესრულებულია ავტორის მიერ.

³ Stephen Weatherill/Paul Beaumont, EU Law, London 1999, გვ. 284.

⁴ 1979 წლის 13 დეკემბრის სასამართლო გადაწყვეტილება (Liselotte Hauer), Rs. 44/79, Slg. 1979, 3744 f.; იხ. ასევე 1974 წლის 14 მაისის სასამართლო გადაწყვეტილება (Nold), Rs. 4/73, Slg. 1974, 491; EuGH -Internationale Handelsgesellschaft -, Rs. 11/70, Rn 355.

⁵ 1992 წლის 19 მაისის სასამართლო გადაწყვეტილება (Mulder & Heinemann), Rs. C 104/89, Slg. 1992, I-3132.

⁶ EuGH - Baustahlgewebe/Kommission -, Rs. C-185/95 P, Slg. 1998, 8417.

⁷ 1999 წლის 18 თებერვლის გადაწყვეტილება საქმეზე Matthews, Rs. Nr. 24833/94; ix. Piris, Jean- Claude, Hat die Europäische Union eine Verfassung?, Europarecht 2000, გვ. 319; აღნიშნული სასამართლო გადაწყვეტილების შესახებ უფრო დეტალურად იხილეთ ქვემოთ; შეად. ასევე Piris, Jean-Claude, Hat die Europäische Union eine Verfassung? Braucht sie eine?, in: Europarecht 2000 (3), გვ. 320.

⁸ ABl. EG 1977 Nr. C 103.

⁹ Sead. BVerfGE 73, 339/383.

¹⁰ შეად. Wetter, Irmgard, Die Grundrechtscharta des Europäischen Gerichtshofes: die Konkretisierung der gemeinschaftlichen Grundrechte durch die Rechtsprechung des EuGH zu den allgemeinen Rechtsgrundsätzen, Frankfurt/Main 1998, გვ. 6. 11 შეად. Grabitz, Eberhard/Hilf, Meinhard (Hrsg.), Kommentar zur Europäischen Union,?München, Stand: 1997, Art. 164, Rn 62.

¹² EuGH - Slg. 1996, I-2143.

¹³ EuGH - Slg. 1992, I-2575; EuGH - AIDS-Test -, Slg. 1994, I-4737.

¹⁴ EuGH - Hoechst -, Slg. 1989, 2859.

¹⁵ EuGH - Ruckdeschel -, Slg. 1977, 1753.

¹⁶ EuGH - Slg. 1974, 917; EuGH - Bosman -, Slg. 1995, I-4921.

¹⁷ EuGH - Defrenne II -, Slg. 1976, გვ. 455; EuGH - Roks -, Slg. 1994, I-571; EuGH - Megner und Scheffel -, Slg. 1995, I-4741.

¹⁸ EuGH - Prais -, Slg. 1976, 1589.

¹⁹ EuGH, Slg. 1984, გვ. 19; EuGH, Slg. 1991, I-4069; EuGH - Familiapress -, Slg. 1997, I 3689.

²⁰ EuGH - Hauer -, Slg. 1979, გვ. 3727; EuGH - Keller -, Slg. 1986, გვ. 2897; EuGH - Heylens -, Slg. 1987, გვ. 4097; EuGH - Katsikas -, Slg. 1992, I-6577; EuGH - Bananenmarktordnung -, Slg. 1994, I-4973.

²¹ EuGH - Hauer -, Slg. 1979, გვ. 3727; EuGH - Bananenmarktordnung -. Slg. 1994, I-4973.

²² EuGH - Johnston -, Slg. 1986, გვ. 1651; EuGH - Heylens -, Slg. 1980, გვ. 2033; EuGH - Hoffmann-La- Roche -, Slg. 1979, გვ. 461; EuGH - National Panasonic -, Slg. 1980, გვ. 2033; EuGH, Slg. 1986, გვ. 2263; EuGH - Pecastaing -, Slg. 1980, გვ. 691; EuGH - Baustahlgewerbe -, Slg. 1998, I-8417; EuGH - AM&S -, Slg. 1982, გვ. 1575; EuGH - Regina -, Slg. 1984, გვ. 2689; EuGH - Boehringer -, Slg. 1972, გვ. 1281.

²³ EuGH, Slg. 1989, გვ. 2609.

²⁴ EuGH, Slg. 1991, I-2925.

²⁵ იხ. Streinz, Rudolf, Europarecht, 5. Auflage, Heidelberg 2001, გვ. 133.

²⁶ იხ. EuGH - Hauer -, Rs. 44/79, Slg. 1999, 3727/3745; EuGH - Kommission/Niederlande -, Rs. C-353/89, Slg. 1991, I-4069/4097, Rn 30.

²⁷ Sead. EuGH - Kommission/Deutschland -, Rs. 249/86, Slg. 1989, 1263/1290, Rn. 10; EuGH - ERT/ Dimotiki Etaira -, Rs. C-260/89, Slg. 1991, I 2925/2963, Rn. 41; daskvna 2/94, Slg. 1996, I-1759/1789, Rn. 33.

²⁸ 1998 წლის 1 ნოემბრამდე ადამიანის უფლებათა ევროპული კომისია და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, ხოლო 1998 წლის 1 ნოემბრიდან - ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო.

²⁹ Sead. EuGH - Otto BV/Postbank -, Rs. C-60/92, Slg. 1993, I-5683/5711; EuGH, daskvna 2/94 Slg. 1996, I-1759/1789, Rn. 34.

³⁰ EuGH - daskvna 2/94 Slg. 1996, I-1759/1789.

³¹ ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის შესახებ ევროპის კონვენციის 56-ე მუხლი.

³² იხ. Koenig, Christian, Haratsch, Andreas, Europarecht, Tübingen 1998, გვ. 34.

³³ 1999 წლის 18 თებერვლის სასამართლო გადაწყვეტილება (Matthews), Rs. Nr. 24833/94.

³⁴ იქვე, Bieber, Roland, Auf dem Weg zum Beitritt zur EMRK oder ein Grundrechtskatalog für die Europäische Union?, გვ. 12.

³⁵ იხ. ABl. EG Nr. C 364, 18.12.2000, გვ. 1; EuGRZ 2001, გვ. 554.

³⁶ დეტალურად ქარტიის შესახებ იხ. Alber, Siegbert, Widmaier, Ulrich, Die EU-Charta der Grundrechte und ihre Auswirkungen auf die Rechtsprechung, in: EuGRZ 17-19 (2000), გვ. 497.

³⁷ Streinz, Rudolf, Europarecht, 5. Auflage, Heidelberg 2001, გვ. 133.

³⁸ Streinz, Rudolf, Europarecht, 5. Auflage, Heidelberg 2001, გვ. 133.

³⁹ Sead. Bubnoff von, Eckhart, Schwerpunkte strafrechtlicher Harmonisierung in Europa unter Berücksichtigung der Orientierungsvorhaben aus der Grundrechtscharta 2000, ZEuS 2 (2001), გვ. 170.

⁴⁰ გენერალურმა ადვოკატმა ალბერმა „TNT Traco/Poste Italiane“-ს აქმეზე (Rs. C 340/99) თავის 001 წლის 1 თებერვლის საბოლოო დასკვნაში მიუთითა ქარტიაზე; ევროპის გაერთიანების ირველი ინსტანციის სასამართლომ კი საქმეში „Mannesmannröhren Werke/Kommission` (Rs. T-112/98, Nr. 6/01, გვ. 23) ქარტიის მოქმედება რატიონე ტემპორის უარყო.

⁴¹ Streinz, Rudolf, Europarecht, 5. Auflage, Heidelberg 2001, გვ. 133.

⁴² შეად. ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა ევროპული კონვენციის 66-ე მუხლი.

ირაკლი გივიაშვილი

1. შესავალი

ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციას ხელი მოეწერა 1950 წელს, ძალაში კი 1953 წელს შევიდა. კონვენცია, ძირითადად, განსაზღვრავს იმ სამოქალაქო და პოლიტიკურ უფლებებსა და თავისუფლებებს, რომლებიც გათვალისწინებულია გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის გენერალური ასამბლეის მიერ 1948 წლის 10 დეკემბერს მიღებულ ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაციით.

ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენცია დაახასიათა როგორც „ევროპული საჯარო წესრიგის კონსტიტუციური დოკუმენტი“.¹ აქედან გამომდინარეობს, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციის ინტერპრეტაცია გავლენას ახდენს ევროპაში ადამიანთა ცხოვრების უმნიშვნელოვანეს ასპექტებზე. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მიერ ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციის ინტერპრეტაციას უდიდესი მნიშვნელობა ენიჭება კონვენციაში ჩამოყალიბებული კონკრეტული უფლებებისა და თავისუფლებების უზრუნველყოფისათვის.

ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციის პრეამბულის თანახმად, კონვენციის მონაწილე სახელმწიფოებს აქვთ პოლიტიკური ტრადიციების, იდეალებისა და სამართლის უზენაესობის საერთო მემკვიდრეობა. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო კომპეტენტურია განახორციელოს ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციით გათვალისწინებული დებულებების ინტერპრეტაცია. ევროპული სასამართლო, თავისი გადაწყვეტილებებით (პრეცედენტული სამართლით), ხელს უწყობს ევროპული სახელმწიფოების ერთიანი მიდგომის ფორმირებას ადამიანის უფლებათა დაცვის სტანდარტებთან დაკავშირებით.

ადამიანის უფლებების, როგორც ზოგადსაკაცობრიო ფასეულობების, ევოლუციას ევროპაში ჩაეყარა საფუძველი. ნიშანდობლივია, რომ ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაციაში ჩამოყალიბებული სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების კოლექტიური უზრუნველყოფის პირველ მცდელობასაც სწორედ ევროპაში ჰქონდა ადგილი.² ასევე მნიშვნელოვანია, რომ კონვენცია პირველი იურიდიულად სავალდებულო საერთაშორისო-სამართლებრივი აქტია, რომელმაც მოიცვა ადამიანის ძირითად უფლებათა და თავისუფლებათა მთელი კომპლექსი.³

ევროპის საბჭო მიზნად ისახავს თავის წევრ სახელმწიფოებს შორის უფრო მტკიცე ერთიანობის მიღწევას და ამ მიზნის მიღწევის ერთ-ერთ საშუალებად ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა შენარჩუნებასა და შემდგომ განხორციელებას მიიჩნევს.⁴ აქედან გამომდინარე, შეიძლება დავასკვნათ, რომ ადამიანის უფლებათა დაცვა წარმოადგენს სახელმწიფოთა ინტეგრაციის ერთ-ერთ საშუალებას, ხოლო ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციის ინტერპრეტაცია ხელს უწყობს ამ პროცესს.

ევროპის საბჭოს ფარგლებში მიღებული ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენცია და მისი საზედამხედველო ორგანო - ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, ქმნიან ადამიანის უფლებათა ეფექტიანი დაცვის მყარ საშუალებას. უფლებების ინტერპრეტაციას კი უდიდესი მნიშვნელობა ენიჭება ამ საშუალების ეფექტიანად ასამოქმედებლად.

2. ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციის ინტერპრეტაციის პრინციპები

ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციის ინტერპრეტაცია წარმოადგენს კონვენციით გათვალისწინებული უფლებებისა და თავისუფლებების შინაარსის დადგენის საშუალებას. ევროპის კონვენციის, როგორც მრავალმხრივი საერთაშორისო ხელშეკრულების, ინტერპრეტაცია უნდა მოხდეს საერთაშორისო სამართლის ნორმების მიხედვით. ასეთი ნორმები, უპირველეს ყოვლისა, ასახულია საერთაშორისო სახელშეკრულებო სამართლის შესახებ ვენის 1969 წლის კონვენციის 31-33-ე მუხლებში. კონვენციის 31-ე მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად: „ხელშეკრულება უნდა განიმარტოს კეთილსინდისიერად, ჩვეულებრივი მნიშვნელობის შესაბამისად, ტერმინები განიმარტება თავიანთ კონტექსტში, ხელშეკრულების ობიექტისა და მიზნების გათვალისწინებით.⁵

2.1. სიტყვასიტყვითი ინტერპრეტაციის პრინციპი

ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციის ტექსტს უდიდესი მნიშვნელობა აქვს კონვენციის დებულებების ინტერპრეტაციისათვის. კონვენციის ტექსტი მნიშვნელოვანი წყაროა კონვენციის მონაწილე სახელმწიფოების ნების დადგენისათვის. მისი გამოყენება მნიშვნელოვანია არა მარტო სიტყვასიტყვითი, არამედ სისტემური და ტელეოლოგიური ინტერპრეტაციისათვის.

2.2. სისტემური ინტერპრეტაციის პრინციპი

სისტემურ ინტერპრეტაციას დიდი მნიშვნელობა ენიჭება კონვენციის სხვადასხვა, მაგრამ ერთმანეთთან დაკავშირებული დებულების შინაარსის დადგენის საქმეში, რომელთა მნიშვნელობა შეიძლება მათი საერთო კონტექსტიდან გამომდინარეობდეს. სისტემური ინტერპრეტაციის მიზანია კონვენციაში ჩამოყალიბებული უფლებებისა და თავისუფლებების ერთიანი ინტერპრეტაცია. სისტემური ინტერპრეტაციის პრინციპი უზრუნველყოფს პირთა უფლებების დაცვას არამართლზომიერი შეზღუდვისაგან.

2.3. ტელეოლოგიური ინტერპრეტაციის პრინციპი

საერთაშორისო სახელშეკრულებო სამართლის შესახებ ვენის 1969 წლის კონვენციის 31-ე მუხლი ადგენს ტელეოლოგიური ინტერპრეტაციის პრინციპს. აღნიშნული მუხლის თანახმად: „ხელშეკრულება უნდა განიმარტოს [...] ხელშეკრულების ობიექტისა და მიზნების გათვალისწინებით.“ ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციის ტელეოლოგიური ინტერპრეტაციით დგინდება, თუ რა არის კონვენციის მიზანი კონკრეტულ შემთხვევაში. კონვენცია მიმართულია როგორც ინდივიდუალური უფლებების,⁶ ისე დემოკრატიული საზოგადოების ფასეულობების დაცვისაკენ.⁷

ადამიანის უფლებათა დაცვა, როგორც ადამიანის უფლებათა კონვენციის მიზანი, მოიცავს ფართო არეალს, რაც ხელშეკრულების ინტერპრეტაციისას სათანადოდ უნდა იქნეს გააზრებული. ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციის ინტერპრეტაცია შეიძლება ეროვნულ კანონმდებლობაში კონსტიტუციური კანონის ინტერპრეტაციას გაუთანაბრდეს.⁸ კონსტიტუციური კანონის ინტერპრეტაციის დროს გადამწყვეტი ყურადღება ექცევა არა დებულების ტექსტს, არამედ კანონის, როგორც გარანტის, მიზანს.⁹

ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციის საფუძველზე შექმნილმა პრეცედენტულმა სამართალმა (case-law) კონვენციის დებულებები ახალ სიბრტყეში, ხელშეკრულების მიზანთან სრულ შესაბამისობაში დაგვანახვა.

ტელეოლოგიური ინტერპრეტაციის კარგი მაგალითია ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება, რომლის თანახმადაც, სახელმწიფოს შეიძლება დაეკისროს პროცესის ხარჯების ანაზღაურება სამოქალაქო საქმეებზეც. ასეთი მიდგომა საინტერესოა, რადგან კონვენციის მე-6 მუხლში მხოლოდ სისხლის სამართლის პროცესზეა ყურადღება გამახვილებული. მაგრამ, ვინაიდან მაღალმა ხარჯმა სასამართლოსადმი ხელმისაწვდომობა შეიძლება შეაფერხოს, ევროპულმა სასამართლომ ადეკვატურად განმარტა კონვენციის მე-6 მუხლი.

2.4. ევოლუციური ინტერპრეტაციის პრინციპი

მიუხედავად იმისა, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენცია საერთაშორისო ხელშეკრულებაა, რის გამოც მის ინტერპრეტაციაზე ვრცელდება საერთაშორისო სამართლის ზოგადი ნორმები, კერძოდ კი ვენის 1969 წლის კონვენციის ნორმები, კონვენციის საზედამხედველო ორგანოებმა (ადამიანის უფლებათა ევროპული კომისია და ევროპული სასამართლო) განავითარა რამდენიმე პრინციპი, რომელიც ასევე გამოიყენება კონვენციის დებულებების განმარტებისათვის.

ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციის ევოლუციური ინტერპრეტაციის პრინციპი აღიარებს უფლებების შინაარსის დროთა განმავლობაში განვითარების შესაძლებლობას. აღნიშნული მიდგომით შესაძლებელია კონვენციის დებულებათა ისეთი ინტერპრეტაცია, რომელიც გაითვალისწინებს არა ამ უფლებათა პირველად მნიშვნელობას, არამედ ისე განმარტავს ამა თუ იმ უფლებას, რომ მან ასახოს საზოგადოებაში შეცვლილი ცნობიერება.

თაირერი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ საქმესთან დაკავშირებით ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ განაცხადა, რომ „კონვენცია არის ცოცხალი დოკუმენტი, რომლის ინტერპრეტაციაც უნდა მოხდეს თანამედროვე გარემოებების გათვალისწინებით.¹⁰

ადამიანის უფლებათა ევროპული კომისიისა და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მიერ ევროპის კონვენციის ევოლუციური ინტერპრეტაციის თანახმად, სხეულებრივი დასჯა მიჩნეულ იქნა დამამცირებლად და, შესაბამისად, კონვენციის მე-3 მუხლის დარღვევად. ევროპულმა სასამართლომ განმარტა, რომ იმის დასადგენად, არის თუ არა სხეულებრივი დასჯა კონვენციის მე-3 მუხლის დარღვევა, „არ შეიძლება სასამართლოზე არ მოახდინოს გავლენა სისხლის სამართლის სფეროში ევროპის საბჭოს წევრ სახელმწიფოებში განვითარებულმა და საყოველთაოდ აღიარებულმა სტანდარტებმა.¹¹ ამ გადაწყვეტილების მიღებისას ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ გაითვალისწინა მონაწილე სახელმწიფოებში სისხლის სამართლის სისტემის 1950 წლის შემდგომი განვითარება.¹² ევოლუციური ინტერპრეტაციის პრინციპის საფუძველზე მიღებულმა გადაწყვეტილებამ ასევე აკრძალა ქორწინების გარეშე დაბადებული ბავშვების დისკრიმინაცია.¹³

სასამართლომ ცალსახად განაცხადა, რომ ევროპულ საზოგადოებაში უპირატესობა ენიჭება თანამედროვე სტანდარტებს და არა იმ სტანდარტებს, რომლებიც არსებობდა კონვენციის მიღების დროს.¹⁴

2.5. პროპორციულობის პრინციპი

კონვენციის მე-8-11-ე მუხლები ითვალისწინებს ადამიანის უფლებათა შეზღუდვის შესაძლებლობას სხვადასხვა საფუძველზე. შეზღუდვა შეიძლება გამართლებულ იქნას, თუ იგი მიმართულია დემოკრატიულ საზოგადოებაში ეროვნული უსაფრთხოების ინტერესების, დანაშაულის აღკვეთის, საზოგადოებრივი წესრიგის, ქვეყნის ეკონომიკური კეთილდღეობის, ჯანმრთელობისა ან მორალის ან სხვათა უფლებებისა და თავისუფლებების დაცვისაკენ.

თითოეული ზემოთ ჩამოთვლილი შეზღუდვის საფუძველი ძალიან ზოგადია, რაც არ გამორიცხავს სახელმწიფოების მხრიდან მათ ბოროტად გამოყენებას. აღნიშნული გარემოება განაპირობებს პროპორციულობის პრინციპის გამოყენების აუცილებლობას, რათა დადგინდეს შეზღუდვების კანონიერება.

სოერინგი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ საქმესთან დაკავშირებით, ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ განაცხადა, რომ კონვენციისათვის მთლიანობაში დამახასიათებელია საზოგადოებრივი ინტერესების მოთხოვნებსა და ინდივიდების ძირითად უფლებებს შორის არსებული სამართლიანი თანაზომიერების ძიება.¹⁵

2.6. შეფასების ფარგლების დოქტრინა

შეფასების ფარგლების დოქტრინის თანახმად, კონვენციის მონაწილე სახელმწიფოებს ეძლევათ მოქმედების გარკვეული თავისუფლება ადამიანის უფლებათა დაცვასთან დაკავშირებით.

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მიერ აღნიშნული დოქტრინა პირველად განიმარტა საქმეში ჰენდისაიდი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ. საქმე ეხებოდა მე-8-11-ე მუხლებით გათვალისწინებული უფლებების შეზღუდვას. ევროპულმა სასამართლომ განაცხადა, რომ ხშირად უფლების შინაარსის დადგენის საქმეში სახელმწიფო ხელისუფლება უფრო კომპეტენტურია, ვიდრე საერთაშორისო სასამართლო. ევროპულმა სასამართლომ ასევე აღნიშნა, რომ ხსენებული არ უნდა გავიგოთ ისე, თითქოს სახელმწიფოებს სრული თავისუფლება აქვთ მათთვის მინიჭებული ფარგლების შეფასებაში.¹⁶ ეს ნიშნავს, რომ საერთაშორისო სასამართლოს მოსამართლემ პატივი უნდა სცეს ეროვნული მოსამართლის მოსაზრებებს და გარკვეულწილად ენდოს კიდეც მათ.

შეფასების ფარგლების დოქტრინის გამოყენებით, საკმაოდ ხშირად ხდება სახელმწიფოს მოქმედების გამართლება კონვენციის მე-15 მუხლთან (გადახვევა საგანგებო სიტუაციის დროს) დაკავშირებულ საქმეებზე. განსაკუთრებით მაშინ არის სახელმწიფოს გადახვევის გამართლების მაღალი შანსი, როდესაც კონვენციის მონაწილე სახელმწიფოების პრაქტიკა კონკრეტულ საკითხზე მრავალფეროვანია.

2.7. ეფექტიანი ინტერპრეტაციის პრინციპი

ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციის ეფექტიანი ინტერპრეტაციის პრინციპის მიზანია უფლებათა და თავისუფლებათა ეფექტიანი დაცვის უზრუნველყოფა. ეფექტიანი ინტერპრეტაციის პრინციპი შეუძლებელს ხდის ფორმალური პროცედურების მეშვეობით ადამიანის უფლებათა რეალური განხორციელების შეზღუდვას.

ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ საქმეზე არტიკო იტალიის წინააღმდეგ აღნიშნა, რომ კონვენცია მიზნად ისახავს არა თეორიული და ილუზიური, არამედ პრაქტიკული და ეფექტიანი უფლებების უზრუნველყოფას.¹⁷ ამ საქმეზე ევროპულმა სასამართლომ კონვენციის მე-6 მუხლის მე-3 პუნქტის დარღვევის საკმარის საფუძვლად სახელმწიფოს მიერ გამოყოფილი ადვოკატის უუნარობა და არაეფექტიანობა მიიჩნია. სასამართლომ ინტერპრეტაციის აღნიშნული პრინციპი გამოიყენა ასევე სახელმწიფოთა პოზიტიური ვალდებულებების დარღვევის დასადგენად.

2.8. კონვენციის ტერმინების ავტონომიური მნიშვნელობა

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო კონვენციით გათვალისწინებულ ტერმინებსა და პრინციპებს ავტონომიური მნიშვნელობით იყენებს. ხშირად ერთი და იგივე იურიდიული ტერმინები მონაწილე სახელმწიფოების განსხვავებულ სამართლის სისტემებში სხვადასხვა მნიშვნელობას ატარებს. ევროპულმა სასამართლომ არჩია კონვენციის ტერმინების ავტონომიური მნიშვნელობით ინტერპრეტაცია, რაც იძლევა მონაწილე სახელმწიფოების მიერ ერთი და იმავე ტერმინის სხვადასხვაგვარი გაგების თავიდან აცილების შესაძლებლობას. კონვენციის ტერმინების სხვადასხვაგვარმა გაგებამ შეიძლება განსხვავებული სტანდარტის დადგენა გამოიწვიოს.

დასკვნა

საქართველოს სასამართლოების მიერ ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციის ინტერპრეტაციის პრინციპების გამოყენება წარმოადგენს კონვენციით გათვალისწინებული უფლებების დარღვევის თავიდან აცილების საშუალებას. ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციის ინტერპრეტაციის პრინციპებმა დიდი წვლილი შეიტანა ადამიანის უფლებათა პრაქტიკულ დაცვაში. ადამიანის უფლებათა ევროპულმა კომისიამ და ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ კონვენციის ინტერპრეტაციის ეფექტიანი პრინციპების ჩამოყალიბებითა და განვითარებით მნიშვნელოვნად განაპირობა ევროპაში ადამიანის უფლებათა რეალური დაცვა.

ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციის ინტერპრეტაციამ ცხადყო, რომ ადამიანის უფლებათა დაცვა შესაძლებელია მხოლოდ ღრმა მეცნიერული ანალიზის საფუძველზე და ამ დავალებას ევროპულმა კომისიამ და სასამართლომ წარმატებით გაართვა თავი.

ევროპული სასამართლოს მიერ დადგენილი ინტერპრეტაციის პრინციპების გამოყენებას ქართველი მოსამართლეების მიერ ძალზე დიდი მნიშვნელობა ენიჭება. მათი გამოყენებით საქართველოს სასამართლოები ნელ-ნელა დაამკვიდრებენ ადამიანის უფლებათა დაცვის საერთაშორისო სტანდარტებს, რაც უდავოდ ხელს შეუწყობს ადამიანის უფლებათა ეროვნული მექანიზმის ეფექტიან ფუნქციობას.

_________________

¹ ლოიზიდუ თურქეთის წინააღმდეგ, 1995 წელი, 75-ე პუნქტი.

² ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციის პრეამბულა.

³ ლ. ალექსიძე, თანამედროვე საერთაშორისო სამართალი, თბ., 2001, გვ. 219.

⁴ ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციის პრეამბულა.

⁵ კ. კორკელია, საერთაშორისო ხელშეკრულება საერთაშორისო და შიდასახელმწიფოებრივ სამართალში, თბ., 1998, გვ. 268.

⁶ Harris, O „Boyle, Warbrick, Law of the European Convention on Human Rights, 1995, p. 6.

⁷ კჯელდსენი, ბუსკ მადსენი და ფედერსონი დანიის წინააღმდეგ, 1976., 53-ე პუნქტი.

⁸ Frowein, Unification and Development of Decision-Making of Constitutional Courts, 2001, p. 12.

⁹ იქვე.

¹⁰ 1875 წ.

¹¹ თაირერი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ, 1978 წელი, 31-ე პუნქტი,.

¹² Frowein/Peukert, Europaeische Menschenrechtskonvention - EMRK - Kommentar, 1996, S. 6-7.

¹³ მარქსი ბელგიის წინააღმდეგ, 1979 წელი.

¹⁴ Harris, O „Boyle, Warbrick, Law of the European Convention on Human Rights, 1995, p. 8.

¹⁵ 89-ე პუნქტი, 1989 წელი.

¹⁶ 49-ე პუნქტი, 1976 წელი.

¹⁷ 33-ე პუნქტი, 1980 წელი.

ევა გოცირიძე

ცნობილია ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა¹ მრავალი კლასიფიკაცია. თითოეული მათგანი განსხვავებული ნიშნით ხორციელდება. განმსაზღვრელია, თუ რა უდევს საფუძვლად ამა თუ იმ კლასიფიკაციას. თუ იმის მიხედვით ვიმსჯელებთ, რომელი უფლება როდის წარმოიშვა, აუცილებელია ვცნოთ პირველი, მეორე და მესამე თაობის უფლებები. თუ შინაარსობრივი ნიშნით ვიმსჯელებთ, ძნელად თუ ავუვლით გვერდს უფლებათა დაყოფას პოლიტიკურ, სამოქალაქო, სოციალურ, ეკონომიკურ, კულტურულ და სხვა უფლებებად. უკვე დიდი ხანია საყოველთაო ხმარებაშია ისეთი ცნებები, როგორიცაა: „ძირითადი უფლებები“, „კლასიკური უფლებები“, „კოლექტიური უფლებები“ და სხვა.

წინამდებარე სტატიის ინტერესს წარმოადგენს ადამიანის უფლებათა ისეთი კლასიფიკაცია, რომელიც, ერთი მხრივ, საშუალებას მოგვცემს სწორი წარმოდგენა ვიქონიოთ კერძო და საჯარო ინტერესის ურთიერთქმედებისა და ურთიერთთანაფარდობის შესახებ ცალკეული კატეგორიის უფლებებთან მიმართებით, ხოლო, მეორე მხრივ, მყარ მეცნიერულ საფუძველზე დაყრდნობით უზრუნველვყოთ ამ უფლებათა სწორი გაგება, განმარტება და საიმედო დაცვა სათანადო სამართლებრივ სივრცეში. ამჯერად მხედველობაშია ევროპის საბჭოს წევრი სახელმწიფოები, ანუ ის ქვეყნები, რომლებმაც სხვადასხვა დროს მოახდინეს ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპის კონვენციის რატიფიცირება და წარმოადგენენ ამ კონვენციის მაღალ ხელშემკვრელ მხარეებს.

ასეთი კლასიფიკაციის აუცილებლობა და მნიშვნელობა უშუალოდ გამომდინარეობს ევროპული კონვენციის დანიშნულებიდან. ვინაიდან კონვენციის ამოცანაა, რომ ადამიანის უფლებათა ქმედითი დაცვა თავისი კომპეტენციის ფარგლებში განახორციელოს არა ცალმხრივად, ე.ი. არა მაინცდამაინც ერთი რომელიმე მოდავე მხარის სასარგებლოდ, არამედ ინტერესთა გონივრული გაწონასწორებისა და საამისოდ თანაზომიერ ღონისძიებათა განხორციელების გზით, ამიტომ, სრულიად კანონზომიერად, მოქმედებას იწყებს პრინციპი, რომელსაც პირობითად შეიძლება დინამიკური ბალანსი ეწოდოს. ეს იმას ნიშნავს, რომ, მართალია, ბალანსი უნდა იქნეს მიღწეული, მაგრამ სხვადასხვა უფლებასთან და ვითარებასთან მიმართებით ერთგვაროვნად კი არა, არამედ განსხვავებულად, დიფერენცირებულად, რასაც საკუთრივ ამ უფლებათა ონტოლოგიური ბუნება და მისგან გამომდინარე მათი საკანონმდებლო კონსტრუქცია განსაზღვრავს. ეს კი თავის აუცილებელ წანამძღვრად მოითხოვს კონვენციით გათვალისწინებულ უფლებათა შესატყვის კლასიფიკაციას.

დინამიკური ბალანსის პრინციპზე დაყრდნობით, ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპის კონვენციისა და მისი გამოყენების სასამართლო პრაქტიკის ანალიზი საშუალებას იძლევა, დასახული ამოცანის შესაბამისად, გამოიყოს სამი ძირითადი ჯგუფი:

ა) ხელშეუვალი, ანუ აბსოლუტური უფლებანი;

ბ) კვეცადი, ანუ შეფარდებითი უფლებანი;

გ) დათქმითი, ანუ კვალიფიციური უფლებანი.

ხელშეუვალია ისეთი უფლებები, რომლებიც არანაირ პირობებში შეიძლება შეიზღუდოს, თვით ომისა და საგანგებო ვითარების ჩათვლით, და რომელთა გაწონასწორება საზოგადო საჯარო ინტერესით პრინციპულად დაუშვებელია. ასეთია: სიცოცხლის უფლება (კონვენციის მე-2 მუხლი); წამების, არაადამიანური და დამამცირებელი მოპყრობისა თუ სასჯელის აკრძალვა (მე-3 მუხლი); მონობის აკრძალვა (მე-4 მუხლის პირველი პუნქტი); სასჯელის უკუქცევითი გამოყენების აკრძალვა (მე-7 მუხლი).

კვეცადია ისეთი უფლებები, რომელთა მიმართ ეროვნულმა ხელისუფლებამ შეიძლება დაუშვას გარკვეული უკანდახევა მხოლოდ ომის ან სხვა საგანგებო ვითარების დროს, ანდა განსაზღვრული გარემოებების არსებობისას, რომლებიც, როგორც წესი, შესაბამის მუხლებშია მითითებული. ამ უფლებათა შეზღუდვა, რაიმე საჯარო ინტერესის ზოგად საფუძველზე მითითებით, დაუშვებელია. მათ რიცხვს განეკუთვნება: იძულებითი შრომის აკრძალვა (მე-4 მუხლის მე-2 და მე-3 პუნქტები); თავისუფლების უფლება (მე-5 მუხლი); აზრის თავისუფლება (მე-9 მუხლის პირველი პუნქტი); აზრის გამოხატვის თავისუფლება, მაგრამ არა რელიგიური აღმსარებლობისა (მე-9 მუხლის, 1-ლი ნაწილი); ქორწინების უფლება (მე-12 მუხლი); განათლების უფლება (1-ლი ოქმის მე-2 მუხლი); თავისუფალი არჩევნების უფლება (1-ლი ოქმის მე-3 მუხლი); სიკვდილით დასჯის აკრძალვა (მე-6 ოქმი); სამართლიანი სასამართლო განხილვის უფლება (მე-6 მუხლი), მაგრამ მხოლოდ ნაწილობრივ, რადგან ან უფლების ერთი ასპექტი, კერძოდ, საქმის საქვეყნოდ განხილვის უფლება, თავისი არსით, დათქმითია და შეიძლება შეიზღუდოს საჯარო ან სხვა პირთა ინტერესების შესაბამისად.²

ამ და დათქმით უფლებათა შორის განსხვავება იმაში მდგომარეობს, რომ ამ უფლებათა შეზღუდვას მხოლოდ მაშინ შეიძლება ჰქონდეს გამართლება, როდესაც არსებობს ომის ან სხვა საგანგებო ვითარება ან როდესაც საკუთრივ შესაბამისი მუხლები ითვალისწინებს ტექსტუალურად და მკაფიოდ კონკრეტულ გარემოებებს, რომელთა არსებობისას ისინი შეიძლება შეიზღუდოს. მაგალითად, კონვენციის მე- 4 მუხლის მე-2 პუნქტი კრძალავს იძულებით შრომას, მაგრამ იმავე მუხლის მე-3 პუნქტი იქვე უშვებს რამდენიმე გამონაკლისს. ასევე, მე-5 მუხლის 1-ლი ნაწილი ითვალისწინებს პიროვნების თავისუფლებისა და უსაფრთხოების უფლებას, მაგრამ მომდევნო დებულება შეიცავს ამომწურავ ნუსხას გარემოებებისა, რომელთა არსებობისას ეს უფლება შეიძლება შეიზღუდოს. თუ ეს შესაძლებელი შეზღუდვა აშკარად და ცხადად არ იქნებოდა ჩამოყალიბებული საკუთრივ მუხლის ტექსტში, მაშინ, დათქმითი უფლებებისაგან განსხვავებით, დაუშვებელი გახდებოდა მოცემული უფლების შეზღუდვის გამართლება რაიმე საჯარო ინტერესზე დაყრდნობით.

დათქმითი უფლებები კონვენციაში პოზიტიური ფორმითაა ჩამოყალიბებული, თუმცა ექვემდებარება შეზღუდვით პირობებს (დათქმებს),³ რომელთა ძალით საერთო საჯარო ინტერესი მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული. ესენია: პირადი და ოჯახური ცხოვრების დაცულობის უფლება (მე-8 მუხლი); რელიგიისა და რწმენის თავისუფლება (მე-9 მუხლის მე-2 პუნქტი); აზრის გამოხატვის თავისუფლება (მე-10 მუხლი); გაერთიანების თავისუფლება (მე-11 მუხლი); და საკუთრების უფლება (1-ლი ოქმის 1-ლი მუხლი).

ზემოთ აღნიშნული დათქმების გამოყენება ე.წ. „დათქმითი უფლებების“ მიმართ გადამწყვეტ მნიშვნელობას იძენს სტრასბურგის სასამართლო პრაქტიკაში, რომელიც დასაბამიდან დღემდე განუხრელად მოითხოვს, რომ ამ უფლებათა შეზღუდვა მხოლოდ მაშინ იქნეს შეწყნარებული, თუ ის, ვინც შეზღუდვას ახორციელებს,⁴ დაამტკიცებს, რომ:

ა) სწორედ ეს შეზღუდვა, თანაც მოცემულ კონკრეტულ შემთხვევაში, „კანონითაა გათვალისწინებული“. ეს მხოლოდ იმას როდი ნიშნავს, რომ იგი უბრალოდ შიდასახელმწიფოებრივი სამართლით იყოს გათვალისწინებული. შემდეგი დამატებითი მოთხოვნებიც უნდა იყოს დაკმაყოფილებული: „კანონი“ უნდა აკმაყოფილებდეს „ხელმისაწვდომობისა“ და „განჭვრეტადობის“ კრიტერიუმებს, რაც იმას ნიშნავს, რომ მისი აზრი ადვილად გასაგები უნდა იყოს ადამიანებისათვის, ხოლო მისი დარღვევის შედეგები კი - ადვილად განჭვრეტადი. კანონი ნათლად და მკაფიოდ უნდა იყოს ჩამოყალიბებული. მისი ნორმები უნდა იყოს ცხადი, კონკრეტული, არ იძლეოდეს სხვადასხვაგვარი განმარტებისა და მათი ბოროტად გამოყენების შესაძლებლობას. ინდივიდუალურ უფლებათა შეზღუდვა, როდესაც ეს აუცილებელია, უნდა ხდებოდეს მხოლოდ ისეთი კანონის საფუძველზე, რომელიც არ ქმნის საფრთხეს უფლებათა მეტისმეტი შეზღუდვისათვის. მკაცრად უნდა იყოს განსაზღვრული, თუ როდის, რა პირობებში, რა ვითარებაში და რა ვადით არის შესაძლებელი ინდივიდუალურ უფლებებში ჩარევა. კანონი უნდა ქმნიდეს სრულ გარანტიას უფლებათა დაცვის სფეროში.⁵ ასე რომ, ესა თუ ის სამართლებრივი ნორმა, ევროპის კონვენციისა და შესაბამისი სამოსამართლო იურისპრუდენციის გაგებით, ვერ განიხილება „კანონად“, თუ იგი მკაფიოდ არ განსაზღვრავს, როდის, რა პირობების არსებობისას შეეფარდება იგი ამა თუ იმ კონკრეტულ შემთხვევას, არ აძლევს ადამიანს იმის შესაძლებლობას, რომ თუნდაც იურიდიული რჩევა-დარიგების საფუძველზე განსაზღვროს, თუ რომელი და როგორი ქმედება ჩაითვლება სამართალდარღვევად და, შესაბამისად, განჭვრიტოს თავისი მოქმედების იურიდიული შედეგები.⁶

ბ) შეზღუდვა ისახავდა „მართლზომიერ მიზანს“, ანუ ერთ-ერთს იმ მიზანთაგან, რომლებიც ჩამოთვლილია მუხლებში: 8(2), 9(2), 10(2), 11(2). ესენია: 1) ეროვნული უშიშროების ინტერესები; 2) ტერიტორიული მთლიანობა ან საზოგადოებრივი უსაფრთხოება; 3) უწესრიგობისა და დანაშაულის თავიდან აცილება; ან 4) ჯანმრთელობის, ზნეობის ან სხვა პირთა უფლებების დაცვა; 5) მართლმსაჯულების ავტორიტეტი და მიუკერძოებლობა და სხვა. ყველა მათგანი ექვემდებარება შეზღუდვით განმარტებას in dubio pro libera პრინციპის შესაბამისად.

გ) შეზღუდვა „აუცილებელია დემოკრატიულ საზოგადოებაში“. ეს მოთხოვნა მაშინ ჩაითვლება დაკმაყოფილებულად, თუ ის, ვინც დათქმითი უფლების შეზღუდვას ახორციელებს, შეძლებს დაამტკიცოს, რომ შეზღუდვა ნაკარნახევია „მწვავე საზოგადოებრივი საჭიროებით“, რომელიც, თავის მხრივ, თანაზომიერია ამ საჭიროებისათვის დასახული მიზნისა. სხვანაირად, შეზღუდვა უნდა იყოს აუცილებელი და თანაზომიერი. სიტყვა - „აუცილებელი“, ამ კონტექსტში როდი ნიშნავს „გარდაუვალს“, თუმცა არც ისეთი ტევადი და მოქნილია, როგორც „საფუძვლიანი“, „გონივრული“ ან „სასურველი“.

თუ რამდენად თანაზომიერია მიღებული ზომა „მწვავე საზოგადოებრივი საჭიროებისა“, ყოველთვის ადვილი შესაფასებელი არ არის. ზოგჯერ აუცილებელი ხდება დამატებითი კრიტერიუმების გამოყენება. მაგალითად: 1) იყო თუ არა გატარებული ღონისძიება „შესატყვისი (რელევანტური) და საკმარისი“? 2) ხომ არ არსებობდა სხვა ალტერნატივა, რომელიც ნაკლებად შეზღუდავდა ადამიანის უფლებას? 3) იყო თუ არა გადაწყვეტილების მიღებისას დაცული პროცედურული წესები? 4) არსებობდა თუ არა საიმედო გარანტიები შექმნილი მდგომარეობის ბოროტად გამოყენების საწინააღმდეგოდ? ან 5) საერთოდ არარად ხომ არ აქცევდა მოცემული კონკრეტული შეზღუდვა კონვენციით დაცული კონკრეტული დათქმითი უფლების „მთელ დედააზრს“?

დ) შეზღუდვა არ არის დისკრიმინაციული. აქ იგულისხმება სხვადასხვა კატეგორიის ადამიანთა მიმართ სხვადასხვაგვარი მოპყრობა ან დამოკიდებულება, რასაც არ აქვს „ობიექტური და გონივრული“ გამართლება.⁷ ამ მხრივ, განსაკუთრებული დაბეჯითებითა და გამოწვლილვით სტრასბურგის სასამართლო პრაქტიკაში ხდება შესაძლო დისკრიმინაციის გამორკვევა სქესისა და რასობრივი წარმომავლობის საფუძველზე.⁸

ამ მოკლე და სქემატური მიმოხილვიდანაც კი ცხადი ხდება, თუ რაოდენ მრავალფეროვანი, რთული და წინააღმდეგობრივია ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპის კონვენციის მოქმედების არეალი, რომელიც დროთა განმავლობაში კიდევ უფრო ფართოვდება და ღრმავდება.⁹ ამიტომ ამ სივრცეში თუნდაც

მცირედი სიცხადის შეტანა მარტო მეცნიერული ცოდნისა და დაგროვილი პრაქტიკული გამოცდილების სისტემატიზაციისათვის კი არ არის მნიშვნელოვანი, არამედ იმისთვისაც, რომ რაც შეიძლება მალე იქნეს დაძლეული საზოგადოებაში აქა-იქ ფეხმოკიდებული ერთობ ზერელე შეხედულებები ადამიანის უფლებათა და მათი დაცვის საერთაშორისო-სამართლებრივი მექანიზმების შესახებ.

---------------------

¹ სიმარტივისათვის შემდგომში ყველგან მოიხსენიება, როგორც „ადამიანის უფლებები“.

² ეს უფლება შეიძლებოდა სრულიად დამოუკიდებელ კატეგორიადაც გამოგვეყო, როგორც ერთგვარი sui generis. ამის საკმაო საფუძველს იძლევა სტრასბურგის სასამართლო პრაქტიკა. საქმე ის არის, რომ შეიქმნა პრეცედენტი, რომლის თანახმად, მე-6 მუხლში სასამართლომ „ამოიკითხა“ სხვა რამდენიმე შეზღუდვაც. სახელდობრ, მან მე-6 მუხლის მე-3 ნაწილის დარღვევად მიიჩნია ეროვნული სასამართლოს მიერ ანონიმურ მოწმეთა გამოყენება, რომელთაც სერიოზული საფრთხე ემუქრებოდათ: „...მე-6 მუხლი მართლაც არ მოითხოვს ექსპლიციტურად მოწმეთა ინტერესის გათვალისწინებას საზოგადოდ. [...მაგრამ მათი სიცოცხლე, თავისუფლება და უსაფრთხოება შესაძლოა განსაცდელში აღმოჩნდეს. ამის საწინააღმდეგოდ, სამართლიანი სასამართლო განხილვის პრინციპი ასევე მოითხოვს, რომ შესაბამის შემთხვევაში დაცვის ინტერესები (ამ შემთხვევაში ეს იგივე მართლმსაჯულების საჯარო ინტერესია - ე.გ.) გაწონასწორდეს იმ მოწმეთა ან დაზარალებულთა სასარგებლოდ, რომლებიც ჩვენების მისაცემად არიან გამოძახებულნი. იხ. Doorson v. Netherlands (1996) 22 EHRR 330. ასეთივე გამონაკლისი დაამკვიდრა სტრასბურგის სასამართლომ მცირეწლოვანი და უმწეო მოწმეების ანონიმურობის დაშვებით მართლმსაჯულების საჯარო ინტერესის საპირისპიროდ. იხ. X and Y v. UK (1993) 5 EHRR CD 113. აქვე ხაზგასმით უნდა აღინიშნოს, რომ ამდაგვარი შეზღუდვები ერთობ მომჭირნეობას მოითხოვს და გამოიყენება ოდენ აუცილებლობისა და თანაზომიერების პირობათა უმკაცრესი დაცვით. მეტიც, საბოლოო ჯამში, სწორედ ისინი განსაზღვრავს მე-6 მუხლის მოქმედების ფარგლებს და არამც და არამც არ უნდა მოხდეს მათი აღრევა დათქმით უფლებებში.

³ დათქმებს, რომლებსაც საკუთრივ კონვენცია ითვალისწინებს ამა თუ იმ უფლებასთან ან მუხლთან მიმართებით, ცხადია, სრულიად სხვა შინაარსობრივი დატვირთვა აქვს და არაფერი ესაქმება ხელშემკვრელ სახელმწიფოთა დათქმებთან, რისი უფლებაც მათ ენიჭება კონვენციის 57-ე (უწინდელი 46-ე) მუხლის საფუძველზე. შედარებისათვის ამ საკითხზე უახლეს ლიტერატურაში იხ. Leach Philip; Taking a Case to The European Court of Human Rights, 2001, 193. იხ. აგრეთვე, სტრასბურგის სასამართლოს ბოლო დროის შესაბამისი იურისპრუდენცია: Fisher v. Austria (1995) 20 EHRR 349, para. 41; Belilos v. Switzerland (1988) 10 EHRR 466, para. 55.

⁴ ეს შეიძლება იყოს როგორც ორგანო, უწყება ან დაწესებულება (მაგ., პარლამენტი, საკრებულო), ისე ინდივიდი (მაგ., თანამდებობის პირი - პრეზიდენტი, მოსამართლე, მინისტრი, პროკურორი).

⁵ Kruslin v. France, 1990; Leander v. Sweden, 1987.

⁶ SW v. United Kindgom , 1995; Goodwin v. Untied Kingdom, 1996.

⁷ Belgain Linguistic case (No. 1) 1967 EHRR 241.

⁸ Abdulaziz, Kabales and Balkandali v. UK (1985) 7 EHRR 471.

⁹ ამის დასტურად მრავალი გარემოება მეტყველებს. თუმცა თვალსაჩინოებისათვის ერთი მათგანის მოხსენიებაც კი სავსებით საკმარისია. ეს არის მე-12 ოქმის მიღება, რომელიც მნიშვნელოვნად აფართოებს ევროპული კონვენციის მოქმედების არეს.

ლევან იზორია

საქართველოში ადამიანის უფლებების ეფექტიანი დაცვის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ასპექტი საკონსტიტუციო სასამართლოს პრაქტიკის, მისი გადაწყვეტილებების დახვეწა და სრულყოფაა. საბოლოო ჯამში სწორედ საკონსტიტუციო სასამართლო ადგენს კონსტიტუციით განმტკიცებული ადამიანის უფლებების ფარგლებსა და მოცულობას. აღნიშნული ფარგლების საფუძველზე განისაზღვრება ადამიანის უფლებებში სახელმწიფოს მხრიდან უკანონო ჩარევის შემთხვევები. ბუნებრივია, იბადება კითხვა, თუ რა კრიტერიუმებით უნდა განსაზღვროს საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ მოცემული შემთხვევები.

ადამიანის ძირითად უფლებებში სახელმწიფოს უკანონო ჩარევის დასადგენად საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ თავისი გადაწყვეტილებების სამოტივაციო ნაწილში თანაზომიერების პრინციპით უნდა იხელმძღვანელოს. ამ პრინციპის ფუნქცია, ზოგადად, სახელმწიფო ხელისუფლებისათვის გარკვეული საზღვრების დადგენაში, ხოლო კონკრეტულად - სახელმწიფოს მიერ ადამიანის უფლებების შეზღუდვის ფარგლების განსაზღვრაში მდგომარეობს.

წინამდებარე სტატია მიმოიხილავს თანაზომიერების პრინციპის კონსტიტუციურ საფუძვლებს, მის შინაარსსა და მნიშვნელობას.

I. თანაზომიერების პრინციპი, როგორც კონსტიტუციური კონტროლის მასშტაბი

თანაზომიერების პრინციპი კონსტიტუციური კონტროლის მნიშვნელოვანი ელემენტია. ყველა ნორმატიული აქტის კონსტიტუციურობის შემოწმება აღნიშნულ პრინციპს უნდა ემყარებოდეს. ტერმინოლოგიურად თანაზომიერების პრინციპს სხვადასხვა სინონიმით აღნიშნავენ, მათ შორის, ზომაზე მეტის აკრძალვა, შესაბამისი, გონივრული, პროპორციული.¹

გერმანიის, ავსტრიის, შვეიცარიის, საფრანგეთისა და იტალიის სამართლებრივ სისტემებთან ერთად, მან საერთაშორისო სამართალშიც მტკიცე ადგილი დაიმკვიდრა.² იგი ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრაქტიკის განუყოფელ ნაწილს წარმოადგენს.³

II. თანაზომიერების პრინციპის კონსტიტუციური და ზოგადთეორიული საფუძვლები

1. საქართველოს კონსტიტუციაში თანაზომიერების პრინციპი ცალკე ნორმად არ არის განმტკიცებული. მაგრამ აქედან არ შეიძლება ნაადრევად დავასკვნათ,ადამიანის უფლებათა დაცვა ეროვნულ და საერთაშორისო სამართალში რომ იგი კონსტიტუციურ მნიშვნელობას მოკლებულია. მიუხედავად იმისა, რომ ევროპის უმრავლეს ქვეყანაში თანაზომიერების პრინციპი კონსტიტუციაში ასევე არ არის ფორმულირებული, მას კონსტიტუციური მნიშვნელობის პრინციპად აღიარებენ.

ასე მაგალითად, გერმანიაში თანაზომიერების პრინციპის კონსტიტუციური მნიშვნელობის დასაბუთების თვალსაზრისით პირველად სამეცნიერო ლიტერატურამ თქვა თავისი სიტყვა. კრაუსის 1953 წლის დისერტაციამ⁴ იგი ადმინისტრაციული სამართლიდან კონსტიტუციურ დონეზე აიყვანა. აღნიშნული პოზიცია 60-იანი წლების დასაწყისში ლერხეს ნაშრომმა განამტკიცა.⁵ გადამწყვეტი სიტყვა ამ მიმართულებით გერმანიის ფედერალურ საკონსტიტუციო სასამართლოს ეკუთვნის. 60 იანი წლების ბოლოს მან ცალსახად აღიარა თანაზომიერების პრინციპის კონსტიტუციური მნიშვნელობა და აღნიშნა, რომ იგი კონსტიტუციაში განმტკიცებული სამართლებრივი სახელმწიფოს პრინციპიდან და ძირითადი კონსტიტუციური უფლებების არსიდან გამომდინარეობს.⁶ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოც მსგავსად ასაბუთებს თანაზომიერების პრინციპის ნორმატიულ მნიშვნელობას. აღნიშნული არგუმენტაცია, თანაზომიერების პრინციპის კონსტიტუციური მნიშვნელობის დასაბუთების თვალსაზრისით, უნდა გაითვალისწინოს ასევე საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ.

2. ზოგადთეორიულ ასპექტში თანაზომიერების პრინციპი სამართლის პრინციპს წარმოადგენს. ეს უკანასკნელი ხასიათდება როგორც უმაღლესი რანგის სამართლის წყარო, რომელიც სამართლიანობის იდეიდან გამომდინარეობს.⁷ სამართლის პრინციპები სამართლის სისტემის მატერიალური საფუძველია. ნორმათა იერარქიაში მათ უმაღლესი რანგი ენიჭებათ. სხვა სამართლის წყაროები არ შეიძლება მათთან წინააღმდეგობაში მოვიდეს. ამასთან, სამართლის პრინციპებს სუბსიდიური მნიშვნელობა აქვთ, რაც იმას ნიშნავს, რომ მათი კონკრეტული საზოგადოებრივი ურთიერთობებისათვის შეფარდება მხოლოდ მას შემდეგაა შესაძლებელი, როდესაც არ არსებობს კონკრეტული სამართლის ნორმა, რომელიც აღნიშნულ საზოგადოებრივ ურთიერთობებს მოაწესრიგებს. სამართლის პრინციპები სამართლის ნორმებისაგან იმით განსხვავდება, რომ ისინი კონკრეტულ ფაქტობრივ შემადგენლობას არ შეიცავენ. ამდენად, განსაზღვრულ ფაქტობრივ შემადგენლობასთან მათი უშუალო შეფარდება შეუძლებელია. ისინი უფრო მეტად გარკვეული სამართლებრივი ღირებულების ოპტიმიზაციაა, რომელთა გამოყენება ნორმის მსგავსად არა სავალდებულო, არამედ შესაძლებელია.⁸

III. თანაზომიერების პრინციპის შინაარსი

მიუხედავად იმისა, რომ თანაზომიერების პრინციპის შინაარსი, სამართლის ნორმისაგან განსხვავებით, მოკლებულია კონკრეტულ ფაქტობრივ შემადგენლობას, შეიძლება მისი ძირითადი სტრუქტურული ელემენტების გამოყოფა. ესენია:

დასაშვებობის, აუცილებლობისა და შესაბამისობის, ანუ პროპორციულობის, ელემენტები.⁹ თანაზომიერების პრინციპის აღნიშნული ელემენტები საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ ნორმატიული აქტების კონსტიტუციურობის დადგენისას უნდა გაითვალისწინოს. ამ საკითხს ქვემოთ დაეთმობა ყურადღება, წინამდებარე თავში კი განიხილება თანაზომიერების პრინციპის ელემენტები ნორმატიულ აქტებთან მიმართებით.

1. დასაშვებობა

ნორმატიული აქტის კონსტიტუციურობის დადგენის თვალსაზრისით, თანაზომიერების პრინციპის უწინარესი მოთხოვნაა, რომ ნორმატიული აქტი გარკვეული მიზნის მისაღწევად მისაღები საშუალება იყოს. ე.ი. ნორმატიული აქტი, ანუ საშუალება, რომელიც მიზნის მიღწევას ართულებს ან მას შეუძლებელს ხდის, დაუშვებელია და, შესაბამისად, არაკონსტიტუციურია.¹⁰

მაგალითი: ნორმატიული აქტის საფუძველზე ტყის განადგურების შეჩერებისა და მისი შენარჩუნების მიზნით სატრანსპორტო საშუალებებისთვის სიჩქარის შეზღუდვა მაშინ იქნება მისაღები, თუ სიჩქარის შეზღუდვით გამოწვეული გამონაბოლქვის შემცირება ტყის შენარჩუნებასთან იქნება უშუალო კავშირში. ამ შემთხვევაში, საშუალებას ნორმატიული აქტი, კერძოდ კი სატრანსპორტო საშუალებებისთვის სიჩქარის შეზღუდვის მოთხოვნა, წარმოადგენს, ხოლო მიზანს - ეკოლოგიური ინტერესი, კერძოდ, ტყის მდგომარეობის შენარჩუნება.

საშუალების დასაშვებობა არ ნიშნავს მის მიზანშეწონილობას. საკითხი იმის შესახებ, არის თუ არა ნორმატიული აქტი დასაშვები მის მიერ დასახული მიზნის მისაღწევად, სასამართლო კონტროლს ექვემდებარება. მიზანშეწონილობის საკითხი კი არასამართლებრივი შეფასების საგანია.

2. აუცილებლობა

თანაზომიერების პრინციპის მეორე ელემენტის მიხედვით, ნორმატიული აქტი აუცილებელი უნდა იყოს დასახული მიზნის მისაღწევად. აუცილებელია ის ნორმატიული აქტი, რომელიც მიზნის მისაღწევად ყველაზე ნაკლები ზიანის მომტანია როგორც საზოგადოებისათვის, ისე თითოეული ადამიანისათვის.¹¹

ზემოთ აღნიშნული მაგალითის საფუძველზე, სატრანსპორტო საშუალებებისთვის სიჩქარის შეზღუდვა მაშინ არ იქნება აუცილებელი, თუ ახალი მცენარეების დარგვით ისედაც შესაძლებელია ტყის შენარჩუნება. ამ შემთხვევაში ტყის მდგომარეობის შენარჩუნება ისეთი საშუალებითაა შესაძლებელი, რომელიც როგორც მოქალაქეს, ისე საზოგადოებას ყველაზე ნაკლებ ზიანს მოუტანს. ამდენად, სატრანსპორტო საშუალებებისთვის სიჩქარის შეზღუდვა არ იქნება აუცილებელი აღნიშნული მიზნის მისაღწევად.

დასაშვებობის და აუცილებლობის ელემენტებს არა აქვთ ერთი და იგივე მნიშვნელობა. მხოლოდ ის, რაც მისაღებია, შეიძლება იყოს აუცილებელი. რაც აუცილებელია, არ შეიძლება იყოს დაუშვებელი. სისტემური თვალსაზრისით, აუცილებლობის ელემენტს, დასაშვებობის ელემენტთან შედარებით, უპირატესი მნიშვნელობა აქვს: საშუალების აუცილებლობის დადგენა მხოლოდ მისი დასაშვებობის შემთხვევაშია შესაძლებელი, მაგრამ თავად დასაშვებობის დადგენა ყოველთვის არ არის მისი აუცილებლობის საფუძველი.

3. პროპორციულობა

თანაზომიერების პრინციპის მესამე ელემენტს პროპორციულობის კრიტერიუმი წარმოადგენს. იგი განსაზღვრავს დამოკიდებულებას მიზანსა და საშუალებას შორის, კერძოდ კი ადგენს, იმყოფება თუ არა საშუალებით, ე.ი. ნორმატიული აქტით, გამოწვეული უფლების შეზღუდვა შეზღუდვის მიზანთან პროპორციულ, თანაზომიერ დამოკიდებულებაში. ამ თვალსაზრისით გადამწყვეტი სიტყვა შეზღუდული სიკეთისა და შეზღუდვის მიზნის შეფასებას, კერძოდ მათ შეპირისპირებას ეკუთვნის. მან უნდა უზრუნველყოს, რომ ერთი სიკეთე არ იქნება ცალმხრივად, მეორე სიკეთის ხარჯზე, არაპროპორციულად შეფასებული.¹²

IV. თანაზომიერების პრინციპი, როგორც ადამიანის უფლებების შეზღუდვის ფარგლების დადგენა

საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ თანაზომიერების პრინციპის კონსტიტუციური მნიშვნელობა ნორმატიული აქტებით ადამიანის უფლებების შეზღუდვის ფარგლების დადგენით უნდა წარმოაჩინოს. ამ თვალსაზრისით, თანაზომიერების პრინციპი საკანონმდებლო ხელისუფლებას ადამიანის უფლებების შეზღუდვისას გარკვეულ ჩარჩოში აქცევს. მისი განსაკუთრებული როლი იმ ძირითად კონსტიტუციურ უფლებებთან მიმართებით გამოიხატება, რომლებიც მოცემული შეზღუდვის უშუალო კანონისმიერ დათქმას ახდენს. თუმცა იგი ასევე იმ კონსტიტუციურ უფლებებთანაც გამოიყენება, რომელთაც არ აქვთ აღნიშნული დათქმა.

კანონმდებლის მიერ ადამიანის უფლებების შეზღუდვის სფეროში თანაზომიერების პრინციპის გამოყენება საჯარო და კერძო ინტერესების შეჯერებას ითხოვს. სამართლებრივ სახელმწიფოდ ორგანიზებული საზოგადოების თითოეული წევრი იმის მოლოდინშია, რომ საზოგადოებაში სიკეთეთა განაწილება სამართლიანი იქნება.¹³ ადამიანის უფლებებისა და, შესაბამისად, კერძო ინტერესების საკანონმდებლო შეზღუდვა მხოლოდ საზოგადოებრივი ინტერესების საფუძველზეა გამართლებული. არ შეიძლება მოქალაქის ინდივიდუალური სფეროს იმაზე მეტი მოცულობით შეზღუდვა, ვიდრე ეს აუცილებელია.¹⁴ რაც უფრო ერევა კანონმდებელი ადამიანის თავისუფალი განვითარების ელემენტარულ სფეროებში, მით უფრო დიდია მისი გამართლების მოთხოვნები. ადამიანის კონსტიტუციური უფლებების შეზღუდვის კანონისმიერი დათქმით, კონსტიტუციის შემოქმედმა ადამიანის უფლებების სფეროში პიროვნებისა და სახელმწიფოს დამოკიდებულება განსაზღვრა. ამ დათქმის საფუძველზე კანონმდებელს უფლება აქვს კანონის ფორმით გამოხატოს საჯარო ინტერესები, რათა ამ გზით ადამიანის უფლებების ფარგლები ნათელყოს.

თანაზომიერების პრინციპის ელემენტების საკანონმდებლო ხელისუფლებაზე ზემოქმედების საკითხის გასაშუქებლად პირველ რიგში საჭიროა ადამიანის უფლებების დაცვის სფეროს, ადამიანის უფლებების შეზღუდვისა და ამ შეზღუდვის კონსტიტუციური გამართლების საკითხების განხილვა.

1. ადამიანის უფლებების დაცვის სფერო

ადამიანის უფლებების დაცვის სფერო თავისი შინაარსით, განსაკუთრებით კი ადამიანის უფლებების მიერ დაცული ობიექტით, უნდა განისაზღვროს. ამ თვალსაზრისით, მნიშვნელოვან როლს ადამიანის უფლებების შინაარსის ინტერპრეტაცია ასრულებს. აღნიშნული ინტერპრეტაციის თავისებურებას ის განაპირობებს, რომ იგი ხშირად ადამიანის უფლებების დაცვის ობიექტს ისეთი ცნებებით ახასიათებს, რაც აშკარად განსხვავდება საყოფაცხოვრებო ტერმინოლოგიისაგან. მაგალითად, ისეთი უფლება, როგორიცაა სიცოცხლის უფლება, შეიძლება ინტერპრეტაციის საფუძველზე ჩანასახზეც გავრცელდეს.

ადამიანის უფლების დაცვის სფეროს დადგენა ხშირად შეუძლებელია ერთი იზოლირებული უფლების საფუძველზე. იგი, სისტემური განმარტებით, ხშირად სხვა ძირითად უფლებებთან და კონსტიტუციურ პრინციპებთან ერთად უნდა განისაზღვროს. ადამიანის უფლებათა ინტერპრეტაციისა და, შესაბამისად, მათი დაცვის სფეროს განსაზღვრის თვალსაზრისით უდიდესი მნიშვნელობა ენიჭება საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებებს. ამ საქმეში დიდია ასევე სამეცნიერო ლიტერატურის როლი.

2. ადამიანის უფლების შეზღუდვა

კლასიკური გაგებით, ადამიანის ძირითადი უფლებების დაცვის სფეროს შეზღუდვას სახელმწიფო ახდენს ისეთი სამართლებრივი აქტის საფუძველზე, რომელიც უშუალოდ, საბოლოოდ და იმპერატიულად გარკვეული ძირითადი უფლების შეზღუდვაზეა ორიენტირებული.¹⁵

ადამიანის უფლებების შეზღუდვის კლასიკური ცნება ოთხი ელემენტისაგან შედგება:

− პირველ რიგში, ის ითხოვს, რომ აღნიშნული შეზღუდვა ნორმატიული აქტის
საფუძველზე მოხდეს;

− შეზღუდვა ატარებს საბოლოო ხასიათს, თუ სახელმწიფოს განზრახ,
გამიზნულად სურს ადამიანის უფლების შეზღუდვა;

- უშუალოა შეზღუდვა, როდესაც სახელმწიფოს ქმედება პირდაპირ, უშუალოდ
ორიენტირებულია საზიანო შედეგზე და როდესაც იგი სახელმწიფო ქმედების
გაშუალებულ შედეგს არ წარმოადგენს;

− იმპერატიულია შეზღუდვა, როდესაც იგი ბრძანებით და იძულებით უნდა
განხორციელდეს.

3. ადამიანის უფლების შეზღუდვის კონსტიტუციური გამართლება

სახელმწიფოს მხრიდან ადამიანის უფლების შეზღუდვის შემთხვევაში უნდა დადგინდეს, არის თუ არა ეს შეზღუდვა კონსტიტუციურად გამართლებული. პირველ რიგში გასარკვევია თავად ძირითადი უფლებების შეზღუდვის ფორმალური კონსტიტუციური საფუძვლები. ამ თვალსაზრისით, შეიძლება გამოიყოს სამი ჯგუფი: კონსტიტუციაში ადამიანის უფლებების შეზღუდვის კანონისმიერი დათქმა, ადამიანის უფლებების უშუალო კონსტიტუციური კრიტერიუმებით შეზღუდვის საფუძვლები და ადამიანის უფლებების კონსტიტუციის იმანენტური პრინციპებით შეზღუდვის საფუძვლები.

კონსტიტუციაში ადამიანის უფლებების შეზღუდვის კანონისმიერი დათქმის მიხედვით, ადამიანის უფლებებში სახელმწიფოს ჩარევა უშუალოდ კანონით უნდა იყოს გათვალისწინებული ან იგი კანონის საფუძველზე უნდა სრულდებოდეს (მაგ., საქართველოს კონსტიტუციის მე-20 მუხლის მე-2 პუნქტი). ადამიანის უფლებების კანონისმიერი შეზღუდვის საფუძვლებში კონსტიტუცია კანონთან ერთად პირდაპირ აწესებს იმ კონკრეტულ პირობებსა თუ მიზნებს, რომლებზეც კანონი უნდა იყოს ორიენტირებული (მაგ., კონსტიტუციის 21-ე მუხლის მე-2 და მე-3 პუნქტები, 22-ე მუხლის მე-3 პუნქტი, 24-ე მუხლის მე-3 და მე-4 პუნქტები, 25-ე მუხლის მე-5 პუნქტი). კანონისმიერი დათქმის საფუძველზე ადამიანის უფლებებში სახელმწიფოს ჩარევა იქნება ფორმალურად კონსტიტუციური, თუ იგი უშუალოდ კანონით არის გათვალისწინებული ან კანონის საფუძველზე სრულდება.

ადამიანის უფლებების უშუალო კონსტიტუციური შეზღუდვის საფუძვლები თავად განსაზღვრავს ადამიანის უფლებებში ჩარევის წინაპირობებსა და კრიტერიუმებს. მაგალითად, სხვათა უფლებების შელახვის შემთხვევაში კონსტიტუციის მე-19 მუხლის მე-3 პუნქტი ადგენს ამავე მუხლის 1-ელ და მე-2 პუნქტებში ჩამოთვლილ უფლებათა შეზღუდვის შესაძლებლობას. ადამიანის უფლებების უშუალო კონსტიტუციური შეზღუდვის საფუძვლები მოცემულია კონსტიტუციის 23-ე მუხლის მე-3 პუნქტში, 25-ე მუხლის 1-ელ პუნქტში, 26-ე მუხლის მე-3, მე-4 და მე-5 პუნქტებში, 28-ე მუხლის მე-2 პუნქტში და სხვ. ადამიანის უფლებებში უშუალო კონსტიტუციური შეზღუდვის საფუძველზე სახელმწიფოს ჩარევა ფორმალურად იქნება კონსტიტუციური, თუ იგი კონსტიტუციაში უშუალოდ განსაზღვრულ წინაპირობებს აკმაყოფილებს.

ადამიანის უფლებები, რომლებიც არც კანონისმიერ და არც უშუალოდ კონსტიტუციით განსაზღვრულ ჩარევებს ექვემდებარება, შეიძლება კონსტიტუციის იმანენტური პრინციპებით შეიზღუდოს (მაგ.: კონსტიტუციის მე-16 მუხლი). აღნიშნული პრინციპებია, მაგალითად, სამართლებრივი, სოციალური სახელმწიფოს და თავად ადამიანის უფლებების პრინციპები. ამ შემთხვევაში ადამიანის უფლებებში სახელმწიფოს ჩარევა ფორმალურად იქნება კონსტიტუციური, თუ იგი კონსტიტუციის იმანენტური პრინციპების კონკრეტიზაციას წარმოადგენს.

ადამიანის უფლებების შეზღუდვის აღნიშნული კონსტიტუციური საფუძვლები მხოლოდ ფორმალურ მხარეს ეხება. შესაბამისად, საკანონმდებლო ხელისუფლების მხრიდან ადამიანის უფლების შეზღუდვა კონსტიტუციურია, თუ კონსტიტუცია თვითონ იძლევა ასეთი შეზღუდვის კანონისმიერ დათქმას. რაც შეეხება თავად კანონის მატერიალურ სისწორეს, მისი კონსტიტუციურობის საკითხს, ანუ იმის გარკვევას, იცავს თუ არა საკანონმდებლო ხელისუფლება ადამიანის კონსტიტუციური უფლებების ფარგლებსა და მოცულობას, ამას ადამიანის უფლებების შეზღუდვის კონსტიტუციური საფუძვლები არ განსაზღვრავს. ამ თვალსაზრისით, სწორედ თანაზომიერების პრინციპის მნიშვნელობაა თვალსაჩინო. როგორც კონსტიტუციური პრინციპი, იგი საკანონმდებლო, აღმასრულებელი და სასამართლო ხელისუფლების მიერ ადამიანის უფლებებში ჩარევას ზღუდავს. ის უზრუნველყოფს, ერთი მხრივ, თავისუფლების და, მეორე მხრივ, თავისუფლების შეზღუდვის ერთგვარ გაწონასწორებულ, თანაზომიერ დამოკიდებულებას და ადამიანის უფლებების ზომაზე მეტად შეზღუდვას კრძალავს.¹⁶ ამდენად, თანაზომიერების პრინციპი ადამიანის უფლებების ფორმალური შეზღუდვის მატერიალური სისწორის კონსტიტუციური საზომი და კრიტერიუმია. კონსტიტუციური კონტროლის თვალსაზრისით, მას გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭება.

საბოლოო ჯამში, სახელმწიფოს მიერ ადამიანის უფლების შეზღუდვის კონსტიტუციური გამართლება თანაზომიერების პრინციპზეა დამოკიდებული. თუ ადამიანის უფლებების შეზღუდვის მიზნით სახელმწიფოს მიერ გამოცემული ნორმატიული აქტი თანაზომიერების პრინციპის სამივე ელემენტის მოთხოვნებს თანამიმდევრულად აკმაყოფილებს, მაშინ მისი კონსტიტუციურობაც უზრუნველყოფილია, ე.ი. აღნიშნული აქტი კონსტიტუციური გამართლების ასპექტით, პირველ რიგში, დასახული მიზნის მისაღწევად უნდა იყოს დასაშვები; მეორე, იგი უნდა იყოს აუცილებელი, ანუ მინიმალური ზიანის მომტანი, დაბოლოს, პროპორციული, ანუ შეზღუდვით გამოწვეული ზიანისა და შეზღუდვის მიზნის თანაზომიერი შეფარდების გარანტი.

V. შეპირისპირება, როგორც თანაზომიერების პრინციპის მნიშვნელოვანი ელემენტი

თანაზომიერების პრინციპის პირველი ორი ელემენტის - დასაშვებობისა და აუცილებლობის - განსაზღვრა არ არის იმდენად პრობლემატური, როგორც მესამე ელემენტის, პროპორციულობის შინაარსის დადგენა. ზოგადად, პროპორციულობის ელემენტის მნიშვნელობა სხვადასხვა დაპირისპირებულ სიკეთეთა შორის წონასწორობის დამყარებაში მდგომარეობს.¹⁷ ადამიანის უფლებებთან მიმართებით, ეს სიკეთეებია, ერთი მხრივ, თავად ძირითადი უფლება და, მეორე მხრივ, ის ღირებულება, რომლის გამოც ადამიანის უფლება იზღუდება.

აღნიშნულ სიკეთეთა თანაზომიერი დამოკიდებულების წინაპირობა სიკეთეთა შეპირისპირებაა.¹⁸ შეპირისპირება, თავისთავად, იურიდიული მეთოდოლოგიის ცენტრალური თემაა. როგორც საპირისპირო ინტერესების თანაზომიერი შეჯერების მასშტაბი, სიკეთეთა შეპირისპირება უდიდეს მნიშვნელობას ადამიანის უფლებების სფეროში იძენს. მას ხშირად „კონსტიტუციური სამართლის მეთოდოლოგიის გასაღებსაც” უწოდებენ.¹⁹

კონსტიტუციური სამართლის ფარგლებში შეპირისპირების პროცესში ფასდება ის სიკეთეები, რომლებიც თავად კონსტიტუციიდან გამომდინარეობს. შეპირისპირების მიზანი მათი ოპტიმალური გამოვლინებაა. ამ მიზნის ფარგლებში კი პროპორციულობა ასრულებს გადამწყვეტ როლს. დაუშვებელია საპირისპირო სიკეთეთა შეჯერების პროცესში ერთი სიკეთე მეორე სიკეთის ხარჯზე არაპროპორციულად იყოს შეფასებული. ამდენად, იურიდიული შეპირისპირება, შეჯერება, საბოლოო ჯამში თანაზომიერ, პროპორციულ შეფასებას ნიშნავს. ამ თვალსაზრისით, იგი თანაზომიერების პრინციპებზე, კერძოდ მის მესამე ელემენტზე - პროპორციულობის მოთხოვნაზეა, ორიენტირებული.²⁰

თანაზომიერების პრინციპის მესამე ელემენტის, პროპორციულობისა და, შესაბამისად, იურიდიული შეპირისპირების პრობლემა, როგორც დასაწყისში აღინიშნა, მისი შინაარსის დადგენაში მდგომარეობს. პროპორციულობა არ შეიძლება თავისი შინაარსის განსაზღვრების თვალსაზრისით ორიენტირებული იყოს სხვა კრიტერიუმებზე. იგი თავად გახლავთ ინტერესთა თანაზომიერი შეფასების საზომი, მაგრამ ეს საზომი არ არის აბსოლუტურად განსაზღვრული და სტატიკური. იგი კონკრეტულ საზოგადოებრივ ურთიერთობასთან მიმართებით მუდამ დინამიკური და შეფარდებითია, აბსოლუტურია მხოლოდ პროპორციულობის მუდმივი მოთხოვნა. თავად შეფასების შინაარსი იმ კონკრეტულ ფაქტზეა დამოკიდებული, რომლის მიმართაც გამოიყენება თანაზომიერების პრინციპი, ანუ იმ კონკრეტული ინტერესების ხასიათსა და მნიშვნელობაზე, რომელთა ურთიერთდამოკიდებულება შეჯერებული და გაწონასწორებული თანაფარდობით უნდა მოწესრიგდეს.

მაგალითად, საკუთრების შეზღუდვის სფეროში კანონმდებლის უფლებამოსილება მით უფრო დიდია, რაც მეტია კონკრეტული საკუთრების ობიექტის სოციალური ფუნქცია. თავად საკუთრების უფლების სოციალური ფუნქციის დადგენისათვის კი მნიშვნელოვანია, თუ რამდენად ეხება ეს საკუთრება საზოგადოებრივ ინტერესებს. მაგალითად, მიწის საკუთრება, გარემოს დაცვის თვალსაზრისით, ეხება საზოგადოებრივ ინტერესებს და, შესაბამისად, სოციალური ფუნქციითაა დატვირთული, განსხვავებით, მაგალითად, წიგნებსა თუ ტანისამოსზე საკუთრებისაგან. კანონმდებლის უფლებამოსილებაც საკუთრების შეზღუდვის სფეროში მხოლოდ საკუთრების სოციალური ფუნქციის ადეკვატური და, შესაბამისად, პროპორციული უნდა იყოს. საკუთრების შეზღუდვა არ შეიძლება იმაზე მეტი მოცულობით, რასაც კონკრეტული სიტუაციაში საზოგადოებრივი ინტერესი ითხოვს.

იქ, სადაც ღირებულებათა შეფასება ხდება, დედუქცია დამარცხებისთვის არის განწირული. იურიდიული შეპირისპირება მოსამართლის არგუმენტებისა და შეხედულებების არჩევის პროცესია, რომელიც ყოველთვის კონკრეტულ ფაქტზე, ანუ კონკრეტულ ინტერესსა თუ უფლებაზე არის დამყარებული.²¹ მოსამართლეს შეუძლია მაგალითად, დემოკრატიისათვის პრესის თავისუფლების მნიშვნელობიდან გამომდინარე, სახელმწიფოს მიერ აღნიშნული უფლების შეზღუდვის შესაძლებლობა მინიმუმამდე დაიყვანოს, მაგრამ თუ კონკრეტულ სიტუაციაში სახელმწიფო საიდუმლოების შემცველი ინფორმაციის გამჟღავნება საქართველოს უშიშროებას შეუქმნის საფრთხეს, მაშინ პრესის თავისუფლება შესაბამის შეზღუდვას დაექვემდებარება.

მაშასადამე, თანაზომიერების პრინციპის მიხედვით, ადამიანის უფლების შეზღუდვის როგორც კონსტიტუციური გამართლების, ისე აღნიშნული შეზღუდვის არაკონსტიტუციურობის დადგენის თვალსაზრისით, გადამწყვეტი მოსამართლის სამართლიანი არგუმენტია. აღნიშნული არგუმენტი კი თანაზომიერების პრინციპის სამსაფეხურიანი სისტემის შედეგია.

VI. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლო და თანაზომიერების პრინციპი

საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლო თანაზომიერების კონსტიტუციურ პრინციპს არ იცნობს. მართალია, მის გადაწყვეტილებებში ზოგჯერ გაიჟღერებს ხოლმე ინტერესთა თანაზომიერი შეჯერების მოთხოვნა, მაგრამ იგი არ არის თანაზომიერების პრინციპის, როგორც კონსტიტუციური კონტროლის სისტემატური შეფარდების, შედეგი.

სახელმწიფოს მხრიდან ადამიანის უფლებების შეზღუდვის კანონიერების დადგენის თვალსაზრისით, სტატიის დასაწყისში უკვე აღინიშნა საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ თანაზომიერების პრინციპით ხელმძღვანელობის აუცილებლობის შესახებ. ამ აუცილებლობას განვიხილავთ საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს ერთ-ერთი გადაწყვეტილების - საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 1999 წლის 21 დეკემბრის განჩინების მაგალითზე,²² რომელსაც საქართველოს პრეზიდენტის 1998 წლის 31 დეკემბრის №733 ბრძანებულების კონსტიტუციურობა უნდა დაედგინა. ბრძანებულების მიხედვით, ალექსანდრე ჭავჭავაძის პარკისა და სასახლის მიმდებარე ტერიტორიაზე არსებული სამთავრობო რეზიდენციის შენობა-ნაგებობები და ღვინის ქარხანა, რომელიც კერძო საკუთრება იყო, სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის ისტორიისა და კულტურის ძეგლად გამოცხადდა. აღნიშნულ ბრძანებულებას სამართლებრივ საფუძვლად დაედო სახელმწიფო ქონების პრივატიზაციის შესახებ კანონის მე-4 მუხლის მე-2 პუნქტი და კულტურის შესახებ კანონის 27-ე მუხლის 1-ლი პუნქტი, რომლის მიხედვით, საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობა პრივატიზაციას არ ექვემდებარება.

საკონსტიტუციო სასამართლოს უნდა დაედგინა, შეიძლებოდა თუ არა ღვინის ქარხნის შენობის განსაკუთრებული დაცვის ქვეშ მოქცევა. საკონსტიტუციო სასამართლომ ბრძანებულების კონსტიტუციურობა და, შესაბამისად, ღვინის ქარხნის შენობის დაცვის აუცილებლობაც აღიარა. სამოტივაციო ნაწილში მან სამოქალაქო კოდექსის 150-ე მუხლზე მიუთითა, რომლის მიხედვით, შენობა მიწის განუყრელ ნაწილს წარმოადგენს და მასთან ერთად ერთ სამართლებრივ რეჟიმს ექვემდებარება.

ამ ნორმის საფუძველზე საკონსტიტუციო სასამართლომ საწარმოს შენობის, როგორც „ისტორიული ძეგლის“, განსაკუთრებული დაცვა მიწის განსაკუთრებული სტატუსიდან გამომდინარე დაასაბუთა.

საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლო ბრძანებულების ფორმალური კონსტიტუციურობის, ანუ მისი კანონიერი საფუძვლების საკითხის გარკვევით შემოიფარგლა. რაც შეეხება თავად ამ საფუძვლების მატერიალურ სისწორეს, იგი ყურადღების მიღმა დატოვა. თანაზომიერების პრინციპის, როგორც კონსტიტუციური კონტროლის, მნიშვნელობა სწორედ აღნიშნული მატერიალური სისწორის დადგენაში მდგომარეობს. მან უნდა უზრუნველყოს ნორმატიული აქტის შინაარსის კონსტიტუციურობა.

საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს ჯერ პრეზიდენტის ბრძანებულებით შეზღუდული ღვინის ქარხნის მესაკუთრის დაცვის სფერო და აღნიშნული უფლების შეზღუდვის ფაქტი უნდა დაედგინა, შემდეგ კი, ამ შეზღუდვის კონსტიტუციური გამართლების დასასაბუთებლად, თანაზომიერების პრინციპით უნდა ეხელმძღვანელა. თანაზომიერების პრინციპით მას უნდა დაედგინა უფლების შეზღუდვის კანონისმიერი საფუძვლების შინაარსის კონსტიტუციურობა, ანუ, სხვაგვარად რომ ვთქვათ, ბრძანებულების სამართლიანობა.

ამ თვალსაზრისით, თანაზომიერების პრინციპის პირველი ელემენტის - დასაშვებობის, მოთხოვნის საფუძველზე, უწინარესად, გასარკვევი იქნებოდა საკითხი იმის შესახებ, იყო თუ არა ბრძანებულება მიზნის მისაღწევად დასაშვები საშუალება. ამ შემთხვევაში ბრძანებულება ზღუდავდა მეწარმის თავისუფლებას ისტორიული ძეგლის დაცვისა და ამ ძეგლის, როგორც კულტურული მემკვიდრეობის, შენარჩუნების მიზნით. მეორე საფეხურზე საკონსტიტუციო სასამართლოს საშუალების, ე.ი. ბრძანებულების, აუცილებლობის საკითხი უნდა გაერკვია. მიზნის განხორციელების თვალსაზრისით, ბრძანებულება აუცილებელი საშუალება იქნებოდა იმდენად, რამდენადაც ამ მიზნის მისაღწევად ნორმატიული აქტის სახით სხვა ალტერნატივა არ იარსებებდა, რომელიც მეწარმეს უფრო ნაკლები ინტენსიურობით შეზღუდავდა. მეწარმის უფლების შეზღუდვის კონსტიტუციური გამართლებისათვის თანაზომიერების პრინციპის სტრუქტურული ელემენტების საბოლოო საფეხურზე, საკონსტიტუციო სასამართლოს კერძო და საჯარო ინტერესების პროპორციული დამოკიდებულების საკითხი უნდა გაერკვია. ამ შემთხვევაში, კერძო ინტერესს საკუთრების უფლება, ხოლო საჯარო ინტერესს ისტორიული ძეგლის დაცვა წარმოადგენდა. კონკრეტული სიტუაციის საფუძველზე სასამართლოს აღნიშნული ინტერესების შეფასება, მათი შეპირისპირება უნდა მოეხდინა. კერძოდ, მესაკუთრის შეზღუდვის მოცულობა მას ისტორიული ძეგლის კულტურული ღირებულებიდან გამომდინარე უნდა განესაზღვრა, და არა მიწის განსაკუთრებული სტატუსის მიხედვით. საკითხის ასეთი სახით დასმით შესაძლოა ღვინის ქარხნის ისტორიულ ძეგლად აღიარებაც სადავო გამხდარიყო. ეს კი ბრძანებულების კონსტიტუციურობას გახდიდა საეჭვოს. თუ საკონსტიტუციო სასამართლო ღვინის ქარხნის კულტურულ ღირებულებას დაასაბუთებდა, მაშინ ღვინის ქარხნის მესაკუთრის შეზღუდვის მოცულობა, თანაზომიერების პრინციპის საფუძველზე, კერძო (მესაკუთრე) და საჯარო (ისტორიული ძეგლის კულტურული ღირებულება) ინტერესების თანაზომიერ შეფარდებაზე იქნებოდა დამოკიდებული.

---------------------------

¹ Jakobs, Der Grundsatz der Verhältnismäßigkait, DVBl 1985, S. 97.

² Stern, Übermassverbot and Abwägungsgebot, in: Staatsrecht III, 1994, S. 761 ff.

³ Bleckmann, Begründung und Anwendungsbereich des Verhältnismäßigkeitsprinzips, JuS?1994, S. 178.

⁴ Kraus, Der Grundsatz der Varhältnismäßigkeit, 1955.

⁵ Lerche, Übermaß und Verfassngsrecht, 1961.

⁶ BVerfGE 19, 342 (348).

⁷ Jakobs, Der Grundsatz der Verhältnismäßigkeit, DVBl 1985, S. 98.

⁸ Alexy, Zum Begriff des Rechtsprinzips, Rechtstheorie, Beiblatt 1 (1979), S. 63.

⁹ Pieroth/Schlink, Staatsrecht II, 1997, S. 65.

¹⁰ იქვე, გვ. 66.

¹¹ Grabitz, Der Grundsatz der Verhältnismäßigkeit in der Rechtsprechung des Bundesverfassungsgerichts, AöR 1983, S. 568 ff.

¹² Stern, Übermassverbot und Abwägundsgebot, in: Staatsrecht III, 1994, S. 761 ff.

¹³ Dreier, Recht und Gerechtigheit, in: Einführung in das Recht, 1991, S. 95ff.

¹⁴ Häberle, AöR 1970, S. 86 ff; dens., Öffentliches Interesse als juristisches Problem, 1970.

¹⁵ Iarass, in: Iarass/Pieroth, Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland, 1997, S. 21.

¹⁶ Lerche, Übermaß und Verfassungsrecht, 1961.

¹⁷ Jakobs, Der Grundsatz der Verhältnismäßigkeit, 1985, S. 108f.; Schneider, Die?Güterabwägung des Bundesvarfassungsgerichts bei Grundrechtskonflikten, 1979, S. 211 f.;?Schwabe, Probleme der Grundrechtsdogmatik, 1977, S. 320 f.

¹⁸ Larenz, Methodenlehre der Rechtswissenschaft, 1991, S. 418.

¹⁹ Schlink, Abwägung im Varfassungsrecht, 1976, S. 13.

²⁰ Stern, Übermaßverbot und Abwägungsgebot, in: Stern, Staatsrecht III, 1994, S. 761 f.

²¹ BVerfGE 7, 198; 12, 113; 20, 162; 35, 202; 62, 230; 69, 315; 71, 206; 76, 196; 82, 43; 85, 1.

²² №2/85/1.

კონსტანტინე კორკელია

1. შესავალი

რა როლი ენიჭება ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებებს (პრეცედენტებს) ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციის მონაწილე სახელმწიფოთა სასამართლო პრაქტიკაში? უნდა გამოიყენოს თუ არა საქართველოს სასამართლოებმა ევროპული სასამართლოს ის გადაწყვეტილებები, რომლებიც ეხება ევროპის კონვენციის სხვა მონაწილე სახელმწიფოებს? და რა პრაქტიკა ვითარდება საქართველოს სასამართლოებში ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენების თვალსაზრისით? - ეს ის ძირითადი კითხვებია, რომლებსაც გაეცემა პასუხი ამ ნაშრომში.

ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციის საქართველოს კანონმდებლობის ნაწილად აღიარების შედეგად კონვენციით გათვალისწინებული ნორმები იდასახელმწიფოებრივი სამართლის წყარო გახდა, თუმცა ევროპის კონვენცია, როგორც საერთაშორისო ხელშეკრულება, რჩება საერთაშორისო სამართლის წყაროდ. ამდენად, ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენცია, როგორც საერთაშორისო სამართლის წყარო, საქართველოსათვის სავალდებულოა საერთაშორისო დონეზე და ამავდროულად, საქართველოს კანონმდებლობის ნაწილად მისი აღიარების შედეგად იგი იურიდიულად სავალდებულო გახდა ეროვნულ დონეზეც და, შესაბამისად, წარმოშობს უფლებებსა და მოვალეობებს იურიდიული და ფიზიკური პირებისათვის.¹

ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენცია განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ეროვნული სასამართლოებისათვის, რომლებმაც მართლმსაჯულების განხორციელებისას უნდა იხელმძღვანელონ კონვენციის ნორმებით, როგორც ეროვნულ დონეზე მოქმედი იურიდიულად სავალდებულო ქცევის წესებით.

სასამართლო დავის გადაწყვეტის სამართლებრივ საფუძვლად ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციის ეროვნულ დონეზე გამოყენების შესაძლებლობა, მათ შორის საქართველოს სასამართლოებში, როგორც წესი, ეჭვს არ იწვევს. მაგრამ, თუ ევროპის კონვენციის ნორმების გამოყენების შესაძლებლობა ეროვნულ დონეზე არ არის სადავო, კონვენციის საფუძველზე მიღებული ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებების - პრეცედენტული სამართლის - როლი ეროვნულ დონეზე, განსაკუთრებით კი ეროვნული სასამართლოებისათვის, ხშირად იწვევს აზრთა სხვაობას ქართველ იურისტებს შორის.² მათი უმრავლესობა თვლის, რომ საქართველოს სასამართლოებმა არ უნდა გამოიყენოს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი, ხოლო უმცირესობა საწინააღმდეგოს ამტკიცებს.

რა განაპირობებს მოსაზრებას, რომლის თანახმად, საქართველოს სასამართლოებმა არ უნდა გამოიყენოს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი?

იურისტების უმრავლესობის მოსაზრება, რომლის თანახმად, საქართველოს სასამართლოებმა არ უნდა გამოიყენოს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი, გამომდინარეობს იქიდან, რომ ორი სხვადასხვა სამართლებრივი კატეგორია აღინიშნება ერთი ტერმინით - „პრეცედენტული სამართალი”, რაც ამ ორი განსხვავებული სამართლებრივი კატეგორიის აღრევითაა გამოწვეული.

სამართლის თეორიაში მიღებულია სამართლებრივი სისტემების გამიჯვნა ანგლოსაქსურ და კონტინენტურ სისტემებად. ანგლოსაქსური სამართლებრივი სისტემის მიმდევარ ქვეყნებში, რომლებსაც ხშირად პრეცედენტული სამართლის ქვეყნებს უწოდებენ, ადრე მიღებული სასამართლო გადაწყვეტილება (პრეცედენტი) მომდევნო სასამართლო საქმესთან დაკავშირებით გამოიყენება როგორც სამართლის წყარო. ამ სისტემის მიმდევარ სახელმწიფოებში ეროვნული სასამართლოების პრეცედენტული სამართალი ხდება იურიდიულად სავალდებულო სხვა სასამართლოებისათვის. მაგალითად, დიდ ბრიტანეთში ეროვნული სასამართლოს გადაწყვეტილება (პრეცედენტი) სამართლის წყაროა დიდი ბრიტანეთის სასამართლოებისათვის.³ კონტინენტური სამართლის სისტემის მიმდევარ სახელმწიფოებში სასამართლოს გადაწყვეტილებები არ არის სამართლის წყარო და, შესაბამისად, ადრე მიღებული სასამართლო გადაწყვეტილებები (პრეცედენტები) იურიდიულად სავალდებულო არ არის ეროვნული სასამართლოებისათვის მომდევნო საქმეებზე.⁴

ცხადია, საქართველო არ განეკუთვნება ანგლოსაქსური, ანუ პრეცედენტული, სამართლის ქვეყნების ჯგუფს. ამიტომ კონტინენტური სამართლის სისტემის მიმდევარი სხვა სახელმწიფოების მსგავსად, ადრე მიღებული სასამართლო გადაწყვეტილება არ არის სამართლის წყარო და იურიდიულად სავალდებულო საქართველოს სასამართლოებისათვის მომდევნო სასამართლო საქმეებთან დაკავშირებით.⁵

ვინაიდან საქართველო არ არის პრეცედენტული სამართლის ქვეყანა, ქართველი იურისტების უმრავლესობა კითხვას - უნდა გამოიყენოს თუ არა საქართველოს სასამართლოებმა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი? - უარყოფითად პასუხობს. მათი პასუხი გამომდინარეობს იმ ტერმინოლოგიური იდენტურობიდან, რომელსაც შეცდომაში შეჰყავს ისინი.

მიუხედავად იმისა, რომ როგორც ანგლოსაქსური სამართლის სისტემის მიმდევარ ქვეყნებში ეროვნული სასამართლოების გადაწყვეტილებებს, ისე ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებებს ეწოდება „პრეცედენტული სამართალი“, ამ ტერმინების მნიშვნელობა პრინციპულად განსხვავდება ერთმანეთისაგან. თუ ანგლოსაქსური სამართლის სისტემის მიმდევარ ქვეყნებში დადგენილია, რომ ეროვნული სასამართლოს გადაწყვეტილება სამართლის წყაროა და სავალდებულოა ქვეყნის ყველა სხვა სასამართლოსათვის, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებები სავალდებულო არ არის ყველა სახელმწიფოსათვის.

ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციით, რომელმაც დააარსა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, სასამართლოს გადაწყვეტილებები სავალდებულოა მხოლოდ იმ სახელმწიფოებისათვის, რომლებიც დავის მხარეები არიან. ევროპის კონვენციის 46-ე მუხლის პირველი პუნქტი ადგენს: „მაღალი ხელშემკვრელი მხარეები კისრულობენ ვალდებულებას, შეასრულონ სასამართლოს გადაწყვეტილება ნებისმიერ საქმეზე, რომლის მხარეებიც ისინი არიან.“ ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენცია, კერძოდ, მისი 46-ე მუხლის პირველი პუნქტი არ ეხება ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებებიდან გამომდინარე ვალდებულებებს იმ სახელმწიფოთა მიმართ, რომლებიც არ არიან კონკრეტული დავის მხარენი.

კონვენციის ამ დებულების მიხედვით, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება სავალდებულოა მხოლოდ იმ სახელმწიფოსათვის, რომელიც კონკრეტული სასამართლო დავის მხარეა მხოლოდ კონკრეტულ დავასთან დაკავშირებით. ამდენად, იმ სახელმწიფოებისათვის, რომლებიც არ არიან კონკრეტული დავის მხარენი, ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება (პრეცედენტი) არ არის სავალდებულო.⁶

ხსენებულიდან გამომდინარეობს, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი არ არის სამართლის წყარო იმ მნიშვნელობით, რომლითაც „პრეცედენტული სამართალი“ გაიგება ანგლოსაქსური სამართლის სისტემის მიმდევარ ქვეყნებში.⁷ ამიტომაც მცდარია დასკვნა, რომლის თანახმად, საქართველოს სასამართლოებმა არ უნდა გამოიყენოს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი იმის გამო, რომ საქართველო არ არის პრეცედენტული სამართლის ქვეყანა. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი უნდა იქნეს გამოყენებული არა როგორც სამართლის წყარო, არამედ როგორც ევროპის კონვენციის დებულებათა ავტორიტეტული განმარტება. ეს საკითხი დეტალურადაა განხილული ნაშრომის მომდევნო ნაწილში.

ვიდრე განიხილება ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებათა გავლენა ევროპის კონვენციის მონაწილე სახელმწიფოთა სასამართლო პრაქტიკაზე, აუცილებელია გაკეთდეს ტერმინოლოგიური განმარტება. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებების (პრეცედენტების) ერთობლიობას სხვადასხვა ტერმინით აღნიშნავენ. მის აღსანიშნავად ხშირად იყენებენ ისეთ ტერმინებს, როგორებიცაა: „პრეცედენტული სამართალი“, „იურისპრუდენცია“, „სამოსამართლო სამართალი“, „სასამართლო პრაქტიკა“. წინამდებარე ნაშრომში ძირითადად გამოიყენება ტერმინი - პრეცედენტული სამართალი, თუმცა ხსენებული სხვა ტერმინების გამოყენებისას მათ იგივე სამართლებრივი დატვირთვა და მნიშვნელობა ენიჭებათ.

ხაზგასმით უნდა აღინიშნოს, რომ წინამდებარე ნაშრომი არ იხილავს ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებათა გამოყენებას იმ სახელმწიფოების მიერ, რომლებიც კონკრეტული დავის მხარეები არიან. ნაშრომი შემოიფარგლება მხოლოდ იმ სახელმწიფოებზე ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებათა გამოყენების განხილვით, რომლებიც არ არიან კონკრეტული სასამართლო დავის მხარეები.

მიუხედავად იმისა, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი გავლენას ახდენს ხელისუფლების სამივე განშტოებაზე, ასეთი გავლენა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია სასამართლო ხელისუფლებაზე. ამიტომ ნაშრომში ყურადღება გამახვილებულია ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გავლენაზე სასამართლო ხელისუფლებაზე.

2. ეროვნული სასამართლოების მიერ ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენების სამართლებრივი რეგულირება

იურისტებს, მათ შორის მოსამართლეებს, განსაკუთრებით კონტინენტური სამართლის სისტემის მიმდევარ ქვეყნებში, ხშირად უჩნდებათ კითხვა: სახელმწიფოს რომელი ნორმატიული აქტით განისაზღვრება ის, რომ ეროვნულმა სასამართლოებმა უნდა გამოიყენოს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი მართლმსაჯულების განხორციელებისას?

კითხვის ასეთი ფორმულირება ნაწილობრივ გამომდინარეობს პრეცედენტული სამართლის არასწორად გაგებული მნიშვნელობიდან, რაც უკვე განხილულ იქნა. ამ კითხვის ავტორები იშველიებენ ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციის ანალოგს და საკითხს ასე სვამენ: თუ ევროპის კონვენციის გამოყენება ეროვნულ დონეზე განისაზღვრა სახელმწიფოს კონკრეტული ნორმატიული აქტით (მაგალითად: კონსტიტუციით ან სპეციალური კანონით), რომლის საფუძველზეც კონვენცია აღიარებულია შიდასახელმწიფოებრივი სამართლის წყაროდ, სახელმწიფოს რომელი ნორმატიული აქტით განისაზღვრება ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენების აუცილებლობა ეროვნულ დონეზე, მათ შორის მართლმსაჯულების განხორციელებისას?

ზოგადად ევროპის კონვენციის მონაწილე სახელმწიფოები სხვადასხვა ფორმით ადგენს ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენების აუცილებლობას ეროვნულ დონეზე. ზოგიერთ სახელმწიფოში საკანონმდებლო აქტი განსაზღვრავს, რომ ეროვნულმა სასამართლოებმა უნდა გამოიყენოს ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი.⁸ ასეთი სახელმწიფოს მაგალითია დიდი ბრიტანეთი, რომლის „ადამიანის უფლებათა აქტში“ (1998 წელი) პირდაპირ მითითებულია, რომ ბრიტანეთის სასამართლოებმა უნდა გაითვალისწინოს ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი კონვენციის დებულებათა განმარტების დროს;⁹ იგივე წესია გათვალისწინებული ირლანდიის კანონპროექტით „ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციის შესახებ“, რომელიც დასამტკიცებლად წარდგენილია ირლანდიის პარლამენტში.¹⁰

სახელმწიფოთა უმრავლესობაში ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენების აუცილებლობა განისაზღვრება ეროვნული სასამართლოების პრაქტიკით. თვალსაჩინოებისათვის შეიძლება რამდენიმე სახელმწიფოს სასამართლო პრაქტიკის მოშველიება: გერმანიის ფედერალურმა საკონსტიტუციო სასამართლომ თავის ერთ-ერთ გადაწყვეტილებაში პირდაპირ მიუთითა, რომ ფედერალური კონსტიტუციის განმარტებისას უნდა გაითვალისწინონ ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციის შინაარსი და განვითარების მდგომარეობა. სასამართლომ ასევე აღნიშნა, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი კონსტიტუციაში განმტკიცებულ უფლებათა შინაარსისა და ფარგლების დადგენის საშუალებაა.¹¹

შვეიცარიის ფედერალურმა უზენაესმა სასამართლომ თავის ერთ-ერთ გადაწყვეტილებაში, რომელიც პირად თავისუფლებას ეხებოდა, მიუთითა, რომ ეს უფლება უნდა განიმარტოს ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციისა და ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გათვალისწინებით.¹² ნორვეგიის უზენაესმა სასამართლომ 2000 წლის 23 ივნისს მიღებულ გადაწყვეტილებაში აღნიშნა, რომ ნორვეგიის სასამართლოებმა უნდა გამოიყენოს ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენცია იმ განმარტებით, რომელიც მიეცა კონვენციის დებულებებს ევროპული სასამართლოს პრეცედენტებით.¹³

კვიპროსის უზენაესმა სასამართლომ თავის ერთ-ერთ გადაწყვეტილებაში, რომელმაც საფუძველი ჩაუყარა კვიპროსის სასამართლოების მიერ ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენების პრაქტიკას, მიუთითა, რომ ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი ასრულებს ორიენტირის ფუნქციას ეროვნული სასამართლოებისათვის.¹⁴ პოლონეთის უზენაესმა სასამართლომ აღნიშნა, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი უნდა იქნეს გათვალისწინებული პოლონეთის კანონმდებლობის განმარტებისათვის.¹⁵

ამ მაგალითებიდან გამომდინარეობს, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენების აუცილებლობა ეროვნული სასამართლოების მიერ ძირითადად განისაზღვრება არა ამისათვის სპეციალურად მიღებული ნორმატიული აქტით, არამედ ეროვნული სასამართლოების პრაქტიკით.

3. ევროპულ სახელმწიფოთა სასამართლოების მიერ ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენების პრაქტიკა

იყენებს თუ არა ევროპული სახელმწიფოების სასამართლოები ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს?

ამ კითხვაზე პასუხის გასაცემად აუცილებელია ევროპულ სახელმწიფოთა სასამართლო პრაქტიკის მიმოხილვა. ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციასთან ერთად, ხშირია ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენება გერმანიის სასამართლოების მიერ.¹⁶ ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს მნიშვნელოვანი გავლენა აქვს ავსტრიის სასამართლოთა პრაქტიკაზე.¹⁷ ავსტრიაში როგორც საკონსტიტუციო სასამართლო, ისე საერთო იურისდიქციის სასამართლოები იყენებს ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს.¹⁸ ევროპის კონვენციასა და ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს რეგულარულად იყენებს ნიდერლანდების სასამართლოები. ნიდერლანდების სასამართლოები არ იყენებს შიდასახელმწიფოებრივ ნორმატიულ აქტს, თუ აღმოაჩენს, რომ ის ეწინააღმდეგება კონვენციასა და მის განმარტებას, რომელიც მოცემულია ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალში.¹⁹

ევროპის კონვენცია და ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი ხშირად გამოიყენება შვეიცარიის სასამართლოების მიერ.²⁰ მაგალითად, შვეიცარიის ფედერალურმა სასამართლომ საქმეში, რომელიც სატელეფონო მოსმენის კანონიერებას ეხებოდა, დავის მოგვარების მიზნით ევროპული სასამართლოს რამდენიმე პრეცედენტი გამოიყენა.²¹ ევროპული სასამართლოს პრეცედენტის (საქმე დე კუბერი ბელგიის წინააღმდეგ) გათვალისწინებით, შვეიცარიის ფედერალურმა სასამართლომ შეცვალა თავისი მიდგომა მიუკერძოებელი სასამართლო პროცესის კონცეფციის მიმართ.²² ამ გადაწყვეტილებით ფედერალურმა სასამართლომ აკრძალა ერთი და იმავე მოსამართლის მონაწილეობა წინასწარ გამოძიებასა და საქმის არსებითად განხილვაში, რადგან მიიჩნია, რომ კანონმდებლობით გათვალისწინებული დებულება ეწინააღმდეგებოდა ევროპის კონვენციის მე-6(1) მუხლს (სამართლიანი სასამართლო განხილვის უფლება).²³ საფრანგეთის სასამართლოები, მიუხედავად თავდაპირველი თავშეკავებისა ევროპის კონვენციისა და ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენების მიმართ, ამჟამად ხშირად იყენებს კონვენციას და პრეცედენტულ სამართალს თავის პრაქტიკაში.²⁴

განსაკუთრებით განვითარებულია ესპანეთის სასამართლოების, მათ შორის საკონსტიტუციო სასამართლოს, პრაქტიკა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენების თვალსაზრისით.²⁵ პორტუგალიის სასამართლოები საკმაოდ ხშირად იყენებს ევროპის კონვენციასა და ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს.²⁶ მართალია, პორტუგალიის კონსტიტუცია დეტალურად აწესრიგებს ადამიანის უფლებათა დაცვის საკითხებს, პორტუგალიის საკონსტიტუციო სასამართლომ თავის ერთ-ერთ გადაწყვეტილებაში განაცხადა, რომ ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი გათვალისწინებული უნდა იქნეს კონსტიტუციის ადამიანის უფლებათა დებულებების განმარტებისათვის.²⁷

კვიპროსის სასამართლოები ასევე იყენებენ ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს.²⁸ ნორვეგიის სასამართლოები ხშირად ხელმძღვანელობენ ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლით.²⁹ ნორვეგიაში განსაკუთრებით ხშირად გამოიყენება ევროპის კონვენციის მე-5 (თავისუფლებისა და უსაფრთხოების უფლება) და მე-6 მუხლებთან (სამართლიანი სასამართლო განხილვის უფლება) დაკავშირებული პრეცედენტული სამართალი.³⁰ დანიის სასამართლოები, ევროპის კონვენციასთან ერთად, ითვალისწინებს ასევე ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს.³¹ ფინეთის სასამართლოები იყენებს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს.³² შვედეთის სასამართლოები პრაქტიკაში ხშირად მიმართავს ევროპის კონვენციასა და ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს.³³

თურქეთის სასამართლოებმა 90-იანი წლების დასაწყისიდან დაიწყო ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენება პრაქტიკაში.³⁴ კანონმდებლობის ნაწილად ევროპის კონვენციის გამოცხადების შემდეგ მალტის სასამართლოები, განსაკუთრებით საკონსტიტუციო სასამართლო, რეგულარულად იყენებს ევროპის კონვენციასა და ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს.³⁵ ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენცია და ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი ასევე რეგულარულად გამოიყენება ლუქსემბურგის სასამართლოების მიერ.³⁶

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენების პრაქტიკა ასევე დამკვიდრდა ცენტრალური და აღმოსავლეთი ევროპის სახელმწიფოებში, რომლებიც უკანასკნელი 10-12 წლის განმავლობაში გახდნენ ევროპის საბჭოს მონაწილენი და მოახდინეს ევროპის კონვენციის რატიფიცირება: პოლონეთის სასამართლო პრაქტიკაში ხშირია ევროპის კონვენციისა და ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენება;³⁷ სლოვენიის სასამართლოები გამოირჩევა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენების ინტენსივობით იმ სახელმწიფოებისაგან, რომლებიც უკანასკნელი ათი წლის განმავლობაში გახდნენ ევროპის კონვენციის მონაწილენი;³⁸ ბულგარეთის საკონსტიტუციო სასამართლო თავის პრაქტიკაში მზარდი სიხშირით იყენებს ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს;³⁹ ჩეხეთის სასამართლოები, განსაკუთრებით საკონსტიტუციო სასამართლო, რეგულარულად იყენებს ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს;⁴⁰ უნგრეთის სასამართლოები, კონვენციასთან ერთად, ასევე იყენებს ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს.⁴¹

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენების პრაქტიკა ნელ-ნელა მკვიდრდება ყოფილი საბჭოთა კავშირის იმ ქვეყნებში, რომლებიც ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციის მონაწილენი გახდნენ: რუსეთში, რომელიც ევროპის კონვენციის მონაწილე გახდა 1998 წლის 5 მაისს, სასამართლოები, ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციასთან ერთად, სულ უფრო ხშირად იყენებს ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს.⁴² მაგალითისათვის შეიძლება რუსეთის საკონსტიტუციო სასამართლოს რამდენიმე გადაწყვეტილების მოშველიება, რომელშიც სასამართლო დაეყრდნო ევროპული სასამართლოს პრეცედენტებს ისეთ უფლებებთან დაკავშირებით, როგორებიცაა: თავისუფლებისა და უსაფრთხოების უფლება (კონვენციის მე-5 მუხლი),⁴³ ადვოკატის დახმარების მიღების უფლება (კონვენციის მე-6 მუხლის პირველი და მე-3(ც) პუნქტები),⁴⁴ საკუთრების უფლება (კონვენციის პირველი ოქმის პირველი მუხლი),⁴⁵ სამართლიანი სასამართლოს უფლება (კონვენციის მე-6 მუხლის პირველი პუნქტი);⁴⁶ ესტონეთის სასამართლოებში ასევე მკვიდრდება ევროპის კონვენციისა და ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენების პრაქტიკა;⁴⁷ ეროვნული სასამართლოების მიერ ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციის გამოყენების პრაქტიკა მკვიდრდება ცენტრალური და აღმოსავლეთი ევროპის სხვა სახელმწიფოებშიც.⁴⁸

ევროპის კონვენციის მონაწილე სახელმწიფოთა პრაქტიკის მიმოხილვამ ცხადყო, რომ ევროპულ სახელმწიფოებს შორის აზრთა თანხვედრაა ევროპის კონვენციასთან ერთად ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენების აუცილებლობაზე.

4. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენების მოტივები

რა განაპირობებს ეროვნული სასამართლოების მიერ ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენებას მართლმსაჯულების განხორციელების დროს?

როგორც უკვე აღინიშნა, ევროპის კონვენციით ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებები სავალდებულოა მხოლოდ სასამართლო დავაში მონაწილე სახელმწიფოებისათვის. მიუხედავად ამისა, სახელმწიფოები, რომლებიც არ არიან კონკრეტული დავის მხარეები, ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს იყენებს პრაგმატული მოსაზრებით. კონვენციის მონაწილე სახელმწიფოები, მათ შორის ეროვნული სასამართლოები, პრინციპულ მნიშვნელობას ანიჭებს იმას, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, როგორც კონვენციის საზედამხედველო ორგანო, ახდენს ევროპის კონვენციის დებულებათა ავტორიტეტულ განმარტებას. ეს განაპირობებს სახელმწიფოების, მათ შორის ეროვნული სასამართლოების, მიერ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს იმ გადაწყვეტილებების (პრეცედენტების) გამოყენებას, რომლებიც ეხება კონვენციის სხვა მონაწილე სახელმწიფოებს.⁴⁹

მიუხედავად იმისა, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო იღებს გადაწყვეტილებას კონკრეტულ საქმეზე, ის ამ გადაწყვეტილების (პრეცედენტის) მეშვეობით განმარტავს კონვენციით გათვალისწინებულ უფლებათა და თავისუფლებათა შინაარსს.⁵⁰ კონკრეტული გადაწყვეტილების მიღებით ევროპული სასამართლო ადგენს სტანდარტს, რომლის მნიშვნელობა სცილდება კონკრეტულ სასამართლო საქმეს.⁵¹ ევროპული კონვენციის განმარტებით, რაც გამოიხატება პრეცედენტულ სამართალში, ევროპული სასამართლო ახორციელებს ადამიანის უფლებათა დაცვის სტანდარტების დადგენის ფუნქციას.⁵² ადამიანის უფლებათა დაცვის სტანდარტების დადგენის ფუნქციაზე ევროპულმა სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა თავის ერთ-ერთ გადაწყვეტილებაში. მან განაცხადა, რომ „ფაქტობრივად სასამართლოს გადაწყვეტილებები მიზნად ისახავს არა მხოლოდ სასამართლოს წინაშე განსახილველად წარმოდგენილ საქმეთა გადაწყვეტას, არამედ, უფრო ზოგადად, ნათელი მოჰფინოს, დაიცვას და განავითაროს კონვენციით გათვალისწინებული ნორმები და ამგვარად ხელი შეუწყოს სახელმწიფოების, როგორც ხელშემკვრელი მხარეების მიერ აღებულ ვალდებულებათა შესრულებას“.⁵³

4.1. ეროვნული სასამართლოები ათვითცნობიერებს, რომ ევროპული სასამართლოს პრაქტიკის, მისი პრეცედენტული სამართლის გაანალიზების გარეშე ძალზე რთულია კონვენციით გათვალისწინებული უფლებების შინაარსის სწორად დადგენა და, შესაბამისად, კონვენციის დებულებათა სწორად გამოყენება. კონვენციაში ჩამოყალიბებული მრავალი ნორმა ძალზე ზოგადად არის ფორმულირებული. კონვენციით გათვალისწინებული დებულებების შინაარსი გამოიხატება ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალში.⁵⁴ ევროპული სასამართლოს პრეცედენტებში, კონკრეტულ გადაწყვეტილებებში ზუსტდება კონვენციის (და მისი ოქმების) დებულებათა შინაარსი და მოცულობა.⁵⁵ კონვენციის დებულებათა განმარტება, ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გათვალისწინებით, ნათელს ჰფენს კონვენციით განმტკიცებულ ვალდებულებათა ფარგლებსა და შინაარსს, რაც ხშირად პირდაპირ არ ჩანს კონვენციის ტექსტის გაცნობის შედეგად.⁵⁶

იმის გათვალისწინებით, რომ ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი აზუსტებს კონვენციის ცალკეულ დებულებათა შინაარსსა და ფარგლებს, ისევე როგორც გამოყენების სფეროს, ევროპულ სახელმწიფოთა ეროვნული სასამართლოები არ განიხილავს ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციას ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გარეშე.⁵⁷ როგორც ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეზიდენტმა ლუციუს ვილდჰაბერმა აღნიშნა: „გადამწყვეტი მნიშვნელობა ეროვნულ სამართალში ენიჭება კონვენციის ტექსტს, თუმცა ასეთივე მნიშვნელობა უნდა განეკუთვნოს შესაბამის სასამართლო პრაქტიკას, რომელიც კონვენციის ტექსტიდან გამომდინარეობს.“⁵⁸

ევროპის კონვენციის ადამიანის უფლებათა სტანდარტები არ განისაზღვრება მხოლოდ კონვენციის ტექსტით. ისინი დადგენილია როგორც კონვენციის ტექსტით, ისე მის საფუძველზე მიღებული პრეცედენტული სამართლით.⁵⁹ სხვა სიტყვებით, ევროპის კონვენციის ადამიანის უფლებათა სტანდარტებში მოიაზრება არა მხოლოდ თავად კონვენციის ტექსტით გათვალისწინებული სტანდარტები, არამედ ასევე ევროპული სასამართლოს პრეცედენტებით ჩამოყალიბებული სტანდარტები.⁶⁰

ამის საილუსტრაციოდ შეიძლება ევროპის კონვენციის მე-6 მუხლის პირველი პუნქტის მოშველიება, რომლის თანახმად, ყველას აქვს უფლება კანონით შექმნილი დამოუკიდებელი და მიუკერძოებელი სასამართლოს მიერ გონივრულ ვადაში სამართლიან და საჯარო მოსმენაზე. თუ არ გაანალიზდა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი, ძალზე რთულია იმის დადგენა, კონკრეტულად რას გულისხმობს: სამართლიანი და საჯარო მოსმენა, დამოუკიდებელი და მიუკერძობელი სასამართლო, გონივრული ვადა, რომლის განმავლობაშიც უნდა განხორციელდეს ასეთი მოსმენა და როგორ უნდა იქნეს ეს პრინციპები გამოყენებული პრაქტიკაში.

ეროვნული სასამართლოების მიერ ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენების აუცილებლობას ადასტურებენ მეცნიერი იურისტები. ამასთან დაკავშირებით შეიძლება დავეყრდნოთ იორგ პოლაკიევიჩის შეხედულებას, რომელმაც აღნიშნა:

„კონვენციის მრავალი დებულების ნამდვილი მნიშვნელობის სათანადოდ გაგება შეიძლება მხოლოდ მაშინ, თუ მხედველობაში მიიღება სტრასბურგის სასამართლოსა და კომისიის პრაქტიკა.

სტრასბურგის პრეცედენტული სამართლის მზარდი მნიშვნელობა გავლენას ახდენს ეროვნული სასამართლოების მიერ კონვენციის გამოყენებაზე. თუ წარსულში ზოგადად მოიშველიებოდა კონვენციის ცალკეული დებულებანი, დღეს ეროვნული სასამართლოები რეგულარულად ითვალისწინებს ამ დებულებათა გამოყენების პრაქტიკას სტრასბურგის სასამართლოს მიერ. მაგალითად, საქმის სამართლიანი განხილვის გარანტიები ან მოსამართლის დამოუკიდებლობა და მიუკერძოებლობა არ განისაზღვრება ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციის მხოლოდ მე-6 მუხლის საფუძველზე. მათი [საქმის სამართლიანი განხილვის გარანტიების ან მოსამართლის დამოუკიდებლობისა და მიუკერძოებლობის-კ.კ.] დამახასიათებელი ნიშნების დასადგენად ეროვნული სასამართლოები იყენებს იმ კონკრეტულ კრიტერიუმებს, რომლებიც სხვადასხვა საქმის კონტექსტში განვითარდა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტებში.“⁶¹

ეროვნულმა სასამართლოებმა უნდა გამოიყენოს ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი, რადგან წინააღმდეგ შემთხვევაში დიდია იმის ალბათობა, რომ ევროპული კონვენციის დებულებებს განსხვავებულად განმარტავენ ეროვნული სასამართლოები, რამაც შეიძლება გამოიწვიოს ევროპის კონვენციით გათვალისწინებული ვალდებულებების დარღვევა სახელმწიფოს მიერ. თუ ეროვნულმა სასამართლომ არ გამოიყენა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი, მან შეიძლება უფრო ვიწროდ განმარტოს ის უფლება, რომელიც ენიჭება პირს. ამის შედეგად პირი არ იქნება უზრუნველყოფილი იმ უფლებით, რომელიც მას ენიჭება ევროპის კონვენციით. ასეთ შემთხვევაში, თუ პირი მიმართავს ევროპულ სასამართლოს იმის მტკიცებით, რომ ეროვნულმა სასამართლომ იგი არ უზრუნველყო იმ უფლებით, რომელიც მას ენიჭება ევროპის კონვენციით, ევროპული სასამართლო მის სასარგებლოდ გადაწყვეტს დავას და დაადგენს, რომ სახელმწიფომ, რომლის სასამართლომაც კონვენციით გათვალისწინებული დებულება უფრო ვიწროდ განმარტა, ვიდრე ეს განსაზღვრულია ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლით, არ შეასრულა კონვენციით გათვალისწინებული ვალდებულებანი.⁶²

კონვენციით გათვალისწინებულ უფლებათა შინაარსის დადგენაში ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს იმის გამო, რომ კონვენცია არის არა სტატიკური, არამედ „ცოცხალი“ დოკუმენტი.

როგორც ცნობილია, ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენცია მიღებულია 1950 წელს. იგი პირველი იურიდიულად სავალდებულო საერთაშორისო სამართლებრივი აქტია, რომელმაც საერთაშორისო დონეზე განამტკიცა ადამიანის ძირითადი უფლებები და თავისუფლებები.⁶³ ამ პერიოდიდან მოყოლებული, ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო დაცვა როგორც უნივერსალურ, ისე რეგიონულ დონეზე მნიშვნელოვნად განვითარდა, განმტკიცდა ადამიანთა უფლებრივი გარანტიები, გაფართოვდა ძირითად უფლებათა და თავისუფლებათა შინაარსი და მნიშვნელობა. ამ თვალსაზრისით ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენცია გამონაკლისი არ არის. მისი მიღებიდან გასული ხუთი ათწლეულის განმავლობაში ევროპის კონვენციის მონაწილე სახელმწიფოებშიც იცვლებოდა საზოგადოებრივი ცნობიერება, მიდგომა ამა თუ იმ ზნეობრივი ფასეულობებისადმი. მათთან ერთად შეიცვალა ადამიანის უფლებათა შინაარსი, გაფართოვდა ის გარანტიები, რომლებიც პირს ენიჭება ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციით.

ბუნებრივია, რომ ევროპულ სასამართლოს ჯეროვანი პასუხი უნდა გაეცა აღნიშნული ცვლილებებისათვის, რაც შეუძლებელი იყო სასამართლოს მიერ საზოგადოებრივი ცნობიერებისა და ზნეობრივი ფასეულობების კვალდაკვალ ევროპის კონვენციით დაცული უფლებებისათვის უფრო ფართო შინაარსის მინიჭების გარეშე. ამისათვის ევროპის კონვენციის საზედამხედველო ორგანოებმა⁶⁴ ჩამოაყალიბა და განავითარა ევროპის კონვენციით განმტკიცებული უფლებების „დინამიკური“ განმარტების კონცეფცია. სასამართლომ თავის ერთ-ერთ საქმეში მიუთითა, რომ მხედველობაშია მისაღები კონვენციის სპეციალური ხასიათი, კერძოდ კი ის, რომ კონვენცია „ცოცხალი“ დოკუმენტია, რომელიც უნდა განიმარტოს დემოკრატიულ სახელმწიფოში დღეს არსებული მდგომარეობის გათვალისწინებით.⁶⁵ სასამართლომ უარყო კონვენციის სტატიკური, ისტორიული განმარტების იდეა.⁶⁶ შესაბამისად, ევროპის კონვენციით გათვალისწინებულ კონცეფციებს ევროპული სასამართლო იმ მნიშვნელობით განმარტავს, რაც ასახავს ევროპული საზოგადოების დღევანდელ განვითარებას და არა იმ მნიშვნელობით, რომელიც კონვენციის მიღების დროს არსებობდა.⁶⁷ მაგალითად, საქმეში - თაირერი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ (1978 წელი), რომელიც ეხებოდა არასრულწლოვანის გაწკეპვლას, - ევროპულმა სასამართლომ აღნიშნა, რომ ევროპის კონვენცია, კერძოდ მისი მე-3 მუხლი,⁶⁸ უნდა განიმარტოს დღევანდელი მნიშვნელობით და არა იმ მნიშვნელობით, რომელიც მას ენიჭებოდა 1950 წელს. ევროპული სასამართლოს მიერ განხილული საქმის არსი იყო ის, წარმოადგენდა თუ არა არასრულწლოვანის გაწკეპვლა ევროპის კონვენციის მე-3 მუხლის დარღვევას, კერძოდ კი შეადგენდა თუ არა ეს მოქმედება ღირსების შემლახავ სასჯელს. ევროპის საბჭოს წევრ სახელმწიფოთა სისხლისსამართლებრივი პოლიტიკის განვითარებისა და ზოგადად დამკვიდრებული სტანდარტების გათვალისწინებით, ევროპულმა სასამართლომ დაადგინა, რომ გაწკეპვლა არის ღირსების შემლახავი სასჯელი და, შესაბამისად, მიიჩნია, რომ არასრულწლოვანის გაწკეპვლით დაირღვა ევროპის კონვენციის მე-3 მუხლი.⁶⁹

ამ კონცეფციის მეშვეობით ევროპული სასამართლო აზუსტებს კონვენციით დაცული უფლებების შინაარსს, აფართოებს მათში ჩამოყალიბებულ გარანტიებს.⁷⁰ ხსენებულიდან გამომდინარეობს, რომ კონვენციის ნორმების განმარტება იცვლება და ვითარდება დროთა განმავლობაში, საზოგადოების ცნობიერების განვითარებისა და ზნეობრივი ფასეულობების შეცვლასთან ერთად.⁷¹ ესა თუ ის მოქმედება, რომელიც 50-60-ან წლებში არ განიხილებოდა კონვენციის დარღვევად, 80-90-იან წლებში შეიძლება ასეთად ჩაითვალოს.

ევროპული კონვენცია საკმაოდ „მშრალი“ დოკუმენტია. კონვენციის ანალოგიური დებულებები ადამიანის უფლებათა სხვა საერთაშორისო ხელშეკრულებებსა და სახელმწიფოთა ეროვნულ კანონმდებლობაში შეიძლება მოიძებნოს, მაგრამ ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი ამდიდრებს ამ დებულებებს, განმარტავს კონვენციის ნორმებს, ადგენს მისი გამოყენების შესაძლებლობას კონკრეტულ გარემოებათა მიმართ.

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენებასთან დაკავშირებით ეროვნულმა ინსტიტუტებმა, მათ შორის სასამართლოებმა უნდა გაითვალისწინოს ამ პრეცედენტების მიღების პერიოდი. ვინაიდან ევროპის კონვენცია „ცოცხალი“ დოკუმენტია, რის გამოც კონვენციის ამა თუ იმ უფლების შინაარსი შეიძლება დროთა განმავლობაში შეიცვალოს საზოგადოებრივი ცნობიერების შეცვლასთან ერთად, დასაშვებია, რომ ესა თუ ის კონკრეტული პრეცედენტი, რომელიც გამოიყენა ეროვნულმა სასამართლომ, შეიძლება მოძველებული იყოს. რაც უფრო ძველია ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება, მით უფრო ნაკლებად სარწმუნოა იგი და, შესაბამისად, მით უფრო დიდია ევროპის კონვენციით გათვალისწინებული უფლების არასწორი განმარტების რისკი.⁷² ამიტომაც ეროვნულმა სასამართლოებმა მაქსიმალური ძალისხმევა უნდა გამოიჩინოს, რათა აღმოაჩინოს და გამოიყენოს უახლესი პრეცედენტები, რომლებიც მიღებულია ევროპული სასამართლოს მიერ. ცხადია, რომ ამისათვის საჭიროა ჩამოყალიბდეს სისტემა, რომელიც მოსამართლეებს მისცემს საშუალებას, მუდმივად ადევნონ თვალყური ევროპული სასამართლოს მიერ კონვენციის დებულებათა „ახლებურ“ განმარტებას.

როგორც უკვე აღინიშნა, ეროვნულმა სასამართლოებმა უნდა გამოიყენოს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი, რათა განმარტოს ევროპის კონვენციის დებულებები. ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს შეუძლია, მნიშვნელოვანი დახმარება აღმოუჩინოს ეროვნულ სასამართლოებს კონვენციის დებულებების გამოყენებისას. მიუხედავად იმისა, რომ ეროვნულმა სასამართლოებმა უნდა გაითვალისწინოს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი, რისთვისაც მათ უნდა მოიძიონ ევროპული სასამართლოს ისეთი გადაწყვეტილებები, რომლებიც ეხებიან ანალოგიურ სიტუაციას, დასაშვებია, ეროვნულმა სასამართლომ ვერ მიაკვლიოს ევროპული სასამართლოს ისეთ გადაწყვეტილებას, რომელიც ნათელს მოჰფენს ევროპის კონვენციის დებულებათა განმარტებას იმ კონტექსტში, რომელიც ეროვნული სასამართლოს მიერ განიხილება. ამის მიზეზი შეიძლება მარტივი იყოს: ევროპულ სასამართლოს არ ჰქონდეს განხილული ანალოგიური დავა იმის გამო, რომ არავის მიუმართავს მისთვის ადამიანის უფლებათა ასეთ გარემოებაში დასაცავად. ცხადია, ევროპული სასამართლო იხილავს საქმეებს მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ მას მიმართა იურიდიულმა ან ფიზიკურმა პირმა კონვენციით გათვალისწინებული უფლების დარღვევის მტკიცებით. ევროპული სასამართლო არ არის უფლებამოსილი, განიხილოს საქმეები in abstracto. მიუხედავად იმისა, რომ ეროვნულმა სასამართლომ შეიძლება ვერ აღმოაჩინოს ევროპული სასამართლოს პრეცედენტი, რომელიც ეროვნული სასამართლოს წინაშე განსახილველი საქმის გარემოებების ანალოგიურია, ასეთი პრეცედენტის არარსებობა არ ნიშნავს, რომ ეროვნულმა სასამართლომ უნდა შეწყვიტოს კონვენციის განხილვა და საქმე გადაწყვიტოს მხოლოდ შიდასახელმწიფოებრივი ნორმატიული აქტის საფუძველზე.⁷³ ეროვნულმა სასამართლომ თავად უნდა შეაფასოს საქმის გარემოებები და კონვენციის შესაბამისი დებულებები გამოიყენოს დავის გადასაწყვეტად. მაგალითად, თუ ეროვნული სასამართლო იხილავს დავას კონვენციის მე-8-მე-11 მუხლებთან დაკავშირებით,⁷⁴ მას შეუძლია განიხილოს ამ მუხლების მე-2 პუნქტებით დადგენილი სამი კრიტერიუმი, რომელთა დაკმაყოფილების შემთხვევაში შეიძლება შეიზღუდოს ხსენებული მუხლებით დადგენილი უფლებები და თავისუფლებები.⁷⁵

ამდენად, ძალზე მნიშვნელოვანია ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენება ეროვნული სასამართლოების მიერ, რათა შესაძლებელი გახდეს კონვენციით გათვალისწინებული ამა თუ იმ სამართლებრივი ცნებისა თუ პრინციპის კონკრეტული შინაარსის დადგენა, რის გარეშეც ძალზე რთულია კონვენციის დებულებათა სწორი გამოყენება.⁷⁶

4.2. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს ასევე მნიშვნელოვანი როლი ენიჭება იმ გარანტიების დადგენისათვის, რომლებიც დაცულია კონვენციით. როგორც ცნობილია, ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციით (და მისი დამატებითი ოქმებით) დაცული უფლებები და თავისუფლებები არ არის ყოვლისმომცველი. კონვენციაში შეუძლებელია ყველა იმ ძირითად უფლებათა და თავისუფლებათა შესახებ დებულებების მოძიება, რომლებიც იურიდიულ და ფიზიკურ პირებს შეიძლება მიენიჭოთ.

მიუხედავად ამისა, ის ფაქტი, რომ კონვენციაში პირდაპირ არ არის მითითება ამა თუ იმ გარემოებაზე, რომლებზეც შეიძლება გავრცელდეს კონვენციის კონკრეტული უფლება, არ ნიშნავს, რომ გამოირიცხება ამ გარემოებაზე კონვენციით გათვალისწინებული უფლების გავრცელება. კონვენციით განმტკიცებული გარანტიების გამოყენების არეალი შეიძლება გაფართოვდეს ევროპული კონვენციის პრეცედენტული სამართლით და გამოყენებულ იქნეს ისეთი გარემოებების მიმართ, რომლებიც პირდაპირ არ არის მოხსენიებული ევროპულ კონვენციაში.

ამის საილუსტრაციოდ შეიძლება კონკრეტული მაგალითების მოყვანა. საქმეში - კლასი გერმანიის წინააღმდეგ, რომელიც ეხებოდა სატელეფონო მოსმენას, - ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ დაადგინა: მიუხედავად იმისა, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციის მე-8 მუხლის პირველი პუნქტი პირდაპირ არ იცავს სატელეფონო საუბრების კონფიდენციურობას, ამ მუხლით განსაზღვრული ცნება „პირადი ცხოვრება“ და „მიმოწერა“ მოიცავს მას.⁷⁷

ასევე შეიძლება სხვა მაგალითის მოყვანა, რომელიც ნათელყოფს, კონვენციის დებულებებთან ერთად, ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენების აუცილებლობას კონკრეტული უფლების შინაარსის დასადგენად. საქმეში - ნიმიტცი გერმანიის წინააღმდეგ, რომელიც ეხებოდა მ. ნიმიტცის, პროფესიით ადვოკატის, პირადი ცხოვრებისა და საცხოვრებლის პატივისცემის უფლებას (კონვენციის მე-8 მუხლი), - ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ განაცხადა, რომ განმცხადებლის საადვოკატო ოფისის გაჩხრეკამ დაარღვია მისი პირადი ცხოვრებისა და საცხოვრებლის პატივისცემის უფლება. ევროპულმა სასამართლომ განმარტა, რომ საადვოკატო ოფისი, უფრო ზოგადად კი განმცხადებლის სამუშაო ადგილი, ექცევა ევროპის კონვენციის მე-8 მუხლის მოქმედების სფეროში.⁷⁸ აქედან გამომდინარე, ევროპულმა სასამართლომ დაადგინა, რომ ცნება „საცხოვრებელი”, რომელიც დაცულია ევროპის კონვენციის მე-8 მუხლით, მოიცავს ინდივიდის სამუშაო ადგილს და, შესაბამისად, იცავს პირს უკანონო ჩარევისაგან.⁷⁹

მართალია, ევროპის კონვენცია პირდაპირ არ აწესრიგებს ექსტრადიციის საკითხს, ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულმა სამართალმა ნათელი მოჰფინა იმას, რომ იმ სახელმწიფოში პირის ექსტრადიცია, რომელშიც მის მიმართ არსებობს წამების ან არაადამიანური მოპყრობის დასაბუთებული ეჭვი, შეიძლება ჩაითვალოს გადამცემი სახელმწიფოს მიერ ევროპის კონვენციის მე-3 მუხლის დარღვევად. ცხადია, თუ სახელმწიფომ, მისმა ეროვნულმა სასამართლომ არ განიხილა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი და არ დაადგინა ევროპის კონვენციის მე-3 მუხლის გამოყენების შესაძლებლობა ექსტრადიციის საკითხებზე, იგი არ ჩათვლის, რომ კონვენციის მე-3 მუხლი უნდა იყოს გამოყენებული ექსტრადიციასთან დაკავშირებით.

ამდენად, მნიშვნელოვანია, ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციის გამოყენებასთან დაკავშირებით ეროვნულმა სასამართლოებმა გაითვალისწინონ ის გარემოება, რომ ევროპის კონვენციის სტანდარტების დადგენა ძალზე რთულია მხოლოდ კონვენციის ტექსტის გაცნობის შედეგად. კონვენციაში შეიძლება საერთოდ არ იყოს მოხსენიებული ის სამართლებრივი ურთიერთობა, რომელზეც ვრცელდება კონვენციის უფლებები და თავისუფლებები. ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენება საშუალებას აძლევს მოსამართლეებს, რათა ისინი ჩასწვდნენ კონვენციით გათვალისწინებულ უფლებათა და თავისუფლებათა შინაარსს.

4.3. ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენება ეროვნული სასამართლოების მიერ განპირობებულია ასევე იმით, რომ იგი აძლევს ეროვნულ სასამართლოებს იმ გადაწყვეტილების განჭვრეტის შესაძლებლობას, რომელსაც სავარაუდოდ მიიღებს ევროპული სასამართლო ამ სახელმწიფოს წინააღმდეგ ევროპულ სასამართლოში განაცხადით მიმართვის შემთხვევაში.

თუ ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ ადრე განხილულ საქმეზე დაადგინა კონვენციის დარღვევა ერთ-ერთი მონაწილე სახელმწიფოს მიერ, დიდია იმის ალბათობა, რომ მსგავს საქმეზე, რომელიც მომავალში შეიძლება განიხილოს ევროპულმა სასამართლომ, იგი მიიღებს ასეთსავე გადაწყვეტილებას, კერძოდ, დაადგენს სახელმწიფოს მიერ კონვენციის დარღვევას.⁸⁰

თუ ეროვნული სასამართლოები არ გაითვალისწინებენ ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს, არ მოახდენენ კანონმდებლობისა და პრაქტიკის, განსაკუთრებით კი სასამართლო პრაქტიკის, კორექტირებას ევროპული სასამართლოს მიერ ანალოგიურ საქმეებზე ადრე მიღებული გადაწყვეტილებების მიხედვით, ისინი დადგებიან რეალური საფრთხის წინაშე, რომ ევროპული სასამართლო დაადგენს ევროპის კონვენციის დარღვევას ამ სახელმწიფოს მიერ. სხვა სიტყვებით, თუ ეროვნულმა სასამართლომ არ გაითვალისწინა ევროპული სასამართლოს მიერ ადრე მიღებული გადაწყვეტილებები ანალოგიურ საქმეებთან დაკავშირებით, რომლებშიც ევროპულმა სასამართლომ დაადგინა კონვენციის დარღვევა, სავარაუდოა, რომ ამ სახელმწიფოს წინააღმდეგ სარჩელის შეტანის შემთხვევაში ევროპული სასამართლო იმავეს დაადგენს.⁸¹

ცხადია, სახელმწიფოს, მისი ეროვნული სასამართლოების ინტერესებშია ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენება, რაც მას მისცემს შესაძლებლობას, დაიცვას იურიდიული და ფიზიკური პირების უფლებები ევროპული სტანდარტებით. თუ ეროვნულმა სასამართლოებმა გამოიყენა პრეცედენტული სამართალი და მასში დადგენილი სტანდარტებით დაიცვა პირთა უფლებები, ნაკლებად მოსალოდნელია, ამ პირებმა მიმართონ ევროპულ სასამართლოს თავიანთი უფლებების დასაცავად და აქედან გამომდინარე, მცირეა იმის ალბათობა, ევროპულმა სასამართლომ დაადგინოს, რომ ამ სახელმწიფომ დაარღვია ევროპის კონვენცია.

თუმცა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მიერ ადრე მიღებული გადაწყვეტილებები (პრეცედენტები) არ არის მისთვის სავალდებულო მომდევნო საქმეებზე, ევროპული სასამართლოს პრაქტიკა ადასტურებს, რომ ის გადაწყვეტილების მიღებისას, როგორც წესი, ითვალისწინებს თავის ადრინდელ გადაწყვეტილებებს, მათ შორის კონვენციის ამა თუ იმ მუხლის განმარტებას.⁸² ამ საკითხთან დაკავშირებით ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ საქმეზე - კოსი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ - აღნიშნა:

„მართალია, [...] სასამართლოსათვის არ არის სავალდებულო თავისი ადრინდელი გადაწყვეტილებები, [...] მაგრამ, იგი, ჩვეულებრივ, მისდევს და იყენებს თავისსავე პრეცედენტებს, რაც სამართლებრივი სიცხადისა და კონვენციის პრეცედენტული სამართლის თანამიმდევრულად განვითარების ინტერესებისთვისაა საჭირო“.⁸³

საერთაშორისო სასამართლოების მიერ თავიანთი გადაწყვეტილებების მხედველობაში მიღების ფენომენი ბრიტანელმა იურისტმა ჰ. ლაუტერპახტმა შემდეგნაირად ახსნა:

„რადგან ასეთი გადაწყვეტილებები არის დროთა განმავლობაში შეძენილი სამართლებრივი გამოცდილება, რომლის მიმდევრობა მოხერხებულია; რადგან ისინი ასახავენ იმას, რაც წარსულში სასამართლომ სამართლიანად ჩათვალა; რადგან ადრე მიღებული გადაწყვეტილებების პატივისცემა უზრუნველყოფს სიცხადესა და სტაბილურობას, რაც მნიშვნელოვანია მართლმსაჯულების ჯეროვანი განხორციელებისათვის; და [...] რადგან მოსამართლეებს ბუნებრივად არ სურთ, ამისათვის საკმარისი მიზეზების გარეშე აღიარონ, რომ წარსულში შეცდნენ.“⁸⁴

ის გარემოება, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო გადაწყვეტილების მიღებისას, როგორც წესი, ითვალისწინებს თავის ადრინდელ გადაწყვეტილებებს (პრეცედენტულ სამართალს), არ ნიშნავს, რომ მას არ შეუძლია შეცვალოს თავისი შეხედულება და განსხვავებულად განმარტოს კონვენციის დებულებები. საქმეში - კოსი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ - ევროპულმა სასამართლომ ასევე აღნიშნა, რომ ადრე მიღებულ გადაწყვეტილებათა მომდევნო საქმეებზე გამოყენების პრაქტიკა „ხელს არ შეუშლის სასამართლოს, გადაუხვიოს ადრე მიღებულ გადაწყვეტილებას, თუ იგი დარწმუნდა, რომ არსებობს ამისათვის დამაჯერებელი მიზეზები. ასეთი გადახვევა შეიძლება მოხდეს, რათა, მაგალითად, უზრუნველყოფილ იქნეს კონვენციის ისეთი განმარტება, რომელიც ასახავს საზოგადოებრივ ცვლილებებს და შეესატყვისება დღევანდელ პირობებს.“⁸⁵

როგორც თავად კონვენციით, ისე სასამართლო პრაქტიკით დადასტურებულია ევროპული სასამართლოს მიერ ისეთი გადაწყვეტილების მიღების შესაძლებლობა, რომელიც განასხვავებს მის დღევანდელ მიდგომას ადამიანის უფლებათა დაცვის ამა თუ იმ საკითხისადმი ადრინდელი მიდგომისაგან.⁸⁶ ევროპის კონვენციის 30-ე მუხლი პირდაპირ ითვალისწინებს ევროპული სასამართლოს მიერ ისეთი გადაწყვეტილების მიღების შესაძლებლობას, რომელიც შეუთავსებელია სასამართლოს მიერ ადრე მიღებულ გადაწყვეტილებასთან.⁸⁷ რაც შეეხება ევროპული სასამართლოს პრაქტიკას ევროპის კონვენციის ისეთ განმარტებასთან დაკავშირებით, რომელიც განსხვავდება ადრინდელი განმარტებისაგან, სასამართლო პრაქტიკაში მრავლად იყო შემთხვევა, როდესაც ევროპული სასამართლოს მიერ კონვენციის დებულებათა განმარტება განსხვავდებოდა ადრინდელისაგან.⁸⁸

ასევე უნდა აღინიშნოს, რომ ეროვნული სასამართლოების ნაწილი დავების გადაწყვეტისას იყენებს არა მხოლოდ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს, არამედ ევროპული კომისიის გადაწყვეტილებებს. როგორც ცნობილია, ევროპულმა კომისიამ შეწყვიტა საქმიანობა მას შემდეგ, რაც განხორციელდა ევროპის კონვენციის საზედამხედველო სისტემის რეფორმა.⁸⁹ მართალია, ეროვნული სასამართლოები დავების გადაწყვეტის დროს, ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებების გარდა, ეყრდნობა კომისიის გადაწყვეტილებებს კონვენციის დებულებათა განმარტებისათვის, მათ მხედველობაში უნდა მიიღონ ის გარემოება, რომ ხშირად სასამართლოს შეხედულება კონვენციის დებულებათა განმარტების შესახებ განსხვავდებოდა კომისიის შეხედულებისაგან. იმის გათვალისწინებით, რომ საბოლოოდ ევროპული სასამართლო ადგენდა, თუ როგორ უნდა განიმარტოს ევროპის კონვენციის დებულებები, უეჭველია, ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებები ეროვნული სასამართლოებისათვის კონვენციის დებულებათა განმარტების ბევრად უფრო ავტორიტეტული წყაროა, ვიდრე ევროპული კომისიის გადაწყვეტილებები.⁹⁰ ამას გარდა, გასათვალისწინებელია, რომ ევროპულმა კომისიამ შეწყვიტა არსებობა და, შესაბამისად, ევროპული კომისიის განმარტება შეიძლება აღარ ასახავდეს დღევანდელ რეალობას.

ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის მნიშვნელოვანი როლი მართლმსაჯულების განხორციელებისას დასტურდება არა მხოლოდ იმ სახელმწიფოთა ეროვნული სასამართლოების პრაქტიკით, რომლებშიც ევროპის კონვენცია განიხილება კანონმდებლობის ნაწილად, არამედ ასევე იმ სახელმწიფოების სასამართლოების პრაქტიკით, სადაც ევროპის კონვენცია არ არის ასეთად მიჩნეული. დღეისათვის კონვენციის მონაწილე ერთადერთი სახელმწიფო, რომელშიც კონვენცია არ არის აღიარებული კანონმდებლობის ნაწილად, ირლანდიაა.⁹¹ მიუხედავად ამისა, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი გამოიყენება ირლანდიის სასამართლოების მიერ ირლანდიის კანონმდებლობაში არსებული ბუნდოვანი დებულებების განმარტებისათვის. ბრიტანეთი⁹² და ნორვეგია⁹³ იმ სახელმწიფოთა მაგალითია, რომლებშიც ეროვნული კანონმდებლობის ნაწილად კონვენციის აღიარებამდეც კი ეროვნული სასამართლოები იყენებდნენ ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს ეროვნული კანონმდებლობის ზოგადი და ბუნდოვანი ნორმების განმარტებისათვის.⁹⁴

საყურადღებოა, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს იყენებს არა მხოლოდ ევროპის კონვენციის მონაწილე სახელმწიფოთა სასამართლოები, არამედ არაევროპულ სახელმწიფოთა სასამართლოები.⁹⁵ ნაწილობრივ ეს ტენდენცია განპირობებულია ევროპის კონვენციით და სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების საერთაშორისო პაქტით გათვალისწინებული დებულებების მსგავსებით.⁹⁶ ამას მოწმობს არაევროპულ სახელმწიფოთა სასამართლოების გადაწყვეტილებები. მაგალითად, საქმეში - ფილარტიგა პენა-ირალას წინააღმდეგ - აშშ ის საკასაციო სასამართლომ გამოიყენა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი, რომელიც წამების აკრძალვას ეხებოდა.⁹⁷ ზიმბაბვეს უზენაესმა სასამართლომ გამოიყენა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე - თაირერი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ, - რათა დაედასტურებინა, რომ სხეულებრივი სასჯელები „არაადამიანური და ღირსების შემლახავი” დასჯაა, რაც ევროპის კონვენციის მე-3 მუხლით იკრძალება.⁹⁸ ამავე სასამართლომ სხვა საქმეში, რომელიც არასრულწლოვანის სხეულებრივ დასჯას ეხებოდა, გამოიყენა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებები საქმეებზე: თაირერი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ და კემბელი და კოსანსი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ.⁹⁹ ზიმბაბვეს უზენაესმა სასამართლომ თავის ერთერთ საქმეში განიხილა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე - სოერინგი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ.¹⁰⁰ ინდოეთის უზენაესმა სასამართლომ მოიშველია ევროპის კონვენცია და ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი ინდოეთის კონსტიტუციის განმარტებისათვის.¹⁰¹ კანადის სასამართლო პრაქტიკისათვის ასევე ცნობილია ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენება.¹⁰²

5. ადვოკატთა როლი ეროვნული სასამართლოების მიერ ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენებისას

ადვოკატებს მნიშვნელოვანი როლი ენიჭებათ ეროვნული სასამართლოების მიერ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენებისას. ეროვნული სასამართლოების წინაშე ადვოკატებმა უნდა მოიშველიონ არა მხოლოდ ევროპის კონვენცია, არამედ ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი. ადვოკატის არგუმენტები ბევრად დამაჯერებელი იქნება, თუ იგი დაეყრდნობა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტებს, დაასაბუთებს, რომ კონვენციით გათვალისწინებული უფლება ისე უნდა განიმარტოს, როგორც ეს გააკეთა ევროპულმა სასამართლომ, რაც, თავის მხრივ, ხელს შეუწყობს ეროვნული სასამართლოს დარწმუნებას ადვოკატის პოზიციის მართებულობაში. თუ ადვოკატი მხოლოდ კონვენციის ტექსტს დაეყრდნო და არ მიუთითა ევროპული სასამართლოს კონკრეტულ პრეცედენტზე იმის დასტურად, თუ როგორ განმარტა და გადაწყვიტა ევროპულმა სასამართლომ მსგავსი დავა, ადვოკატის მიერ კონვენციის მოშველიების ეფექტი შეზღუდული იქნება და, შესაბამისად, მცირე იქნება სასამართლოს მიერ ადვოკატის პოზიციის გაზიარების ალბათობაც.

მიზანშეწონილია მოვლენების განვითარების სავარაუდო სცენარის განხილვა. თუ ადვოკატი თავისი პოზიციის დასასაბუთებლად დაეყრდნო ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციის კონკრეტულ დებულებას, მაგრამ მან არ მოიშველია ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი - არ მიუთითა ევროპული სასამართლოს მიერ კონვენციის შესაბამისი დებულების განმარტებასა და გამოყენებაზე კონკრეტულ სიტუაციაში, რომელიც მსგავსია ეროვნული სასამართლოს წინაშე განსახილველი საქმისა, ეროვნული სასამართლოს პასუხი ამ საქმის მიმართ ევროპის კონვენციის გამოყენებაზე, ადვოკატისათვის, სავარაუდოდ, არასასურველი იქნება.

თუ განსხვავება ადვოკატის მიერ მოშველიებულ კონვენციის დებულებასა და იმ შიდასახელმწიფოებრივი ნორმატიული აქტის დებულებას შორის, რომელიც ამავე საკითხებს აწესრიგებს, არ იქნება აშკარა ეროვნული სასამართლოსათვის, რისი ალბათობაც არც ისე დიდია ევროპის კონვენციის დებულებათა ზოგადი ფორმულირებების გამო, ეროვნული სასამართლო ადვილად გააქარწყლებს ადვოკატის არგუმენტს იმის შესახებ, თუ რა უფლებით უნდა იყოს უზრუნველყოფილი მისი დაცვის ქვეშ მყოფი პირი, ან/და როგორ უნდა გადაწყდეს სასამართლო დავა. თუ ადვოკატმა არ მოიშველია ევროპული სასამართლოს პრეცედენტი, რომელიც ეროვნული სასამართლოსათვის აშკარას გახდის, რომ პრეცედენტით დადგენილი სტანდარტი უფრო მაღალი ხარისხით იცავს პირს (ან ვრცელდება ისეთ ურთიერთობაზე, რაზეც არ ვრცელდება შესაბამისი შიდასახელმწიფოებრივი ნორმატიული აქტი), სასამართლო, სავარაუდოდ, მიუთითებს, რომ ევროპის კონვენციის მსგავსი ნორმა დადგენილია ქვეყნის შიდასახელმწიფოებრივი ნორმატიული აქტით (მაგალითად, კანონით) და დაადასტურებს, რომ მათ შორის არ არის შეუსაბამობა. თუ სასამართლომ მიიჩნია, რომ ევროპის კონვენცია და საქართველოს კანონმდებლობა არ ეწინააღმდეგება ერთმანეთს, ეროვნული სასამართლო, სავარაუდოდ, საერთოდ არ გამოიყენებს ევროპის კონვენციას.

ამის მიზეზი შეიძლება იყოს ის, რომ შიდასახელმწიფოებრივი ნორმატიული აქტი ადგენს, როგორც წესი, ქცევის უფრო დეტალურ წესებს, ვიდრე ევროპის კონვენცია, რის გამოც, ეროვნული სასამართლოს აზრით, ევროპის კონვენციის გამოყენება არ შეიტანს მნიშვნელოვან დადებით წვლილს სასამართლო დავის მოგვარებაში. ეროვნული სასამართლოს ასეთი პოზიცია არ იქნება უსაფუძვლო, თუ ორი აქტიდან (ევროპის კონვენციიდან და შიდასახელმწიფოებრივი ნორმატიული აქტიდან), რომელთა შორის არ არის წინააღმდეგობა, ერთი ადგენს უფრო კონკრეტულ ნორმას (მაგალითად, კანონი), ვიდრე მეორე (მაგალითად, ევროპის კონვენცია), ძირითადად არ არის უფრო ზოგადი ნორმის გამოყენების აუცილებლობა.¹⁰³

თუ ეროვნულმა სასამართლომ მიიჩნია, რომ ევროპის კონვენცია და ქვეყნის კანონმდებლობა არ ეწინააღმდეგება ერთმანეთს, ეროვნული სასამართლო უკეთეს შემთხვევაში გადაწყვეტილებაში გამოიყენებს კონვენციის შესაბამის დებულებას მხოლოდ როგორც საქართველოს შიდასახელმწიფოებრივი ნორმატიული აქტის ამსახველ ნორმას. ასე იქნება თუ ისე, ადვოკატის მიერ ევროპის კონვენციაზე დაყრდნობის ეფექტი უმნიშვნელო იქნება, რადგან იგი, ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის მოშველიების გარეშე ვერ დაარწმუნებს ეროვნულ სასამართლოს, რომ კონვენციის სადავო დებულება მის სასარგებლოდ უნდა იყოს გამოყენებული. ცხადია, ადვოკატის მიერ ევროპული კონვენციის მოშველიება არ მოახდენს მისთვის სასურველ გავლენას ეროვნული სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე.

ასევე აღსანიშნავია, რომ, თუ ადვოკატი, ევროპულ კონვენციასთან ერთად, არ დაეყრდნო ევროპული სასამართლოს იმ გადაწყვეტილებას, რომელიც აზუსტებს კონვენციის შესაბამისი დებულების გამოყენებას კონკრეტული სამართლებრივი ურთიერთობის მიმართ, ეროვნულმა სასამართლომ შეიძლება დაასკვნას, რომ კონვენციის მოშველიებული დებულება არ ვრცელდება კონკრეტულ გარემოებაზე. როგორც უკვე აღინიშნა, ზოგიერთ შემთხვევაში კონვენციის დებულებებიდან პირდაპირ არ ჩანს, რომ კონვენციის ესა თუ ის უფლება ვრცელდება კონკრეტულ გარემოებაზე.

მეორე მხრივ, თუ ადვოკატი, ევროპის კონვენციის დებულებასთან ერთად, დაეყრდნობა ევროპული სასამართლოს კონკრეტულ გადაწყვეტილებას, რომლითაც იგი დაასაბუთებს, როგორ განმარტა ევროპულმა სასამართლომ ეს უფლება და გადაწყვიტა დავა, ადვოკატის პოზიციის ასეთ დასაბუთებას ეროვნული სასამართლოს მხრიდან, სავარაუდოდ, საკითხის დეტალური განხილვა მოჰყვება (ყველაფერს თავი რომ დავანებოთ, მოსამართლეთა ცნობისმოყვარეობა განაპირობებს ადვოკატის მიერ მოშველიებული პრეცედენტის გაცნობასა და მის ანალიზს). ასეთ შემთხვევაში სასამართლო განიხილავს არა მხოლოდ ევროპის კონვენციის დებულებასა და მის „ეროვნულ“ ანალოგს (შესაბამის შიდასახელმწიფოებრივ ნორმატიულ აქტს), არამედ ევროპის კონვენციის ზოგადი ნორმის განმარტებას პრეცედენტული სამართლით და ანალოგიური დავის გადაწყვეტას ევროპული სასამართლოს მიერ. ადვოკატის მიერ ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენების შედეგად ეროვნული სასამართლოსათვის ნათელი იქნება, ერთი მხრივ, ევროპის კონვენციის ნორმა, ხოლო, მეორე მხრივ, ამ ნორმის გამოყენება კონკრეტულ გარემოებაში. ევროპის კონვენციისა და პრეცედენტული სამართლის განხილვის შედეგად ეროვნულმა სასამართლომ შეიძლება განსხვავებული გადაწყვეტილება მიიღოს, ვიდრე ის გადაწყვეტილება, რომელსაც იგი მიიღებდა ადვოკატის მიერ მხოლოდ ევროპის კონვენციის მოშველიების შემთხვევაში. ამდენად, ადვოკატს ბევრად დიდი შანსი აქვს, დაარწმუნოს ეროვნული სასამართლო თავისი პოზიციის დასაბუთებულობაში, თუ იგი, ევროპის კონვენციასთან ერთად, მოიშველიებს ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს. თუმცა ისიც აღსანიშნავია, ადვოკატის მიერ მოშველიებული პრეცედენტის ანალიზის შედეგად ეროვნულმა სასამართლომ შეიძლება დაასკვნას, რომ ამ პრეცედენტის გარემოებები განსხვავდება ეროვნული სასამართლოს მიერ განსახილველი საქმის გარემოებებისაგან და, შესაბამისად, არ გამოიყენოს ეს პრეცედენტი სასამართლოს დავის გადასაწყვეტად.

მაგრამ სანამ ადვოკატი ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენებით შეეცდება ეროვნული სასამართლოს დარწმუნებას, რომ კონკრეტული უფლება ისე უნდა განიმარტოს, როგორც ეს გააკეთა ევროპულმა სასამართლომ, მანამდე ადვოკატი თავად უნდა დარწმუნდეს, განამტკიცებს თუ არა მის (ადვოკატის) პოზიციას ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი. ამისათვის, ცხადია, ადვოკატი უნდა გაეცნოს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს.

თუ ადვოკატი არ გაეცნო ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს და მხოლოდ ევროპის კონვენციის ტექსტის გაცნობით შემოიფარგლა, მან თავად შეიძლება გააკეთოს მცდარი დასკვნა, რომ კონვენციის დებულებებით არ არის დაცული ის გარანტიები, რომლის დარღვევის დამტკიცება მას აქვს განზრახული სასამართლოს წინაშე. ასეთი მცდარი დასკვნის შედეგად ადვოკატი სასამართლოს წინაშე არ მოიშველიებს კონვენციასა და ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს თავისი პოზიციის დასასაბუთებლად, რაც შეიძლება გადამწყვეტი აღმოჩნდეს სასამართლო დავის ადვოკატისათვის არასასურველი შედეგით დასრულებაში.

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენებით ადვოკატს შეუძლია განჭვრიტოს, ექნება თუ არა მის განაცხადს დავის მოგების პერსპექტივა ევროპულ სასამართლოში განაცხადის შეტანის შემთხვევაში, თუ ეროვნულმა სასამართლომ არ დააკმაყოფილა მისი მოთხოვნა. ცხადია, თუ საქმის გარემოებები მსგავსია იმ გარემოებებისა, რომელზეც ევროპულმა სასამართლომ უკვე მიიღო გადაწყვეტილება და დაადგინა სახელმწიფოს მიერ ევროპის კონვენციის დარღვევა, სავარაუდოა, რომ მომდევნო საქმეზეც ევროპული სასამართლო იმავეს დაადგენს.

ასევე შეიძლება აღინიშნოს, რომ ადვოკატების აქტიური როლი ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენებისას სტიმულს მისცემს ეროვნულ სასამართლოებს, რათა გამოიყენონ პრეცედენტული სამართალი.

ნიშანდობლივია, რომ ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის მოშველიება ადვოკატის მიერ არა მხოლოდ თავის, არამედ ეროვნული სასამართლოს ინტერესებშიც არის, რადგან იგი აძლევს შესაძლებლობას სასამართლოს, საქმე განიხილოს სრული სამართლებრივი სურათის საფუძველზე და მიიღოს ობიექტური და სამართლიანი გადაწყვეტილება.

6. ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენება ნორმაშემოქმედებით პროცესში

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი გამოყენებული უნდა იქნეს არა მხოლოდ მართლმსაჯულების განხორციელებისას, არამედ ასევე ნორმაშემოქმედებით პროცესში. ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს არა მხოლოდ ეროვნული სასამართლოების პრაქტიკაზე, არამედ შიდასახელმწიფოებრივ კანონმდებლობაზე.

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულმა სამართალმა შეიძლება მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანოს ქვეყნის კანონმდებლობის დახვეწაში. როგორც უკვე აღინიშნა, ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი განმარტავს კონვენციის დებულებათა შინაარსს. თუ სახელმწიფო უზრუნველყოფს ქვეყნის კანონმდებლობის შესაბამისობას ევროპის კონვენციასა და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალთან, მცირე იქნება ევროპის კონვენციის დარღვევის რისკი ნორმატიული მიზეზით. ქვეყნის კანონმდებლობის შემუშავების დროს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გათვალისწინება სახელმწიფოს მისცემს შესაძლებლობას, თავიდან აიცილოს ევროპის კონვენციის დარღვევა ნორმატიული მიზეზით.

თუ სახელმწიფომ ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის განხილვის შედეგად აღმოაჩინა გადაწყვეტილება სხვა სახელმწიფოს წინააღმდეგ, რომელშიც ევროპულმა სასამართლომ დაადგინა კონვენციის დარღვევა იმის გამო, რომ ქვეყნის კანონმდებლობა არ შეესაბამებოდა კონვენციის სტანდარტებს, დიდია ევროპული სასამართლოს მიერ ანალოგიური გადაწყვეტილების მიღების ალბათობა ამ სახელმწიფოდან მსგავს გარემოებაში კონვენციის დარღვევის მტკიცებით ევროპული სასამართლოსათვის მიმართვის შემთხვევაში. ცხადია, თუ სახელმწიფო თავის კანონმდებლობაში აღმოაჩენს იმავე ნორმას, რომელიც ევროპულმა სასამართლომ ადრინდელ პრეცედენტში უკვე მიიჩნია კონვენციის დარღვევად, რის შედეგადაც ეს სახელმწიფო მოახდენს თავისი კანონმდებლობის კორექტირებას, აღარ იარსებებს კონვენციით გათვალისწინებული უფლების დარღვევის საფუძველი.¹⁰⁴ ამიტომ მნიშვნელოვანია, რომ ნორმატიული აქტების პროექტები შემოწმდეს ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალთან შესაბამისობის თვალსაზრისით.

უდავოა, რომ საკანონმდებლო ხელისუფლებას განსაკუთრებული როლი ენიჭება ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალთან ქვეყნის კანონმდებლობის შესაბამისობის უზრუნველყოფისათვის.

ქვეყნის კანონმდებლობაზე ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გავლენა მხოლოდ კონვენციის სტანდარტების შეუსაბამო ნორმატიული აქტების დადგენით არ შემოიფარგლება. ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს ენიჭება ასევე მნიშვნელოვანი როლი ქვეყნის კანონმდებლობაში არსებული სამართლებრივი ვაკუუმის შესავსებად.¹⁰⁵ კონკრეტული საქმის განხილვისას ეროვნულმა სასამართლომ შეიძლება აღმოაჩინოს, რომ სადავო საკითხი არ არის, ან მხოლოდ ნაწილობრივ არის მოწესრიგებული კანონმდებლობით. ასეთ შემთხვევაში ეროვნულმა სასამართლომ შეიძლება გამოიყენოს ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი და მის მიხედვით გადაწყვიტოს დავა. კანონმდებლობაში არსებული სამართლებრივი ვაკუუმის შესავსებად პრეცედენტული სამართლის გამოყენება ხელს შეუწყობს ქვეყანაში ადამიანის უფლებათა მარეგულირებელი კანონმდებლობისა და სასამართლო პრაქტიკის სრულყოფას.

ევროპის კონვენციის მონაწილე სახელმწიფოთა შიდასახელმწიფოებრივი პრაქტიკა ადასტურებს, რომ სახელმწიფოები თვალყურს ადევნებენ ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებებს, რის შედეგადაც ახდენენ თავიანთი კანონმდებლობის კორექტირებას ამ პრეცედენტების მიხედვით.

ამის დასტურად შეიძლება რამდენიმე მაგალითის მოყვანა ევროპის კონვენციის მონაწილე სახელმწიფოთა პრაქტიკიდან.¹⁰⁶ მაგალითად, ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ განიხილა საქმე - მარქსი ბელგიის წინააღმდეგ, რომელიც ეხებოდა კანონიერი და უკანონო შვილების უფლებრივ მდგომარეობას ევროპის კონვენციის მე-8 და მე-14 მუხლების შესაბამისად.¹⁰⁷ ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილების შედეგად, რომელმაც აკრძალა დისკრიმინაცია კანონიერ და უკანონო შვილებს შორის, არა მხოლოდ ბელგიამ (რომელიც მოპასუხე იყო ამ საქმეზე და რომლისთვისაც ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება იურიდიულად სავალდებული იყო) შეცვალა თავისი სამემკვიდრეო კანონმდებლობა, არამედ ნიდერლანდებმაც შეიტანა ცვლილება სამოქალაქო კოდექსში, რომლითაც გააუქმა დისკრიმინაციული მოპყრობა კანონიერ და უკანონო შვილებს შორის მემკვიდრეობის მიღებასთან დაკავშირებით.¹⁰⁸

ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გავლენას ეროვნულ კანონმდებლობაზე ადასტურებს სხვა მაგალითიც. ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილების შედეგად საქმეზე - ბროგანი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ,¹⁰⁹ - რომელიც ეხებოდა დაკავებული პირის სასამართლოს წინაშე დაუყოვნებლივ წარდგენას, ნიდერლანდებმა შეიტანა ცვლილება თავის კანონმდებლობაში, რათა შესაბამისობაში მოეყვანა იგი მოხსენიებულ გადაწყვეტილებასთან.¹¹⁰

ევროპული სასამართლოს მიერ საქმეზე - მელოუნი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ¹¹¹ - მიღებული გადაწყვეტილების შედეგად, რომელიც ეხებოდა სატელეფონო მოსმენის სამართლებრივ რეგულირებას, ირლანდიამ მიიღო ნორმატიული აქტი, რომელმაც შეცვალა სატელეფონო მოსმენების განხორციელების წესი ირლანდიაში.¹¹²

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულმა სამართალმა ასევე მოახდინა გავლენა შვეიცარიის კანონმდებლობაზე. მაგალითად, ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილების შედეგად საქმეზე - ენხელი და სხვები ნიდერლანდების წინააღმდეგ,¹¹³ - რომელიც ეხებოდა სამხედრო მოსამსახურეთათვის სხვადასხვა სასჯელის შეფარდებას სამხედრო დისციპლინის დარღვევისათვის, შვეიცარიამ შეცვალა თავისი კანონმდებლობა, რათა ის შეესაბამებინა კონვენციის სტანდარტებთან.¹¹⁴

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულმა სამართალმა ასევე მოახდინა გავლენა კონვენციის მონაწილე სხვა სახელმწიფოთა, მათ შორის: დანიის, ავსტრიის, გერმანიის კანონმდებლობაზე, მიუხედავად იმისა, რომ ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებები უშუალოდ არ ეხებოდა ამ სახელმწიფოებს.¹¹⁵

როგორც ხსენებული მაგალითებიდან ჩანს, სახელმწიფოები, როგორც წესი, ითვალისწინებენ ევროპული სასამართლოს იმ გადაწყვეტილებებსაც კი, რომლებშიც ისინი არ არიან დავის მხარეები. თუმცა არის შემთხვევა, როდესაც სახელმწიფომ არ გაითვალისწინა ასეთი პრეცედენტები, რის შედეგადაც ევროპულმა სასამართლომ დაადგინა კონვენციის დარღვევა ამ სახელმწიფოს მიერ. მაგალითად, ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ 1978 წელს მიიღო გადაწყვეტილება საქმეზე - კლასი გერმანიის წინააღმდეგ, - რომელიც ეხებოდა სატელეფონო მოსმენას. დიდმა ბრიტანეთმა თავისი კანონმდებლობა არ შეუსაბამა ხსენებულ გადაწყვეტილებას. ევროპულმა სასამართლომ რამდენიმე წელიწადში განიხილა დიდი ბრიტანეთის წინააღმდეგ ევროპულ სასამართლოში შეტანილი საჩივარი (საქმე მელოუნი დიდი ბრიტანეთის წინააღმდეგ), რომელიც მსგავს გარემოებებს ეხებოდა და მიიღო გადაწყვეტილება, რომ დიდმა ბრიტანეთმა დაარღვია ევროპის კონვენცია. მხოლოდ ამის შემდეგ დიდმა ბრიტანეთმა შეცვალა თავისი კანონმდებლობა.¹¹⁶

7. ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენება საქართველოს სასამართლოების პრაქტიკაში

საქართველოს სასამართლოების მიერ ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენების პრაქტიკის განხილვამდე უნდა აღინიშნოს, რომ საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ არაერთხელ გაამახვილა ყურადღება ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენების აუცილებლობაზე მართლმსაჯულების განხორციელების დროს. ამას ადასტურებს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარის, ლადო ჭანტურიას მიერ გამოთქმული აზრი:

„მას შემდეგ, რაც საქართველო ევროპის საბჭოს წევრი გახდა და მოახდინა ევროპის ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის რატიფიცირება, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს სამოსამართლო სამართალმა ქართული მართლმსაჯულებისათვის განსაკუთრებული მნიშვნელობა შეიძინა. ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებებს ისეთივე უშუალო მოქმედება აქვთ საქართველოში, როგორც კონვენციის ტექსტს.“¹¹⁷

ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენების აუცილებლობაზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარემ ასევე გაამახვილა ყურადღება მოხსენებაში - „საქართველოში მართლმსაჯულების მდგომარეობის შესახებ“, რომელიც გაკეთდა საქართველოს მოსამართლეთა კონფერენციაზე:

„[...] განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს ჩვენი მოსამართლეების მიერ ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა ევროპული სასამართლოს პრაქტიკის გაცნობას. [...] ჩვენი მოსამართლეების მიერ ევროპული სასამართლოს პრაქტიკის გაცნობა და მისი პრეცედენტული გადაწყვეტილებების გაანალიზება ხელს შეუწყობს ქართულ სამართალში ევროპული სამართლის ინკორპორაციას და ჩვენს მართლმსაჯულებაში ადამიანის უფლებათა დაცვის ევროპული სტანდარტების რეალურ დამკვიდრებას. [...] ევროპის ადამიანის უფლებათა სასამართლოს პრაქტიკის გაცნობა ჩვენი სასამართლო კორპუსისათვის სასარგებლო იქნება როგორც სამართლებრივი თვალსაზრისით, ასევე იმ პასუხისმგებლობის გააზრებისათვის, რომელსაც საქართველოს სახელმწიფო კისრულობს ევროსაბჭოში გაწევრიანებით. თითოეული მოსამართლე საქმის განხილვისას უნდა ითვალისწინებდეს, რომ მის მიერ გამოტანილი გადაწყვეტილება შესაძლოა გახდეს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მსჯელობის საგანი და სწორედ ეს გადაწყვეტილებები იქნება მომავალში ჩვენი სახელმწიფოს ავტორიტეტის განმსაზღვრელი ერთ-ერთი კრიტერიუმი.“¹¹⁸

ამ მაგალითებიდან ნათელია, რომ საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ხელმძღვანელობას კარგად აქვს გათვითცნობიერებული ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენების აუცილებლობა მართლმსაჯულების განხორციელებისას.

იყენებს თუ არა საქართველოს სასამართლოები ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს პრაქტიკაში?

თავიდანვე უნდა აღინიშნოს, რომ ამ კითხვაზე პასუხის გასაცემად განხილულ იქნა საქართველოს სასამართლოების ოფიციალურად გამოქვეყნებული ყველა გადაწყვეტილება (გამონაკლის შემთხვევაში, განხილულ იქნა ის გადაწყვეტილებებიც, რომლებიც არ გამოქვეყნებულა). იმის გათვალისწინებით, რომ საქართველოში ყველა სასამართლოს, განსაკუთრებით პირველი ინსტანციის სასამართლოების, გადაწყვეტილებები არ ქვეყნდება, არ უნდა გამოირიცხოს გამოუქვეყნებელ გადაწყვეტილებებში ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენების შესაძლებლობა. თუმცა შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ ეს არ შეცვლის საქართველოს სასამართლოებში ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენებასთან დაკავშირებულ საერთო სურათს.¹¹⁹

საქართველოს სასამართლოების პრაქტიკის შესწავლამ დაადასტურა, რომ უკვე არის საქართველოს საერთო იურისდიქციის სასამართლოების მიერ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენების რამდენიმე შემთხვევა.¹²⁰

მიზანშეწონილია საქართველოს სასამართლოების განსაკუთრებით მნიშვნელოვან გადაწყვეტილებათა განხილვა, რომლებშიც გამოყენებულ იქნა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი.

7.1. საქართველოს სასამართლო პრაქტიკაში ერთ-ერთი პირველი საქმე, რომელშიც, ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციასთან ერთად, დადგა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენების საკითხი, ეხებოდა ერთ-ერთი რელიგიური მიმდინარეობის რეგისტრაციას.¹²¹ ეს საქმე საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ განიხილა 2001 წლის 22 თებერვალს.

სასამართლო პროცესის ის მონაკვეთი, რომელიც ნაშრომში განხილული საკითხების ინტერესის საგანია, შემდეგნაირად წარიმართა: სასამართლო პროცესის დროს კასატორი მხარის ადვოკატმა თავისი პოზიციის დასასაბუთებლად, ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციასთან ერთად,¹²² მიუთითა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალზე.¹²³ მან მოიშველია ევროპული სასამართლოს რამდენიმე გადაწყვეტილება, მათ შორის საქმეები: სიდიროპულოსი საბერძნეთის წინააღმდეგ, ჰასანი და ჩაუში ბულგარეთის წინააღმდეგ და მანუსაკისი და სხვები საბერძნეთის წინააღმდეგ. ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის მოშველიებით თავისი პოზიციის დასაბუთების დროს ადვოკატს სასამართლომ შეაწყვეტინა სიტყვა და აღნიშნა, რომ ადვოკატის მიერ ევროპული სასამართლოს მითითებული გადაწყვეტილებები ეხება სხვა სახელმწიფოებს (და არა საქართველოს) და, შესაბამისად, მან არ უნდა მიუთითოს ამ გადაწყვეტილებებზე. სასამართლოს ამ არგუმენტის საპასუხოდ ადვოკატმა განუმარტა სასამართლოს, თუ რატომ ეყრდნობა იგი ევროპული სასამართლოს ზემოხსენებულ გადაწყვეტილებებს, კერძოდ, განაცხადა, რომ ევროპული სასამართლოს პრეცედენტებზე მითითება ევროპის კონვენციით გათვალისწინებული დებულებების შინაარსის დადგენის საშუალებაა. ადვოკატის ამ არგუმენტზე სასამართლოს კომენტარი არ გაუკეთებია. ადვოკატმა გააგრძელა მითითება ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალზე თავისი პოზიციის დასასაბუთებლად.

საბოლოოდ, უზენაესმა სასამართლომ არ დააკმაყოფილა საჩივარი. მიღებულ განჩინებაში უზენაესმა სასამართლომ არ მიუთითა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალზე. მან მხოლოდ მიუთითა ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციის მე-9, მე-10, მე-11 და მე-14 მუხლებზე.

სასამართლო პროცესის ამ ეპიზოდთან დაკავშირებით შეიძლება გაკეთდეს რამდენიმე დასკვნა. სასამართლოს აზრით, მხარეს არ შეეძლო ევროპული სასამართლოს იმ გადაწყვეტილებებზე დაყრდნობა, რომლებიც მიღებულია სხვა სახელმწიფოს წინააღმდეგ. აქედან გამომდინარე, შეიძლება ვივარაუდოთ, უზენაესმა სასამართლომ ჩათვალა, რომ ადვოკატს შეეძლო დაყრდნობა ევროპული სასამართლოს მხოლოდ იმ გადაწყვეტილებაზე, რომელშიც საქართველოა დავის მხარე.

სასამართლოს მიერ ადვოკატის საპასუხო არგუმენტის (თუ რატომ იშველიებს იგი ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს) კომენტირებისაგან თავის შეკავების გაგება შეიძლება ორგვარად: ერთი მხრივ, შეიძლება იმის მტკიცება, რომ ადვოკატმა დაარწმუნა სასამართლო თავისი პოზიციის მართებულობაში ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენებასთან დაკავშირებით, რის გამოც სასამართლოს აღარ გაუკეთებია რაიმე კომენტარი ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის მიხედვით კონვენციის დებულებების განმარტების მართებულობის შესახებ; მეორე მხრივ, ადვოკატის ხსენებულ არგუმენტზე სასამართლოს მხრიდან კომენტარისაგან თავის შეკავების გაგება შეიძლება იმგვარად, რომ სასამართლო არ დაეთანხმა პრეცედენტულ სამართალზე დაყრდნობის ასეთ დასაბუთებას და მიუხედავად იმისა, ადვოკატს ნება დართო, თავისი პოზიცია დაესაბუთებინა პრეცედენტული სამართლის საფუძველზე, სასამართლომ მხედველობაში არ მიიღო პრეცედენტულ სამართალზე დამყარებული არგუმენტაცია. ასეა თუ ისე, სასამართლომ თავის გადაწყვეტილებაში არ მოიხსენია ადვოკატის მიერ სასამართლო სხდომაზე მითითებული პრეცედენტები და, შესაბამისად, სასამართლო გადაწყვეტილება არც დაუსაბუთებია ევროპული სასამართლოს პრეცედენტების მიხედვით.

რა იყო სასამართლოსა და ადვოკატს შორის განსხვავებული შეხედულების არსი ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის როლის შესახებ?

ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებებზე მითითებასთან დაკავშირებით სასამართლოსა და ადვოკატს შორის განსხვავებული შეხედულების წარმოშობის მიზეზი უნდა ვეძიოთ განსხვავებულ წარმოდგენაში, რომელიც ჰქონდათ სასამართლოსა და ადვოკატს მართლმსაჯულების განხორციელებისას ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის როლთან დაკავშირებით. როგორც უკვე აღინიშნა, სასამართლომ მიუთითა, რომ ევროპული სასამართლოს მოხსენიებული გადაწყვეტილებები ეხება სხვა სახელმწიფოებს და არა საქართველოს. სავარაუდოდ, სასამართლოს არგუმენტის არსი ის იყო, რომ, რადგან ეს გადაწყვეტილებები ეხებოდა სხვა სახელმწიფოებს და არა საქართველოს, ისინი სავალდებულო არ იყო საქართველოსათვის. უზენაესი სასამართლოს ამ პოზიციაში შეუძლებელია ეჭვის შეტანა. უეჭველია, ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება სავალდებულოა მხოლოდ იმ სახელმწიფოსათვის, რომელიც კონკრეტული დავის მხარეა. ეს წესი, როგორც უკვე აღინიშნა, განმტკიცებულია ევროპის კონვენციის 46-ე მუხლით, რომლის თანახმად, ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებანი სავალდებულოა მხოლოდ იმ სახელმწიფოებისათვის, რომლებიც არიან დავის მხარეები. ხსენებულიდან გამომდინარე, სასამართლოს პოზიცია, რომ ადვოკატის მიერ მოხსენიებული პრეცედენტები არ ეხება საქართველოს და, შესაბამისად, საქართველოსათვის სავალდებულო არ არის, აბსოლუტურად სწორია.

მაგრამ ადვოკატი არც ამტკიცებდა, რომ მის მიერ მოხსენიებული პრეცედენტები სავალდებულოა საქართველოსათვის. მისი მიზანი იყო არა ამ პრეცედენტების საქართველოსათვის სავალდებულოობის დამტკიცება, არამედ იმის დასაბუთება, თუ როგორ უნდა ყოფილიყო განმარტებული კონვენციის დებულებები. ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალზე დაყრდნობით ადვოკატი ცდილობდა იმის დამტკიცებას, რომ ევროპულმა სასამართლომ ისე განმარტა კონვენციის დებულება, რომ სახელმწიფოს მხრიდან განხორციელებული მსგავსი მოქმედება ჩათვალა ევროპის კონვენციის დარღვევად. ადვოკატის პოზიციიდან გამომდინარე, თუ ევროპულმა სასამართლომ სახელმწიფოს კონკრეტული მოქმედება ჩათვალა ევროპის კონვენციის დარღვევად, საქმის გარემოებების მსგავსების გათვალისწინებით, უზენაესმა სასამართლომაც ასეთი მოქმედება უნდა მიიჩნიოს კონვენციის დარღვევად.

ამ სასამართლო საქმიდან გამომდინარეობს, რომ ევროპული სასამართლოს ის გადაწყვეტილებები, რომლებშიც საქართველო არ არის დავის მხარე, მართალია, ქვეყნისათვის სავალდებულო არ არის, მაგრამ ისინი საქართველოს სასამართლოებმა უნდა გამოიყენოს ევროპის კონვენციის ცალკეული დებულების შინაარსის დადგენის მიზნით. საქართველოსათვის არ შეიძლება სავალდებულო იყოს ის გადაწყვეტილება, რომელშიც საქართველო მხარე არ არის. ლოგიკას მოკლებულია, საქართველო იყოს ვალდებული, ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილების თანახმად, გადაუხადოს კომპენსაცია პირს იმ საქმეზე, რომელშიც საქართველო მოპასუხე არ არის.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს განხილული გადაწყვეტილება თვალსაჩინოა და სავარაუდოდ ასახავს საქართველოს მოსამართლეთა საკმაოდ დიდი ნაწილის შეხედულებას ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის როლის შესახებ მართლმსაჯულების განხორციელებისას. მიუხედავად იმისა, რომ უზენაესი სასამართლოს ეს გადაწყვეტილება არც ისე დიდი ხნის წინ იქნა მიღებული (2001 წლის თებერვალი), საქართველოს სასამართლო პრაქტიკის ანალიზი ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენებასთან დაკავშირებით ადასტურებს, რომ საქართველოს სასამართლოთა პოზიცია ნელ-ნელა იცვლება ამ საკითხის მიმართ. ამას მოწმობს საქართველოს სასამართლოთა ის გადაწყვეტილებები, რომლებშიც გამოყენებულ იქნა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი.

7.2. საქმე, რომელიც საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ განიხილა 2001 წლის 22 ივნისს, ეხებოდა საქართველოს პარლამენტის წევრის რომან კვაჭაძის სარჩელს პატივის, ღირსებისა და საქმიანი რეპუტაციის ხელყოფის შესახებ გაზეთ „ლანჩხუთი პლუსის“ ჟურნალისტების, ზ. ნაკაშიძისა და ქ. ნაკაშიძის წინააღმდეგ.¹²⁴

ლანჩხუთის რაიონიდან არჩეული საქართველოს პარლამენტის წევრი რ. კვაჭაძე სარჩელის საფუძვლად მიუთითებდა, რომ მოპასუხეებმა ხსენებულ გაზეთში გამოაქვეყნეს სტატია „ეჰ, რომან, რომან”, სადაც მის მიმართ გავრცელდა ცრუ მონაჭორი, რითაც მას მიაყენეს შეურაცხყოფა, განზრახ დაამცირეს მისი პატივი და ღირსება ამომრჩევლებისა და თანამოქალაქეების თვალში. გამოქვეყნებულ სტატიაში რ. კვაჭაძე მოხსენიებულია როგორც კაცი, რომელმაც „თავი დაკარგა“. მის მიმართ გამოყენებულია ისეთი ფრაზები, როგორიცაა: „ვინ ხარ შენ და როგორ მოხვდი ამ გაუგებრობაში, რასაც პარლამენტის წევრობა ჰქვია?“, „დავიჯერო, სამივე მოსმენის დროს გეძინა?“, „ლანჩხუთში ფეხებს გვჭრის და პარლამენტში თავს“, „ისე ნელა მწიფდება, ვაი, რომ ლანჩხუთს ამდენი დრო არა აქვს, რომ ამ უიმედო პროცესის დასასრულს დაელოდოს“, „მატყლის საჩეჩად გაგიშვა ლანჩხუთმა პარლამენტში?“; „კანონის წაკითხვაც ვერ გისწავლია ერთი რიგითი მოქალაქის დონეზე“; „გაზეთის წაკითხვა არ გცოდნია კიდევ“, „ამგვარი გამოხტომებისათვის თავში წაუთაქებენ ხოლმე, ჩემო რომან, მაგრამ ვაი, რომ მარტო ეს არ უშველის შენს გაჭირვებას“, „ჩვენში ყოველ ნაბიჭვარს აზნაურობა სწყურია, ყოველ ნაცარქექიას - სარდლობა“.

რ. კვაჭაძე, როგორც კასატორი, ითხოვდა გამოქვეყნებული სტატიის ავტორებისაგან გავრცელებული ინფორმაციის უარყოფასა და მორალური ზიანის ანაზღაურებას. მისი აზრით, მოპასუხეებს განზრახული ჰქონდათ, გამოეთიშათ იგი საპარლამენტო არჩევნებიდან. მოპასუხეების აზრით, სტატიაში არ არის გამოთქმული შეურაცხმყოფელი ფრაზები უშუალოდ რ.კვაჭაძის მიმართ, არამედ სტატია კრიტიკულად აფასებს ლანჩხუთის რაიონის დეპუტატის საქმიანობას საქართველოს პარლამენტში, რაც, მოპასუხეთა შეხედულებით, გამოწვეული იყო პარლამენტარის პასიურობით, რომელიც მან გამოიჩინა ლანჩხუთის რაიონისათვის სასიცოცხლო მნიშვნელობის მქონე კანონპროექტის განხილვასთან დაკავშირებით.

პირველად სარჩელი განიხილა ჩოხატაურის რაიონულმა სასამართლომ. მან მიიჩნია, რომ მოპასუხეებმა მოსარჩელე რ. კვაჭაძის მიმართ შეგნებულად გაავრცელეს მისი პატივის, ღირსებისა და საქმიანი რეპუტაციის შემლახველი ისეთი ცნობები, რომლებიც სინამდვილეს არ შეესაბამებიან. ჩოხატაურის რაიონულმა სასამართლომ გამოიყენა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის მე-18 მუხლი და საქართველოს კანონი „პრესისა და მასობრივი ინფორმაციის სხვა საშუალებების შესახებ“ და ნაწილობრივ დააკმაყოფილა რ. კვაჭაძის მოთხოვნა. ჩოხატაურის რაიონული სასამართლოს გადაწყვეტილებით, ზ. ნაკაშიძეს და ქ. ნაკაშიძეს დაევალათ ამავე გაზეთის მეშვეობით მოსარჩელის შესახებ გავრცელებული ინფორმაციის უარყოფა და ბოდიშის მოხდა, ასევე რ. კვაჭაძის სასარგებლოდ 15000 ლარის გადახდა.

ქუთაისის საოლქო სასამართლომ დააკმაყოფილა ზ.ნაკაშიძისა და ქ.ნაკაშიძის სააპელაციო საჩივარი. მან გააუქმა ამ საქმეზე ჩოხატაურის რაიონული სასამართლოს გადაწყვეტილება და ახალი გადაწყვეტილებით რ.კვაჭაძეს უარი ეთქვა სარჩელის დაკმაყოფილებაზე. რ. კვაჭაძემ ქუთაისის საოლქო სასამართლოს გადაწყვეტილება არ მიიჩნია დასაბუთებულად და საკასაციო საჩივარი შეიტანა საქართველოს უზენაეს სასამართლოში.

საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ არ დააკმაყოფილა რ. კვაჭაძის საკასაციო საჩივარი. უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილებასთან დაკავშირებით აღსანიშნავია, რომ, უპირველეს ყოვლისა, სასამართლო დაეყრდნო საქართველოს კონსტიტუციის 24-ე მუხლის პირველ პუნქტს, რომლის თანახმად, ყოველ ადამიანს აქვს უფლება, თავისუფლად მიიღოს და გაავრცელოს ინფორმაცია, გამოთქვას და გაავრცელოს თავისი აზრი ზეპირად, წერილობით ან სხვაგვარი საშუალებით. სასამართლო ასევე დაეყრდნო „პრესისა და მასობრივი ინფორმაციის სხვა საშუალებების შესახებ“ კანონის მე-19 მუხლის პირველ პუნქტს, რომლის თანახმად, საქართველოს მოქალაქეებს უფლება აქვთ, მასობრივი ინფორმაციის საშუალებებით ოპერატიულად მიიღონ ცნობები სახელმწიფო ორგანოების, საზოგადოებრივპოლიტიკური გაერთიანებებისა და თანამდებობის პირების საქმიანობის შესახებ. ამავდროულად უზენაესმა სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა, ერთი მხრივ, პირთა პატივის, ღირსებისა და საქმიანი რეპუტაციის დაცვის აუცილებლობაზე, ხოლო, მეორე მხრივ, სიტყვის თავისუფლებაზე.

ამ გადაწყვეტილებასთან დაკავშირებით განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ის, რომ უზენაესმა სასამართლომ გამოიყენა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი. საქართველოს უზენაესი სასამართლო დაეყრდნო ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებას საქმეზე - კასტელსი ესპანეთის წინააღმდეგ, რომლის თანახმად, „აზრის გამოხატვის თავისუფლება გულისხმობს ისეთი განცხადებებისა და გამოთქმის უფლებასაც, რომელიც შეურაცხმყოფელი, აღმაშფოთებელი და შემაწუხებელია“. ამ პრეცედენტის მოშველიებით უზენაესმა სასამართლომ დაადასტურა, რომ პირის, მათ შორის ჟურნალისტის, მიერ გამოხატული აზრი შეიძლება იყოს არა მხოლოდ პოზიტიური, არამედ ნეგატიური. ნეგატიური შეფასება შეიძლება იყოს შეურაცხმყოფელი, აღმაშფოთებელი და შემაწუხებელიც კი.

მაგრამ უზენაესი სასამართლოსათვის არ იყო საკმარისი იმის დადასტურება, რომ გამოხატული აზრი შეიძლება იყოს როგორც ნეგატიური, ისე პოზიტიური. სასამართლოს უნდა გაეცა პასუხი კითხვაზე, თუ სად უნდა გაივლოს ზღვარი, ერთი მხრივ, კრიტიკის დასაშვებ ფარგლებსა და, მეორე მხრივ, პატივის, ღირსებისა და საქმიანი რეპუტაციის ხელყოფას შორის.

ამისათვის უზენაესმა სასამართლომ ისევ ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი გამოიყენა. მან გამოიყენა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე - ლინგენსი ავსტრიის წინააღმდეგ, რომელშიც ევროპულმა სასამართლომ აღნიშნა, რომ პოლიტიკური მოღვაწის მიმართ დასაშვები კრიტიკის ფარგლები უფრო ფართოა, ვიდრე ჩვეულებრივი ინდივიდის მიმართ. უზენაესმა სასამართლომ ასევე მიუთითა მოხსენიებული პრეცედენტის იმ ნაწილზე, რომლის თანახმად, პოლიტიკური მოღვაწე, ჩვეულებრივი ინდივიდისაგან განსხვავებით, წინასწარ შეცნობილად და აუცილებლად უქვემდებარებს თავის ქმედებებს და ჟესტებს მასობრივი ინფორმაციის საშუალებებისა და საზოგადოების კონტროლს. ამ პრეცედენტის საფუძველზე უზენაესმა სასამართლომ დაასკვნა, რომ „პოლიტიკური თანამდებობის პირებმა და სახელმწიფო მოხელეებმა პრესისა და ტელევიზიის მეშვეობით გამართულ დებატებში დასაშვებ ზღვარზე მეტი კრიტიკა უნდა ითმინონ, თუ ეს კრიტიკა უხეშად არ ხელყოფს მათ პირად ცხოვრებას და ხელშეუხებლობას.“

ამ პრეცედენტის საფუძველზე უზენაესმა სასამართლომ დაასაბუთა, რომ პოლიტიკური მოღვაწე ან სახელმწიფო მოხელე თავის საქმიანობას თავად, წინასწარ შეცნობილად უქვემდებარებს საზოგადოებრივ კონტროლს, რის გამოც მისი საქმიანობა შეიძლება გახდეს მძაფრი საზოგადოებრივი კრიტიკის ობიექტი, რაც ასეთმა პირმა უნდა ითმინოს თავისი თანამდებობრივი მდგომარეობიდან გამომდინარე. თავისი საქმიანობის დაქვემდებარება საზოგადოებრივ კონტროლს, რაშიც ჟურნალისტებს განსაკუთრებული როლი ენიჭებათ, გამომდინარეობს იქიდან, რომ პოლიტიკური მოღვაწის ან სახელმწიფო მოხელის საქმიანობა წარმოადგენს საზოგადოებრივი ინტერესის საგანს.

საყურადღებოა, რომ უზენაესი სასამართლოს მიერ ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენებას პრინციპული მნიშვნელობა ჰქონდა ამ გადაწყვეტილების მიღებისათვის. იგი მხოლოდ საქართველოს შიდასახელმწიფოებრივი ნორმატიული აქტების გამოყენებით (სამოქალაქო კოდექსისა და კანონის „პრესისა და მასობრივი ინფორმაციის სხვა საშუალებების შესახებ“) ვერ დაასკვნიდა, რომ კრიტიკის დასაშვები ფარგლები უფრო ფართოა პოლიტიკური მოღვაწის მიმართ, ვიდრე ეს არის ჩვეულებრივი ინდივიდის მიმართ.

7.3. საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ პატივის, ღირსებისა და საქმიანი რეპუტაციის ხელყოფასთან დაკავშირებული სხვა საქმეც განიხილა, რომელშიც გამოიყენა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი.¹²⁵

მრეწველობის მინისტრის ყოფილმა მოადგილემ, ვ. კერესელიძემ საქართველოს უზენაეს სასამართლოში აღძრა სარჩელი ყოფილი პარლამენტარის ნ.ჯაიანის წინააღმდეგ, ამ უკანასკნელის მიერ სატელევიზიო გადაცემაში გაკეთებული განცხადებების გამო, რომელიც დაკავშირებული იყო ვ.კერესელიძის სამსახურებრივ საქმიანობასთან. მოსარჩელემ მოითხოვა პატივის, ღირსებისა და საქმიანი რეპუტაციის შემლახველი ცნობების უარყოფა და მორალური ზიანის ანაზღაურება. თბილისის ვაკე-საბურთალოს რაიონულმა სასამართლომ არ დააკმაყოფილა ვ.კერესელიძის სარჩელი. გადაწყვეტილება გასაჩივრდა სააპელაციო სასამართლოში, რომელმაც გააუქმა პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელი ნაწილობრივ დააკმაყოფილა. ნ.ჯაიანს დაევალა ვ.კერესელიძის მიმართ პატივის, ღირსებისა და საქმიანი რეპუტაციის შემლახველი ფრაზების უარყოფა.

ნ. ჯაიანმა ეს გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გაასაჩივრა საქართველოს უზენაეს სასამართლოში, სადაც მან აღნიშნა, რომ ვ.კერესელიძის მიმართ გადაცემაში გამოთქმული აზრი მისი, როგორც საჯარო პირის - მინისტრის მოადგილის მიმართ გამოთქმული კრიტიკა, საქმიანობის შეფასებაა და არა რაიმე ფაქტობრივი ცნობების (მონაცემების) გავრცელება, რომელიც შელახავდა მის პატივს, ღირსებას ან საქმიან რეპუტაციას.

საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ დააკმაყოფილა ნ.ჯაიანის საკასაციო საჩივარი. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის მე-18 მუხლთან ერთად, უზენაესი სასამართლო დაეყრდნო ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციის მე-10 მუხლს (გამოხატვის თავისუფლება), რომლის თანახმად, გამოხატვის თავისუფლება მოიცავს პირის თავისუფლებას, ჰქონდეს მოსაზრებანი, მიიღოს და გასცეს ინფორმაცია და იდეები. უზენაესმა სასამართლომ კონვენციის მე-10 მუხლის განმარტებისათვის გამოიყენა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე - კასტელსი ესპანეთის წინააღმდეგ, რომლის თანახმად, ხელისუფლების წარმომადგენლებისა და რიგითი მოქალაქეების მიმართ შეურაცხყოფის ფაქტების შეფასებისას გამოყენებული უნდა იქნეს განსხვავებული სტანდარტები, კერძოდ, დასაშვები კრიტიკის ფარგლები სახელმწიფო მოხელეთა მიმართ უფრო ფართოა, ვიდრე რიგითი მოქალაქეების მიმართ.

უზენაესმა სასამართლომ დაადგინა, რომ ნ. ჯაიანის მიერ ვ. კერესელიძის მიმართ გამოყენებული გამონათქვამები ეხებოდა საზოგადოებრივი ინტერესის საკითხებს და აღნიშნა: „პოლიტიკური თანამდებობის პირებმა და სახელმწიფო მოხელეებმა პრესისა და ტელევიზიის მეშვეობით გამართულ დებატებში დასაშვებ ზღვარზე მეტი კრიტიკა უნდა ითმინონ.“ სასამართლომ ასევე მიუთითა, რომ „რეპუტაციის (პატივის, ღირსების) დაცვის ინტერესი წონასწორდება საზოგადოების ინტერესთან - თავისუფლად განიხილოს და მიიღოს საჭირო ინფორმაცია ქვეყნის პოლიტიკურ, ეკონომიკურ და სოციალურ საკითხებზე.“

საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ გამოიყენა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტი, რომლის მეშვეობითაც დაადგინა, რომ საზოგადოებრივი ინტერესის საკითხზე სახელმწიფო მოხელე შეიძლება დაექვემდებაროს მძაფრ კრიტიკას და რომ ამ კრიტიკის ფარგლები უფრო ფართოა, ვიდრე რიგითი მოქალაქის მიმართ დასაშვები კრიტიკა.

7.4. თბილისის საოლქო სასამართლომ ასევე განიხილა პატივის, ღირსებისა და საქმიანი რეპუტაციის შელახვასთან დაკავშირებული სარჩელი, რომელიც აღძრეს საქართველოს ყოფილმა შინაგან საქმეთა მინისტრმა (კ.თარგამაძე) და სამინისტროს მაღალი თანამდებობის პირებმა (ა.ჩხაიძე, ვ.დავითაია, ზ.ვარაზაშვილი, ნ.ივანიშვილი, ზ.უროტაძე და რ.მაჭავარიანი) ჟურნალისტ ე.ჩაფიძისა და გაზეთ „რეზონანსის“ წინააღმდეგ.

სარჩელში აღინიშნა, რომ 2001 წლის 16 მარტს გაზეთ „რეზონანსში“ გამოქვეყნდა ჟურნალისტ ე.ჩაფიძის პუბლიკაცია სათაურით: „დინამო“ - შვიდი პოლიციელის საკუთრება, თარგამაძეს და კომპანიას შევარდნაძე ბიუჯეტიდან 7 მილიონს ჩუქნის“. გაზეთის ამავე ნომრის სატიტულო გვერდზე გაკეთებულია წარწერა - „სუპერაფერა“. წარწერის გვერდით მოთავსებულია კ.თარგამაძის ფოტოსურათი. სარჩელის თანახმად, პუბლიკაციაში გატარებულია აზრი, რომ მოსარჩელეებმა მოტყუებით და ძალით ხელში ჩაიგდეს და მიისაკუთრეს საფეხბურთო კლუბი „თბილისის დინამო” და აპირებენ „თბილისის დინამოზე“ მიმართული სახელმწიფო სახსრების პირადი ინტერესებისათვის გამოყენებას.

სარჩელში ასევე აღნიშნულია, რომ 2001 წლის 17 მარტს გაზეთ „რეზონანსში“ გამოქვეყნდა ჟურნალისტ ე.ჩაფიძის პუბლიკაცია სათაურით - „ქურდებისა და პოლიციელების „დინამო“. გაზეთის ამავე ნომრის სატიტულო გვერდზე გაკეთებულია წარწერა - „სუპერაფერისტი“. წარწერის გვერდით მოთავსებულია კ.თარგამაძის ფოტოსურათი. გაზეთის პირველ გვერდზე არის შემდეგი ჩანაწერები: „დინამო თარგამაძეს გამარტივებული წესით“ და „როგორ გააცუცურაკა თარგამაძემ შევარდნაძე“. სარჩელის თანახმად, ამ სტატიაში გატარებულია იგივე აზრი, რაც წინა პუბლიკაციაში.

მოსარჩელეებმა მოითხოვეს გაზეთ „რეზონანსისა“ და ჟურნალისტ ე.ჩაფიძისაგან გავრცელებული ინფორმაციის უარყოფა და კომპენსაციის გადახდა მორალური ზიანისათვის. მოპასუხე მხარის აზრით, მათ არ გაუვრცელებიათ ყალბი ცნობები, ხოლო რაც შეეხება ამა თუ იმ შეფასებას, - ეს ჟურნალისტისა და გაზეთის პოზიცია, მოვლენის ჟურნალისტისეული და გაზეთისეული აღქმაა.

საოლქო სასამართლომ არ დააკმაყოფილა სარჩელი ჟურნალისტ ე.ჩაფიძისა და გაზეთი „რეზონანსის“ მიმართ. საოლქო სასამართლომ ჩათვალა, რომ მოპასუხე ე. ჩაფიძის მიერ გაზეთ „რეზონანსის“ მეშვეობით გავრცელებული ინფორმაცია არის მოსაზრებები, რაც მას ჩამოუყალიბდა ჟურნალისტური გამოძიებით მოპოვებული მასალების გაანალიზების შედეგად.

საქართველოს კონსტიტუციის 24-ე მუხლსა და „პრესისა და მასობრივი ინფორმაციის სხვა საშუალებების შესახებ“ საქართველოს კანონის 21-ე მუხლთან ერთად, საოლქო სასამართლომ გამოიყენა ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციის მე-10 მუხლი. საოლქო სასამართლო ასევე დაეყრდნო ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებებს. კერძოდ, მან მიუთითა საქმეებზე: ლინგენსი ავსტრიის წინააღმდეგ და კასტელსი ესპანეთის წინააღმდეგ, რომლებშიც ევროპულმა სასამართლომ აღნიშნა, რომ დასაშვები კრიტიკის ფარგლები უფრო ფართოა სახელმწიფო მოხელეთა მიმართ, ვიდრე რიგითი მოქალაქეების მიმართ, რაც სახელმწიფო მოხელეებს აკისრებს ასეთი კრიტიკის მოთმენის ვალდებულებას, მიუხედავად მისი შეურაცხმყოფელი, აღმაშფოთებელი და შემაწუხებელი ხასიათისა.

მოსარჩელეებმა გაასაჩივრეს საოლქო სასამართლოს გადაწყვეტილება საქართველოს უზენაეს სასამართლოში. უზენაესმა სასამართლომ არ დააკმაყოფილა გასაჩივრებული გადაწყვეტილება, თუმცა ამავდროულად გააუქმა საოლქო სასამართლოს გადაწყვეტილება და მიიღო ახალი გადაწყვეტილება. აღსანიშნავია, რომ საქართველოს კონსტიტუციასთან და სხვა შიდასახელმწიფოებრივ ნორმატიულ აქტებსა და ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციასთან ერთად, უზენაესმა სასამართლომ გამოიყენა ევროპული სასამართლოს რამდენიმე გადაწყვეტილება (ლინგენსი ავსტრიის წინააღმდეგ, ობერშლიკი ავსტრიის წინააღმდეგ, „სანდი თაიმსი” გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ).

7.5. ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციისა და განსაკუთრებით ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენების თვალსაზრისით, ძალზე მნიშვნელოვანია თბილისის საოლქო სასამართლოს 2002 წლის 3 ივლისის გადაწყვეტილება, რომელიც ეხება ვ.ასათიანის¹²⁶ სარჩელს სამაუწყებლო კომპანია „რუსთავი-2-ის“, გადაცემა „60 წუთის“ წამყვანის ა.გოგიჩაიშვილისა და ი.კერესელიძის წინააღმდეგ.¹²⁷

მოსარჩელე ვ.ასათიანის სარჩელის მიხედვით, 2001 წლის 1 აპრილს სამაუწყებლო კომპანია „რუსთავი-2“-მა და ა.გოგიჩაიშვილმა გადაცემა „60 წუთის“ მეშვეობით საჯაროდ გაავრცელეს მოსარჩელის პატივის, ღირსებისა და საქმიანი რეპუტაციის შემლახველი ინფორმაცია. მოსარჩელის აზრით, მოპასუხეებმა: ი.კერესელიძემ და გადაცემის ავტორმა ა.გოგიჩაიშვილმა გადაცემაში მოსარჩელე დაადანაშაულეს ორი ადამიანის მკვლელობაში, უცხო ქვეყნის სპეცსამსახურებთან თანამშრომლობასა და სახელმწიფო კრედიტის არამიზნობრივად გამოყოფაში.

მოსარჩელე ვ.ასათიანი, სხვა საკითხებთან ერთად, უთითებს, რომ ა.გოგიჩაიშვილი, გადაცემაში გაკეთებული განმარტებით იმის შესახებ, რომ „ვ.ასათიანის შვილი უცხოეთიდან სასიკვდილო დიაგნოზით დაბრუნდა“, უხეშად ჩაერია მის პირად და საოჯახო ცხოვრებაში და უმძიმესი ტრავმა მიაყენა მისი ოჯახის წევრებსა და ახლობლებს.

საოლქო სასამართლომ ვ.ასათიანის სარჩელი სამაუწყებლო კომპანია „რუსთავი-2-ის“, ა.გოგიჩაიშვილისა და ი.კერესელიძის მიმართ დააკმაყოფილა ნაწილობრივ. საოლქო სასამართლომ დაადგინა, რომ მოპასუხეებმა დაარღვიეს საქართველოს კონსტიტუციის მე-17 და 24-ე მუხლები, ისევე როგორც ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციის მე-8 და მე-10 მუხლები. სასამართლოს გადაწყვეტილებით, ი.კერესელიძეს, ა.გოგიჩაიშვილსა და სამაუწყებლო კომპანია „რუსთავი 2“-ს დაევალათ ვ.ასათიანის პატივისა და ღირსების შემლახველი მათ მიერ გავრცელებული ცნობების უარყოფა. საოლქო სასამართლომ უარი განაცხადა ვ.ასათიანის მიმართ ა.გოგიჩაიშვილის შეგებებული სარჩელის დაკმაყოფილებაზე.

საქართველოს კონსტიტუციასთან, სხვა შიდასახელმწიფოებრივ ნორმატიულ აქტებსა და ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციასთან ერთად,¹²⁸ საოლქო სასამართლომ გამოიყენა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი. იმის შეფასებისას, შელახა თუ არა ი.კერესელიძის გამონათქვამებმა ვ.ასათიანის პატივი, ღირსება და საქმიანი რეპუტაცია, საოლქო სასამართლომ იხელმძღვანელა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებით საქმეზე - ლინგენსი ავსტრიის წინააღმდეგ. საოლქო სასამართლომ აღნიშნა, რომ ამ პრეცედენტის თანახმად, „ზუსტად უნდა დადგინდეს ფაქტებსა და მოსაზრებებს შორის განსხვავება. ფაქტების არსებობა შეიძლება დემონსტრირებულ იქნეს მაშინ, როდესაც მოსაზრებები არ ექვემდებარება მტკიცებულებებს...“. საოლქო სასამართლომ ასევე მოიშველია ხსენებული საქმე და აღნიშნა, რომ „...შეხედულებების სიმართლის დამტკიცების მიმართ შეუძლებელია ამ მოთხოვნების შესრულება და იგი თავად არღვევს აზრის თავისუფლებას, რომელიც წარმოადგენს კონვენციის მე-10 მუხლით უზრუნველყოფილი უფლების ფუნდამენტურ ნაწილს.“

ამ პრეცედენტის გამოყენებით საოლქო სასამართლომ ასევე აღნიშნა, რომ: „...კერესელიძის მიერ გავრცელებული ყველა განცხადება ცნობებია ფაქტების შესახებ, რომელსაც სჭირდება მტკიცება. სინამდვილესთან შესაბამისობის მტკიცების ტვირთი კი იმავე ლინგენსის საქმეზე დადგენილი სტანდარტით და საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის მე-18 მუხლის მე-2 პუნქტის შესაბამისად ეკისრება მის გამავრცელებელს...”

საოლქო სასამართლომ გადაწყვეტილებაში მიუთითა, რომ „მოპასუხეთა მიერ გავრცელებული ცნობები ფაქტების შესახებ აშკარად ლახავს ვალერი ასათიანის პატივს, ღირსებასა და საქმიან რეპუტაციას, ვინაიდან ისინი შეიცავენ მტკიცებას მოსარჩელის მიერ კანონის, მორალის ნორმების დარღვევისა და უღირსი საქციელის ჩადენის შესახებ, რაც იმაში გამოიხატება, რომ მოპასუხეებმა ვ.ასათიანს ბრალი დასდეს უმძიმეს დანაშაულთა - რიტუალური მკვლელობის, უცხო ქვეყნის სპეც-სამსახურებთან თანამშრომლობის, თანამდებობის ბოროტად გამოყენებისა და უფლებამოსილების გადამეტებაში. მოპასუხეებმა ვერც ერთი მტკიცებულებით ვერ უზრუნველყვეს მათი ვერსიის სინამდვილესთან შესაბამისობის დამტკიცება.“

საოლქო სასამართლომ ასევე განიხილა ვ.ასათიანის მტკიცება სამაუწყებლო კომპანია „რუსთავი-2-ისა“ და ჟურნალისტ ა.გოგიჩაიშვილის მიერ ვ.ასათიანის პატივის, ღირსებისა და საქმიანი რეპუტაციის ხელყოფის შესახებ, კერძოდ, ყურადღება გაამახვილა ჟურნალისტისა და სამაუწყებლო კომპანიის შესაძლო პასუხისგებაზე დაუდასტურებელი ინფორმაციის საზოგადოებისათვის მიწოდების გამო. საოლქო სასამართლომ აღნიშნა, რომ „რუსთავი-2-ისა“ და ჟურნალისტ ა.გოგიჩაიშვილის მიერ „ტენდენციურად იქნა გაშუქებული ირაკლი კერესელიძის ზემოაღნიშნული ვერსია, რაც იმაში გამოიხატება, რომ ა.გოგიჩაიშვილმა ცნობებს თავისი დასკვნებით შესძინა დამაჯერებლობა და საზოგადოებას მიაწოდა როგორც უტყუარი და დადასტურებული ფაქტები, რითაც შელახა ვალერი ასათიანის პატივი, ღირსება და საქმიანი რეპუტაცია.” საოლქო სასამართლომ ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილების (საქმე ლინგენსი ავსტრიის წინააღმდეგ) საფუძველზე აღნიშნა, რომ ვ.ასათიანის მიმართ გაკეთებული განცხადებები, სასამართლოს აზრით, „...არის ცნობები ფაქტების შესახებ, რაც დამტკიცებას ექვემდებარება და რომლის სინამდვილესთან შესაბამისობის მტკიცების ვალდებულება ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მიერ ლინგენსის საქმეზე დადგენილი სტანდარტის მიხედვით, ეკისრება მის გამავრცელებელს.“ საოლქო სასამართლომ ასევე მიუთითა, რომ „დასახელებული პრეცედენტის მიხედვით: „ჟურნალისტები ასეთ შემთხვევაში ვერ გაექცევიან სასამართლოს მიერ დამნაშავედ ცნობას, თუკი ისინი ვერ დაამტკიცებენ თავიანთი განცხადებების სიმართლეს.“¹²⁹

ამის შედეგად საოლქო სასამართლომ ჩათვალა, რომ: „გადაცემაში „60 წუთი” მოპასუხე გოგიჩაიშვილის გამონათქვამი: „მკვლელობის წარმოდგენილი ვერსია ორივე შემთხვევაში დადასტურდა“ ლახავს ვ.ასათიანის პატივს, ღირსებას და საქმიან რეპუტაციას, ვინაიდან აღნიშნული გამონათქვამი წარმოადგენს ბრალდებას ვ.ასათიანის მიერ დანაშაულის ჩადენის შესახებ, რაც სინამდვილეს არ შეესაბამება და არ დასტურდება საქმეში წარმოდგენილი არც ერთი მტკიცებულებით.“

საოლქო სასამართლომ ასევე განიხილა ვ.ასათიანის მტკიცება მის პირად და საოჯახო ცხოვრებაში ჩარევის შესახებ. სასამართლომ მოპასუხეთა გამონათქვამი - „ვალერი ასათიანის შვილი უცხოეთიდან სასიკვდილო დიაგნოზით დაბრუნდა“ - მიიჩნია ვ.ასათიანის პირად და საოჯახო ცხოვრებაში ჩარევად.

აღსანიშნავია, რომ საოლქო სასამართლომ საქმის მასალებიდან გამოარკვია: „2001 წლის 01 აპრილამდე ნიკა ასათიანის „სასიკვდილო დიაგნოზის“ შესახებ საჯაროდ არავის განუცხადებია. აღნიშნული ცნობა საჯაროდ გახმაურდა ჟურნალისტ ა.გოგიჩაიშვილის მიერ 2001 წლის 01 აპრილს სამაუწყებლო კომპანია „რუსთავი- 2-ის“ გადაცემაში „60 წუთი“, რომელმაც ი.კერესელიძისაგან მიღებული ინფორმაცია საჯაროდ ამცნო საზოგადოებას.“

თავისი პოზიციის დასასაბუთებლად საოლქო სასამართლომ მიუთითა არა მხოლოდ საქართველოს კონსტიტუციის მე-20 მუხლსა¹³⁰ და ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციის მე-8 მუხლზე,¹³¹ არამედ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოსა და ადამიანის უფლებათა ევროპული კომისიის¹³² მიერ კონვენციის მე-8 მუხლთან დაკავშირებულ განმარტებაზე.

საოლქო სასამართლო დაეყრდნო ადამიანის უფლებათა ევროპული კომისიის მოხსენებას საქმეზე - ვაან ოოსტერვიკი ბელგიის წინააღმდეგ და აღნიშნა, რომ „პირადი ცხოვრების” უფლება არის უფლება პირად ცხოვრებაზე, ანუ პიროვნების უფლება იცხოვროს ისე, როგორც თავად სურს და (მისი ცხოვრების წესი) დაცული იყოს საჯაროობისაგან.“ ევროპული კომისიის ასეთი განმარტების საფუძველზე საოლქო სასამართლომ დაასკვნა, რომ „პირადი ცხოვრების საიდუმლოების გახმაურება არის აღნიშნული უფლების პატივისცემის ხელყოფა”.

საოლქო სასამართლო ასევე დაეყრდნო ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებას, რომელიც უშუალოდ ეხება პირის სამედიცინო მონაცემების კონფიდენციურობის დაცვას. საოლქო სასამართლომ მოიშველია ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე - „ზ” ფინეთის წინააღმდეგ, რომლის თანახმად, სახელმწიფოს ეკისრება ვალდებულება, არ გაამჟღავნოს პირის ავადმყოფობის მდგომარეობა.¹³³ ამასთანავე, საოლქო სასამართლომ აღნიშნა, რომ სახელმწიფოს ეკისრება არა მხოლოდ ნეგატიური ვალდებულება - თავად არ გაამჟღავნოს პირად და საოჯახო ცხოვრებასთან დაკავშირებული ინფორმაცია, არამედ პოზიტიური ვალდებულება - „არ დაუშვას მესამე პირთა მიერ პირის ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ მონაცემების გახმაურება მისი თანხმობის გარეშე, რათა არ მოხდეს კონვენციის მე-8 მუხლის 1 ნაწილით გარანტირებული პირადი ცხოვრების პატივისცემის უფლების შელახვა.”¹³⁴

ამ ანალიზის საფუძველზე საოლქო სასამართლომ მიიჩნია, რომ: „მოპასუხეთა მიერ გავრცელებული ცნობები მოსარჩელის შვილის ავადმყოფობის შესახებ, წარმოადგენს ვ.ასათიანის პირადი საოჯახო ცხოვრების საიდუმლოებას, ვინაიდან ის არ ეხება პიროვნების საზოგადოებრივ ცხოვრებას და გამიზნულია პირთა განსაზღვრული წრისათვის. თუ პატივის, ღირსების, საქმიანი რეპუტაციის დაცვის დროს კანონი იცავს პიროვნების ცხოვრების საზოგადოებრივ მხარეებს, სინამდვილესთან შეუსაბამო ცნობების გახმაურების უარყოფით, პირადი ცხოვრების საიდუმლოების დაცვისას საქმე ეხება სრულიად საპირისპირო მოვლენას. პირადი ცხოვრების საიდუმლოების ამსახველი ცნობები შესაძლოა, სინამდვილეს შეესაბამებოდეს, მაგრამ პიროვნება დაინტერესებულია მათი გახმაურებისაგან დაცვით.“ საოლქო სასამართლომ ასევე დაასკვნა, რომ „ვ.ასათიანის შვილის ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ ინფორმაციის საჯაროდ გავრცელებით ა.გოგიჩაიშვილმა უმძიმესი სულიერი ტრავმა მიაყენა ვ. ასათიანის ოჯახს და პირადად ნიკა ასათიანს, რომლისთვისაც ადრე არაფერი იყო ცნობილი მისი „სასიკვდილო დიაგნოზის“ შესახებ.“

ამ სასამართლო საქმის მნიშვნელობა არ შემოიფარგლება მხოლოდ იმით, რომ საოლქო სასამართლომ გამოიყენა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი მის წინაშე არსებული დავის გადასაწყვეტად. საოლქო სასამართლოს ეს გადაწყვეტილება მნიშვნელოვანია ასევე იმით, რომ ის ნათელს ჰფენს საქართველოს სასამართლოების მიერ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენების აუცილებლობას. საოლქო სასამართლომ ამ გადაწყვეტილებაში მიუთითა, რომ „ზემოაღნიშნული [საქმე ლინგენსი ავსტრიის წინააღმდეგ-ავტორის შენიშვნა] და სხვა ევროპული პრეცედენტებით დადგენილი სტანდარტები ავსებენ და აზუსტებენ ევროპული კონვენციითა და საქართველოს კონსტიტუციით დადგენილი ნორმების შინაარსს.“ ამით საოლქო სასამართლომ დაადასტურა, ევროპის კონვენციასთან ერთად, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენების აუცილებლობა.

7.6. მართალია, საქართველოს სასამართლოების პრაქტიკამ ცხადყო, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციასთან ერთად, ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი ჯერჯერობით ძირითადად გამოიყენება საკასაციო და სააპელაციო სასამართლო ინსტანციების მიერ, მაგრამ შეცდომა იქნებოდა დასკვნის გაკეთება, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლოებისათვის უცნობია ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენების პრაქტიკა.

ამის დასტურად შეიძლება მოყვანილ იქნეს ჭიათურის რაიონული სასამართლოს მიერ 2002 წლის 3 აპრილს მიღებული გადაწყვეტილება.¹³⁵ საქმე ეხებოდა ჭიათურის რაიონის გამგებლის დ. ივანიშვილის სარჩელს რამდენიმე პოლიტიკური პარტიის წევრთა წინააღმდეგ, რომელშიც იგი მოითხოვდა თავისი და ჭიათურის რაიონის გამგეობის პატივის, ღირსებისა და საქმიანი რეპუტაციის შემლახველი ცნობების საჯაროდ უარყოფას. მოსარჩელემ სარჩელის საფუძვლად მიუთითა ასეთი გარემოება: 2001 წლის ნოემბრის თვეში ჭიათურის რაიონის გამგეობის ადმინისტრაციული შენობის მიმდებარე ტერიტორიაზე მოპასუხეთა ინიციატივითა და ორგანიზატორობით გაიმართა მიტინგი, რომელზეც მოპასუხეები საზოგადოების წინაშე თავიანთ გამოსვლებში საჯაროდ აცხადებდნენ, რომ ჭიათურის ადგილობრივი აღმასრულებელი ხელისუფლება - რაიონის დაქვემდებარებული სამსახურები წარმოადგენს მაფიოზურ კლანებს და მათი ხელმძღვანელი გამგებელი ხალხის ინტერესების ცინიკური და თავხედური უგულებელყოფის ხარჯზე ბრწყინვალედ ახერხებს სხვადასხვა მაფიოზურ-ფინანსურ-ოლიგარქიული კლანის დაცვასა და ლობირებას. ხსენებული ბრალდების შემცველი წერილი მოპასუხეთა ხელმოწერით გაეგზავნა საქართველოს პარლამენტის სპიკერატსა და ფრაქციების თავმჯდომარეებს.

მოპასუხეების აზრით, მათ არ გაუვრცელებიათ და არც ჰქონდათ გამგეობისა და გამგებლის შეურაცხმყოფელი ცნობების გავრცელების განზრახვა. მათ მიტინგზე და პარლამენტისადმი გაგზავნილ წერილში გამოხატეს საკუთარი აზრი, რომელიც ემყარებოდა რაიონში შექმნილ უმძიმეს სიტუაციას, აგრეთვე წარმოდგენილი დოკუმენტებისა და საგაზეთო სტატიების ურთიერთშეჯერების ანალიზს.

მოპასუხემ თავისი პოზიციის დასასაბუთებლად მოიშველია ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციის მე-10 მუხლი და ამ მუხლთან დაკავშირებით ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებები (ლინგენსი ავსტრიის წინააღმდეგ; ბედფორდი დანიის წინააღმდეგ).

ჭიათურის რაიონულმა სასამართლომ ჭიათურის რაიონის გამგებლის დ. ივანიშვილის სარჩელი უსაფუძვლოდ ჩათვალა და არ დააკმაყოფილა იგი. თავისი გადაწყვეტილების დასასაბუთებლად რაიონულმა სასამართლომ გამოიყენა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის მე-18 მუხლი. ამას გარდა, რაიონული სასამართლო დაეყრდნო ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციის მე-10 მუხლს და მის განმარტებას ევროპული სასამართლოს პრეცედენტის (საქმე კასტელსი ესპანეთის წინააღმდეგ) მიხედვით. ამ გადაწყვეტილების საფუძველზე რაიონულმა სასამართლომ დაასკვნა, რომ სახელმწიფო მოხელეთა დასაშვები კრიტიკის ფარგლები უფრო ფართოა, ვიდრე რიგითი მოქალაქეების მიმართ, რის გამოც სახელმწიფო მოხელეებმა და პოლიტიკურმა მოღვაწეებმა უნდა ითმინონ მათ სამსახურებრივ (საზოგადოებრივ) საქმიანობასთან დაკავშირებული კრიტიკა.

ზოგადად საქართველოს სასამართლოების პრაქტიკასთან დაკავშირებით აღსანიშნავია, რომ სასამართლო გადაწყვეტილებათა ნაწილში სასამართლო, მართალია, პირდაპირ ეყრდნობა ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციას, მაგრამ არ მოიხსენიებს ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს თავის გადაწყვეტილებაში. მიუხედავად ამისა, საქართველოს სასამართლოების ზოგიერთი გადაწყვეტილების ანალიზიდან გამომდინარეობს, რომ ეროვნულმა სასამართლომ დავის გადასაწყვეტად გაითვალისწინა არა მხოლოდ ევროპის კონვენციის კონკრეტული დებულებები, არამედ ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი, თუმცა სასამართლო გადაწყვეტილებაში ამ უკანასკნელზე პირდაპირ არ მიუთითა. ამის მტკიცების საფუძველს იძლევა ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციის ისეთი განმარტება, რომელიც კონვენციის კონკრეტული დებულებიდან არ გამომდინარეობს, მაგრამ ასახავს ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალში გამოხატულ განმარტებასა და არგუმენტაციას.¹³⁶ ხსენებულის მტკიცების საფუძველს ასევე იძლევა საქართველოს სასამართლო გადაწყვეტილებებში გამოყენებული ფორმულირებები, რომლებიც ანალოგიურია ევროპული სასამართლოს პრეცედენტებში გამოყენებული ფორმულირებებისა.¹³⁷

საქართველოს საერთო სასამართლოების პრაქტიკის ანალიზის შედეგად ასევე აღმოჩნდა გადაწყვეტილება, რომელშიც, მართალია, გამოყენებულ იქნა ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენცია, მაგრამ იმის გამო, რომ საერთო სასამართლომ არ გამოიყენა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი, მან კონვენცია არ განმარტა იმ მნიშვნელობით, როგორც ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ.

საქმე ეხება მარნეულის რაიონულ სასამართლოში ერთ-ერთი რელიგიური მიმდინარეობის მიმდევრების მიერ შეტანილ სარჩელს რაიონის გამგებლისა და ადგილობრივი პოლიციის რამდენიმე მაღალი თანამდებობის პირის წინააღმდეგ, რომელშიც ისინი ამტკიცებდნენ, რომ მათ არ მიეცათ უფლება, დასწრებოდნენ ამ რელიგიური მიმდინარეობის მომხრეთა შეხვედრას.¹³⁸ ამის მიზეზად ისინი ამტკიცებდნენ, რომ რელიგიურ ნიადაგზე მათთან დაპირისპირებულმა მხარემ დაარბია ეს შეხვედრა და მათ მიაყენეს მატერიალური ზიანი და მორალური შეურაცხყოფა.

მოსარჩელეები ასევე ამტკიცებდნენ, რომ პოლიციის თანამშრომლებმა არ დაიცვეს მათი უფლებები, რის გამოც მოწინააღმდეგეებმა შეძლეს შეხვედრის ჩაშლა და მათი უფლებების ხელყოფა. საყურადღებოა რაიონის შინაგან საქმეთა განყოფილების უფროსის ჩვენება, რომლის თანახმად, „პოლიციის კომპეტენციაში არ შედის სხვადასხვა რელიგიური მიმდინარეობის წევრების დაცვა, ამისათვის არსებობს დაცვის პოლიცია.“

მოპასუხეებმა სარჩელი უსაფუძვლოდ ჩათვალეს იმის გამო, რომ რაიონის პოლიციის თანამშრომლებს მოსარჩელეებისათვის არ მიუყენებიათ არც სიტყვიერი ან ფიზიკური შეურაცხყოფა და არც მორალური თუ მატერიალური ზიანი. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს წარმომადგენელმა აღნიშნა, რომ მის მარწმუნებლებს არ დაურბევიათ შეხვედრა და რომ არცერთ მოსარჩელეს არ დაუსახელებია პოლიციის თანამშრომელი, რომელმაც მათ მიაყენეს შეურაცხყოფა ან დაეხმარნენ მათთან დაპირისპირებულ მხარეს რელიგიური შეხვედრის დარბევაში.

სასამართლომ მოსარჩელეთა მოთხოვნა უსაფუძვლოდ ჩათვალა და არ დააკმაყოფილა. სასამართლომ აღნიშნა, რომ პოლიცია ხელს არ უშლიდა რელიგიური მიმდინარეობის მომხრეებს რელიგიურ შეხვედრაზე დასასწრებად. სასამართლომ ასევე აღნიშნა, რომ მოსარჩელეებს შეურაცხყოფა და მატერიალური ზიანი მიაყენა მათთან დაპირისპირებულმა მხარემ, რაშიც პოლიციის თანამშრომლებს ხელი არ შეუწყვიათ. სასამართლომ ასევე მიუთითა, რომ ვიდეომასალებით არ დადასტურდა პოლიციის თანამშრომელთა ჩარევა რელიგიური შეხვედრის დარბევაში.

სასამართლომ არ გაიზიარა მოსარჩელე მხარის პოზიცია, რომლის თანახმად, პოლიციამ დაარღვია ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციის მე-8, მე-9, მე-10, მე-11, მე-13 და მე-14 მუხლები. კონვენციის ამ მუხლების შინაარსის დასადგენად რაიონულმა სასამართლომ არ მოიშველია ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი, რაც, სავარაუდოდ, დაეხმარებოდა მას კონვენციის სწორ განმარტებასა და გამოყენებაში.

ამის საილუსტრაციოდ შეიძლება ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს ერთ-ერთი გადაწყვეტილების მოშველიება, რომელიც ადასტურებს, რომ საქართველოს სასამართლოების მიერ აუცილებელია არა მხოლოდ კონვენციის, არამედ ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენება.

1988 წელს ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ განიხილა ავსტრიის წინააღმდეგ ევროპულ სასამართლოში შეტანილი განაცხადი (საქმე პლატფორმა „ექიმები სიცოცხლისათვის” ავსტრიის წინააღმდეგ), რომელიც ეხება შეკრების თავისუფლებას (კონვენციის მე-11 მუხლი).¹³⁹ ევროპულ სასამართლოში განაცხადი შეიტანა ავსტრიელ ექიმთა ასოციაციამ, რომელიც ახორციელებდა აბორტის საწინააღმდეგო კამპანიას. საჩივარი ეხებოდა ასოციაციის ორ დემონსტრაციას, რომლის ჩატარებას ხელი შეუშალა ამ კამპანიის მოწინააღმდეგეთა ჯგუფმა. ასოციაციის წევრთა პირველი დემონსტრაციის დროს აბორტის მომხრეებმა ხელი შეუშალეს დემონსტრაციას, რისთვისაც გამოიყენეს ხმის გამაძლიერებლები და დემონსტრანტებს კვერცხები დაუშინეს. პოლიციელები, რომლებიც ესწრებოდნენ დემონსტრაციას, დაპირისპირებაში ჩაერივნენ მხოლოდ მაშინ, როდესაც მხარეებს შორის დაპირისპირება გამწვავდა და მისი ფიზიკურ ძალადობაში გადაზრდის რეალური საფრთხე შეიქმნა. აბორტის მოწინააღმდეგეთა ჯგუფმა ასევე შეუშალა ხელი ასოციაციის მეორე დემონსტრაციას.

ევროპულ სასამართლოში შეტანილ განაცხადში ასოციაცია ამტკიცებდა, რომ ავსტრიის ხელისუფლებამ ვერ უზრუნველყო დემონსტრანტები შეკრების თავისუფლების უფლებით, რომელიც გათვალისწინებულია ევროპის კონვენციის მე-11 მუხლით.¹⁴⁰ ამის საწინააღმდეგოდ, ავსტრიის მთავრობა ამტკიცებდა, რომ ევროპის კონვენციის მე-11 მუხლი არ აკისრებს სახელმწიფოს ვალდებულებას, უზრუნველყოს დემონსტრანტთა დაცვა. მთავრობის პოზიციით, საკმარისია, რომ დემონსტრანტებს თავად სახელმწიფომ არ შეუშალოს ხელი დემონსტრაციის განხორციელებაში. ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ ამ საქმესთან დაკავშირებით დაადგინა:

„მშვიდობიანი შეკრების ჭეშმარიტი, ეფექტიანი თავისუფლება არ შეიძლება შეიზღუდოს სახელმწიფოს მხრიდან მხოლოდ ჩაურევლობის მოვალეობით: სახელმწიფოს როლის წმინდა ნეგატიური კონცეფცია შეუთავსებელი იქნება მე-11 მუხლის ობიექტსა და მიზანთან. მე-8 მუხლის მსგავსად, მე-11 მუხლი ხანდახან მოითხოვს პოზიტიური ღონისძიების გატარებას, ინდივიდებს შორის ურთიერთობების სფეროშიც კი, თუ არსებობს ამის საჭიროება.”¹⁴¹

ევროპული სასამართლოს ამ გადაწყვეტილებამ ნათელი მოჰფინა სახელმწიფოს მხრიდან ადამიანის უფლებათა დაცვის ვალდებულების ფარგლებს. ამ გადაწყვეტილებით ევროპის კონვენციის მე-11 მუხლი მონაწილე სახელმწიფოს აკისრებს არა მხოლოდ ნეგატიურ ვალდებულებას - სახელმწიფომ უშუალოდ არ აკრძალოს დემონსტრაცია, არამედ პოზიტიურ ვალდებულებასაც - სახელმწიფომ უზრუნველყოს დემონსტრაციის მშვიდობიანი ჩატარება, მათ შორის, დაიცვას დემონსტრანტები მათი იდეური მოწინააღმდეგეებისაგან.¹⁴² აქედან გამომდინარე, ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციით გათვალისწინებულ უფლებებთან დაკავშირებით, სახელმწიფო ვერ გაიმართლებს თავს იმით, რომ იგი უშუალოდ არ არღვევს იურიდიული ან ფიზიკური პირის უფლებებს, არამედ მათი უფლებები ირღვევა მესამე მხარის (პირთა ან პირთა ჯგუფის) მიერ.¹⁴³

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს ხსენებულ საქმესთან დაკავშირებით შეიძლება გამოითქვას ვარაუდი, რომ ამ პრეცედენტის გამოყენების შემთხვევაში მარნეულის რაიონული სასამართლო განსხვავებულად შეაფასებდა მის წინაშე არსებულ საქმეს.

რაც შეეხება საქართველოს საკონსტიტუციო კონტროლის სასამართლო ორგანოს - საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენებას, მიზანშეწონილია მისი პრაქტიკის მიმოხილვა.

უპირველეს ყოვლისა, საინტერესოა საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს საქმე - „ლელა ინწკირველი, ნინო გახოკიძე და ეკა ჩაჩანიძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ”.¹⁴⁴ კონსტიტუციურ სარჩელში მოსარჩელეები მოითხოვდნენ საქართველოს საგადასახადო კოდექსის მე-8 მუხლის მე-2 პუნქტისა და 26-ე მუხლის მე-3 პუნქტის არაკონსტიტუციურად ცნობას. კერძოდ, მოსარჩელეები მიუთითებენ საგადასახადო კოდექსის ხსენებული მუხლების შეუსაბამობას საქართველოს კონსტიტუციის 21-ე მუხლთან (საკუთრებისა და მემკვიდრეობის უფლება). მათი აზრით, სანოტარო საქმიანობა გადასახადების დაკისრების თვალსაზრისით არ შეიძლება გაუთანაბრდეს სამეწარმეო საქმიანობას. სარჩელის თანახმად, „არამეწარმის დაბეგვრა მეწარმის რეჟიმით, ანუ შესაბამისი გადასახადების დაკისრებით, არაკონსტიტუციურია და იგი ხელყოფს საქართველოს კონსტიტუციის 21-ე მუხლით აღიარებულ საკუთრების უფლებას, რომლის მიხედვით, საკუთრება და მემკვიდრეობის უფლება აღიარებულია და უზრუნველყოფილია.“¹⁴⁵

ამ საქმეზე მოსარჩელეთა წარმომადგენელმა თავისი პოზიციის დასასაბუთებლად საქართველოს შიდასახელმწიფოებრივ ნორმატიულ აქტებთან ერთად, მიუთითა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებას საქმეზე - დარბი შვედეთის წინააღმდეგ.¹⁴⁶ ამ საქმეზე ევროპულმა სასამართლომ დაადგინა, რომ საეკლესიო ბეგარის დაწესება იმ პირისათვის, რომელიც არ არის ეკლესიის წევრი, ხელყოფს ევროპის კონვენციის პირველი ოქმის პირველი მუხლით გათვალისწინებულ საკუთრების უფლებას.¹⁴⁷

ამ საქმესთან დაკავშირებით საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს, სამწუხაროდ, არ მიეცა შესაძლებლობა, გამოეხატა თავისი შეხედულება სარჩელის მიმართ, განსაკუთრებით მოსარჩელის არგუმენტზე (რაც ამ ნაშრომის ინტერესის საგანია), რომელიც ემყარებოდა ევროპული სასამართლოს მოხსენიებულ პრეცედენტს. ამის მიზეზი ის იყო, რომ საკონსტიტუციო სასამართლოს მოუხდა ამ საქმეზე სამართალწარმოების შეწყვეტა სადავო აქტების გაუქმების გამო. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ საქმის არსებითად განხილვის დამთავრების შემდეგ, როდესაც სასამართლო კოლეგია გადაწყვეტილების დასადგენად სათათბირო ოთახში გავიდა, საქართველოს პარლამენტმა შეიტანა ცვლილებები საქართველოს საგადასახადო კოდექსში, რომლითაც გააუქმა სადავო დებულებები.¹⁴⁸

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენებასთან დაკავშირებით ინტერესმოკლებული არ უნდა იყოს საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ განხილული საქმე „საქართველოს ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაცია და ზაალ ტყეშელაშვილი, ნინო ტყეშელაშვილი, მაია შარიქაძე, ნინო ბასიშვილი, ვერა ბასიშვილი და ლელა გურაშვილი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ”.¹⁴⁹

მოსარჩელემ¹⁵⁰ დააყენა „შეკრებებისა და მანიფესტაციების შესახებ“ საქართველოს კანონის მრავალი დებულების კონსტიტუციურობის საკითხი.¹⁵¹ წინამდებარე ნაშრომში შეუძლებელია ხსენებული კანონის ყველა იმ სადავო დებულების განხილვა, რომლის კონსტიტუციურობაზე იმსჯელა საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ ამ საქმესთან დაკავშირებით. მიუხედავად ამისა, აღსანიშნავია, რომ მოსარჩელემ მოიშველია ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი თავისი პოზიციის დასასაბუთებლად, რისი მიზანი იყო იმის დემონსტრირება, თუ როგორ განმარტა ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ ამ უფლების შინაარსი.

მოსარჩელე დაეყრდნო ევროპული სასამართლოს რამდენიმე გადაწყვეტილებას, მათ შორის გადაწყვეტილებას საქმეზე - სტანკოვი და მაკედონიელთა გაერთიანებული ორგანიზაცია „ილინდელი” ბულგარეთის წინააღმდეგ.¹⁵² მიუხედავად იმისა, რომ მოსარჩელემ მოიშველია ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებები, რასაც სტიმული უნდა მიეცა საკონსტიტუციო სასამართლოსათვის, რათა სადავო საკითხები განეხილა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გათვალისწინებით, სასამართლოს თავის გადაწყვეტილებაში არ მოუხდენია ევროპული სასამართლოს პრეცედენტების ანალიზი.¹⁵³

თუმცა აღსანიშნავია, რომ საკონსტიტუციო სასამართლომ თავის გადაწყვეტილებაში მიუთითა: „სტრასბურგის სასამართლოს პრაქტიკიდან გამომდინარე, რომლის მიხედვითაც არა თუ ფიზიკურ პირებს, პროფესიულ კავშირებსა და არასამთავრობო ორგანიზაციებსაც არ შეუძლიათ მიმართონ სტრასბურგის სასამართლოს მხოლოდ იმიტომ, რომ პრინციპულად სურთ გაასაჩივრონ სახელმწიფოს ესა თუ ის ქმედება.“ „სტრასბურგის სასამართლოს პრაქტიკის“ მოხსენიების შემთხვევაშიც კი, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ არ მიუთითა ევროპული სასამართლოს კონკრეტულ პრეცედენტზე (პრეცედენტებზე) და მითუმეტეს, გადაწყვეტილებაში არ მოუხდენია მისი (მათი) ანალიზი.

აშკარაა, რომ ამ საქმეზე საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ თავი შეიკავა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენებისაგან. საკმარისი საფუძველია მტკიცებისათვის, რომ პრეცედენტული სამართლის გამოყენება სასამართლოს მიერ, ერთი მხრივ, მნიშვნელოვან წვლილს შეიტანდა ამ საქმეზე მიღებულ გადაწყვეტილებაში, ხოლო, მეორე მხრივ, ხელს შეუწყობდა საქართველოს სასამართლოთა მიერ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენების პოპულარიზაციას.

საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მცირე პრაქტიკის მიმოხილვის შედეგად შეიძლება გაკეთდეს დასკვნა, რომ საკონსტიტუციო სასამართლო ჯერჯერობით არ იყენებს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს თავის გადაწყვეტილებებში. ვერ იქნა აღმოჩენილი საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება, რომელშიც მან მოიშველია ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი, დაეყრდნო ამა თუ იმ კონკრეტულ პრეცედენტს სადავო უფლების შინაარსის დასადგენად.

ამ დასკვნას ადასტურებს საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მოსამართლე ბესარიონ ზოიძე, რომელიც ასევე ამახვილებს ყურადღებას საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებათა გამოყენების მნიშვნელობაზე. მისი აზრით, „თუ განვლილ პრაქტიკას გადავხედავთ, საკმაოდ ფართოდ გამოგვიყენებია ჩვენ საერთაშორისო პაქტები და კონვენციები ადამიანის უფლებათა დაცვის დარგში. მაგრამ უშუალო ციტირება სტრასბურგის სასამართლოს გადაწყვეტილებებისა ჯერ არა გვქონია. ვფიქრობ, რომ ამ მიმართებით სერიოზული ნაბიჯები უნდა გადაიდგას.“¹⁵⁴

მართალია, ამჟამად საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლო არ იყენებს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს, შეიძლება გამოითქვას ვარაუდი, რომ ნელ-ნელა მის პრაქტიკაში ფეხს მოიკიდებს ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენება. მით უმეტეს, რომ საკონსტიტუციო სასამართლოს ენიჭება განსაკუთრებული როლი ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენებაში. როგორც ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეზიდენტმა აღნიშნა საკონსტიტუციო სასამართლოების მიერ ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენებასთან დაკავშირებით:

„...ეროვნულმა სასამართლოებმა, უწინარესად უზენაესმა და საკონსტიტუციომ (ავტორის ხაზგასმა), მზერა უნდა მიაპყრონ ... სტრასბურგის სამოსამართლო სამართალს და შეისწავლონ იგი, რათა ღრმად გაიცნობიეროს სამართლებრივი სახელმწიფოს თანაარსი ისეთი განვითარებული პრინციპები, როგორიც არის სამართლიანი სასამართლო განხილვა, ან აზრის გამოხატვისა და გაერთიანების თავისუფლება“.¹⁵⁵

8. პრეცედენტული სამართლის გამოყენება საქართველოს სასამართლოების მიერ ქვეყნის კანონმდებლობაში არსებული ხარვეზების აღმოსაფხვრელად

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენება საქართველოს სასამართლოების მიერ მნიშვნელოვანია, არა მხოლოდ მოქმედი კანონმდებლობის სწორი გამოყენებისათვის, არამედ საქართველოს კანონმდებლობაში არსებული სამართლებრივი ხარვეზების აღმოსაფხვრელად.

ამის საილუსტრაციოდ შეიძლება მოყვანილ იქნეს მაგალითი, რომელიც დაკავშირებულია სხვა სახელმწიფოსათვის პირთა გადაცემის მარეგულირებელ საქართველოს კანონმდებლობასთან.

საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის მე-6 მუხლის მე-3 ნაწილით, „არ შეიძლება სხვა სახელმწიფოს გადაეცეს შემოხიზნული, დანაშაულის ჩამდენი პირი, რომელსაც დევნიან პოლიტიკური მრწამსისათვის, აგრეთვე ის, ვინც ჩაიდინა ქმედება, რომელიც საქართველოს კანონმდებლობით დანაშაულად არ ითვლება, ან თუ ჩადენილი დანაშაულისათვის სიკვდილით დასჯაა დაწესებული იმ სახელმწიფოში, რომელიც გადაცემას მოითხოვს. [...].“

ასევე აღსანიშნავია, რომ სისხლის სამართლის კოდექსის მე-6 მუხლის მე-2 ნაწილით, „დანაშაულის ჩამდენი უცხო ქვეყნის მოქალაქე, აგრეთვე მოქალაქეობის არმქონე პირი, რომლებიც საქართველოს ტერიტორიაზე იმყოფებიან, საქართველოს საერთაშორისო ხელშეკრულების შესაბამისად სისხლისსამართლებრივ პასუხისგებაში მისაცემად ან სასჯელის მოსახდელად შეიძლება გადაეცნენ სხვა სახელმწიფოს.“ ეს დებულება პირდაპირ მიუთითებს, რომ ასეთი გადაცემა განხორციელდება, თუ იგი გათვალისწინებულია საქართველოს საერთაშორისო ხელშეკრულებით.

ხსენებულის გათვალისწინებით, მიზანშეწონილია ადამიანის უფლებათა დაცვის იმ სტანდარტების განხილვა, რომლებიც ჩამოაყალიბა ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ პირთა ექსტრადიციის საკითხზე.

ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ განიხილა საქმე სოერინგი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ.¹⁵⁶ სოერინგმა, რომელიც გერმანიის მოქალაქე იყო, 1985 წლის 30 მარტს ჩაიდინა თავისი მეგობარი გოგონას მშობლების მკვლელობა ამერიკის შეერთებული შტატების ვირჯინიის შტატში. მკვლელობის შემდეგ სოერინგი და მისი მეგობარი გოგონა მიიმალნენ. მოგვიანებით ისინი დააკავეს ინგლისში. სოერინგის დაკავების შემდეგ ამერიკის შეერთებული შტატების მთავრობამ გაერთიანებული სამეფოსაგან მოითხოვა მისი ექსტრადიცია, ამ სახელმწიფოებს შორის მოქმედი ხელშეკრულების თანახმად. სირთულეები ექსტრადიციის მიმართ წარმოიშვა იმასთან დაკავშირებით, რომ სოერინგს, როგორც დანაშაულის მთავარ შემსრულებელს, ემუქრებოდა სიკვდილით დასჯა აშშ-ში, ინგლისში კი სასჯელის ეს ფორმა გაუქმებული იყო.¹⁵⁷

სოერინგმა შეიტანა განაცხადი ადამიანის უფლებათა ევროპულ კომისიაში,¹⁵⁸ რომელშიც ამტკიცებდა, რომ დიდი ალბათობა იყო მის მიმართ სასიკვდილო განაჩენის გამოტანისა აშშ-ისათვის მისი გადაცემის შემთხვევაში. მან ასევე აღნიშნა, რომ გადაცემის შემთხვევაში იგი განიცდიდა „სიკვდილმისჯილთა საკნის სინდრომს“, რის გამოც დაექვემდებარებოდა არაადამიანურ და დამამცირებელ მოპყრობასა და დასჯას, რაც იკრძალება ევროპის კონვენციის მე-3 მუხლით.¹⁵⁹

ხაზგასმით უნდა აღინიშნოს, სოერინგი არ მოითხოვდა ექსტრადიციის შესახებ ბრძანების გაუქმებას იმ მიზეზით, რომ მის მიმართ შეიძლებოდა გამოტანილი ყოფილიყო სასიკვდილო განაჩენი, რადგან ევროპის კონვენციის მე-3 მუხლით სიკვდილით დასჯა არ განიხილება წამებად ან არაადამიანურ მოპყრობად, არამედ მოითხოვდა ექსტრადიციის შესახებ ბრძანების გაუქმებას იმ მიზეზით, რომ თუ მის მიმართ გამოტანილი იქნებოდა სასიკვდილო განაჩენი, რომლის აღსრულებას ვირჯინიის შტატში დიდი დრო დასჭირდებოდა, იგი განაჩენის აღსრულების მოლოდინის ხანგრძლივი დროის გამო განიცდიდა „სიკვდილმისჯილთა საკნის სინდრომს“, რითაც დაექვემდებარებოდა არაადამიანურ და დამამცირებელ მოპყრობასა და სასჯელს.

თავის მხრივ, გაერთიანებული სამეფოს მთავრობა ამტკიცებდა, რომ კონვენციის მე-3 მუხლი არ უნდა განიმარტოს ისე, რომ დააკისროს კონვენციის მონაწილე სახელმწიფოს პასუხისმგებლობა იმ მოქმედებისათვის, რომელიც ხდება მისი იურისდიქციის ფარგლებს გარეთ. გაერთიანებული სამეფოს პოზიციით, ექსტრადიცია არ იწვევს პირის გამცემი სახელმწიფოს პასუხისმგებლობას არაადამიანური და დამამცირებელი მოპყრობისა და დასჯისათვის, რომელსაც ეს პირი შეიძლება დაექვემდებაროს გამცემი სახელმწიფოს იურისდიქციის ფარგლებს გარეთ.

ამ საქმეზე ევროპულმა სასამართლომ განაცხადა შემდეგი:

„პასუხგასაცემია კითხვა, იწვევს თუ არა კონვენციის მე-3 მუხლი მონაწილე სახელმწიფოს პასუხისმგებლობას იმ პირის ექსტრადიცია სხვა სახელმწიფოში, სადაც იგი გახდება ან შეიძლება გახდეს წამების, არაადამიანური, დამამცირებელი მოპყრობის ან სასჯელის მსხვერპლი. [...] საეჭვოა, რომ კონვენციის ძირითად ფასეულობებს, საკუთრივ „პოლიტიკური ტრადიციების, იდეალების, თავისუფლებისა და სამართლის უზენაესობის საერთო მემკვიდრეობას“, რომელზეც უთითებს კონვენციის პრეამბულა, შეესატყვისებოდეს ის, რომ მონაწილე სახელმწიფოებმა გადასცენ პირი სხვა სახელმწიფოს, თუ არსებობს საკმარისი საფუძველი ვარაუდისათვის, რომ იგი შეიძლება დაექვემდებაროს წამებას, როგორი სასტიკიც არ უნდა იყოს მის მიერ ჩადენილი დანაშაული. ასეთ გარემოებაში ექსტრადიცია, მიუხედავად იმისა, რომ ამაზე პირდაპირ არ არის მითითებული მე-3 მუხლის მოკლე და ზოგად ფორმულირებაში, აშკარად წინააღმდეგობრივი იქნებოდა ამ მუხლის სულისკვეთებასა და შინაარსთან და, სასამართლოს აზრით, ეს ნაგულისხმევი ვალდებულება გადაცემისაგან თავის შეკავების შესახებ ასევე ვრცელდება იმ შემთხვევებზე, როდესაც პირი იმ სახელმწიფოში, რომელსაც გადაეცემა, აღმოჩნდება რეალური რისკის წინაშე, გახდეს მოცემული მუხლით აკრძალული არაადამიანური, დამამცირებელი მოპყრობის ან სასჯელის მსხვერპლი.“¹⁶⁰

ევროპული სასამართლოს ხსენებული გადაწყვეტილების მიხედვით, ევროპის კონვენციის მონაწილე სახელმწიფოებს ეკრძალებათ პირის სხვა სახელმწიფოსათვის გადაცემა, თუ არსებობს საკმარისი საფუძველი ვარაუდისათვის, რომ ეს პირი შეიძლება დაექვემდებაროს წამებას, არაადამიანურ, დამამცირებელ მოპყრობას ან სასჯელს.¹⁶¹

საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის მე-6 მუხლის მე-3 ნაწილისა და ევროპის კონვენციის მე-3 მუხლის მოკლე მიმოხილვის შედეგად შეიძლება გაკეთდეს შემდეგი დასკვნა:

თუ საქართველოს სასამართლომ არ გამოიყენა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი, იგი სავარაუდოდ ვერ დაასკვნის, რომ, ერთი მხრივ, საქართველოს კანონმდებლობა, და, მეორე მხრივ, ევროპის კონვენცია და მისი პრეცედენტული სამართალი განსხვავებულ პირობებს ადგენს პირის გადაცემაზე უარის გაცხადების სამართლებრივ საფუძველთან დაკავშირებით. საქართველოს სასამართლო, სავარაუდოდ, ვერც წარმოიდგენს, რომ ევროპის კონვენციის მე-3 მუხლი შეიძლება ადგენდეს რაიმე მოთხოვნას ექსტრადიციასთან დაკავშირებით, კერძოდ იმას, რომ ეროვნულმა სასამართლომ, მისთვის საჩივრით მიმართვის შემთხვევაში, უნდა გააუქმოს ბრძანება პირის ექსტრადიციის შესახებ, თუ არსებობს საკმარისი საფუძველი ვარაუდისათვის, რომ ეს პირი გადასაცემ სახელმწიფოში შეიძლება დაექვემდებაროს წამებას, არაადამიანურ ან დამამცირებელ მოპყრობას ან სასჯელს.

შეიძლება გამოითქვას ეჭვი, რომ იმ შემთხვევაშიც კი, თუ არსებობს საკმარისი საფუძველი ვარაუდისათვის, რომ ეს პირი გადასაცემ სახელმწიფოში შეიძლება დაექვემდებაროს წამებას, არაადამიანურ ან დამამცირებელ მოპყრობას ან სასჯელს, საქართველოს სასამართლო არ გააუქმებს ბრძანებას ექსტრადიციის შესახებ, რადგან ამ საფუძვლით სხვა სახელმწიფოსათვის უარის გაცხადების საფუძველი გათვალისწინებული არ არის საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის მე-6(3) მუხლით. ამის შედეგი იქნება ის, რომ სახელმწიფო, რომელმაც გადასცა ეს პირი, დაარღვევს ევროპის კონვენციის მე-3 მუხლს.¹⁶² ნიშანდობლივია, რომ ასეთ შემთხვევაში არა აქვს მნიშვნელობა იმას, არის თუ არა მეორე სახელმწიფო, რომელსაც გადაეცემა პირი, ევროპის კონვენციის მონაწილე.¹⁶³

ამიტომაც საქართველოს სასამართლოს წინაშე ასეთი დავის წარმოშობის შემთხვევაში მან, სისხლის სამართლის კოდექსთან და ევროპის კონვენციასთან ერთად, უნდა გამოიყენოს ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი და მისი გათვალისწინებით განმარტოს სისხლის სამართლის კოდექსი. ეს საშუალებას მისცემს სასამართლოს, შეაფასოს კოდექსით, კონვენციითა და ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლით დადგენილი საფუძვლები ექსტრადიციაზე უარის გაცხადების შესახებ და მიიღოს ისეთი გადაწყვეტილება, რომელიც არ დაარღვევს ევროპის კონვენციით დადგენილ ადამიანის უფლებათა დაცვის სტანდარტებს.

ამ მოკლე მიმოხილვიდან ნათელია, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენებით საქართველოს სასამართლოებს შეუძლიათ მნიშვნელოვანი წვლილის შეტანა საქართველოს კანონმდებლობაში არსებული სამართლებრივი ხარვეზების აღმოფხვრაში.

9. დასკვნა

ამ ნაშრომის შედეგად შეიძლება გაკეთდეს რამდენიმე დასკვნა:

ა) ეროვნულ სასამართლოებს ენიჭებათ უმნიშვნელოვანესი როლი ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენებისას. ეროვნულმა სასამართლოებმა უნდა გამოიყენონ არა მხოლოდ ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენცია, არამედ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი;

ბ) ევროპული სახელმწიფოების სასამართლოების აბსოლუტური უმრავლესობა, ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციასთან ერთად, რეგულარულად იყენებს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს. ევროპული სასამართლოს იმ გადაწყვეტილებათა გამოყენება ეროვნული სასამართლოების მიერ, რომლებიც ეხებიან კონვენციის სხვა მონაწილე სახელმწიფოებს, გამომდინარეობს არა კონვენციით გათვალისწინებული სახელმწიფოს ვალდებულებიდან, არამედ განპირობებულია პრაგმატული მოსაზრებით.

ძირითადი მოტივი, რომელიც განაპირობებს ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებათა გამოყენებას ეროვნული სასამართლოების მიერ, არის ის, რომ ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი ახდენს ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციის დებულებათა ავტორიტეტულ განმარტებას (ინტერპრეტაციას).

მიუხედავად იმისა, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო იღებს გადაწყვეტილებას კონკრეტულ საქმეზე, ის ასეთი გადაწყვეტილების (პრეცედენტის) მეშვეობით განმარტავს კონვენციით გათვალისწინებულ უფლებათა და თავისუფლებათა შინაარსს. კონკრეტული გადაწყვეტილების მიღებით სასამართლო ადგენს სტანდარტს, რომლის მნიშვნელობა სცილდება კონკრეტულ სასამართლო საქმეს.

ეროვნული სასამართლოები ათვითცნობიერებენ, რომ ევროპული სასამართლოს პრაქტიკის, მისი პრეცედენტული სამართლის გაანალიზების გარეშე ძალზე რთულია კონვენციით გათვალისწინებულ უფლებათა შინაარსის დადგენა და, შესაბამისად, კონვენციის დებულებათა სწორი გამოყენება. კონვენციაში ჩამოყალიბებული მრავალი ნორმა ძალზე ზოგადად არის ფორმულირებული. ევროპული სასამართლოს პრეცედენტებით ზუსტდება ამა თუ იმ უფლების შინაარსი და ფარგლები, რაც შესაძლებლობას აძლევს ეროვნულ სასამართლოს, სწორად განმარტოს ეს უფლებები და თავისუფლებები.

იმის გათვალისწინებით, რომ ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი აზუსტებს კონვენციის დებულებათა შინაარსსა და ფარგლებს, ისევე როგორც გამოყენების სფეროს, ევროპულ სახელმწიფოთა ეროვნული სასამართლოები არ განიხილავენ ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციას ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გარეშე, რადგან კონვენციის სტანდარტები გამოიხატება ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალში.

ევროპის კონვენციის ადამიანის უფლებათა სტანდარტები არ განისაზღვრება მხოლოდ კონვენციის ტექსტით. ისინი დადგენილია როგორც კონვენციის ტექსტით, ისე მის საფუძველზე მიღებული პრეცედენტული სამართლით. სხვა სიტყვებით, ევროპის კონვენციის ადამიანის უფლებათა სტანდარტებში მოიაზრება არა მხოლოდ თავად კონვენციის ტექსტით გათვალისწინებული სტანდარტები, არამედ ასევე ევროპული სასამართლოს პრეცედენტებით ჩამოყალიბებული სტანდარტები. ეროვნულმა სასამართლოებმა ევროპის კონვენცია უნდა განმარტოს და გამოიყენოს იმ მნიშვნელობით, რომელიც მას მიანიჭა ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ.

ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენება ეროვნული სასამართლოების მიერ განპირობებულია ასევე იმით, რომ იგი აძლევს ეროვნულ სასამართლოებს იმ გადაწყვეტილების განჭვრეტის შესაძლებლობას, რომელსაც სავარაუდოდ მიიღებს ევროპული სასამართლო ამ სახელმწიფოს წინააღმდეგ ევროპლ სასამართლოში განაცხადის შეტანის შემთხვევაში. თუ ეროვნულმა სასამართლომ არ გაითვალისწინა ევროპული სასამართლოს მიერ ადრე მიღებული გადაწყვეტილებები ანალოგიურ საქმეებთან დაკავშირებით, რომლებშიც ევროპულმა სასამართლომ დაადგინა კონვენციის დარღვევა, სავარაუდოა, რომ ამ სახელმწიფოს წინააღმდეგ შეტანილი სარჩელის შემთხვევაში ევროპული სასამართლო იმავეს დაადგენს.

იმის გამო, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი განიხილება კონვენციის დებულებათა ავტორიტეტულ განმარტებად, ეროვნული სასამართლოებისათვის არა მხოლოდ მიზანშეწონილი, არამედ აუცილებელიცაა, კონვენციასთან ერთად, ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენება;

გ) ადვოკატებს ენიჭებათ მნიშვნელოვანი როლი ეროვნული სასამართლოების მიერ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენებაში და, შესაბამისად, ადამიანის უფლებათა დაცვაში ევროპული სტანდარტებით.

ეროვნული სასამართლოების წინაშე ადვოკატებმა უნდა მოიშველიონ არა მხოლოდ ევროპის კონვენციის ტექსტი, არამედ ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი. ადვოკატის არგუმენტები ბევრად უფრო დამაჯერებელი იქნება, თუ იგი დაეყრდნობა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტებს, დაასაბუთებს, რომ კონვენციით გათვალისწინებული უფლება ისე უნდა განიმარტოს, როგორც ეს მოახდინა ევროპულმა სასამართლომ, რაც, თავის მხრივ, ხელს შეუწყობს ეროვნული სასამართლოს დარწმუნებას ადვოკატის პოზიციის მართებულობაში. თუ ადვოკატი მხოლოდ კონვენციის ტექსტს დაეყრდნო და არ მიუთითა ევროპული სასამართლოს კონკრეტულ პრეცედენტზე იმის დასტურად, როგორ განმარტა და გადაწყვიტა ევროპულმა სასამართლომ მსგავსი დავა, ადვოკატის მიერ კონვენციის მოშველიების ეფექტი შეზღუდული იქნება და, შესაბამისად, მცირე იქნება სასამართლოს მიერ ადვოკატის პოზიციის გაზიარების ალბათობაც;

დ) ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი უნდა იქნეს გამოყენებული არა მხოლოდ მართლმსაჯულების განხორციელების დროს, არამედ ასევე ნორმაშემოქმედებით პროცესში. ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს შეუძლია მნიშვნელოვანი გავლენის მოხდენა არა მხოლოდ ეროვნული სასამართლოების პრაქტიკაზე, არამედ სახელმწიფოს კანონმდებლობაზე. მას შეუძლია სასარგებლო წვლილი შეიტანოს ეროვნული კანონმდებლობის დახვეწაში.

თუ სახელმწიფო უზრუნველყოფს ქვეყნის კანონმდებლობის შესაბამისობას ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალთან, მცირე იქნება ევროპის კონვენციის დარღვევის რისკი ქვეყნის ნორმატიული აქტის ევროპულ სტანდარტებთან შეუსაბამობის გამო. თუ სახელმწიფო მოქმედ ნორმატიულ აქტში ან ნორმატიული აქტის პროექტში აღმოაჩენს იმავე ნორმას, რომელიც ევროპულმა სასამართლომ თავის ადრინდელ პრეცედენტში უკვე მიიჩნია კონვენციის დარღვევად, ამ სახელმწიფომ უნდა მოახდინოს თავისი კანონმდებლობის კორექტირება, რაც უზრუნველყოფს ასეთი ნორმატიული აქტის (ან მისი პროექტის) შესაბამისობას ევროპულ სტანდარტებთან. თუ სახელმწიფო მოახდენს თავისი კანონმდებლობის კორექტირებას, აღარ იარსებებს კონვენციით გათვალისწინებული უფლების დარღვევის ნორმატიული საფუძველი.

ამიტომ მნიშვნელოვანია, რომ როგორც მოქმედი ნორმატიული აქტები, ისე მათი პროექტები შემოწმდეს ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალთან შესაბამისობის თვალსაზრისით. ცხადია, საკანონმდებლო ხელისუფლებას განსაკუთრებული როლი ენიჭება ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალთან ქვეყნის კანონმდებლობის შესაბამისობის უზრუნველყოფაში.

ამდენად, ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენება საშუალებას მისცემს ქვეყანას, შეაფასოს თავისი კანონმდებლობა და პრაქტიკა ადამიანის უფლებათა ევროპულ სტანდარტებთან შესაბამისობის თვალსაზრისით, მოახდინოს კანონმდებლობისა და პრაქტიკის კორექტირება, რაც ხელს შეუწყობს ზოგადად ამ სფეროში საქართველოს კანონმდებლობისა და პრაქტიკის დახვეწას;

ე) ეროვნულ სასამართლოებს მნიშვნელოვანი როლი ენიჭებათ ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენებით სახელმწიფოს კანონმდებლობაში არსებული სამართლებრივი ვაკუუმის შევსებაში. კონკრეტული საქმის განხილვისას ეროვნულმა სასამართლომ შეიძლება აღმოაჩინოს, რომ სადავო საკითხი არ არის, ან მხოლოდ ნაწილობრივ არის მოწესრიგებული ქვეყნის შიდასახელმწიფოებრივი ნორმატიული აქტით (მაგალითად, კანონით). ასეთ შემთხვევაში ეროვნულმა სასამართლომ შეიძლება გამოიყენოს ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი და მის მიხედვით გადაწყვიტოს დავა. კანონმდებლობაში არსებული სამართლებრივი ვაკუუმის შესავსებად პრეცედენტული სამართლის გამოყენება ასევე შეუწყობს ხელს ქვეყანაში ადამიანის უფლებათა მარეგულირებელი კანონმდებლობისა და სასამართლო პრაქტიკის დახვეწას;

ვ) რაც შეეხება უშუალოდ საქართველოს სასამართლოების პრაქტიკას ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენებასთან დაკავშირებით, აღსანიშნავია შემდეგი:

საქართველოს სასამართლოების საქმიანობის შესწავლამ დაადასტურა, რომ პრაქტიკაში უკვე არის საერთო იურისდიქციის სასამართლოების მიერ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენების რამდენიმე შემთხვევა. საქართველოს სასამართლოების პრაქტიკის მოკლე მიმოხილვამაც კი ცხადყო, რომ საქართველოში ნელ-ნელა იცვლება იურისტების, მათ შორის მოსამართლეების შეხედულება მართლმსაჯულების განხორციელებაში ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის როლის შესახებ.

თუ ერთ-ერთ პირველ სასამართლო საქმეში, რომელშიც წარმოიშვა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენების საკითხი, საქართველოს სასამართლომ ვერ გაათვითცნობიერა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის როლი, რაც ადვოკატის მხრიდან სადავო უფლების სწორი განმარტების მცდელობით გამოიხატებოდა, საქართველოს სასამართლოების მომდევნო გადაწყვეტილებათა ანალიზი ცხადყოფს, რომ ნელ-ნელა მკვიდრდება ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენების სასამართლო პრაქტიკა. საქართველოს სასამართლოებში თანდათანობით ფეხს იკიდებს პრეცედენტული სამართლის საფუძველზე ამა თუ იმ უფლების განმარტებისა და სასამართლო დავის გადაწყვეტის პრაქტიკა.

ერთ-ერთ გადაწყვეტილებაში, რომელშიც გამოყენებულ იქნა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი, თბილისის საოლქო სასამართლომ პირდაპირ აღნიშნა, რომ ევროპული სასამართლოს პრეცედენტებით დადგენილი სტანდარტები ავსებს და აზუსტებს ევროპული კონვენციით გათვალისწინებული ნორმების შინაარსს. ამით საოლქო სასამართლომ დაადასტურა, ევროპის კონვენციასთან ერთად, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენების აუცილებლობა მართლმსაჯულების განხორციელების დროს.

მართალია, ნელ-ნელა მკვიდრდება ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენების პრაქტიკა, რაც უდავოდ დადებითი მოვლენაა, საქართველოს სასამართლოების პრაქტიკის მიმოხილვა ადასტურებს, რომ საქართველოს ყველა სასამართლოს ჯერ არ გაუთვითცნობიერებია, ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციასთან ერთად, ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენების აუცილებლობა. ერთ-ერთი მიმოხილული საქმის ანალიზის შედეგად შეიძლება გაკეთდეს დასკვნა, რომ, მართალია, სასამართლომ გამოიყენა ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენცია, მაგრამ იმის გამო, რომ მან არ გამოიყენა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი, ევროპის კონვენცია საქართველოს სასამართლომ არ განმარტა იმ მნიშვნელობით, რა მნიშვნელობითაც იგი განმარტა ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ.

რაც შეეხება საქართველოს სასამართლოების მიერ ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებათა გამოყენების ფორმას, აღსანიშნავია შემდეგი: საკმარისი არ არის, რომ ეროვნულმა სასამართლომ თავის გადაწყვეტილებაში მიუთითოს მის მიერ გამოყენებული პრეცედენტის მხოლოდ სახელწოდებაზე. აუცილებელია, ეროვნულმა სასამართლომ თავის გადაწყვეტილებაში გააანალიზოს გამოყენებული პრეცედენტი, განიხილოს უფლების ის განმარტება, რომელიც მოახდინა ევროპულმა სასამართლომ, დაასაბუთოს, თუ რატომ იყენებს ეროვნული სასამართლო ამ პრეცედენტს და საჭიროების შემთხვევაში მოახდინოს პრეცედენტის იმ ნაწილის ციტირება, რომელიც უშუალოდ ეხება ეროვნული სასამართლოს წინაშე განსახილველ სადავო საკითხს. ცხადია, ეროვნული სასამართლოს გადაწყვეტილება ბევრად უფრო დამაჯერებელი იქნება, თუ ის კონკრეტულად მიუთითებს ევროპული სასამართლოს პრეცედენტზე, რომელმაც განაპირობა უფლების ასეთი განმარტება და სასამართლოს მიერ ასეთი გადაწყვეტილების მიღება.

ზოგადად აღსანიშნავია, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი ძირითადად გამოიყენება საქართველოს უზენაეს სასამართლოსა და თბილისის საოლქო სასამართლოში, თუმცა საყურადღებოა, რომ აღმოჩენილ იქნა პირველი ინსტანციის ერთი გადაწყვეტილება, რომელმაც ასევე გამოიყენა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი.

რაც შეეხება საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენებას, ის ჯერჯერობით არ იყენებს პრეცედენტულ სამართალს. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს პრაქტიკაში ვერ იქნა აღმოჩენილი გადაწყვეტილება, რომელშიც სასამართლომ თავის გადაწყვეტილებაში მოიშველია ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი, დაეყრდნო ამა თუ იმ კონკრეტულ პრეცედენტს სადავო უფლების შინაარსის დასადგენად. საკონსტიტუციო სასამართლოს განსაკუთრებული როლის გათვალისწინებით საკონსტიტუციო მართლმსაჯულებაში შეიძლება გამოითქვას ვარაუდი, რომ ნელ-ნელა დამკვიდრდება ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენების პრაქტიკა საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოში.

დაბოლოს, უნდა აღინიშნოს, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენება ეროვნული სასამართლოების მიერ არ არის თვითმიზანი. პრეცედენტული სამართლის გამოყენება უბრალოდ იძლევა ამ სფეროში ქვეყნის კანონმდებლობისა და პრაქტიკის დახვეწის შესაძლებლობას ადამიანის უფლებათა უფრო ეფექტიანი დაცვის უზრუნველსაყოფად.

-----------------------

1 იხ. საქართველოს კონსტიტუციის მე-6 მუხლის მე-2 პუნქტი, „ნორმატიული აქტების შესახებ” საქართველოს კანონის მე-4 მუხლი და „საქართველოს საერთაშორისო ხელშეკრულებების შესახებ” საქართველოს კანონის მე-6 მუხლის პირველი პუნქტი.

2 ეს საკითხი სხვა ქვეყნებში ასევე იწვევდა აზრთა სხვაობას.

3 D. McGoldrick, The United Kingdom's Human Rights Act 1998 in Theory and Practice, in: International and Comparative Law Quarterly, vol. 50, N4, 2001, 918.

4 მნიშვნელოვანია, რომ იურისტთა მზარდი რაოდენობის აზრით, სამართლის თეორიაში არსებული მკაცრი გამიჯვნა პრეცედენტული და არაპრეცედენტული სამართლის სისტემების მიმდევარ სახელმწიფოებს შორის პრაქტიკაში არც ისე მკაფიოა. იხ. პროფ. ტარუფოს (პავიას უნივერსიტეტი, იტალია) მოხსენება (მე-3(2) პუნქტი), წაკითხული თბილისში 2002 წლის 15-17 აპრილს ჩატარებულ ევროპის უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარეთა VII კონფერენციაზე. მოხსენების ინგლისურენოვანი ტექსტი ხელმისაწვდომია საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ინტერნეტ-გვერდზე: [www.supremecourt.ge].

5 მიუხედავად იმისა, რომ საქართველო კონტინენტური სამართლის ქვეყანაა, სამართლის პრაქტიკაში არსებული ტენდენციები არ გამორიცხავს ორი სამართლებრივი სისტემის ურთიერთგავლენას, მათ შორის საქართველოს სამართლებრივ სისტემაზე. ამ პოზიციას ადასტურებს საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს წევრი ბესარიონ ზოიძე: „[...] სამართალთა [საერთო და პოზიტიური] ჰარმონიზაციის თანამედროვე პროცესი გვეუბნება, რომ ისინი ძალიან დაუახლოვდებიან ერთმანეთს. მე ვფიქრობ, რომ ზომიერი პრეცედენტული სამართალი ჩვენშიაც უნდა შემუშავდეს. კანონმდებლობას არ შეიძლება ჰქონდეს სრულყოფილების პრეტენზია. გარკვეულ ფარგლებში სასამართლოც უნდა ქმნიდეს სამართალს. ხშირად სასამართლოსათვის საინტერესოა ის სამართალიც, რომელიც არაპოზიტიურ ფორმაშია. მითუმეტეს, რომ სამართალი გაცილებით მეტია, ვიდრე ეს კანონმდებლობაა.” იხ. ინტერვიუ ბ. ზოიძესთან - „თავისუფლება პირობითი ცნებაა...”, ჟურნალი „ადამიანი და კონსტიტუცია”, №2, 2000 წელი, გვ. 8-9; ასევე იხ. საკონსტიტუციო სასამართლოს წევრის ლამარა ჩორგოლაშვილის მოსაზრება: ლ. ჩორგოლაშვილი, კონსტიტუციური კონტროლის თეორიისა და პრაქტიკის სადავო საკითხები, ჟურნალი „ადამიანი და კონსტიტუცია”, №2, 2002 წელი, გვ. 43-44.

6 E. Klein, Should the Binding Effect of the Judgements of the European Court of Human Rights be Extended? in: Protecting Human Rights: The European Perspective, Studies in Memory of R. Ryssdal, P. Mahoney, F. Matscher, H. Petzold & L. Wildhaber (Eds.), 2000, 706.

7 მიუხედავად იმისა, რომ ბრიტანეთი პრეცედენტული სამართლის ქვეყანაა, ისიც კი განასხვავებს „პრეცედენტული სამართლის” ორგვარ მნიშვნელობას. ბრიტანეთის ლორდთა პალატამ საქმეში - კლენსი კეირდის წინააღმდეგ (2001 წ.) - განაცხადა, რომ „ევროპული კომისიისა და სასამართლოს პრეცედენტების მნიშვნელობა არ უნდა იქნეს ისე გაგებული, როგორც ისინი გაიგება ჩვენს სამართალში”. ციტ.: D. McGoldrick, The United Kingdom's Human Rights Act 1998 in Theory and Practice, in: International and Comparative Law Quarterly, vol. 50, №4, 2001, 918.

8 ამ საკითხთან დაკავშირებით საყურადღებოა შვედეთის მაგალითი. მიუხედავად იმისა, რომ ამ სახელმწიფოს კანონმდებლობა პირდაპირ არ ადგენს ევროპის კონვენციის განმარტების აუცილებლობას ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გათვალისწინებით, პარლამენტმა ასეთი განზრახვა გამოხატა ევროპის კონვენციის შვედეთის კანონმდებლობის ნაწილად აღიარების დროს. იხ. I. Cameron, Sweden, in: Fundamental Rights in Europe: The European Convention on Human Rights and its Member States (1950-2000), R. Blackburn & J. Polakiewicz (Eds.), 2001, 839-840.

9 იხ. ადამიანის უფლებათა აქტის მე-2 ნაწილის 1-ლი პუნქტი. ტექსტი იხ. ინტერნეტ გვერდზე: [www.hmso.gov.uk/acts/acts1998/19980042.htm]. ასევე იხ: F. Klug, The Human Rights Act 1998, Pepper v. Hart and All That, Public Law, Summer 1999, 250-251; K. Starmer, European Human Rights Law: The Human Rights Act 1998 and the European Convention on Human Rights, 1999, 25.

10 კანონის მე-4 ნაწილი. კანონის ტექსტი იხ. [www.irlgov.ie/oireachtas/frame.htm], იქვე იხ. კანონის განმარტებითი მემორანდუმის მე-16 პუნქტი.

11 Decisions of the Federal Constitutional Court, 1987, vol. 74, 370. cit.: J. Frowein, Incorporation of the Convention into Domestic Law, in: Aspects of Incorporation of the European Convention of Human Rights into Domestic Law, J.P. Gardner (Ed.), 1993, 6; G. Ress, The Effect of Judgements and Decisions in Domestic Law, in: The European System for the Protection of Human Rights, R. Macdonald, F. Matscher & H. Petzold (Eds.), 1993, 834-835.

12 YBECHR 1977, 801ff.

13 The European Convention on Human Rights at 50, Human Rights Information Bulletin (special issue), N50, 2000, 19. ასევე იხ.: L. Wildhaber, The Application of the Convention and its Case-Law in the Member States; report delivered at the Conference: ”The European Convention on Human Rights and its Case Law: Application by Domestic Courts and Public Administration”, 6 March 2001, Riga, Latvia.

14 Cosmos Press v. The Police, 2 CLR 73, 1985, 76-81. aseve ix. G. Ress, The Effect of Judgements and Decisions in Domestic Law, in: The European System for the Protection of Human Rights, R. Macdonald, F. Matscher & H. Petzold (Eds.), 1993, 842.

15 III ARN 75/94. cit. A. Wyrozumska, Impact of the Case-Law of the Organs of the European Convention on Human Rights on Domestic Law and the National Judge, Judge and International Law, 1998, 150. ერთ-ერთ საქმესთან დაკავშირებით პოლონეთის საკონსტიტუციო სასამართლო ასევე დაეყრდნო ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებას საქმეზე - როტარუ რუმინეთის წინააღმდეგ (2000 წლის 4 მაისი), - რომლითაც დაასაბუთა თავისი პოზიცია. L. Wildhaber, The Application of the Convention and its Case-Law in the Member States; report delivered at the Conference: `The European Convention on Human Rights and its Case Law: Application by Domestic Courts and Public Administration”, 6 March 2001, Riga, Latvia.

16 J. Frowein, Federal Republic of Germany, in: The Effect of Treaties in Domestic Law, F. Jacobs & S. Roberts (Eds.), 1987, 77; H. Steinberger, Reference to the Case-Law of the Organs of the European Convention on Human Rights before National Courts, in: Proceedings of the Sixth International Colloquy about The European Convention on Human Rights, 13-16 November 1985, 1988, 748 750.

17 Second Report, Committee on International Law in National Courts, International Law Association, 1996, 7; H. Tretter, Austria, in: Fundamental Rights in Europe: The European Convention on Human Rights and its Member States (1950-2000), R. Blackburn & J. Polakiewicz (Eds.), 2001, 117 et seq.

18 იხ. Judgements of the Constitutional Court of 16 March 1987, Collection (VfSlg) No. 11297/82 (cit.: საქმე - სანდი თაიმსი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ, Collection (VfSlg) No. 10948/86; Judgements of the Supreme Court of 18 March 1987, 9 Os 1819/87 and of 27 January 1986, EvBl, 1987/126; the Judgement of the Vienna Court of Appeal of 2 December 1986, 27 Bs 545/86, Medien und Recht 1986, 11 (cit.: საქმე ლინგენსი ავსტრიის წინააღმდეგ). ასევე იხ. A. Morawa & C. Schreuer, The Role of Domestic Courts in the Enforcement of International Human Rights-A View from Austria, in: Enforcing International Human Rights in Domestic Courts, B. Conforti & F. Francioni (Eds.), 1997, 177.

19 H. Fox, P. Gardner & C. Wickremasinghe, The Enforcement of International Judgements in the Domestic Legal System, L'integration du droit international et communautaire dans l'ordre juridique national, 1996, 66; 602-604.

20 M. Borghi, Switzerland, in: Fundamental Rights in Europe: The European Convention on Human Rights and its Member States (1950-2000), R. Blackburn & J. Polakiewicz (Eds.), 2001, 864 et seq.

21 მაგ., სანდი თაიმსი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ; სილვერი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ; კლასი გერმანიის წინააღმდეგ.

22 M. Borghi, Switzerland, in: Fundamental Rights in Europe: The European Convention on Human Rights and its Member States (1950-2000), R. Blackburn & J. Polakiewicz (Eds.), 2001, 867.

23 G. Ress, The Effect of Judgements and Decisions in Domestic Law, in: The European System for the Protection of Human Rights, R. Macdonald, F. Matscher & H. Petzold (Eds.), 1993, 829-830.

24 C. Dupré, France, in: Fundamental Rights in Europe: The European Convention on Human Rights and its Member States (1950-2000), R. Blackburn & J. Polakiewicz (Eds.), 2001, 321-324.

25 G. E. Roca, Spain, in: Fundamental Rights in Europe: The European Convention on Human Rights and its Member States (1950-2000), R. Blackburn & J. Polakiewicz (Eds.), 2001, 815 et seq; G. Ress, The Effect of Judgements and Decisions in Domestic Law, in: The European System for the Protection of Human Rights, R. Macdonald, F. Matscher & H. Petzold (Eds.), 1993, 841; aseve ix. T. Buergenthal, Self Executing and Non-Self-Executing Treaties in National and International Law, 235 Recueil des Cours IV 1992, 355.

26 J. Madureira, Portugal, in: Fundamental Rights in Europe: The European Convention on Human Rights and its Member States (1950-2000), R. Blackburn & J. Polakiewicz (Eds.), 2001, 686 et seq.

27 Ibid, 685.

28 Para. 43, Report of the Supreme Court of the Republic of Cyprus, XIIth Congress of the Conference of the European Constitutional Courts: “The Relations between the Constitutional Courts and the Other National Courts, Including the Interference in this Area of the Action of the European Courts”, 14-16 May 2002, Brussels. მოხსენება ხელმისაწვდომია კონფერენციის ინტერნეტ-გვერდზე: [http:// www.confeuconstco.org]; ასევე იხ. A. Loizou, Cyprus, in: Fundamental Rights in Europe: The European Convention on Human Rights and its Member States (1950-2000), R. Blackburn & J. Polakiewicz (Eds.), 2001, 220, 222-225.

29 E. Møse, Norway, in: Fundamental Rights in Europe: The European Convention on Human Rights and its Member States (1950-2000), R. Blackburn & J. Polakiewicz (Eds.), 2001, 644 et seq.

30 R. Ryssdal, Norwegian Problems of Compliance with the Convention and Norwegial Perspectives on Incorporation of the Convention, in: Aspects of Incorporation of the European Convention of Human Rights into Domestic Law, J.P. Gardner (Ed.), 1993, 35-36.

31 P. Germer, Denmark, in: Fundamental Rights in Europe: The European Convention on Human Rights and its Member States (1950-2000), R. Blackburn & J. Polakiewicz (Eds.), 2001, 265-270; H. Fox, P. Gardner & C. Wickremasinghe, The Enforcement of International Judgements in the Domestic Legal System, L'integration du droit international et communautaire dans l'ordre juridique national, 1996, 66.

32 A. Rosas, Finland, in: Fundamental Rights in Europe: The European Convention on Human Rights and its Member States (1950-2000), R. Blackburn & J. Polakiewicz (Eds.), 2001, 301.

33 I. Cameron, Sweden, in: Fundamental Rights in Europe: The European Convention on Human Rights and its Member States (1950-2000), R. Blackburn & J. Polakiewicz (Eds.), 2001, 844-845.

34 Y. Özdek & E. Karacaoðli, Turkey, in: Fundamental Rights in Europe: The European Convention on Human Rights and its Member States (1950-2000), R. Blackburn & J. Polakiewicz (Eds.), 2001, 891.

35 J. S. Pullicino, Malta, in: Fundamental Rights in Europe: The European Convention on Human Rights and its Member States (1950-2000), R. Blackburn & J. Polakiewicz (Eds.), 2001, 570 et seq.

36 დ. სპიელმანი აღნიშნავს, რომ „[ლუქსემბურგის] სასამართლოები თითქმის ყოველდღიურად იყენებენ კონვენციასა და მის ოქმებს. D. Spielmann, Luxembourg, in: Fundamental Rights in Europe: The European Convention on Human Rights and its Member States (1950-2000), R. Blackburn & J. Polakiewicz (Eds.), 2001, 535. ლუქსემბურგის სასამართლოების პრაქტიკა კონვენციისა და ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენებისა იხ. იბიდ, 537 et seq.

37 A. Drzemczewski & M. Nowicki, Poland, in: Fundamental Rights in Europe: The European Convention on Human Rights and its Member States (1950-2000), R. Blackburn & J. Polakiewicz (Eds.), 2001, 666.

38 A. Mavèiè, Slovenia, in: Fundamental Rights in Europe: The European Convention on Human Rights and its Member States (1950-2000), R. Blackburn & J. Polakiewicz (Eds.), 2001, 791 et seq; L. Wildhaber, The Application of the Convention and its Case-Law in the Member States; report delivered at the Conference: ”The European Convention on Human Rights and its Case Law: Application by Domestic Courts and Public Administration”, 6 March 2001, Riga, Latvia (on file with the author).

39 A. Arabadjiev, Bulgaria, in: Fundamental Rights in Europe: The European Convention on Human Rights and its Member States (1950-2000), R. Blackburn & J. Polakiewicz (Eds.), 2001, 196, 201.

40 D. Jílek & M. Hofmann, Czech Republic, in: Fundamental Rights in Europe: The European Convention on Human Rights and its Member States (1950-2000), R. Blackburn & J. Polakiewicz (Eds.), 2001, 252-255.

41 H. Bokor-Szegö & M. Weller, Hungary, in: Fundamental Rights in Europe: The European Convention on Human Rights and its Member States (1950-2000), R. Blackburn & J. Polakiewicz (Eds.), 2001, 387-392.

42 Para. 43, Report of the Constitutional Court of the Russian Federation, XIIth Congress of the Conference of the European Constitutional Courts: ”The Relations between the Constitutional Courts and the Other National Courts, Including the Interference in this Area of the Action of the European Courts”, 14-16 May 2002, Brussels. მოხსენება ხელმისაწვდომია კონფერენციის ინტერნეტ-გვერდზე: [http://www.confeuconstco.org]. ასევე იხ. G. Danilenko, International Law in the Russian Legal System, American Society of International Law, Proceedings of the 91st Annual Meeting 1997, (1998), 300; M. Ferschtman, Russia, in: Fundamental Rights in Europe: The European Convention on Human Rights and its Member States (1950-2000), R. Blackburn & J. Polakiewicz (Eds.), 2001, 742 et seq.

43 ამ საქმესთან დაკავშირებით რუსეთის საკონსტიტუციო სასამართლო დაეყრდნო ევროპული სასამართლოს ექვს გადაწყვეტილებას. იხ. რუსეთის საკონსტიტუციო სასამართლოს დადგენილება საქმეზე - „რუსეთის სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 47-ე მუხლის პირველი ნაწილისა და 51-ე მუხლის მეორე ნაწილის კონსტიტუციურობის შემოწმების შესახებ”, 2000 წლის 27 ივნისი, №11-პ, მე-3 პუნქტი. გადაწყვეტილება ხელმისაწვდომია რუსეთის საკონსტიტუციო სასამართლოს ინტერნეტ-გვერდზე: [http://ks.rfnet.ru].

44 იქვე.

45 რუსეთის საკონსტიტუციო სასამართლო დაეყრდნო ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებებს საქმეებზე: სპორონგი და ლენნოტი შვედეთის წინააღმდეგ (1982 წ.) და ჯეიმსი და სხვები გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ (1986 წ.). იხ. რუსეთის საკონსტიტუციო სასამართლოს დადგენილება საქმეზე - „ქ. მოსკოვში ფასიანი მიწათსარგებლობის საფუძვლების შესახებ ქ. მოსკოვის კანონის მე-16 მუხლის მე-2 ნაწილის კონსტიტუციურობის შემოწმების შესახებ”, 2001 წლის 13 დეკემბერი, №16-პ, მე-3 პუნქტი. საკუთრების უფლებასთან დაკავშირებულ სხვა საქმეში, ევროპის სასამართლოს ზემოხსენებული ორი გადაწყვეტილების გარდა, საკონსტიტუციო სასამართლო დაეყრდნო ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებას საქმეზე - ლისგოუ და სხვები გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ (1986 წ.); საკონსტიტუციო სასამართლოს დადგენილება საქმეზე - „გაკოტრების შესახებ ფედერალური კანონის 104-ე მუხლის მე-4 პუნქტის დებულებათა კონსტიტუციურობის შემოწმების შესახებ”, 2000 წლის 16 მაისი, N8-პ, მე-3 და მე-5 პუნქტები. იხ. რუსეთის საკონსტიტუციო სასამართლოს ინტერნეტგვერდზე.

46 რუსეთის საკონსტიტუციო სასამართლო დაეყრდნო ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებას საქმეზე - ჰორბსნი საბერძნეთის წინააღმდეგ (1997 წ.), იხ. რუსეთის საკონსტიტუციო სასამართლოს დადგენილება საქმეზე - „რუსეთის ფედერაციის მოქალაქეების რეფერენდუმში მონაწილეობის უფლებისა და საარჩევნო უფლებათა ძირითადი გარანტიების შესახებ ფედერალური კანონის 64-ე მუხლისა და რუსეთის ფედერაციის ფედერალური კრების სახელმწიფო დუმის დეპუტატთა არჩევნების შესახებ ფედერალური კანონის 92-ე მუხლის კონსტიტუციურობის შემოწმების შესახებ”, 2002 წლის 15 იანვარი, N1-პ, მე-4 პუნქტი. იხ. რუსეთის საკონსტიტუციო სასამართლოს ინტერნეტ-გვერდზე.

47 R. Maruste, Estonia, in: Fundamental Rights in Europe: The European Convention on Human Rights and its Member States (1950-2000), R. Blackburn & J. Polakiewicz (Eds.), 2001, 286-287.

48 V. Vadapalas, Lithuania, in: Fundamental Rights in Europe: The European Convention on Human Rights and its Member States (1950-2000), R. Blackburn & J. Polakiewicz (Eds.), 2001, 512 et seq; L. Wildhaber, The Application of the Convention and its Case-Law in the Member States; report delivered at the Conference: ”The European Convention on Human Rights and its Case Law: Application by Domestic Courts and Public Administration”, 6 March 2001, Riga, Latvia (on file with the author).

49 E. Klein, Should the Binding Effect of the Judgements of the European Court of Human Rights be Extended? in: Protecting Human Rights: The European Perspective, Studies in Memory of R. Ryssdal, P. Mahoney, F. Matscher, H. Petzold & L. Wildhaber (Eds.), 2000, 705. aseve ix. Para. 43, Report of the Constitutional Court of the Russian Federation, XIIth Congress of the Conference of the European Constitutional Courts: `The Relations between the Constitutional Courts and the Other National Courts, Including the Interference in this Area of the Action of the European Courts”, 14-16 May 2002, Brussels. moxseneba xelmisawvdomia konferenciis internet-gverdze: [http://www.confeuconstco.org].

50 J. Polakiewicz, The Application of the European Convention on Human Rights in Domestic Law, 17 Human Rights Law Journal, N11-12, 1996, 407.

51 saqme irlandia gaerTianebuli samefos winaaRmdeg, 1978 wlis 18 ianvris gadawyvetileba, Series A, №25, 154-e punqti.

52 J. Polakiewicz, The Implementation of the ECHR and of the Decisions of the Strasbourg Court in Western Europe: An Evaluation, The Domestic Implementation of the European Convention on Human Rights in Eastern and Western Europe (eds. E. Alkema, T. Bellekom, A. Drzemczewski et al.), 1992, 154.

53 ირლანდია გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ, 1978 წლის 18 იანვრის გადაწყვეტილება, Series A, №25, 154-ე პუნქტი.

54 J. Polakiewicz, The Application of the European Convention on Human Rights in Domestic Law, 17 Human Rights Law Journal, №11-12, 1996, 407.

55 L. Wildhaber, Speech made at Ministerial Conference on Human Rights to Commemorate the Fiftieth Anniversary of the Convention, in: The European Convention on Human Rights at 50, Human Rights Information Bulletin (special issue), №50, 2000, 42.

56 J. Polakiewicz, The Execution of Judgements of the European Court of Human Rights, in: Fundamental Rights in Europe: The European Convention on Human Rights and its Member States (1950 2000), R. Blackburn & J. Polakiewicz (Eds.), 2001, 72-73.

57 J. Madureira, Portugal, in: Fundamental Rights in Europe: The European Convention on Human Rights and its Member States (1950-2000), R. Blackburn & J. Polakiewicz (Eds.), 2001, 683.

58 ლ. ვილდჰაბერი, ადამიანის უფლება: როგორ უნდა იცავდეს მას სტრასბურგისა და ეროვნული სასამართლოები, ჟურნალი «ადამიანი და კონსტიტუცია”, №1, 2002 წელი, გვ. 63.

59 M. Melchior, Main Point of the General Report, Seminar ”Partners for the Protection of Human Rights: Reinforcing Interaction Between the European Court of Human Rights and National Courts”, 9 10 September 2002, Strasbourg.

60 M. Macovei, Freedom of Expression: A Guide to the Implementation on Article 10 of the European Convention on Human Rights, 2001, 5.

61 J. Polakiewicz, The Status of the Convention in National Law, in: Fundamental Rights in Europe: The European Convention on Human Rights and its Member States (1950-2000), R. Blackburn & J. Polakiewicz (Eds.), 2001, 51

62 J. Velu, Report on Responsibilities for States Parties to the European Convention”, in: Proceedings of the Sixth International Colloquy about The European Convention on Human Rights, 13-16 November 1985, 1988, 592-593.

63 თუმცა 1945 წელს მიღებულმა გაეროს წესდებამ პირველად მოახდინა ადამიანის უფლებათა დაცვის „ინტერნაციონალიზაცია”.

64 ადამიანის უფლებათა ევროპული კომისია და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო.

65 ინტერ ალია, იხ. საქმე ვან დერ მიუსელი ბელგიის წინააღმდეგ, 1983 წლის 23 ნოემბრის გადაწყვეტილება, 32-ე პუნქტი.

66 J. Frowein, The European Convention on Human Rights as the Public Order of Europe, in: Collected Courses of the Academy of European Law, 1990, vol. I(2) 1992, 302.

67 R. Bernhardt, The Convention and Domestic Law, in: The European System for the Protection of Human Rights, R. Macdonald, F. Matscher & H. Petzold (Eds.), 1993, 31-32.

68 „არავინ შეიძლება დაექვემდებაროს წამებას, არაადამიანურ ან დამამცირებელ მოპყრობას ან დასჯას”.

69 საქმე თაირერი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ, 1978 წლის 25 აპრილის გადაწყვეტილება; ასევე იხ. J. Merrils, The Development of International Law by the European Court of Human Rights, 1993, 79-80.

70 N. Mikkelsen, The Implementation in National Law of the Rights and Freedoms Embodies in the European Convention on Human Rights, in: The Implementation in National Law of the European Convention on Human Rights, Proceedings of the Fourth Copenhagen Conference on Human Rights, 28-29 October, 1988, 1989, 93.

71 Para. 43, Report of the Constitutional Court of the Russian Federation, XIIth Congress of the Conference of the European Constitutional Courts: ”The Relations between the Constitutional Courts and the Other National Courts, Including the Interference in this Area of the Action of the European Courts”, 14-16 May 2002, Brussels. მოხსენება ხელმისაწვდომია კონფერენციის ინტერნეტ-გვერდზე: [http://www.confeuconstco.org] .

72 P. Plowden & K. Kerrigan, Advocacy and Human Rights: Using the Convention in Court and Tribunals, 2002, 157.

73 M. Scheinin, International Human Rights in National Law, An Introduction to the International Protection of Human Rights (Eds. R. Hanski & M. Suksi), 1999, 421-422.

74 პირადი და ოჯახური ცხოვრების პატივისცემის უფლება; აზრის, სინდისისა და რელიგიის თავისუფლება; აზრის თავისუფლება; შეკრებისა და გაერთიანების თავისუფლება.

75 M. Macovei, Freedom of Expression: A Guide to the Implementation on Article 10 of the European Convention on Human Rights, 2001, 24.

76 T. Buergenthal, International Tribunals and National Courts: The Internationalization of Domestic Adjudication, in: Recht zwischen Umbruch und Bewahrung: Ferstschrift für Rudolf Bernhardt, 1995, 687.

77 საქმე კლასი გერმანიის წინააღმდეგ, 1978 წელი, 41-ე პუნქტი.

78 1992 წლის 16 დეკემბრის გადაწყვეტილება, შერიეს A, №251 B, 1992, 29-ე-33-ე პუნქტები.

79 იქვე; ასევე იხ. L. Clements, N. Mole & A. Simmons, European Human Rights: Taking a Case Under the Convention, 1999, 24-25.

81 E. Alkema, Responsibilities Deriving from the Implementation of the European Convention on Human Rights: Responsibilities for States Parties to the Convention, in: Proceedings of the Sixth International Colloquy about The European Convention on Human Rights, 13-16 November 1985, 1988, 708.

82 L. Wildhaber, Precedent in the European Court of Human Rights, in: Protecting Human Rights: The European Perspective, Studies in Memory of R. Ryssdal, P. Mahoney, F. Matscher, H. Petzold & L. Wildhaber (Eds.), 2000, 1529-1531.

83 1990 წლის 27 სექტემბრის გადაწყვეტილება, შერიეს A, N184, 35-ე პუნქტი.

84 H. Lauterpacht, The Development of International Law by the International Court, 1958, 14.

85 1990 წლის 27 სექტემბრის გადაწყვეტილება, შერიეს A, N184, 35-ე პუნქტი.

86 იხ. საქმეები: დელკური ბელგიის წინააღმდეგ (1970 წელი) და ბორგერსი ბელგიის წინააღმდეგ (1990 წელი); შესერი შვეიცარიის წინააღმდეგ (1979 წელი) და ჰუბერი შვეიცარიის წინააღმდეგ (1990 წელი); ასევე იხ. L. Wildhaber, Precedent in the European Court of Human Rights, in: Protecting Human Rights: The European Perspective, Studies in Memory of R. Ryssdal, P. Mahoney, F. Matscher, H. Petzold & L. Wildhaber (Eds.), 2000, 1532-1533.

87 ევროპის კონვენციის 30-ე მუხლის თანახმად: „როდესაც პალატის განხილვაში მყოფი საქმე წამოჭრის სერიოზულ საკითხს, რომელიც გავლენას ახდენს კონვენციისა და მისი ოქმების განმარტებაზე, ან პალატის მიერ საკითხის გადაწყვეტას შეიძლება მოჰყვეს სასამართლოს მიერ მანამდე მიღებულ განაჩენთან შეუთავსებელი შედეგი, პალატას უფლება აქვს, განაჩენის გამოტანამდე ნებისმიერ დროს უარი განაცხადოს იურისდიქციაზე დიდი პალატის სასარგებლოდ, თუ საქმის ერთ-ერთი მხარე არ არის წინააღმდეგი.”

88 J. Merrils, The Development of International Law by the European Court of Human Rights, 1993, 14.

89 კონვენციის საზედამხედველო სისტემის რეფორმა დასრულდა 1998 წელს კონვენციის მე-11 დამატებითი ოქმის ძალაში შესვლით. მართალია, ახალმა ევროპულმა სასამართლომ 1998 წლის 1 ნოემბრიდან დაიწყო ფუნქციობა, მაგრამ ევროპულმა კომისიამ კიდევ ერთი წელი გააგრძელა საქმიანობა დარჩენილ საქმეებზე მუშაობის დასასრულებლად.

90 K. Starmer, European Human Rights Law: The Human Rights Act 1998 and the European Convention on Human Rights, 1999, 19. რაც შეეხება ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტის გადაწყვეტილებებს, რომელნიც კონვენციის მე-11 ოქმის ძალაში შესვლამდე (1998 წ.) ასევე არსებითად წყვეტდნენ საქმეებს, მათი მნიშვნელობა ეროვნული სასამართლოებისათვის უკიდურესად მცირეა, რადგან მისი გადაწყვეტილებები არ საბუთდებოდა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებათა მსგავსად. იხ. P. Plowden & K. Kerrigan, Advocacy and Human Rights: Using the Convention in Court and Tribunals, 2002, 158.

91 G. Ress, The Effect of Judgements and Decisions in Domestic Law, in: The European System for the Protection of Human Rights, R. Macdonald, F. Matscher & H. Petzold (Eds.), 1993, 821; D. O'Connell, Ireland, in: Fundamental Rights in Europe: The European Convention on Human Rights and its Member States (1950-2000), R. Blackburn & J. Polakiewicz (Eds.), 2001, 431.

92 A. Wyrozumska, Impact of the Case-Law of the Organs of the European Convention on Human Rights on Domestic Law and the National Judge, Judge and International Law, 1998, 143.

93 E. Møse, Norway, in: Fundamental Rights in Europe: The European Convention on Human Rights and its Member States (1950-2000), R. Blackburn & J. Polakiewicz (Eds.), 2001, 633-634.

94 ასევე იხ. შვედეთის მაგალითი, I. Cameron, Sweden, ibid, 843-844.

95 E. Benvenisti, National Courts and the International Law on Minority Rights, 2 Austrian Review of International and European Law, 1, 1997, 4-5.

96 R. Lillich, Towards the Harmonization of International Human Rights Law, in: Recht zwischen Umbruch und Bewahrung: Ferstschrift für Rudolf Bernhardt, 1995, 467.

97 630 F 2d 876 (1980).

98 Ncube, Tshuma and Ndhlovu v. The State (1988) 2 Afr. L. Rep. 702. cit.: J. Merrils, The Development of International Law by the European Court of Human Rights, 1993, 20.

99 საქმე - კემბელი და კოსანსი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ (1982 წელი) - ეხება სკოლაში ბავშვთა მიმართ სხეულებრივი სასჯელის, როგორც დისციპლინური ღონისძიების, გამოყენების აკრძალვას. იხ. Juvenile v. The State, Judgement No. 64/89, Crim. App. No.156/88. cit.: J. Merrils, The Development of International Law by the European Court of Human Rights, 1993, 20.

100 J. Dugard, The Role of Human Rights Treaty Standards in Domestic Law: The Southern African Experience, The Future of UN Human Rights Treaty Monitoring, P. Alston & J. Crawford (Eds.), 2000, 277-278.

101 A. Lester, Freedom of Expression, in: The European System for the Protection of Human Rights, R. Macdonald, F. Matscher & H. Petzold (Eds.), 1993, 468 (footnote 16).

102 Report of the Sixty-Sixth Conference, International Law Association (1994), 1994, 334; Y. Iwasawa, The Domestic Impact of International Human Rights Standards: The Japanese Experience, The Future of UN Human Rights Treaty Monitoring, P. Alston & J. Crawford (Eds.), 2000, 267.

103 შეიძლება გამოითქვას ვარაუდი, რომ ასეთ შემთხვევაში არ წარმოიშობა ამ აქტების იერარქიული თანაფარდობის საკითხი, თუ სასამართლომ დაადგინა, რომ ეს ორი აქტი (კონვენცია და კანონი) არ ეწინააღმდეგება ერთმანეთს.

104 E. Klein, Should the Binding Effect of the Judgements of the European Court of Human Rights be Extended? in: Protecting Human Rights: The European Perspective, Studies in Memory of R. Ryssdal, P. Mahoney, F. Matscher, H. Petzold & L. Wildhaber (Eds.), 2000, 706.

105 F. Francioni, The Jurisprudence of International Human Rights Enforcement: Reflections on the Italian Experience, in: Enforcing International Human Rights in Domestic Courts, B. Conforti & F. Francioni (Eds.), 1997, 30.

106 J. Polakiewicz, The Execution of Judgements of the European Court of Human Rights, in: Fundamental Rights in Europe: The European Convention on Human Rights and its Member States (1950 2000), R. Blackburn & J. Polakiewicz (Eds.), 2001, 62.

107 საქმე მარქსი ბელგიის წინააღმდეგ, 1979 წლის 13 ივნისის გადაწყვეტილება.

108 A. Wyrozumska, Impact of the Case-Law of the Organs of the European Convention on Human Rights on Domestic Law and the National Judge, Judge and International Law, 1998, 146.

109 1998 წლის 23 მარტის გადაწყვეტილება, შერიეს A, N145 B.

110 L. Zwaak, The Netherlands, in: Fundamental Rights in Europe: The European Convention on Human Rights and its Member States (1950-2000), R. Blackburn & J. Polakiewicz (Eds.), 2001, 623.

111 1984 წლის 2 აგვისტოს გადაწყვეტილება, შერიეს A, N82.

112 D. O'Connell, Ireland, in: Fundamental Rights in Europe: The European Convention on Human Rights and its Member States (1950-2000), R. Blackburn & J. Polakiewicz (Eds.), 2001, 437.

113 1976 წლის 8 ივნისის გადაწყვეტილება, შერიეს A, N22.

114 M. Borghi, Switzerland, in: Fundamental Rights in Europe: The European Convention on Human Rights and its Member States (1950-2000), R. Blackburn & J. Polakiewicz (Eds.), 2001, 859.

115 C. Nørgaard, Danish Perspectives on Incorporation of the Convention, in: Aspects of Incorporation of the European Convention of Human Rights into Domestic Law, J.P. Gardner (Ed.), 1993, 45; R. Bernhardt, The Convention and Domestic Law, in: The European System for the Protection of Human Rights, R. Macdonald, F. Matscher & H. Petzold (Eds.), 1993, 39; S. Jensen, The European Convention on Human Rights in Scandinavian Law: A Case Law Study, 1992, 53-54; H. Tretter, Austria, in: Fundamental Rights in Europe: The European Convention on Human Rights and its Member States (1950-2000), R. Blackburn & J. Polakiewicz (Eds.), 2001, 109; A. Zimmermann, Germany, in: Fundamental Rights in Europe: The European Convention on Human Rights and its Member States (1950-2000), R. Blackburn & J. Polakiewicz (Eds.), 2001, 353.

116 J. McBride, The Role of Individual Petitions in the European Convention System, in: The Implementation in National law of the European Convention on Human Rights, Proceedings of the Fourth Copenhagen Conference on Human Rights, 28-29 October, 1988, 1989, 58.

117 იხ. ლ. ჭანტურია, წინათქმა, „ადამიანის უფლებათა ევროპის სასამართლოს სამოსამართლო სამართლის მიმოხილვა”, საქართველოს უზენაესი სასამართლო, თბილისი, 2001 წელი, გვ. 1.

118 იხ. საქართველოს მოსამართლეთა კონფერენციაზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარის ლ. ჭანტურიას მოხსენება „საქართველოში მართლმსაჯულების მდგომარეობის შესახებ”, გაზ. „საქართველოს რესპუბლიკა”, №161(3902), 2001 წლის 4 ივლისი. ასევე იხ. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარის ლ.ჭანტურიას მოხსენება, რომელიც გაკეთდა ევროპის უზენაესი სასამართლოების თავმჯდომარეთა VII კონფერენციაზე, თბილისი, 2002 წლის 15-17 აპრილი. გამოსვლის ტექსტი ხელმისაწვდომია საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ინტერნეტ-გვერდზე: [www.supremecourt.ge].

119 პირველი ინსტანციის 28 სასამართლოდან მიღებული ინფორმაციით, მათ პრაქტიკაში არ ყოფილა გამოყენებული ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტები.

120 საქართველოს უზენაესი სასამართლო:

1. სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატა, განჩინება, 2001 წლის 22 ივნისი. დავის საგანი: პატივის, ღირსებისა და საქმიანი რეპუტაციის ხელყოფა. იხ. „ადამიანის უფლებათა დაცვის სამაგალითო გადაწყვეტილებები” (2001 წ.), თბილისი, 2002 წელი, გვ. 78;

2. სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატა, გადაწყვეტილება №3კ/376 01, 2001 წლის 18 ივლისი. დავის საგანი: პატივის, ღირსებისა და საქმიანი რეპუტაციის ხელყოფა. იხ. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილებანი: სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეები, №10, 2001 წელი, გვ. 1176;

3. სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატა, გადაწყვეტილება №3კ/754 01, 2001 წლის 5 დეკემბერი. დავის საგანი: პატივის, ღირსებისა და საქმიანი რეპუტაციის ხელყოფა.

4. სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატა, გადაწყვეტილება N3კ/390 02, 2002 წლის 4 ივლისი. დავის საგანი: პატივის, ღირსებისა და საქმიანი რეპუტაციის ხელყოფა.

5. სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატა, გადაწყვეტილება N3კ/337 02, 2002 წლის 25 ივნისი. გადაწყვეტილებით გაუქმდა თბილისის საოლქო სასამართლოს 2001 წლის 18 დეკემბრის N2ა/176 გადაწყვეტილება. დავის საგანი: პატივის, ღირსებისა და საქმიანი რეპუტაციის ხელყოფა.

6. ადმინისტრაციულ და სხვა კატეგორიის საქმეთა პალატა, გადაწყვეტილება N3გ/ად 131-კ-02, 2002 წლის 4 ოქტომბერი, დავის საგანი: მატერიალური და მორალური ზიანის ანაზღაურება. თბილისის საოლქო სასამართლო:

1. სამოქალაქო და სამეწარმეო საქმეთა კოლეგია, გადაწყვეტილება №2/ა-176, 2001 წლის 18 დეკემბერი. დავის საგანი: პატივის, ღირსებისა და საქმიანი რეპუტაციის ხელყოფა;

2. სამოქალაქო და სამეწარმეო საქმეთა კოლეგია, გადაწყვეტილება №2/ა-83-2001, 2001 წლის 21 დეკემბერი. დავის საგანი: პატივის, ღირსებისა და საქმიანი რეპუტაციის ხელყოფა.

3. სასამართლოს საგამოძიებო კოლეგიის მოსამართლის დადგენილება (მოსამართლის თვითაცილების შესახებ), N3გ-52-2002, 2002 წლის 8 თებერვალი.

4. სამოქალაქო და სამეწარმეო საქმეთა კოლეგია, გადაწყვეტილება №2/ა-25-2002, 2002 წლის 3 ივლისი. დავის საგანი: პატივის, ღირსებისა და საქმიანი რეპუტაციის ხელყოფა. რაიონული სასამართლო:

ჭიათურის რაიონული სასამართლო, გადაწყვეტილება №2/64, 2002 წლის 3 აპრილი. დავის საგანი: პატივის, ღირსებისა და საქმიანი რეპუტაციის ხელყოფა.

121 საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატა, განჩინება N3კ/599, 2001 წლის 22 თებერვალი. დავის საგანი: „პენსილვანიის (აშშ) საგუშაგო კოშკის, ბიბლიისა და ტრაქტატების საზოგადოების საქართველოს წარმომადგენლობის” 1998 წლის 11 მაისის და „იეჰოვას მოწმეთა კავშირის” 1998 წლის 17 აპრილის რეგისტრაციის გაუქმება.

122 კასატორი მხარის ადვოკატი ამტკიცებდა ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციის მე-9, მე-10, მე-11 და მე-14 მუხლების დარღვევას. იხ. საოლქო სასამართლოს გადაწყვეტილების აღწერილობითი ნაწილის მე-9 პუნქტი.

123 ასევე იხ. კასატორის მიერ მომზადებული ზეპირი არგუმენტები უზენაესი სასამართლოს სხდომისათვის და საკასაციო საჩივარი. დოკუმენტები ხელმისაწვდომია ორგანიზაციის ინტერნეტ-გვერდზე: [www.jv-georgia.org].

124 საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატა, განჩინება, 2001 წლის 22 ივნისი. იხ. „ადამიანის უფლებათა დაცვის სამაგალითო გადაწყვეტილებები” (2001 წ.), თბილისი, 2002 წელი, გვ. 76-79.

125 საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატა, გადაწყვეტილება №3კ/376-01, 2001 წლის 18 ივლისი. დავის საგანი: პატივის, ღირსებისა და საქმიანი რეპუტაციის ხელყოფა. იხ. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილებანი: სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეები, №10, 2001 წელი, გვ. 1172-1177; იხ. „ადამიანის უფლებათა დაცვის სამაგალითო გადაწყვეტილებები” (2001 წ.), თბილისი, 2002 წელი, გვ. 79-82;

126 აღსანიშნავია, რომ ვ. ასათიანს იმ დროისათვის, რომელსაც ეხება სასამართლო დავა, ეკავა მინისტრთა კაბინეტის აპარატის უფროსის თანამდებობა და, შესაბამისად, იგი იყო სახელმწიფო მოხელე.

127 თბილისის საოლქო სასამართლოში ა. გოგიჩაიშვილმა ასევე შეიტანა შეგებებული სარჩელი ვ. ასათიანის წინააღმდეგ.

128 სამოქალაქო კოდექსი (მე-18 მუხლი) და კანონი „პრესისა და მასობრივი ინფორმაციის სხვა საშუალებების შესახებ”.

129 ამ საკითხზე თავისი პოზიციის დასასაბუთებლად საოლქო სასამართლომ ასევე გამოიყენა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე - ოტო პრემინგერის ინსტიტუტი ავსტრიის წინააღმდეგ.

130 კონსტიტუციის მე-20 მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად: „ყოველი ადამიანის პირადი ცხოვრება [...] ხელშეუხებელია”.

131 კონვენციის მე-8 მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად: „ყოველ ადამიანს უფლება აქვს, პატივი სცენ მის პირად და საოჯახო ცხოვრებას”.

132 ადამიანის უფლებათა ევროპულმა კომისიამ შეწყვიტა საქმიანობა ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენციის საზედამხედველო სისტემის რეფორმის შედეგად.

133 ამ საქმეში განაცხადის ავტორი დაავადებული იყო შიდსით, რის შესახებ ინფორმაციის გამჟღავნებამ დაარღვია ევროპის კონვენციის მე-8 მუხლი.

134 პოზიტიურ ვალდებულებასთან დაკავშირებით საოლქო სასამართლო დაეყრდნო ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებებს საქმეებზე: ლოპეზ ოსტრა ესპანეთის წინააღმდეგ და კიგანი ირლანდიის წინააღმდეგ.

135 ჭიათურის რაიონული სასამართლო, გადაწყვეტილება №2/64, 2002 წლის 3 აპრილი.

136 საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატა, განჩინება (გონივრულ ვადაში საქმის განხილვის უფლების შესახებ), 2001 წლის 17 ივლისი. იხ. „ადამიანის უფლებათა დაცვის სამაგალითო გადაწყვეტილებები” (2001 წ.), თბილისი, 2002 წელი, გვ. 16-19.

137 საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატა, განჩინება (გამოთქმული შეხედულებებისათვის სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის დაკისრების შესახებ), 2000 წლის 12 დეკემბერი. იხ. „ადამიანის უფლებათა დაცვის სამაგალითო გადაწყვეტილებები” (2001 წ.), თბილისი, 2002 წელი, გვ. 20-24.

138 იხ. მარნეულის რაიონული სასამართლოს გადაწყვეტილება, N3/9-2002, 2002 წლის 13 მაისი; ასევე იხ.: საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატის განჩინება, №3/413, 2000 წლის 24 მარტი; საქართველოს უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილებანი, ნაწილი I, №8, 2000 წელი, გვ. 373-376.

139 საქმე პლატფორმა „ექიმები სიცოცხლისათვის” ავსტრიის წინააღმდეგ, 1988 წელი, Series A, N139.

140 ევროპის კონვენციის მე-11(1) მუხლი ადგენს, რომ „ყველას აქვს უფლება მშვიდობიანი შეკრების თავისუფლებასა და სხვებთან გაერთიანების თავისუფლებაზე, თავისი ინტერესების დასაცავად პროფესიული კავშირების შექმნისა და მასში გაერთიანების უფლების ჩათვლით.” მე-11 მუხლის მე-2 პუნქტი აწესებს შესაძლო შეზღუდვებს ამ უფლების განხორციელებაზე.

141 საქმე პლატფორმა „ექიმები სიცოცხლისათვის” ავსტრიის წინააღმდეგ, 1988 წელი, შერიეს A, N139, 32-ე პუნქტი; ასევე იხ. X და Y ნიდერლანდების წინააღმდეგ, 1985 წლის 26 მარტის გადაწყვეტილება, 23-ე პუნქტი.

142 J. Merrils, The Development of International Law by the European Court of Human Rights, 1993, 105-106; ასევე იხ. ლ. ვილდჰაბერი, ადამიანის უფლება: როგორ უნდა იცავდეს მას სტრასბურგისა და ეროვნული სასამართლოები, ჟურნალი „ადამიანი და კონსტიტუცია”, N1, 2002 წელი, გვ. 59-60.

143 K. Starmer, European Human Rights Law: The Human Rights Act 1998 and the European Convention on Human Rights, 1999, 194-195; S. Jensen, The European Convention on Human Rights in Scandinavian Law: A Case Law Study, 1992, 179.

144 საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მეორე კოლეგია, განმწესრიგებელი სხდომის განჩინება, N2/81/2, 1999 წლის 11 მაისი, იხ. ჟურნალი „ადამიანი და კონსტიტუცია”, №3, 1999, გვ. 108-119.

145 საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მეორე კოლეგია, განმწესრიგებელი სხდომის განჩინება, N2/81/2, 1999 წლის 11 მაისი, იხ. ჟურნალი „ადამიანი და კონსტიტუცია”, №3, 1999, გვ. 110.

146 საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მეორე კოლეგია, განმწესრიგებელი სხდომის განჩინება, N2/81/2, 1999 წლის 11 მაისი, იხ. ჟურნალი „ადამიანი და კონსტიტუცია”, №3, 1999, გვ. 110; ასევე იხ. დერბი შვედეთის წინააღმდეგ, 1990 წლის 23 ოქტომბრის გადაწყვეტილება, 1990, შერიეს A, N187.

147 პირველი ოქმის პირველი პუნქტით დადგენილია, რომ „ყოველ ფიზიკურ ან იურიდიულ პირს აქვს უფლება, მშვიდობიანად სარგებლობდეს თავისი საკუთრებით. არავის არ შეიძლება ჩამოერთვას თავისი საკუთრება, გარდა საჯარო ინტერესისათვის და კანონითა და საერთაშორისო სამართლის პრინციპებით გათვალისწინებული პირობებით. [...].”

148 სავარაუდოა, რომ სასამართლო პროცესის მსვლელობის შედეგად მოპასუხეებმა წინასწარ განჭვრიტეს საკონსტიტუციო სასამართლოს მოსალოდნელი გადაწყვეტილება მოსარჩელეთა კონსტიტუციური სარჩელის დაკმაყოფილების სასარგებლოდ გადაწყვეტის შესახებ, რაც საქართველოს შესაბამის ნორმატიულ აქტში ცვლილებების შეტანის მიზეზი იყო.

149 საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მეორე კოლეგიის გადაწყვეტილება N2/2/180- 183, 2002 წლის 5 ნოემბერი.

150 აღსანიშნავია, რომ საკონსტიტუციო სასამართლომ გააერთიანა 180-ე და 183-ე ნომრებით რეგისტრირებული სარჩელები მათი ერთობლივი განხილვის მიზნით, რადგან ორივე ეხებოდა „შეკრებებისა და მანიფესტაციების შესახებ” კანონის ცალკეულ დებულებათა კონსტიტუციურობას. იხ. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მეორე კოლეგიის განჩინება №2/2/183, 2002 წლის 27 მაისი.

151 180-ე ნომრით რეგისტრირებულ სარჩელზე - „შეკრებებისა და მანიფესტაციების შესახებ” კანონის მე-3 მუხლის „ა” და „ბ” პუნქტები, მე-5 მუხლის მე-2 პუნქტი, მე-6 მუხლის პირველი პუნქტი, მე-8 მუხლის მე-2 პუნქტის „ა” ქვეპუნქტი, მე-8 მუხლის მე-5 პუნქტი, მე-9 მუხლის პირველი პუნქტი, მე-14 მუხლის პირველი პუნქტი საქართველოს კონსტიტუციის მე-19, 24-ე და 25-ე მუხლებთან მიმართებით; 183-ე ნომრით რეგისტრირებულ სარჩელზე - „შეკრებებისა და მანიფესტაციების შესახებ” საქართველოს კანონის მე-4 მუხლის პირველი პუნქტის, მე-5 მუხლის მე-2 პუნქტის, მე-6 მუხლის პირველი პუნქტის, მე-7, მე-8, მე-9, მე-10, მე-11, მე-13, მე-14 მუხლების კონსტიტუციურობა საქართველოს კონსტიტუციის პირველ და მეორე პუნქტებთან მიმართებით.

152 მოსარჩელემ ასევე მოიშველია ევროპული სასამართლოს შემდეგი გადაწყვეტილებები: თავისუფლებისა და დემოკრატიის პარტია თურქეთის წინააღმდეგ; ბართოლდი გერმანიის წინააღმდეგ; იანგი, ჯეიმსი და ვებსტერი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ; ობერშლიკი ავსტრიის წინააღმდეგ; იერშილდი დანიის წინააღმდეგ; ჰენდისაიდი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ; პლატფორმა „ექიმები სიცოცხლისათვის” ავსტრიის წინააღმდეგ.

153 საკონსტიტუციო სასამართლომ გადაწყვეტილებაში გამოიყენა ადამიანის უფლებათა ევროპის კონვენცია და სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების საერთაშორისო პაქტი.

154 ბ. ზოიძე, ადამიანის უფლებები და საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს პრაქტიკა, ჟურნალი „ადამიანი და კონსტიტუცია”, N2, 2002 წელი, გვ. 60.

155 ლ. ვილდჰაბერი, ადამიანის უფლება: როგორ უნდა იცავდეს მას სტრასბურგისა და ეროვნული სასამართლოები, ჟურნალი „ადამიანი და კონსტიტუცია”, №1, 2002 წელი, გვ. 63.

156 1989 წლის 7 ივლისის გადაწყვეტილება, შერიეს A, №161; ასევე იხ. A. Mowbray, Cases and Materials on the European Convention on Human Rights, 2001, 113-124.

157 R. Lillich, Towards the Harmonisation of International Human Rights Law, in: Recht zwischen Umbruch und Bewahrung: Ferstschrift für Rudolf Bernhardt, 1995, 466.

158 როგორც უკვე აღინიშნა, ევროპის კონვენციის საზედამხედველო სისტემის რეფორმამდე, რომელიც 1998 წელს დასრულდა, განაცხადის დასაშვებობას იხილავდა ადამიანის უფლებათა ევროპული კომისია, რომელიც იღებდა ინდივიდუალურ განაცხადებს.

159 „სიკვდილმისჯილთა საკნის სინდრომი” ევროპულმა სასამართლომ აღწერა როგორც ისეთი გარემოებების ერთობლიობა, რომელშიც აღმოჩნდებოდა განმცხადებელი, თუ მას მიუსჯიდნენ სიკვდილით დასჯას ვირჯინიის შტატისათვის გადაცემის შემთხვევაში, სადაც იგი უნდა წარმდგარიყო სასამართლოს წინაშე დამამძიმებელ გარემოებაში მკვლელობის ბრალდებით. იხ. 1989 წლის 7 ივლისის გადაწყვეტილება, შერიეს A, N161, 81-ე პუნქტი.

160 1989 წლის 7 ივლისის გადაწყვეტილება, შერიეს A, №161, 88-ე პუნქტი.

161 J. Frowein, The European Convention on Human Rights as the Public Order of Europe, in: Collected Courses of the Academy of European Law, 1990, vol. I(2) 1992, 316-317; ასევე იხ. M. O'Boyle, Extradition and Expulsion under the European Convention on Human Rights: Reflection on the Soering Case, in: Human Rights and Constitutional Law, Essays in Honour of Brian Walsh, J. O'Reilly (Ed.), 1992, 93.

162 A. Morawa & C. Schreuer, The Role of Domestic Courts in the Enforcement of International Human Rights-A View from Austria, in: Enforcing International Human Rights in Domestic Courts, B. Conforti & F. Francioni (Eds.), 1997, 181.

163 B. Simma, D.-E.Khan, M. Zöckler & R. Geiger, The Role of German Courts in the Enforcement of International Human Rights, in: Enforcing International Human Rights in Domestic Courts, B. Conforti & F. Francioni (Eds.), 1997, 99.

კონსტანტინე კუბლაშვილი

„ადამიანმა უნდა გამოთქვას თავისი
აზრები - ეს უფლება კი არა, მოვალეობაა.“

პერსი ბიში შელი

საქართველოს 1995 წლის კონსტიტუციით გაცხადებულია საქართველოს მოქალაქეთა ურყევი ნება დაამკვიდრონ დემოკრატიული საზოგადოებრივი წეს-წყობილება და სამართლებრივი სახელმწიფო. კონსტიტუციის საერთო კონცეფცია ეფუძნება თანამედროვე დემოკრატიული და სამართლებრივი სახელმწიფოს ძირითად პრინციპებს, რომლებიც მის ცალკეულ მუხლებშია ასახული. მათ შორის, უპირველეს ყოვლისა, უნდა აღვნიშნოთ ადამიანის ძირითადი უფლებები და თავისუფლებები, რომლებიც ადგენენ ობიექტურ ღირებულებათა სისტემას და დემოკრატიული და სამართლებრივი სახელმწიფოს საფუძველს ქმნიან. როგორც ძირითადი კონსტიტუციური გადაწყვეტილება, ისინი მოქმედებენ სამართლის ყველა სფეროს მიმართ და, იმავდროულად, წარმოადგენენ ძირითად წარმმართველს საკანონმდებლო, აღმასრულებელი და სასამართლო ხელისუფლებებისათვის, ანუ სახელმწიფოს ყოველგვარი სახის საქმიანობისათვის. თვით ძირითად უფლებათა და თავისუფლებათა შორის, დემოკრატიული წყობილებისათვის განსაკუთრებული მნიშვნელობისაა აზრის თავისუფლება. ვფიქრობთ, საინტერესო იქნება გავაანალიზოთ საქართველოს კონსტიტუციით უზრუნველყოფილი აზრის თავისუფლების ძირითადი უფლება და წარმოვაჩინოთ მისი მნიშვნელობა.

I. შესავალი

ადამიანის ძირითადი უფლებები და თავისუფლებები ასახულია საქართველოს კონსტიტუციის მეორე თავში. აზრის თავისუფლება, კონკრეტულად, მე-19 მუხლით არის გარანტირებული. ამ ძირითადი უფლებისა და მისი განსაკუთრებული მნიშვნელობის უკეთ გაგებისა და განმარტებისათვის თავდაპირველად გავეცნოთ აღნიშნული მუხლის ტექსტს:

მუხლი 19.

„1. ყოველ ადამიანს აქვს სიტყვის, აზრის, სინდისის, აღმსარებლობისა და რწმენის თავისუფლება.

2. დაუშვებელია ადამიანის დევნა სიტყვის, აზრის, აღმსარებლობის ან რწმენის გამო, აგრეთვე მისი იძულება გამოთქვას თავისი შეხედულება მათ შესახებ.

3. დაუშვებელია ამ მუხლში ჩამოთვლილ თავისუფლებათა შეზღუდვა, თუ მათი გამოვლინება არ ლახავს სხვათა უფლებებს.“

როგორც ვხედავთ, აზრის თავისუფლების ძირითად უფლებასთან ერთად მე-19 მუხლით სინდისის, აღმსარებლობისა და რწმენის თავისუფლებებიც არის უზრუნველყოფილი, თუმცა ამ მიმოხილვაში მხოლოდ აზრის თავისუფლებას შევეხებით, რადგან, თავის მხრივ, ამ (სინდისის, აღმსარებლობისა და რწმენის) თავისუფლებებსაც უდიდესი მნიშვნელობა აქვს დემოკრატიული სახელმწიფოს თავისუფალი მოქალაქისათვის და ამდენად, მიზანშეწონილია მათი ცალკე ანალიზი.

გარდა ზემოაღნიშნულისა, ყურადსაღებია კიდევ ერთი ფაქტორი: საქართველოს კონსტიტუციის 24-ე მუხლი, ძირითადად, მასობრივი ინფორმაციის საშუალებების თავისუფლებას ეხება (მე-2 და მე-3 პუნქტები), მაგრამ მის პირველ პუნქტში, ფაქტობრივად, აზრის თავისუფლების შინაარსია მოცემული:

„ყოველ ადამიანს აქვს უფლება თავისუფლად მიიღოს და გაავრცელოს ინფორმაცია, გამოთქვას და გაავრცელოს თავისი აზრი ზეპირად, წერილობით ან სხვაგვარი საშუალებით.”

მოცემული დებულების პირველი წინადადებით კიდევ ერთი ძირითადი უფლება - ინფორმაციის თავისუფლება, არის უზრუნველყოფილი, ხოლო აზრის თავისუფლების შინაარსი მეორე წინადადებაშია ასახული. ასეთი დაჯგუფება საკმაოდ ლოგიკურია, რადგან ინფორმაციის თავისუფლება აზრის თავისუფლებისაგან სრულიად დამოუკიდებელია, თუმცა, იმავდროულად, მასთან უწყვეტ კავშირშია. ამდენად, მიზანშეწონილი იქნება ამ მიმოხილვაში, აზრის თავისუფლებასთან ერთად, განვიხილოთ ინფორმაციის თავისუფლებაც, მაგრამ გაცილებით მოკლედ.

სანამ უშუალოდ ანალიზს შევუდგებოდეთ, შევთანხმდეთ რამდენიმე ტერმინზე: ტექსტის გამარტივების მიზნით, საკმაოდ ვრცელი „ადამიანის ძირითადი უფლებები და თავისუფლებები“ მოკლე და სხარტი „ძირითადი უფლებებით“ შეიცვლება. გარდა ამისა, მიუხედავად კონსტიტუციის მე-19 მუხლში ცალ-ცალკე მითითებული „სიტყვის“ და „აზრის“ თავისუფლებისა, ამ გამოკვლევაში, ძირითადად, მხოლოდ „აზრის თავისუფლება“ ან „აზრის თავისუფლების ძირითადი უფლება“ იქნება გამოყენებული, რადგან ისინი („სიტყვა“ და „აზრი“) კონსტიტუციაში, ფაქტობრივად, სინონიმები და იდენტური მნიშვნელობის მქონენი არიან. „აზრის თავისუფლებას“ აღვნიშნავთ აგრეთვე „აზრის თავისუფლად გამოთქმის უფლებით“, „შეფასებითი გამონათქვამის“ ნაცვლად ხშირად შესაძლოა „მოსაზრება“, „შეხედულება” ან „შეფასებითი შეხედულება“ გამოვიყენოთ, „ფაქტების“ ნაცვლად, - „ფაქტების მტკიცება“, ხოლო „ცრუ ფაქტების“ ნაცვლად - „მცდარი“ ან „ყალბი“ ფაქტები.

II. ზოგადი მნიშვნელობა

თავდაპირველად მოკლედ შევეხოთ თავად ძირითად უფლებებს. დასაწყისშივე უნდა აღვნიშნოთ, რომ ძირითადი უფლებები არა მხოლოდ იცავს ადამიანს მისი ცხოვრების სხვადასხვა სფეროში სახელმწიფოს მხრიდან განხორციელებული ჩარევებისაგან, არამედ, ამასთანავე, ობიექტური პრინციპებია, რომლებიც, როგორც ძირითადი კონსტიტუციურ-სამართლებრივი გადაწყვეტილება, მოქმედებენ სამართლის ყველა სფეროს მიმართ.¹ ძირითადი უფლებების ასეთი ფართო მოქმედება გამოიხატება ორგვარად: პირველი, სამართალის (კერძო თუ საჯარო) ნორმები არ უნდა ეწინააღმდეგებოდეს ძირითად უფლებებს და, მეორე, სამართლის ნორმები უნდა განიმარტოს ძირითადი უფლებების არსისა და სულისკვეთების გათვალისწინებით. აქედან გამომდინარე, საკონსტიტუციო სამართლის მოქმედება სამართლის ნორმათა დადგენით კი არ მთავრდება, არამედ იგი ზეგავლენას ახდენს მათ გამოყენებაზეც. როდესაც სამართლებრივი დავის შესახებ გადაწყვეტილება უნდა დაეყრდნოს ნორმებს, რომლებიც ძირითადი უფლებებით გარანტირებულ თავისუფლებას ზღუდავს ან კონკრეტულ შემთხვევაში ძირითად უფლებებზე შემზღუდავად ზემოქმედებს, მაშინ ინტერპრეტაციისათვის ისევ ძირითადი უფლებები უნდა იქნეს მოხმობილი.

ძირითადი უფლებების ობიექტურ-სამართლებრივი შინაარსი, რომელიც უნდა გაითვალისწინონ საერთო სასამართლოებმა, მნიშვნელობას იძენს სუბიექტურ სამართლებრივადაც. თუკი მოსამართლე ყურადღებას არ აქცევს ძირითად უფლებებთან დაკავშირებულ კანონებზე ძირითადი უფლებების ზეგავლენას, ამით იგი არღვევს არა მხოლოდ ობიექტურ სამართალს, არამედ მოსამართლე, როგორც საჯარო ხელისუფლების მფლობელი, თავისი გადაწყვეტილებით არღვევს (კონკრეტულ) ძირითად უფლებას, რადგან სასამართლო ვალდებულია „ხელისუფლების განხორციელებისას“ გაითვალისწინოს ძირითადი უფლებები, ხოლო მოქალაქეს აქვს აღნიშნულის მოთხოვნის უფლება.

ამ გამოკვლევის მთავარ საგანთან - აზრის თავისუფლებასთან, დაკავშირებით მოქმედებს სწორედ ის პრინციპი, რომელიც ზემოთ ზოგადად იქნა ფორმულირებული ძირითადი უფლებების შესახებ: „ძირითადი უფლების შემზღუდავი მოქმედების დროს, კანონები დანახულ უნდა იქნეს ამ ძირითადი უფლების მნიშვნელობის გათვალისწინებით და მათი ინტერპრეტაცია უნდა მოხდეს იმგვარად, რომ ამ უფლების ღირებულებითი შინაარსი, რომელიც თავისუფალ დემოკრატიულ წყობილებაში ცხოვრების ყველა სფეროში, განსაკუთრებით კი საზოგადოებრივ ცხოვრებაში, აზრის თავისუფლებას აუცილებელ წინაპირობად მიიჩნევს, ყველა შემთხვევაში ხელშეუხებელი და დაცული იქნება.“² აქ უკვე კარგად ჩანს აზრის თავისუფლების განსაკუთრებული მნიშვნელობა. ზემოთ აღინიშნა, რომ აზრის თავისუფლება სამართლებრივი სახელმწიფოსა და დემოკრატიის საფუძველია; ის არა მარტო მოქალაქეთა, არამედ ყველა ადამიანის საყოველთაო უფლებაა. გერმანიის ფედერალური საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ აზრის თავისუფლება დახასიათებულია როგორც „ადამიანის პიროვნების უშუალო გამოხატულება საზოგადოებაში.“³ საკუთარი აზრის თავისუფლად და შეუფერხებლად გამოთქმის გარეშე, წარმოუდგენელი და შეუძლებელია ადამიანის თვითგანვითარება. უპირველეს ყოვლისა, სწორედ დემოკრატია, როგორც სახელმწიფოს ფორმა, უზრუნველყოფს ყველა მოქალაქისათვის გარანტირებულ შესაძლებლობას თავისუფლად გამოთქვას თავისი აზრი. აზრის თავისუფლად გამოთქმის უფლება უზრუნველყოფს აზრთა მუდმივი ჭიდილის, ინტელექტუალური დაპირისპირების შესაძლებლობას, რაც დემოკრატიის სასიცოცხლო ელემენტია.

როგორც უკვე აღინიშნა, ინფორმაციის თავისუფლება აზრის თავისუფლებისაგან დამოუკიდებლად არსებობს, მაგრამ, იმავდროულად, მასთან უწყვეტ კავშირშია. იგი აზრის თავისუფლების წინაპირობაა, რადგან აზრის თავისუფლების გონივრული და პასუხისმგებლობით სავსე გამოყენება შესაძლებელია მხოლოდ იმ მოქალაქეთა მიერ, რომლებსაც შეუძლიათ წინასწარ შეუფერხებლად მოიპოვონ ინფორმაცია. გარდა ამისა, ინფორმაციის ფლობას დიდი მნიშვნელობა აქვს მოქალაქეთა პროფესიული და საზოგადოებრივი საქმიანობისათვის.

აზრისა და ინფორმაციის თავისუფლებების მსგავსად, მასობრივი ინფორმაციის საშუალებების (პრესა, რადიო, ტელევიზია) თავისუფლებაც (24-ე მუხლის პირველი პუნქტი)⁴ დემოკრატიული და სამართლებრივი სახელმწიფოს არსებითი ელემენტია. მასობრივი ინფორმაციის საშუალებების თავისუფლება სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია თანამედროვე დემოკრატიის ფუნქციონირებისათვის, რადგან მოქალაქეს პოლიტიკური გადაწყვეტილებების მიღება შეუძლია მხოლოდ მაშინ, როდესაც იცნობს სხვების აზრს და აქვს შესაძლებლობა ერთმანეთს შეადაროს, გააანალიზოს და აწონ-დაწონოს ისინი.

ამდენად, საქართველოს კონსტიტუციის მე-19 და 24-ე მუხლებით უზრუნველყოფილი ძირითადი უფლებები ხასიათდება ორი ნიშნით: პირველი, ეს არის კავშირი პირველი მუხლის მე-2 პუნქტთან, ანუ დემოკრატიის პრინციპთან - დემოკრატიული სახელმწიფოს არსებობა შეუძლებელია თავისუფალი და კარგად ინფორმირებული აზრის გარეშე; მეორე ნიშანი არის ის, რომ აზრისა და ინფორმაციის თავისუფლებები შეიცავს ადამიანის ღირსებისა და ზოგადი პიროვნული უფლებიდან⁵ (მე-16 და მე-17 მუხლები) გამომდინარე კომპონენტებს, რომელთა მიხედვითაც, ადამიანის ელემენტარული მოთხოვნილებაა აზრის გამოთქმა, თავისი ცოდნის გაფართოება და ყოველივე ამით საკუთარი პიროვნების განვითარება. მასობრივი ინფორმაციის საშუალებების, აზრისა და ინფორმაციის თავისუფლებებს დემოკრატიული წყობილებისათვის, „უბრალოდ, ჩამომყალიბებელი” მნიშვნელობა აქვს.⁶

III. ცნება და დაცული სფერო

შესავალში უკვე მიეთითა იმ, ერთი შეხედვით, უჩვეულო გარემოებაზე, რომ საქართველოს კონსტიტუცია მე-19 მუხლით უზრუნველყოფს აზრის თავისუფლებას, 24-ე მუხლის პირველი პუნქტი კი დაწვრილებით განმარტავს აზრის თავისუფლების შინაარსს. უნდა ვივარაუდოთ, რომ ასეთი მიდგომა აზრის თავისუფლების განსაკუთრებულმა მნიშვნელობამ განაპირობა. რაც შეეხება კონკრეტულად 24-ე მუხლის პირველ პუნქტს, ამ დებულების მიხედვით, ყველა ადამიანს აქვს უფლება თავისუფლად „...გამოთქვას და გაავრცელოს თავისი აზრი ზეპირად, წერილობით ან სხვაგვარი საშუალებით“ (პოზიტიური აზრის თავისუფლება). უპირველეს ყოვლისა, ეს ნიშნავს, რომ აზრის თავისუფლების ძირითადი უფლებით დაცული სიკეთე არის არა უბრალოდ გამოთქმა, არამედ აზრის გამოთქმა. აქედან გამომდინარე, აუცილებელია განისაზღვროს, რა იგულისხმება „აზრში“ და რომელ გამონათქვამებს გამორიცხავს ეს ცნება.

1. აზრი (შეხედულება)

კონსტიტუციის 24-ე მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, ძირითადი უფლებით დაცულია აზრის არა მხოლოდ ზეპირად ან წერილობით, არამედ ნებისმიერი „სხვაგვარი საშუალებით“ გამოთქმა და გავრცელება. გამოთქმის ამ სახეობათა შორის რანგირება არ არსებობს, ისინი თანაბრადაა უზრუნველყოფილი. „სხვაგვარი საშუალებები“ მოიცავს აუდიოკასეტებს, ლაზერულ დისკებს, ჩამწერ მოწყობილობებს, ასევე, გამოსახულებით აზრის გამოთქმას, სუგესტიურ გამონათქვამებს ჟესტების, სიმბოლოების, პლაკატებისა და უნიფორმის საშუალებით. ასევე დაცულია, მაგალითად, გამონათქვამები ყრუ-მუნჯთა სალაპარაკო ენის მეშვეობით ან დუმილით. დუმილთან დაკავშირებით, შევნიშნავთ, რომ 24-ე მუხლის პირველი პუნქტის დებულება უზრუნველყოფს ნეგატიური აზრის თავისუფლებასაც - ეს არის უფლება არ გამოთქვა აზრები და არ გაავრცელო ისინი. ნეგატიური აზრის თავისუფლება ადამიანს იცავს აგრეთვე იძულებისაგან გამოთქვას და გაავრცელოს სხვების შეხედულებები როგორც საკუთარი აზრი.

აზრის თავისუფლების ძირითადი უფლების მფლობელი და გამომყენებელი შეიძლება იყოს ნებისმიერი პირი, რომელიც ახორციელებს ზემოაღნიშნულ დაცულ საქმიანობას. აქ, ფიზიკური პირების გარდა, იგულისხმება აგრეთვე კერძო სამართლის იურიდიული პირები.⁷ რაც შეეხება სახელმწიფო ორგანოებსა და საჯარო სამართლის იურიდიულ პირებს, მათ არ შეუძლიათ გამოიყენონ და თავის უფლებათა დასაცავად დაეყრდნონ აზრის თავისუფლების ძირითად უფლებას.⁸

ახლა კი კონკრეტულად „აზრის“ ცნების შესახებ. იგი ფართოდ უნდა განიმარტოს. „აზრში“ იგულისხმება ნებისმიერი შეფასებითი გამონათქვამი, რომელიც შედგება განსჯის, დამოკიდებულებისა და შეფასების ელემენტებისაგან და რომლის მართლობა თუ მცდარობა მთლიანად პირად წარმოდგენებზეა დამოკიდებული. სხვაგვარად: აქ ლაპარაკია პირად შეხედულებაზე, რომელიც უყალიბდება ინდივიდს ურთიერთობების, მოვლენების, იდეებისა და პიროვნებების მიმართ. აზრის თავისუფლების ცენტრალურ სფეროს სწორედ შეფასებითი შეხედულებების გამოთქმის თავისუფლება წარმოადგენს. სხვა სიტყვებით, აზრს უმთავრესად ახასიათებს ინდივიდის სუბიექტური დამოკიდებულება ინდივიდსა და მისი გამონათქვამის საგანთან.⁹ გამონათქვამის ღირებულებითობისა თუ უღირსობის შესახებ მსჯელობისას, შეთანხმებამდე მისვლა უმრავლეს შემთხვევაში შეუძლებელია. ამით განსხვავდება შეხედულებები ფაქტებისაგან, რომელთა დროს წინა პლანზე გამოდის არა სუბიექტის დამოკიდებულება მისი გამონათქვამის შინაარსთან, არამედ გამონათქვამისა და რეალობის ურთიერთმიმართება (გამომთქმელი სუბიექტი კი ამ დროს უკანა პლანზე დგას). ასეთ შემთხვევებში ინდივიდის სუბიექტური შეხედულებისაგან დამოუკიდებლად რაიმე ობიექტურად უნდა არსებობდეს. აღნიშნულისაგან განსხვავებით, შეხედულება ყოველთვის სუბიექტზეა დამოკიდებული. ამიტომაც შეხედულებები შეიძლება იყოს არა მართალი ან მცდარი, არამედ სუბიექტურად სწორი ან არასწორი, ნაფიქრი ან დაუფიქრებელი, რაციონალური ან ემოციური, დასაბუთებული ან დაუსაბუთებელი და ა.შ.

მიუხედავად ამისა, შეხედულების დაცვა არ არის დამოკიდებული აღნიშნულ დაყოფაზე. იგი დაცულია ძირითადი უფლებით იმ შეფასებისაგან დამოუკიდებლად, რომელიც მან შეიძლება სხვადასხვა მხრიდან მიიღოს. ამდენად, კონსტიტუცია არ შემოიფარგლება მხოლოდ „ღირებული“ აზრის დაცვით და არ განასხვავებს (როგორც უკვე აღვნიშნეთ) დასაბუთებულ და უსაფუძვლო, სწორ და მცდარ, რაციონალურ და ემოციურ, გონივრულ და პრიმიტიულ აზრებს. სახელმწიფოს აღჭურვა იმ უფლებით, რომ თავისი მოქალაქეების აზრები დაყოს „სწორ” და „არასწორ” აზრებად და მხოლოდ „სწორი“ აზრები დაიცვას, „არასწორი“ კი, შეძლებისდაგვარად, აკრძალოს, დაუშვებელია და ეწინააღმდეგება პლურალისტური დემოკრატიის პრინციპს. ამიტომ ყველაფერი, რაც კი შეხედულებას (მათ შორის, რა თქმა უნდა, გაბატონებული აზრისაგან განსხვავებული აზრი) გულისხმობს, ყოველთვის ხვდება კონსტიტუციის 24-ე მუხლის პირველი პუნქტით დაცულ სფეროში. შეხედულების დაცვა განსაკუთრებულად არ არის დამოკიდებული იმაზე, არღვევს თუ არა იგი სხვის უფლებებს, საფრთხეს უქმნის თუ არა საზოგადოებრივ სიკეთეს და კითხვის ნიშნის ქვეშ აყენებს თუ არა სახელმწიფოს პოლიტიკური და სოციალური წესრიგის ძირითად პრინციპებს. გამონათქვამის ამ კრიტერიუმებმა შეიძლება გარკვეული მნიშვნელობა შეიძინოს მხოლოდ ძირითადი უფლების შეზღუდვის დროს და არა მისი დაცვის სფეროს განსაზღვრისას.

შეხედულება ძირითადი უფლებით დაცულია აზრის გამოსათქმელად არჩეული ფორმის მიუხედავად, ე.ი. მოიცავს არა მხოლოდ შინაარსს, არამედ ფორმასაც, რომლითაც იგი ჩვენ წინაშე წარმოდგება. ყურადღება უნდა მივაქციოთ იმასაც, რომ აქ არ იგულისხმება აზრის გამოთქმის წერილობითი, ზეპირი, გამოსახულებითი ან სხვაგვარი ფორმები. საუბარია მხოლოდ შინაარსობრივ ფორმაზე, რაც ნიშნავს იმას, რომ აზრის თავისუფლებით დაცულია არა მხოლოდ წინასწარ კარგად მოფიქრებული და აწონილ-დაწონილი, არამედ, აგრეთვე, გადაჭარბებული, პოლემიკური, მწვავე, დაუფიქრებელი, სპონტანურად გამოთქმული, უხამსი გამონათქვამები. ამას განსაკუთრებით უნდა გაესვას ხაზი, რათა არ შეიქმნას ისეთი შთაბეჭდილება, რომ, თითქოს, სრულიად შესაძლებელია შეხედულებას ჩამოშორდეს ძირითადი უფლებით გარანტირებული დაცვა, მისი მწვავე შინაარსობრივი ფორმის გამო. თავისუფალი საუბრისა და კამათის სპონტანურობა წინაპირობაა საჯარო დისკუსიის მრავალფეროვნებისა, რაც, თავის მხრივ, დემოკრატიის არსებობის ძირითად პირობას წარმოადგენს. ამ პლურალიზმის შესანარჩუნებლად აუცილებელია იმის გათვალისწინებაც, რომ საჯარო დისკუსიისა და აზრთა ჭიდილის დროს შესაძლებელია გამოითქვას მწვავე, გადაჭარბებული და სხვაგვარი (ზემოთ დასახელებული) შეხედულებები. კიდევ ერთხელ აღვნიშნავთ, რომ დაცვის სფეროს განსაზღვრისას არ არსებობს აზრთა დიფერენციაცია. ეს რომ ასე არ იყოს, მაშინ სახელმწიფოს მიეცემოდა სასურველი და არასასურველი აზრებისა და გამოთქმის ფორმების დეფინიციის კომპეტენცია, რაც სრულიად მიუღებელია კონსტიტუციის ძირითადი პრინციპებისათვის და, კონკრეტულად, აზრის თავისუფლების ძირითადი უფლებისათვის.

აზრის თავისუფლების ძირითადი უფლებით დაცულია გამოთქმული აზრის ზემოქმედების განზრახვაც. აზრის გამოთქმის, ანუ გარკვეული შეხედულების, მთავარი მიზანი სწორედ ის არის, რომ ზეგავლენა მოახდინოს სხვათა აზრის ჩამოყალიბების პროცესზე და დაარწმუნოს ისინი საკუთარი შეხედულების უპირატესობასა და სისწორეში. ზემოქმედება, რომელსაც ინდივიდის აზრი, წარმოთქმული სიტყვა ახდენს მსმენელზე, არ შეიძლება იყოს საფუძველი იმისა, რომ იგი მოვწყვიტოთ დაცულ სფეროს. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, აზრის თავისუფლება გარანტირებულია არა მხოლოდ ყოველი კონკრეტული აზრის შინაარსის, არამედ, აგრეთვე, ამ აზრის გამოთქმის მოტივის მიუხედავადაც. პოლიტიკური მიზეზებით აზრის გამოთქმა ისევე დაცულია აზრის თავისუფლების ძირითადი უფლებით, როგორც ეკონომიკური საფუძვლით აზრის გამოთქმა. შეიძლება კონკრეტული გამონათქვამი მიმართული იყოს საკუთარი ეკონომიკური ინტერესის სასარგებლოდ, მაგრამ ასევე შესაძლებელია ის სპეციალურად იყოს კომერცირებული, მაგალითად, წერილობითი მოსაზრების ან ნაშრომის გაყიდვა ანდა მოხსენების წაკითხვაზე დასასწრებად შესასვლელი ბილეთის გაყიდვა. პრესის ბეჭდვა აზრის კომერცირების ყველაზე თვალსაჩინო შემთხვევაა.

ზემოაღნიშნულთან დაკავშირებით, აუცილებლად უნდა შევნიშნოთ, რომ ძირითადი უფლება იცავს მხოლოდ აზრის გამოთქმას, ანუ გაცხადებას. იგი ვრცელდება მხოლოდ არგუმენტებზე, ახსნა-განმარტებებსა და არა ზეგავლენის სხვა საშუალებებზე, რომლებითაც აზრის გამომთქმელს სურს სხვა პირებზე ზემოქმედება. შესაბამისად, ბოიკოტისაკენ მოწოდება, რომელიც ემყარება არა მხოლოდ არგუმენტებით, წინადადებებით დარწმუნების ძალას, არამედ, იმავდროულად, იყენებს ისეთ საშუალებებს, რომლებიც სხვა პირებს ართმევს შესაძლებლობას გადაწყვეტილება მიიღონ შინაგანი თავისუფლების ფარგლებში და ყოველგვარი ეკონომიკური ზეწოლის გარეშე, არ არის დაცული აზრის თავისუფლების ძირითადი უფლებით.¹⁰

2. ფაქტები

შეხედულების საწინააღმდეგო პოლუსზე დგას ფაქტის გადმოცემა - ცნობა, ინფორმაცია. „ფაქტში“ იგულისხმება ნამდვილად, რეალურად მომხდარი ან არსებული გარემოებები და საგნები, რომლებიც ექვემდებარება მტკიცებულებებით დადასტურებას. ფაქტების შემთხვევაში ძირითადი უფლებით დაცვა სრულიადაც არ მოქმედებს ფართოდ და ყოვლისმომცველად. ისინი მხოლოდ შეხედულებასთან დამაკავშირებელი ხიდის ფუნქციით ხვდებიან კონსტიტუციის 24-ე მუხლის პირველი პუნქტით დაცულ სფეროში. აქ გასათვალისწინებელია ის გარემოება, რომ აზრები არ გამოითქმება ფაქტებთან რაიმე დამოკიდებულების გარეშე. ჩვეულებრივ, ისინი ეყრდნობიან და ეხებიან ფაქტებს, რომლებიც, თავის მხრივ, იძლევიან შეფასების საგანს ან საფუძველს. ობიექტური ფაქტის გადმოცემა და სუბიექტური შეხედულება ვერ შორდება ერთმანეთს. თეორიულად მხოლოდ შიშველი ფაქტების გადმოცემა შეიძლება არ იყოს დაცული აზრის თავისუფლებით, რადგან ფაქტი სულაც არ არის აზრი, მაგრამ ის, რომ მოცემული გამონათქვამი შეიცავს არა მარტო შეფასებით, არამედ, აგრეთვე, ფაქტობრივ ელემენტს, სრულებით არ გამორიცხავს შეხედულების არსებობას. ასეთ შემთხვევაში აზრის დაყოფა „შეხედულებად“ და „ფაქტის გადმოცემად“ დაუშვებელია, აზრის თავისუფლების ძირითადი უფლებით დაცვის ქვეშ მთლიანი გამონათქვამი ექცევა. ამდენად, ფაქტები დაცულია ძირითადი უფლებით, რადგან ისინი, თავის მხრივ, ხელს უწყობენ აზრის ჩამოყალიბებას.

მოცემულ საკითხთან დაკავშირებით, გასათვალისწინებელია ერთი გარემოება: შეხედულებისაგან განსხვავებით, ფაქტები შეიძლება იყოს მართალი ან მცდარი, ანუ ფაქტს არ ახასიათებს პირადი წარმოდგენების, დამოკიდებულებისა და შეფასების ელემენტები. შეხედულებასა და ფაქტს შორის ეს განსხვავება მნიშვნელობას იძენს დაცვის ფარგლების განსაზღვრის დროს. აზრის ჩამოყალიბების თვალსაზრისით, არასწორი ინფორმაცია არ წარმოადგენს დაცვის ღირს სიკეთეს. მაგრამ საყურადღებოა, რომ ეს მოსაზრება შეიცავს გარკვეულ ტენდენციას, რომელიც ეწინააღმდეგება ძირითადი უფლებით დაცვის შინაარსს. ამ მოსაზრებაზე დაყრდნობით, 24-ე მუხლის პირველი პუნქტით დაცულ სფეროს შეიძლება მოსწყვიტო ყოველი არასწორი ფაქტი და „დაჩაგრო” იგი ძირითადი უფლებების მოთხოვნათა გაუთვალისწინებლად, ანუ მიუხედავად იმისა, გადმოიცა თუ არა ეს ფაქტი შეგნებულად ან შეუგნებლად, მისი მცდარობის ცოდნის გარეშე, საფუძვლიანი თუ ზედაპირული კვლევის საფუძველზე, სპონტანურად თუ კარგად დაფიქრების შემდეგ, რაიმე კონკრეტული მიზეზით თუ ამის გარეშე, ყველა ასეთ შემთხვევაში სახეზე გვაქვს კომუნიკაციის პროცესის, ანუ საჯარო დისკუსიისა და აზრთა ჭიდილის მნიშვნელობის უგულებელყოფა, რაც ეწინააღმდეგება კონსტიტუციის მე-19 და 24-ე მუხლებით აღიარებულ ძირითად უფლებას.

აქ კვლავ უნდა გავუსვათ ხაზი დასაწყისში აღნიშნულს: დემოკრატიული სახელმწიფოსათვის განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს წარმოთქმულ სიტყვას, შეხედულებას, მასზე შეპასუხებასა და ამით წარმოშობილ საჯარო დისკუსიას, რის საფუძველზეც, ყოველ კონკრეტულ საკითხზე ყალიბდება საზოგადოებრივი აზრი. შესაბამისად, დაუშვებელია გამონათქვამის შეფასება საზოგადოებრივი აზრის ფორმირების პროცესთან, ანუ კომუნიკაციასთან დაუკავშირებლად, იზოლირებულად და ამის საფუძველზე გადაწყვეტილების მიღება. იგივე მოთხოვნა მოქმედებს ფაქტების მიმართაც. ფაქტების ანალიზის დროს აუცილებელია იმის გათვალისწინება, რომ მათი მართლობა ან მცდარობა ყოველთვის თავიდანვე კი არ არის ცნობილი, არამედ ხშირად სწორედ კომუნიკაციის პროცესში იკვეთება და ზუსტდება. შეცდომები და სიცრუე ამ დროს გარდაუვალია. კომუნიკაციის, თავისუფალი საჯარო დისკუსიის პროცესი ძალიან შეიზღუდებოდა, თუკი მხოლოდ უეჭველი ფაქტები მოექცეოდა ძირითადი უფლების დაცვის ქვეშ, მცდარი ფაქტები კი ამ დაცვას თავიდანვე, ავტომატურად მოკლებული იქნებოდა. ასეთ შემთხვევაში დიდი საფრთხე იქმნება იმისა, რომ სანქციების შიშით არც მართალი ინფორმაცია გამოითქვას და აღარც საფუძვლიანი ეჭვი.

ამდენად, გამორიცხულია აზრის თავისუფლებით აშკარად ცრუ ფაქტების დაცვა, მაგრამ არ გამოირიცხება ჭორის ან ისეთი ფაქტების გადმოცემა და დაცვა, როდესაც აშკარად არ ჩანს, სწორია ისინი თუ არა. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, ძირითადი უფლებით დაცვას არ არის მოკლებული ის გამონათქვამები, რომელთა მცდარობის გამორკვევა შემდგომი კვლევების საკითხია, ხოლო დაცული სფეროს ფარგლებში არ ხვდება ისეთი ფაქტები, რომელთა მცდარობის შესახებ კარგად იცის თავად გამომთქმელმა სუბიექტმა, ანუ შეგნებული სიცრუე, ან რომელთა მცდარობა ცხადია უკვე მათი გამოთქმის მომენტში; ეს ეხება აგრეთვე არასწორ ციტატას, ანუ ცრუ მტკიცებას, თითქოს ვიღაცამ რაიმე კონკრეტული აზრი გამოთქვა. ასეთი ფაქტების დაუცველობით აზრის ჩამოყალიბების პროცესს ზიანი არ მიადგება, რადგან ისინი არაფერს ჰმატებს პასუხისმგებლობით სავსე აზრის ფორმირებას. ხოლო, თუკი ფაქტის მცდარობა მხოლოდ მოგვიანებით გახდა ცნობილი, ამით ეს მტკიცება უკუქცევით არ მოსწყდება ძირითადი უფლებით დაცულ სფეროს. რას ნიშნავს ასეთი გამონათქვამების დასაშვებობისათვის მათი მცდარობის აღმოჩენა? - ეს არის არა დაცვის სფეროს ფარგლების, არამედ ძირითადი უფლების შეზღუდვასთან დაკავშირებული საკითხი.

3. შეხედულებებისა და ფაქტების გამიჯვნა

შეხედულებებისა და ფაქტების ერთმანეთისაგან გამიჯვნა საკმაოდ რთულია. ეს, უპირველეს ყოვლისა, დაკავშირებულია უკვე აღნიშნულ გარემოებასთან: გამოთქმის ორივე ეს ფორმა ძალიან იშვიათად გვხვდება სუფთა სახით. უმთავრესად საქმე გვაქვს სწორედ ისეთ გამონათქვამებთან, რომლებშიც თავს იყრის როგორც შეფასებითი, ისე ფაქტობრივი ელემენტები. აზრი ხშირად ეყრდნობა და ეხება ფაქტებს, ფაქტები კი თავის მხრივ, აზრის საფუძველია, რომელიც ადასტურებს ან უარყოფს მას. ამიტომაც ხშირად საკამათო გამონათქვამის, როგორც შეხედულების ან როგორც ფაქტის გადმოცემის, კვალიფიცირების დროს შესაძლებელია გამოთქმის კონტექსტის მიხედვით მისი ცალკეული ნაწილების იზოლირება. მაგრამ ეს მეთოდი გამართლებულია მხოლოდ იმ შემთხვევაში, როდესაც ამით არ იკარგება ან არ ყალბდება გამონათქვამის შინაარსი და ნამდვილი აზრი. თუკი ასეთი იზოლირება შეუძლებელია გამონათქვამის შინაარსის გაყალბების გარეშე, მაშინ ეს გამონათქვამი უნდა ჩაითვალოს მთლიანად აზრის გამოთქმად, ანუ შეხედულებად, და, შესაბამისად, მთლიანად უნდა იქნეს შეყვანილი ძირითადი უფლებით დაცულ სფეროში.

ეს გამომდინარეობს ძირითადი უფლებებით დაცული სფეროს ფუნქციიდან. გამონათქვამის მიკუთვნება 24-ე მუხლის პირველი პუნქტით დაცული სფეროსათვის ჯერ კიდევ არაფერს ამბობს მისი დასაშვებობის შესახებ. სამაგიეროდ, იგი აამოქმედებს ძირითადი უფლების დაცვის მექანიზმებს მაშინ, როდესაც დადგება საკითხი ამ ძირითადი უფლების შეზღუდვის საფუძვლების განხილვის შესახებ. შეზღუდვები ამ დროს აუცილებლად გამართლებული უნდა იყოს, ანუ კანონიერი საფუძველი უნდა ჰქონდეს. ხოლო გამონათქვამის თავიდანვე დაცული სფეროდან გამოყვანა მიგვიყვანს იქამდე, რომ აზრის თავისუფლების შეზღუდვას არავითარი გამამართლებელი კანონიერი საფუძველი აღარ დასჭირდება. გარდა ამისა, როდესაც გამონათქვამში ფაქტები და შეხედულებები ერთმანეთთან განუყოფლად არიან დაკავშირებული, ზემოაღნიშნული საშუალებით დაცულ სფეროში ვერ მოხვდება ვერც ფაქტობრივი და ვერც შეფასებითი ელემენტები. ამიტომაც დასაწყისშივე აღინიშნა, რომ ცნება - „აზრი“, ფართოდ უნდა გავიგოთ და განვმარტოთ. ეს კი სრულებითაც არ ნიშნავს იმას, რომ ფაქტებსა და შეხედულებებს შორის განსხვავება წაიშლება. გამონათქვამის დასაშვებობა, ძირითადად, სწორედ ფაქტობრივი ელემენტების სისწორეზე იქნება დამოკიდებული.

4. გამოთქმის სხვა ფორმები

შეუძლებელია გამოთქმის ყველა ფორმის მოქცევა აზრის ზემოხსენებულ დანაწილებაში (შეხედულებები და ფაქტები). ეს კარგად ჩანს კითხვების სამართლებრივი შეფასების დროს. კითხვები ძირითადად გამოიყენება ფაქტების დადგენის მიზნით. მათი საშუალებით უნდა გაირკვეს (დადასტურდეს ან უარიყოს) ის ფაქტები, რომელთა არსებობის თუ არარსებობის შესახებ საჭიროა ინფორმაციის მოპოვება. თავად კითხვები არ წარმოადგენს ფაქტებს, თუმცა უშუალოდ არის მათთან დაკავშირებული. შედეგად, კითხვა არ შეიძლება იყოს მართალი ან მცდარი. პირიქით, კითხვები მიმართულია იმის გამოსარკვევად, თუ რა არის მართალი და რა - მცდარი. ამდენად, ისინი მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ საჯარო აზრის ჩამოყალიბების პროცესში. სწორედ პოლიტიკურ დისკუსიაშია კითხვები აუცილებელი საშუალება, რომლითაც ხალხს შეუძლია მიმართოს პასუხისმგებელ პირებს, რათა მოიპოვოს ის ინფორმაცია, რომელიც არ იქნება გაცემული საკუთარი ნებით. ამიტომ ნამდვილი კითხვები ყოველთვის ხვდება ძირითადი უფლებით დაცულ სფეროში, რაც, თავის მხრივ, აზრის თავისუფლების შეზღუდვის შესაძლებლობის გათვალისწინებით, არ ნიშნავს იმას, რომ ღირსების შემლახავი კითხვები შეუზღუდავად უნდა იქნეს მიღებული.

5. ჩარევა

კონსტიტუციის 24-ე მუხლის პირველი პუნქტით გათვალისწინებული ძირითადი უფლების დაცვის სფეროს ფარგლების განსაზღვრასთან დაკავშირებით, შესაძლოა საკამათო ბევრი იყოს, მაგრამ რაც შეეხება აზრის თავისუფლების შელახვის, მის დაცულ სფეროში ჩარევის საკითხს, აქ თითქმის არ წარმოიქმნება პრობლემები. სახელმწიფო ხელისუფლების მიერ განხორციელებული აკრძალვა - გამოთქვა ან გაიმეორო რომელიმე აზრი, აგრეთვე, ამ აზრის უარყოფის მოთხოვნა, ჩარევის ნათელი მაგალითია. გამომდინარე იქიდან, რომ ძირითადი უფლების დაცვა მოიცავს არა მხოლოდ მისი შინაარსის, არამედ, აგრეთვე, მისი ფორმის დაცვას, ჩარევა სახეზე გვაქვს მაშინაც, როდესაც აკრძალვა ეხება მხოლოდ ფორმას ან ვრცელდება მხოლოდ განსაზღვრულ ადგილებზე, გარკვეულ დროში და გარემოებებზე. ჩარევას გულისხმობს აგრეთვე სანქციები, რომლებითაც გამყარებულია გამოთქმის აკრძალვა, როგორიცაა, მაგალითად, ზიანის ანაზღაურება. ამასთან, სულაც არ არის აუცილებელი, რომ ძირითადი უფლებით დაცული მოქმედება უშუალოდ შეიზღუდოს ან აიკრძალოს. საკმარისია ისიც, რომ დამდგარმა სამართლებრივმა შედეგებმა პრაქტიკულად ხელი შეუშალოს აზრის თავისუფლების ძირითადი უფლების განხორციელებას.

IV. შეზღუდვები

საქართველოს კონსტიტუცია მე-19 მუხლით უზრუნველყოფს „სიტყვის, აზრის …თავისუფლებას“, იმავე მუხლის მე-3 პუნქტით კი დადგენილია ამ თავისუფლების შეზღუდვის შესაძლებლობა: „დაუშვებელია ამ მუხლში ჩამოთვლილ თავისუფლებათა შეზღუდვა, თუ მათი გამოვლინება არ ლახავს სხვათა უფლებებს”. სრულიად განსხვავებული და ძალიან ფართოა კონსტიტუციის 24-ე მუხლის მე-4 პუნქტით დადგენილი შეზღუდვის შესაძლებლობები.¹¹ ეს დებულება მოიცავს მე-19 მუხლის მე-3 პუნქტით გათვალისწინებულ „სხვათა უფლებებს“ და მათ შორის ღირსებას გამოყოფს, იმავდროულად, იგი ადგენს სხვა უამრავ პირობას, რომელთა საფუძველზეც შესაძლებელია შეიზღუდოს 24-ე მუხლში მითითებული უფლებები (ინფორმაციის, აზრისა და მასობრივი ინფორმაციის საშუალებების თავისუფლებები). აზრის თავისუფლების განსაკუთრებული მნიშვნელობის გათვალისწინებით, ვფიქრობთ, უნდა დავეყრდნოთ მხოლოდ მე-19 მუხლის მე-3 პუნქტის დებულებას და აზრის თავისუფლების შეზღუდვა შესაძლებელი უნდა იყოს მხოლოდ „სხვათა უფლებების შელახვის” შემთხვევაში. ამასთან, ბუნებრივია, რომ შეზღუდვა დასაშვებია მაშინ, როდესაც იგი ემყარება კანონს, ანუ გადმოცემულია კანონის ნორმებით, რომლებიც შეესაბამება კონსტიტუციურ-სამართლებრივ მოთხოვნებს.

საერთო სასამართლოში შესაბამისი საქმის განხილვის დროს აზრის თავისუფლებასთან დაკავშირებული კონსტიტუციური დებულებების მნიშვნელობა მოსამართლემ უნდა გაითვალისწინოს სამ დონეზე: თავდაპირველად გამონათქვამის შინაარსის გაგების დროს (შინაარსის დონე), შემდეგ - შესაბამისი დებულებების განმარტებისას (ნორმის განმარტების დონე) და ბოლოს - კოლიდირებული სამართლებრივი პოზიციების შედარების დროს (ნორმის შეფარდების დონე).

1. გამონათქვამის გაგება

კონსტიტუცია უზრუნველყოფს აზრის გამოთქმის თავისუფლებას. გამონათქვამები მისი დაცვის უშუალო ობიექტებია. ისინი, ძირითადად, თავისუფალი უნდა იყოს და შეიძლება შეიზღუდოს მხოლოდ კონკრეტული პირობების არსებობისას, როდესაც, მაგალითად, შეუსაბამოდ ლახავს „სხვათა უფლებებს“, ანუ მესამე პირთა კანონიერად დაცულ ინტერესებს. გვაქვს თუ არა ასეთი ზემოქმედება სახეზე, ეს დამოკიდებულია სწორედ გამონათქვამის შინაარსზე, მის ნამდვილ აზრზე. მაგრამ გამონათქვამის შინაარსი არ არის საბოლოოდ განსაზღვრული მხოლოდ მისი ტექსტის მიხედვით. მისი ნამდვილი შინაარსის დეფინიცია შესაძლებელია კონტექსტის მეშვეობით. ერთსა და იმავე გამონათქვამს სრულიად განსხვავებული შინაარსი შეიძლება ჰქონდეს სხვადასხვა გარემოებაში. განსაკუთრებულ, ცალკეულ შემთხვევაში ისიც კი არის შესაძლებელი, რომ გამონათქვამი იმის საწინააღმდეგოს ნიშნავდეს, რასაც ადამიანი ამბობს. ამდენად, გამონათქვამის მთავარი აზრი ყოველთვის მისი ნამდვილი შინაარსის გამოკვეთისა და დადგენის შედეგია. არა თვით გამონათქვამი, როგორც ასეთი, არამედ სწორედ მისთვის მიცემული შინაარსობრივი მნიშვნელობა უდევს საფუძვლად მის სამართლებრივ შეფასებას.

გამონათქვამის ნამდვილი აზრის დადგენისას დაშვებულ შეცდომებს შესაძლოა ძირითადი უფლების სრულიად მიუღებელი შეზღუდვები მოჰყვეს. ასეთი შემთხვევა გვექნება, როდესაც ფიზიკური პირის დასჯის თუ დაჯარიმების მიზნით სასამართლო გამოიტანს გადაწყვეტილებას იმ გამონათქვამის გამო, რომლის ნამდვილი აზრი სულ სხვაა და არ ემთხვევა გადაწყვეტილების საფუძვლად დადებულ შინაარსს. გარდა ამისა, შინაარსის გამოკვეთის დროს გასათვალისწინებელია ის, რომ გამონათქვამი სხვადასხვაგვარად შეიძლება იქნეს გაგებული განსხვავებულ ურთიერთობაში. ასე ხდება, მაგალითად, როცა ერთ ცნებას ყოველდღიურ საუბარში და სპეციალისტთა შორის დისკუსიისას სხვადასხვა მნიშვნელობა აქვს. შინაარსი ამ შემთხვევაში უნდა დაზუსტდეს ყოველი კომუნიკაციის სახის მიხედვით.

2. ნორმის განმარტება

ამ ნაშრომის დასაწყისში ხაზგასმით აღვნიშნეთ ის მნიშვნელოვანი გარემოება, რომ ძირითადი უფლების შემზღუდავი ნებისმიერი კანონი გარკვეულ დამოკიდებულებაშია შეზღუდულ, მაგრამ, იმავდროულად, მასზე მაღლა მდგომ ძირითად უფლებასთან. ეს დამოკიდებულება, თავის მხრივ, მოითხოვს, რომ კანონის ნორმათა განმარტებისა და შეფარდების დონეებზე კიდევ ერთხელ მოხდეს შედარება, ერთი მხრივ, ძირითად უფლებასა და, მეორე მხრივ, კანონით დაცულ ინტერესს შორის, რომელსაც ემსახურება ძირითადი უფლების შემზღუდავი კანონი. ესაა სწორედ „მოედანი“, რომელზეც „თამაშში” ერთვება კოლიდირებული სამართლებრივი სიკეთეები. შედარების მიზანი კი არის ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში კოლიდირებულ სიკეთეთა შესაბამისი დაქვემდებარება და ძირითადი უფლების გადაჭარბებულად შეზღუდვის თავიდან აცილება. ამასთან, ნორმის განმარტება და ნორმის შეფარდება განსხვავდება ერთმანეთისაგან იმით, რომ პირველთან შედარება ხორციელდება ზოგადი, დადგენილი წესების მიხედვით, ხოლო მეორესთან - საქმის გარემოებების მიხედვით.

შედარების დროს, ბუნებრივია, გათვალისწინებული უნდა იყოს პრინციპი, რომლის მიხედვითაც პიროვნების განვითარებისა და დემოკრატიისათვის აზრის თავისუფლებას უდიდეს მნიშვნელობა აქვს, ხოლო საზოგადოებისათვის საინტერესო საკითხებზე დისკუსიისა და აზრთა ჭიდილისას უპირატესობა ენიჭება აზრის თავისუფლების ძირითად უფლებას. აქედან გამომდინარე, კანონის ნორმის ისეთი განმარტება, რომელიც საჯარო კრიტიკის დასაშვებობის ან ინფორმაციის გავრცელებისას გასათვალისწინებელი ვალდებულებების მიმართ გადაჭარბებულ და ძალზე მკაცრ მოთხოვნებს აყენებს, არ იქნება კონსტიტუციის დებულებათა შესაბამისი. აქვე აუცილებლად უნდა შევნიშნოთ, რომ აზრის თავისუფლებისათვის უპირატესობის მინიჭების პრინციპის მიზანი არ არის შეურაცხმყოფელი გამოთქმებისა და აშკარად ცრუ ფაქტების გავრცელებაზე ნებართვის მიცემა ან მათი გამართლება. მისი მიზანია თავიდან აიცილოს ის პოტენციური საფრთხე, რომ საჯარო დისკუსია საზოგადოებრივად მნიშვნელოვან პრობლემებზე შებოჭილი და გაუშლელი არ დარჩეს სანქციების შიშით.

3. ნორმის შეფარდება

განსაკუთრებული ყურადღება მაინც ნორმათა შეფარდებას უნდა მიექცეს. ამ დროს წარმოიშობა კოლიზიები აზრის თავისუფლებასა და პიროვნების ღირსებას შორის. ასეთი კოლიზიები შეიძლება წარმოიშვას დაცვის ღირს სხვა სიკეთეებთან დაკავშირებითაც, მაგრამ ჩვენთვის გამორჩეულად საინტერესო სწორედ ღირსების დაცვასთან დაკავშირებული შემთხვევებია, რადგან «სხვათა უფლებებში“, უპირველეს ყოვლისა, სხვა პირთა ღირსების ძირითადი უფლება იგულისხმება. აზრის თავისუფლებასა და ღირსების დაცვას შორის კონფლიქტში ყოველთვის აზრის თავისუფლებას (ან პირიქით, ღირსების დაცვას) რომ ეძლეოდეს უპირატესობა, ცხადია, შედეგი ყოველთვის წინასწარ ცნობილი, სასამართლო პროცესის რისკი კი - ძალიან მცირე იქნებოდა. ეს საკითხი იმდენად აქტუალურია ჩვენს სინამდვილეში, რომ საინტერესო იქნება აზრის თავისუფლებასთან დაკავშირებით ამერიკის შეერთებულ შტატებსა და გერმანიაში არსებული სასამართლო პრაქტიკისათვის თვალის გადავლება:

ა) ამერიკული გზა: უპირატესობა. თავიდანვე უნდა აღინიშნოს, რომ აზრის თავისუფლებისათვის ცალმხრივად და მუდმივად უპირატესობის მინიჭების გამო, ხშირად ისმის საყვედური ამერიკის შეერთებული შტატების უმაღლესი სასამართლოს მიმართ. უმაღლესი სასამართლო გამონათქვამებს, რომლებიც მესამე პირის ღირსებას ლახავს, პირად და საზოგადოებრივ კამათში სხვადასხვაგვარად აფასებს. საზოგადოებრივ კამათთან დაკავშირებულ დავებში, ვინაიდან ამ შემთხვევაში საქმე გვაქვს საჯარო მოხელეებთან, საჯარო საქმიანობასა ან საზოგადოებრივი ინტერესის საკითხებთან (public figures, official conduct an matters of public concern) დროთა განმავლობაში უპირატესობა აშკარად გადაიხარა აზრის თავისუფლების სასარგებლოდ. დღეისათვის მოქმედი წესები ამერიკის უმაღლესმა სასამართლომ დაადგინა 1964 წელს საქმეზე „New York Times v. Sullivan“. ამ წესების მიხედვით, საზოგადოებრივი კამათის დროს შეფასებითი გამონათქვამები ყოველთვის დასაშვებია, როგორი შეურაცხმყოფელი ან უფლებათა შემლახველიც არ უნდა იყოს ისინი. ასევე დასაშვებია ფაქტების წარდგენა, მიუხედავად მათი სისწორისა თუ მცდარობისა. გამონაკლისია შემთხვევები, როდესაც ცრუ ფაქტები გადმოცემულია შეგნებულად, მათი მცდარობის ცოდნით ან სიმართლესთან აშკარად დაუდევარი მოპყრობის შედეგად.

შინაარსობრივად შემზღუდავი ფარგლების დადგენა უმაღლესი სასამართლოს მიერ დღემდე უარყოფილია. ეს ყველაზე კარგად გამოჩნდა გადაწყვეტილებაში - „Hustler Magazine v. Falwell“, რომელიც განსაკუთრებით საინტერესოა გერმანიაში ცნობილი ე.წ. „შტრაუსის კარიკატურის” გადაწყვეტილების გამო.¹² ჟურნალმა - „Hustler Magazine“, ფიქტიური სარეკლამო განცხადების სახით, გამოაქვეყნა სატირა ცნობილი საზოგადო მოღვაწის - ფალველის, შესახებ, რომელიც, თითქოს, თავად ყვებოდა და აღიარებდა ინცესტურ კავშირს საკუთარ დედასთან. ჟურნალს სურდა დაეკნინებინა მისი მორალური ავტორიტეტი და წარმოედგინა იგი, როგორც მწვალებელი. პირველი ინსტანციის სასამართლომ ეს ყველაფერი, მიუხედავად იმ-ისა, რომ ფალველის სახით საქმე ეხებოდა საჯარო პირს (public figure), მიიჩნია დასაშვები გამოთქმის ფარგლების გადაჭარბებად, რადგან, მისი აზრით, გამონათქვამები იყო „outrageous“ (დამამცირებელი, შეურაცხმყოფელი). უმაღლესი სასამართლოს წევრებმა კი ერთხმად მიიღეს გადაწყვეტილება და სასამართლოს სახელით მოსამართლე რენქვისტმა (Chief Justice Rehnquist) განაცხადა, რომ „outrageous“ არ არის მისაღები და გამოსაყენებელი მასშტაბი გამონათქვამების დასაშვებობის თუ დაუშვებლობის განსაზღვრისათვის, და პირიქით, იგი შესაძლოა გადაიქცეს სუბიექტური მიკერძოებისა და მიმხრობის საგნად. საზოგადოებრივი კამათის დროს დაშვებულ უნდა იქნეს თვით თავხედური და ვულგარული გამონათქვამებიც კი კომუნიკაციის, საჯარო დისკუსიის თავისუფლების ინტერესების უზრუნველსაყოფად.

ამ გადაწყვეტილებისა და, საერთოდ, ამერიკაში გაბატონებული ასეთი შეხედულების საფუძველი არის ღრმა რწმენა იმისა, რომ სწორედ აბსოლუტურად შეუზღუდავი აზრთა ჭიდილი იმოქმედებს დადებითად ჭეშმარიტების დადგენაზე და საზოგადოების საკეთილდღეოდ. ამდენად, აზრის თავისუფლების საფრთხის გასანეიტრალებელი საშუალება არის „more speech, not enforced silence“ („მეტი ლაპარაკი და არა იძულებითი დუმილი”). ინდივიდუალურმა ინტერესებმა ზეინდივიდუალური კეთილდღეობისა და საჭიროებების წინაშე უკან უნდა დაიხიოს. ეს ყველაფერი უნდა აიტანოს ინდივიდმა, რადგან, საბოლოო ჯამში, სწორედ იგია ამ თავისუფლების ერთ-ერთი მომხმარებელი; რომ არა ეს, იგი გაცილებით უფრო ცუდად, შეზღუდულად იგრძნობდა თავს სახელმწიფოებრივად მოწესრიგებულ საკომუნიკაციო სისტემაში. სწორედ საზოგადოებაში თავისი სერიოზული ფუნქციის საფუძველზე იძენს აზრის თავისუფლება ასეთ განსაკუთრებულ უპირატესობასა და მნიშვნელობას. სხვა სიკეთეებთან შედარება ხდება არა საქმის შინაარსის, არამედ ზოგადი ნორმების მიხედვით და პიროვნების უფლებებთან კონფლიქტის დროს აზრის თავისუფლებას აქვს აბსოლუტური უპირატესობა.¹³

ბ) გერმანული გზა: შედარება. ამერიკის შეერთებული შტატების უმაღლესი სასამართლოს მსგავსი გადაწყვეტილება გერმანიის ფედერალურ საკონსტიტუციო სასამართლოს არასოდეს მიუღია. იგი ყოველთვის მოითხოვს საქმის გარემოებების მიხედვით კოლიდირებულ სამართლებრივ სიკეთეთა შედარებას, რაც უნდა განხორციელდეს გამოსაყენებელი კანონების ფარგლებში. ამასთან, არც ერთ კოლიდირებულ სამართლებრივ პოზიციას არა აქვს უპირატესობა. ამდენად, აზრის თავისუფლება¹⁴ არ სარგებლობს განსაკუთრებული მდგომარეობით ძირითად უფლებებს შორის. იგივე შეიძლება ითქვას პიროვნების ღირსების შესახებ.¹⁵ პიროვნების ღირსების ძირითადი უფლება გერმანიის კონსტიტუციურ სამართალშემოქმედებაში დიდი მნიშვნელობით სარგებლობს, მაგრამ მას არა აქვს განსაკუთრებული მდგომარეობა. ამიტომ ფედერალური საკონსტიტუციო სასამართლო არც იმ შეხედულებას ავითარებს, რომ აზრის თავისუფლებასა და პიროვნების ღირსებას შორის კონფლიქტი კონსტიტუციის დონეზე და თანაც ღირსების დაცვის სასარგებლოდ თავიდანვე გადაწყვეტილია.¹⁶

გერმანიაში პიროვნების ღირსების კონსტიტუციური დაცვა განმტკიცებულია (თუმცა არა უშუალო და კონკრეტული მითითებით „პიროვნების ღირსებაზე”) ძირითადი კანონის მე-2 მუხლის პირველი აბზაცით.¹⁷ იგი უკვე ცხადად ჩანს ძირითადი კანონის მე-5 მუხლის მე-2 აბზაცში, სადაც დაფიქსირებულია როგორც აზრის თავისუფლების შეზღუდვის საფუძველი. მაგრამ მე-5 მუხლის მე-2 აბზაცი არ არღვევს ძირითადი უფლებების სისტემას და თავად, უშუალოდ არ ქმნის კონსტიტუციურ შეზღუდვებს. იგი ძირითადი უფლების შეზღუდვის უფლებამოსილებით აღჭურავს კანონმდებელს, თავად კი არ წარმოადგენს შეზღუდვას. ამისათვის იგი ყოველთვის მოითხოვს კანონის არსებობას, ხოლო ეს კანონი ისევე, როგორც ყველა სხვა ძირითადი უფლების შემზღუდავი კანონი, უნდა განიმარტოს და გამოყენებულ იქნეს შესაზღუდი ძირითადი უფლების ჭრილში, რათა ძირითადი უფლების ღირებულების მნიშვნელობა ნორმის შეფარდების დონეზეც დაცული და განმტკიცებული იყოს.

ბ.ა.) ფაქტები. გერმანიის ფედერალური საკონსტიტუციო სასამართლოს სამართალშემოქმედებით დადგენილია, რომ მხოლოდ ნამდვილი ფაქტების შემთხვევაში აზრის თავისუფლებას თითქმის ყოველთვის უპირატესობა აქვს კოლიდირებული სიკეთეების წინაშე, მაგრამ ეს წესიც არ არსებობს გამონაკლისის გარეშე. კერძოდ, მესამე პირთა ინტიმურ სფეროსთან დაკავშირებულ ინფორმაციებზე არ არსებობს რაიმე ლეგიტიმური ინტერესი, მაშინაც კი, როდესაც ისინი სიმართლეს შეესაბამება. გარკვეული გამონაკლისების ჩაუთვლელად, ასევე არ არსებობს ლეგიტიმური ინტერესი იმ ინფორმაციების მიმართ, რომლებიც ნდობის დარღვევის შედეგად იქნა მოპოვებული.¹⁸ თუმცა სასამართლო პრაქტიკიდან იკვეთება, რომ აზრის თავისუფლება ზოგჯერ უკან იხევს თვით საზოგადოებისათვის საინტერესო სფეროებშიც. ასე მაგალითად, გერმანიის ერთ-ერთ სატელევიზიო კომპანიას - „ZDF“-ს, რომელიც საჯარო სამართლის იურიდიული პირია, აეკრძალა დოკუმეტური ფილმის ჩვენება, მიუხედავად იმისა, რომ იგი ეხებოდა საზოგადოებისათვის მეტად საინტერესო თემას და დამნაშავეს, რომლის განთავისუფლების დღე ახლოვდებოდა. აკრძალვა დასაბუთდა იმით, რომ წინააღმდეგ შემთხვევაში შეუძლებელი იქნებოდა ამ პირის რესოციალიზაცია.¹⁹ რესოციალიზაცია აქ მიჩნეულ იქნა დიდმნიშვნელოვან სიკეთედ, ხოლო დამნაშავის განთავისუფლების დღეს ფილმის ჩვენება შეფასდა განსაკუთრებით ძლიერ საფრთხედ რესოციალიზაციის პროცესის მიმართ. ფილმის ჩვენება რომ ჩადენილი დანაშაულიდან მცირე ხნის შემდეგ მომხდარიყო, ანუ მასთან დროით კავშირში, მაშინ სიკეთეთა ეს შედარება სულ სხვაგვარად გადაწყდებოდა.

გერმანიის სასამართლო პრაქტიკის მიხედვით, არასწორი, მაგრამ აზრის თავისუფლებით დაცული ფაქტები, რომლებიც მესამე პირის ღირსებას ლახავს ან მას სხვაგვარ ზიანს აყენებს, ძირითადად, არ უნდა იქნეს უპრეტენზიოდ მიღებული. კოლიდირებული სიკეთე, კონკრეტულად კი პიროვნებისა და მისი ღირსების დაცვა, აქ, როგორც წესი, უპირატესობას იძენს. არსებობს გამონაკლისიც: შემთხვევები, როდესაც საქმე ეხება საჯარო პირს და მისი ღირსების შელახვას აზრის თავისუფლებით. საჯარო პირებისა და მათი საქმიანობის მიმართ საზოგადოების ინტერესი ყოველთვის ლეგიტიმურია და ხშირად ეს დავები აზრის თავისუფლების სასარგებლოდ მთავრდება. რაც შეეხება სხვა შემთხვევებს, როდესაც ძირითადად უპირატესობას იძენს პიროვნების ღირსების დაცვა, ამ დროს გადაჭარბებულად არ უნდა იქნეს მოთხოვნილი სიზუსტისა და ე.წ. „მზრუნველობის“ ვალდებულებების შესრულება. როდესაც საერთო გამონათქვამი პრინციპში სიმართლეა, მცირე უზუსტობებს უკვე ნაკლები მნიშვნელობა აქვს.²⁰ მაგალითად, როდესაც საზოგადოებაში ცნობილ საჯარო პირზე იბეჭდება საგაზეთო წერილი, რომელშიც მითითებულია, რომ ამ პირის ოფიციალური შემოსავლების ოდენობიდან გამომდინარე დიდ ეჭვს იწვევს, თუ რა თანხებით აშენდა მისი ძვირადღირებული ოთხსართულიანი სახლი და სამი აგარაკი, ამ დროს მეორეხარისხოვანი მნიშვნელობა აქვს, თუკი აღმოჩნდება, რომ სინამდვილეში სახლი სამსართულიანია, აგარაკი კი მხოლოდ ერთი არსებობს. ამასთან, შეიძლება განსხვავებული იყოს შედეგი, როდესაც საქმე გვაქვს, ერთი მხრივ, არასწორი ფაქტების აკრძალვასთან და მეორე მხრივ, მათ შემდგომ გავრცელებასთან. მაშინ, როცა უკვე გამოთქმულია ფაქტი და დადასტურებულია, რომ იგი არ შეესაბამება სინამდვილეს, ასეთი ფაქტის გავრცელებაზე არავითარი ლეგიტიმური საზოგადოებრივი ინტერესი არსებობს. ამდენად, სარჩელები ამ ფაქტების შემდგომი გავრცელების წინააღმდეგ ყოველთვის წარმატებას ჰპოვებენ.

ბ.ბ.) შეხედულებები. გერმანიის ფედერალურმა საკონსტიტუციო სასამართლომ შეხედულებების (შეფასებითი გამონათქვამების) მიმართაც დაადგინა წესები, რომლებითაც ჩამოყალიბებულია შედარების პრინციპი.

აზრის თავისუფლებამ ყოველთვის უკან უნდა დაიხიოს, როდესაც შეხედულებით შელახულია ადამიანის ღირსება. დაუშვებელია ადამიანის ღირსების, როგორც ყველა სხვა ძირითადი უფლების საფუძვლის, შედარება სხვა სიკეთეებთან. ეს დაადასტურა კიდეც ფედერალურმა საკონსტიტუციო სასამართლომ ზემოხსენებულ „შტრაუსის კარიკატურის” საქმეში, რომელიც ძალიან ჰგავს ამერიკის უმაღლესი სასამართლოს მიერ განხილულ „Hustler Magazine v. Falwell“ საქმეს. ერთერთ სატირულ ჟურნალში ცნობილი პოლიტიკური მოღვაწე შტრაუსი²¹ გამოხატული იყო ღორის სახით, რომელიც მოსამართლის სამოსელში ჩაცმულ სხვა ღორებთან ატარებდა სექსუალურ აქტს. ჟურნალი ამით მიუთითებდა კონკრეტულ სასამართლო პროცესზე, რომელიც მოსარჩელე შტრაუსმა მოიგო. ფედერალურმა საკონსტიტუციო სასამართლომ აქ დაინახა მწვავე პოლემიკური კამათის ფარგლების გადაჭარბებით განხორციელებული შელახვა შტრაუსის ღირსებისა და დაადასტურა საერთო სასამართლოს მიერ ჟურნალისათვის გარკვეული ანაზღაურების დაკისრება.

სასამართლო პრაქტიკის მიხედვით, შეხედულებების დროს პიროვნების ღირსების დაცვის ინტერესი უპირატესობას ინარჩუნებს იმ შემთხვევაშიც, როდესაც გამონათქვამი შეფასდება როგორც ფორმალური შეურაცხყოფა ან უხამსი კრიტიკა. მაგრამ ფედერალურმა საკონსტიტუციო სასამართლომ ძალიან ვიწროდ განსაზღვრა საერთო სასამართლოების მიერ სასამართლო პრაქტიკაში დანერგილი და განვითარებული ცნებისა «უხამსი კრიტიკა”, რადგან შედეგობრივად იგი იწვევდა აზრის თავისუფლების შეზღუდვას. გამონათქვამის ღირსების შემლახველი შინაარსი ჯერ კიდევ არ ნიშნავს, რომ იგი უხამსი კრიტიკაა. არც გადაჭარბებული და მწვავე კრიტიკაა ამისათვის საკმარისი. უხამსი კრიტიკა სახეზე გვაქვს მაშინ, როდესაც გამონათქვამის შინაარსის მიხედვით წინა პლანზე დგას არა კონკრეტულ საკითხზე არსებითი კამათი, არამედ პიროვნების დიფამირება^.22 სწორედ ასეთი იყო ჰენშეიდის მიერ ჰაინრიხ ბიოლის ნაწარმოებების შესახებ გამოქვეყნებული რეცენზიის საქმე, რომელშიც იგი ბიოლს უწოდებდა „ყველაზე ნაძირალა, კორუმპირებულ” ავტორს, მის ნაწარმოებებს კი „აყროლებულ განავლად” მოიხსენიებდა. ამ რეცენზიაში არ იყო პუნქტი, რომელიც ბიოლის პიროვნების ან მისი ნაწარმოებების შინაარსობრივ და არსებით კრიტიკას შეიცავდა.²³

დანარჩენ შემთხვევებში შედარება უნდა მოხდეს ყოველი კონკრეტული საქმის გარემოებების გათვალისწინებით და აზრის თავისუფლებაში ჩარევის სიმძიმე, შესაბამისად, დაკავშირებული უნდა იყოს კოლიდირებულ, კონსტიტუციურ სამართლებრივად დაცულ სიკეთეებში ჩარევის სიმძიმესთან. ამ დროს ასევე აუცილებელია კომუნიკაციის ხასიათის გათვალისწინება, ანუ გამონათქვამის კავშირისა სიტუაციასთან, რომელშიც იგი გამოითქვა. მიზეზი და რეაქცია აუცილებლად ურთიერთკავშირში უნდა იყოს.²⁴ ამის საფუძველზე, გარემოებების გათვალისწინებით, „საპასუხო დარტყმა” სხვაგვარად იქნება შეფასებული, ვიდრე „პირველი დარტყმა”, და იმ პირმა, რომელიც საკუთარი გადაწყვეტილებით ჩაება საზოგადოებრივ აზრთა ჭიდილში, უფრო მეტი უნდა აიტანოს, ვიდრე მან, ვინც ამ ბრძოლაში თავისი ნებით არ ჩაბმულა, ანუ ჩათრეული აღმოჩნდა.²⁵

გ) ქართული გზა? როგორც ვნახეთ, ამერიკული და გერმანული სასამართლო პრაქტიკა საკმაოდ განსხვავდება ერთმანეთისაგან აზრის თავისუფლების ძირითად უფლებასთან დაკავშირებული ნორმების გამოყენებისა და დავების გადაწყვეტის საკითხებში. ამ სახელმწიფოებში წლების მანძილზე წარმოებული სასამართლო პრაქტიკით დადგინდა გარკვეული წესები, რომლებიც ამჟამად სტაბილურად გამოიყენება აზრის თავისუფლებასთან დაკავშირებული ურთიერთობების მოსაწესრიგებლად. ამ ქვეყნების სამართალშემოქმედებათა მსგავსება ისაა, რომ ორივეგან ხაზგასმულია აზრის თავისუფლების განსაკუთრებული მნიშვნელობა დემოკრატიული სახელმწიფოსათვის. თუმცა, აშკარაა მათ შორის განსხვავება: ამერიკის შეერთებულ შტატებში პიროვნების უფლებებთან კონფლიქტის დროს აზრის თავისუფლებას აქვს აბსოლუტური უპირატესობა, გერმანიაში კი პირიქით, აზრის თავისუფლებამ ყოველთვის უკან უნდა დაიხიოს, როდესაც შეხედულებით (შეფასებითი გამონათქვამით) შელახულია პიროვნების ღირსება (გარდა ერთეული შემთხვევებისა: როდესაც საქმე ეხება საჯარო პირის ღირსებას). აქ შეგვიძლია შევჩერდეთ და დავსვათ კითხვა: როგორ უნდა შევაფასოთ ქართული სამართალშემოქმედება აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით და როგორი გზა შეიძლება აირჩიონ ქართველმა იურისტებმა, კონკრეტულად, მოსამართლეებმა?

აღნიშნულ კითხვაზე შესაძლოა სხვადასხვა პასუხი არსებობდეს, თუმცა ეჭვს არ იწვევს ერთი გარემოება: აზრის თავისუფლებასთან დაკავშირებით, მსგავსად სხვა ძირითადი უფლებებისა (გამონაკლისი მხოლოდ საკუთრების უფლებაა), ქართული სასამართლო პრაქტიკა, სამწუხაროდ, საკმაოდ მწირია. ამის ძირითადი მიზეზი, ალბათ, არის ის, რომ საქართველოში მხოლოდ 1995 წლის კონსტიტუციით შეიქმნა ადამიანის ძირითადი უფლებებითა და თავისუფლებებით განმტკიცებული ღირებულებათა სისტემა და ახალგაზრდა სახელმწიფოს სასამართლოებს ძირითადი უფლებების გამოყენებისა და მათი მნიშვნელობის განმარტების გაცილებით მცირე გამოცდილება აქვთ. რაც შეეხება აზრის თავისუფლებასა და პიროვნების ღირსებას შორის კოლიზიის გადაწყვეტის საკითხს, გამომდინარე ორივე ამ უფლების განსაკუთრებული მნიშვნელობიდან, მას ძალიან ფრთხილად უნდა მივუდგეთ.

დავიწყოთ იმით, რომ გერმანიაში ადამიანის ღირსება ყველა სხვა ძირითადი უფლების საფუძვლად არის მიჩნეული და თუნდაც ამის გამო გამოირჩევა განსაკუთრებული მნიშვნელობით. შესაბამისად, სრულიად ნათელი ხდება გერმანიის სასამართლოთა დამოკიდებულება ამ საკითხისადმი. სწორედ აღნიშნულის გამო ენიჭება ადამიანის ღირსებას აბსოლუტური უპირატესობა აზრის თავისუფლების (შეფასებითი გამონათქვამის შემთხვევაში) მიმართ. მაგრამ საქართველოს კონსტიტუცია მსგავსი დასკვნების გაკეთების საფუძველს არ იძლევა. ღირსების ძირითადი უფლების დიდი მნიშვნელობა აღიარებულია,²⁶ მაგრამ ასევე დიდია აზრის თავისუფლების მნიშვნელობაც. ანუ ღირსების უფლება არ სარგებლობს განსაკუთრებული მდგომარეობით ძირითად უფლებებს შორის. იგივე შეიძლება ითქვას აზრის თავისუფლებაზეც. შესაბამისად, ვფიქრობთ, ეს ურთიერთდამოკიდებულება უნდა დაედოს საფუძვლად მათ შორის კოლიზიის შემთხვევების გადაწყვეტას. კერძოდ, ამ ორი ძირითადი უფლების კოლიზიისას უნდა მოხდეს მათი (კოლიდირებული სიკეთეების) შედარება ყოველი კონკრეტული საქმის გარემოებების გათვალისწინებით. ნამდვილი ფაქტების შემთხვევაში აზრის თავისუფლებას ყოველთვის უპირატესობა უნდა მიენიჭოს (გამონაკლისი შეიძლება მხოლოდ ინტიმური სფერო იყოს). შედარება და არა თავიდანვე ღირსების დაცვისათვის უპირატესობის მიცემა უნდა მოხდეს მაშინაც, როდესაც საქმე ეხება ფორმალურ შეურაცხყოფას ან უხამს კრიტიკას. მოცემული საქმის ყოველი დეტალი ზედმიწევნით უნდა შემოწმდეს, რათა აზრის თავისუფლება უსაფუძვლოდ არ შეიზღუდოს. ამ დროს ასევე გასათვალისწინებელია ის, რაც ზემოთ უკვე აღვნიშნეთ: კომუნიკაციის ხასიათი, ანუ გამონათქვამის კავშირი სიტუაციასთან, რომელშიც იგი გამოითქვა.

აღნიშნული კოლიზიების გადაწყვეტისას, ვფიქრობთ, მოსამართლეებმა უნდა გამოიყენონ ე.წ. ვარაუდის წესი, რომლის მიხედვითაც, იმ შემთხვევებში, თუ საქმე საზოგადოების განსაკუთრებული ინტერესის საგანს ეხება, წინასწარ უპირატესობა ენიჭება აზრის თავისუფლებას.

ვარაუდის წესის საფუძველია ის, რომ საჯარო კამათის დროს საქმე გვაქვს არა მხოლოდ ორ დაპირისპირებულ ინდივიდუალურ ინტერესთან, რომელთა შედარებაც უნდა მოხდეს, არამედ ამ ღია, საჯარო კამათში (კომუნიკაციაში) შემოდის აგრეთვე ზეინდივიდუალური ინტერესი, რომლის გარეშეც შეუძლებელია დემოკრატიული პროცესის არსებობა და განვითარება. თუმცა დემოკრატიის პრინციპთან უშუალო კავშირშია არა მხოლოდ კომუნიკაციის ძირითადი უფლებები; ფაქტობრივად, ყველა ძირითადი უფლება უზრუნველყოფს დემოკრატიის პროცესს იმით, რომ ბოჭავს სახელმწიფო ხელისუფლებას, საზღვრავს ინდივიდის პირად სფეროს, რომელშიც მას შეუძლია საკუთარი პიროვნება თავისი შეხედულებისამებრ განავითაროს, აგრეთვე ხელს უშლის იმას, რომ პოლიტიკურმა აქტიურობამ მოქალაქეებს ეკონომიკური ან პროფესიული პრობლემები შეუქმნას. თუმცა სხვა ძირითადი უფლებებისაგან განსხვავებით, კომუნიკაციის ძირითადი უფლებები უფრო მჭიდროდ არის დაკავშირებული დემოკრატიასთან: თავისუფალი აზრი და სიტყვა, თავისუფალი კომუნიკაცია და ამით შექმნილი საჯაროობა დემოკრატიის არსებობის მთავარი წინაპირობა და დემოკრატიის პრინციპის უმთავრეს შემადგენელი ნაწილია. მათთვის ხელის შეშლა მაშინვე პირდაპირ დარტყმას აყენებს დემოკრატიის განხორციელების შესაძლებლობას. ამდენად, კონსტიტუციის მე-19 და 24-ე მუხლების დებულებათა გამოყენების დროს მუდმივად ყურადღება უნდა ექცეოდეს იმ უკურეაქციას, რომელსაც გამოიწვევს აზრის თავისუფლების ძირითადი უფლების შეზღუდვა დემოკრატიის პრინციპისათვის.

მიუხედავად ამისა, ზემოაღნიშნული არ ნიშნავს, რომ აზრის თავისუფლებას აბსოლუტური უპირატესობა ენიჭება. სწორედ დემოკრატიის პრინციპი არ მიიჩნევს დასაშვებად იმ გამონათქვამებს, რომლებიც შელახავს მესამე პირთა ძირითადი უფლებებით დაცულ სიკეთეებს. თვით სიტყვა „ვარაუდიც” არ ნიშნავს „აბსოლუტურ უპირატესობას“. შესაბამისად, ვარაუდის წესი არ მოქმედებს როგორც აბსოლუტური უპირატესობის წესი. აქედან გამომდინარე, შეგვიძლია დავასკვნათ შემდეგი: ერთი მხრივ, თუკი დადგინდება, რომ გამონათქვამით შეგნებულად გავრცელდა ცრუ ფაქტები და უხამსი კრიტიკით დაირღვა სხვა პირის კანონიერი უფლებები, მაშინ შედარების შედეგად ღირსების დაცვას შეიძლება მიენიჭოს უპირატესობა, ხოლო, როდესაც გამონათქვამი ეხება საჯარო პირს ან საზოგადოებისათვის მნიშვნელოვან საკითხს და ხელს უწყობს საჯარო აზრის ჩამოყალიბების პროცესს, აქ შედარება მაინც საჭიროა, მაგრამ, იმავდროულად, ვარაუდი წინასწარ აზრის თავისუფლების სასარგებლოდ უნდა გამოითქვას. ასეთი საკითხი შეიძლება იყოს, მაგალითად, რომელიმე თანამდებობის პირზე გავრცელებული ინფორმაცია და შემდეგ მასზე განვითარებული საჯარო დისკუსია. მიუხედავად იმისა, რომ დისკუსიის დროს უამრავი მწვავე, პოლემიკური, დაუფიქრებელი და ირონიულ-სარკასტული აზრი შეიძლება გამოითქვას, თანამდებობის პირმა, რომელიც საჯარო პირია, უნდა ითმინოს და აიტანოს ეს დისკუსია და გამოთქმული კრიტიკა. თავისი თანამდებობრივი მდგომარეობით მისი პიროვნება და საქმიანობა საზოგადოების ყურადღების ცენტრშია და მის შესახებ ყოველგვარ ინფორმაციაზე არსებობს საზოგადოების ლეგიტიმური ინტერესი. იგი ხომ იძულებით არ დაუნიშნავთ თანამდებობაზე, თავისი სურვილით დაიკავა საპასუხისმგებლო პოსტი, შესაბამისად, თავიდანვე უნდა შეეგუოს, რომ მის პიროვნებასა და საქმიანობას ყოველთვის ყურადღება მიექცევა საზოგადოების, განსაკუთრებით მასობრივი ინფორმაციის საშუალებების, მხრიდან. ეს ზოგჯერ მეტად მწვავე, ზედმეტად კრიტიკული, მისი შეხედულებით „უსამართლო შეფასებები”, რომლებიც ძლიერ განსხვავდება საკუთარი შეფასებებისაგან, მან, როგორც საჯარო პირმა, უნდა მოითმინოს და აიტანოს. წინააღმდეგ შემთხვევაში, ანუ, თუკი იგი ჩათვლის, რომ საჯარო დისკუსიისას დაირღვა მისი უფლებები, სახეზე იქნება სწორედ ზემოხსენებული სახის კოლიზია, სადაც იმოქმედებს ვარაუდის წესი, ანუ წინასწარ უპირატესობა მიენიჭება აზრის თავისუფლებას, რადგან საქმე ეხება საზოგადოების ლეგიტიმური ინტერესის საგანს და არა მოქალაქეთა დავას. თავისუფალ აზრსა და სიტყვას კი, განსაკუთრებით საზოგადოებისათვის მნიშვნელოვან საკითხებთან დაკავშირებით, მართლაც გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს; ვფიქრობთ, ქართული სასამართლოს პრაქტიკითაც უნდა დამკვიდრდეს ეს პრინციპი, თუნდაც იმიტომ, რომ აზრის თავისუფლებით შექმნილი საჯაროობა საქართველოს კონსტიტუციით დაფუძნებული დემოკრატიული და სამართლებრივი სახელმწიფოს არსებობის მთავარ წინაპირობას წარმოადგენს.

V. კონკრეტული სასამართლო საქმეები

როგორც აღინიშნა, საქართველოს სასამართლოთა პრაქტიკა, აზრის თავისუფლებასთან დაკავშირებით, საკმაოდ მწირია. შესაბამისად, აღნიშნულ საკითხზე, ძირითადად, ჯერ კიდევ უცხო ქვეყნების (უმთავრესად გერმანიის) კონკრეტული სასამართლო საქმეების განხილვა მოგვიწევს. ვფიქრობთ, კონკრეტულ საქმეთა განხილვით უფრო ნათელი გახდება აზრის თავისუფლების კონსტიტუციურ ნორმათა მნიშვნელობა, მათი ზემოთ მოცემული განმარტებები და ანალიზი.

1. თავდაპირველად რამდენიმე საქმე საკმაოდ დეტალურად იქნება წარმოდგენილი, მომდევნო საქმეებს კი მოკლედ მიმოვიხილავთ.²⁷ პირველი საქმე ეხება პრესით გავრცელებულ იმ საპირისპირო აზრს, ანუ შეპასუხებას, რომელიც „უმკლავდება” პრესიდან შემოტევას, და შესაბამის ზემოქმედებას ახდენს საზოგადოებრივი აზრის ჩამოყალიბების პროცესზე.

ა) საქმის არსი: 1954 წელს ჟურნალი „შპიგელი” ამტკიცებდა, რომ შტუტგარტის სასამართლოს თავმჯდომარის, პროფ. შმიდტის, პოლიტიკურ მოღვაწეობაში აშკარად შეიმჩნეოდა ე.წ. „წითელი ხაზი.” მან (შმიდტმა) დასაშვებად გამოაცხადა არსებული სამართლებრივი წესრიგის რევოლუციური ცვლილებები და სოციალდემოკრატიული პარტიის მიერ მოწყობილ ერთ-ერთ შეხვედრაზე, პარტიისა და პროფკავშირების ფუნქციონერთა წინაშე, ოქტომბრის რევოლუციას უწოდა „ლეგიტიმური პოლიტიკური გაფიცვის მაგალითი”. გარდა ამისა, იგი ერთ-ერთი ლანდტაგის²⁸ კომუნისტური პარტიის წარმომადგენელი დეპუტატისათვის იმუნიტეტის ჩამორთმევის წინააღმდეგ გამოვიდა. შმიდტმა ეს მოსაზრებები ძალიან ენერგიულად გააპროტესტა, რამდენიმე გაზეთში ერთდროულად გამოხატა თავისი პოზიცია და მწვავედ უპასუხა „შპიგელში” გამოქვეყნებულ წერილს. პროფესორი აცხადებდა: „ვინ მოიფიქრა ტყუილი, მე არ ვიცი, მაგრამ „შპიგელი” მას ავრცელებს და აწვდის საზოგადოებას. სტატიაში უამრავია შეგნებული დამახინჯება ფაქტებისა. ეს სტატია წარმოადგენს პუბლიცისტიკის ისეთ სახეს, რომელიც პოლიტიკის სფეროში ზუსტად იგივეა, რაც პორნოგრაფია მორალის სფეროში. ეს არის ე.წ. „მადის აღმძვრელი” ლიტერატურა, რომლის არსებობაც, როგორც ჩანს, საჭიროა ცივილიზაციის ბიუჯეტისათვის.”

„შპიგელის” პასუხისმგებელმა რედაქტორმა და გამომცემელმა შეურაცხყოფილად იგრძნეს თავი სხვადასხვა გაზეთში გამოქვეყნებული ზემოაღნიშნული ტექსტის გამო და სასამართლოში შეიტანეს შესაბამისი სარჩელი. პროფესორ შმიდტს, სასამართლოს 1956 წლის განაჩენით, შეურაცხყოფისათვის მიესაჯა 150 მარკის გადახდა და ერთკვირიანი პატიმრობა. სარჩელის ავტორებს მიეცათ გადაწყვეტილების გამოქვეყნების უფლება. პროფესორმა შმიდტმა კი თავის უფლებათა დასაცავად საკონსტიტუციო სასამართლოს მიმართა.

1. სასამართლო, რომელიც შეურაცხყოფის საქმეს იხილავს, იყენებს ღირსების დაცვასთან დაკავშირებულ სისხლის სამართლის კოდექსის შესაბამის მუხლებს. თუკი ღირსების დაცვის დებულებების განმარტებისას და გამოყენებისას სასამართლო სათანადოდ ვერ შეაფასებს კონსტიტუციით, კერძოდ, ძირითადი უფლებებით დადგენილ ღირებულებათა სისტემის მნიშვნელობას, მაშინ დარღვეული იქნება გასამართლებულის ძირითადი უფლებები. მოცემულ საქმეში სწორედ ასეთი შეცდომა დაუშვეს. საერთო სასამართლოს განაჩენმა დაარღვია მოსარჩელის ძირითადი უფლება, რომელიც გამომდინარეობს კონსტიტუციის 24-ე მუხლის პირველი პუნქტიდან, რადგან მასში არ არის გათვალისწინებული საზოგადოებრივი აზრის ჩამოყალიბების განსაკუთრებული მნიშვნელობა. შესაბამისად, აზრის თავისუფლების ძირითადი უფლების ზეგავლენა პიროვნების ღირსების დაცვის დებულებების განმარტებასა და შეფარდებაზე შეცდომით და არასაკმარისად იყო შეფასებული.

ზემოთ მოცემულ ანალიზში რამდენჯერმე აღინიშნა, რომ აზრის თავისუფლების ძირითად უფლებასა და მის შემზღუდავ კანონის ნორმებს შორის ურთიერთობა არ უნდა გავიგოთ როგორც ძირითადი უფლების ცალმხრივი შეზღუდვა ამ კანონების მხრიდან. აქ ხდება „ურთიერთზემოქმედება“ იმ თვალსაზრისით, რომ თუმცა კანონის ნორმები კონსტიტუციის ტექსტის სიტყვასიტყვითი გაგებით ძირითად უფლებებს ზღუდავს და მათ შესაბამის ფარგლებს უდგენს, თავის მხრივ, თავისუფალ დემოკრატიულ სახელმწიფოში, ამ ძირითადი უფლების ღირებულებითი მნიშვნელობიდან გამომდინარე, ისინი (ეს ნორმები) შესაბამისად უნდა განიმარტოს და ძირითადი უფლების შემზღუდავი ზემოქმედებისას თავადვე უნდა შეიზღუდოს. კონსტიტუციამ ძალიან დიდი მნიშვნელობა მიანიჭა აზრის თავისუფლებას. აზრის თავისუფლება, როგორც საზოგადოებაში პიროვნების უშუალო გამოხატულება, არის ერთ-ერთი უპირველესი ძირითად უფლებათაგანი, რაც მას უკვე განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებს. გარდა ამისა, ეს ძირითადი უფლება თავისუფალი დემოკრატიული წყობილებისათვის „უბრალოდ ჩამომყალიბებელია“, რადგან იგი უზრუნველყოფს ადამიანთა შორის სულიერ, ინტელექტუალურ ჭიდილს, იდეებისა და ინტერესების თავისუფალ ურთიერთდაპირისპირებასა და კამათს, რაც დემოკრატიული სახელმწიფო წყობილებისათვის სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია;

2. საზოგადოებრივი მნიშვნელობის მქონე თემებსა და საგნებზე თავისუფალი საჯარო დისკუსია უზრუნველყოფს საჯარო აზრის თავისუფალ ჩამოყალიბებას, რაც დემოკრატიული სახელმწიფოსათვის საჭირო პლურალისტურ გარემოში განსხვავებული მოტივების საფუძველზე გამოთქმული, მაგრამ ყველა შემთხვევაში თავისუფლად გამოხატული შეხედულებებით, უპირველეს ყოვლისა კი, სიტყვიერი გამოსვლითა და მასზე შეპასუხებით ხორციელდება. ყოველი მოქალაქისათვის, კონსტიტუციის მე-19 და 24-ე მუხლების მიხედვით, უზრუნველყოფილია ამ საჯარო დისკუსიაში მონაწილეობის უფლება. პრესა, რადიოსა და ტელევიზიასთან ერთად, არის საზოგადოებრივი აზრის ფორმირების უმნიშვნელოვანესი ინსტრუმენტი. სწორედ ამიტომ, კონსტიტუციის 24-ე მუხლის მე-3 პუნქტი უზრუნველყოფს პრესის (უფრო ზუსტად, მასობრივი ინფორმაციის საშუალებების) თავისუფლებას.

გამომდინარე აქედან, აზრის თავისუფლების ძირითადი უფლების მნიშვნელობამ სისხლის სამართლის კოდექსის შესაბამის მუხლში მოცემულ სიკეთეთა (ღირსებასა და აზრის თავისუფლებას შორის) შედარებაზე სერიოზული გავლენა უნდა მოახდინოს;

3. მოცემულ საქმეში საერთო სასამართლოებმა საქმის შინაარსი სრულიად არასამართლიანად მხოლოდ პიროვნული ღირსების დაცვის ინტერესის თვალსაზრისით დაინახეს და, იმავდროულად, არ შეაფასეს პრესაში გამოქვეყნებული ინფორმაციების განსაკუთრებულობა და მისთვის დამახასიათებელი იმანენტური ელემენტის - საზოგადოებრივი აზრის ჩამოყალიბების, მნიშვნელობა.

გასათვალისწინებელია მოსარჩელის პოზიციაც, რომელსაც სრული უფლება აქვს თავად გადაწყვიტოს, თუ რა სახეს მისცემს საკუთარ შენატანს (შეხედულებას) სადისკუსიოდ გამოტანილ თემაში. მისი გადაწყვეტილების განმსაზღვრელი, ძირითადად, იქნება „შპიგელის” მსგავსი ინფორმაციები და ის საჭიროება, რომ შესაბამისი შეპასუხებით შეეწინააღმდეგოს გავრცელებული ცნობების ზეგავლენას საჯარო აზრის ჩამოყალიბებაზე. თუკი „შპიგელი“ მოსარჩელეზე გავრცელებული ცნობებით მართლაც დასაბუთებულ ეჭვს აღძრავს, რომ მან („შპიგელმა“) სიმართლის ფარდის ქვეშ არაზუსტი ინფორმაცია (ნაწილობრივი სიმართლე) მიაწოდა მკითხველს, მაშინ საჯარო დისკუსიაში მოსარჩელის შენატანი შეიძლება იყოს საგაზეთო სტატია, რომელშიც „შპიგელი”, როგორც არაზუსტი ცნობების გამავრცელებელი, შესაბამისად იქნება გაკრიტიკებული. ამდენად, „შპიგელმა” თავად მისცა საფუძველი დამამცირებელ შეფასებას, რომელიც მის მიმართ გამოითქვა, ამიტომ იგი იძულებული და ვალდებული იყო, ძირითადად, მიეღო და მოეთმინა მსგავსი შეფასება, რომელიც მის ავტორიტეტს ამცირებდა და ლახავდა. ერთ-ერთი საერთო სასამართლოს მიერ მოსარჩელისათვის მიცემული უფლება მხოლოდ „შინაარსობრივად უარეყო“ მის მიმართ წაყენებული პრეტენზიები და ბრალდებები - სრულებითაც არ იყო საკმარისი „შპიგელის“ სტატიის მიერ საჯარო აზრის ჩამოყალიბების პროცესზე მოხდენილი ზეგავლენის შესამცირებლად ან უარსაყოფად. გამომდინარე იქიდან, რომ სტატიის საშუალებით საზოგადოებრივი აზრის ჩამოყალიბების პროცესზე განხორციელებული ზემოქმედება გამოიწვია ზოგიერთი ფაქტის დამალვამ და აქცენტების სრულიად არასწორად დასმამ, „შინაარსობრივი შეპასუხება“ საკმაოდ რთული იყო და მხოლოდ შინაარსობრივი ოპონირებით შეუძლებელი იქნებოდა იმ უარყოფითი შთაბეჭდილებების გაქარწყლება, რომლებიც შეექმნა აღნიშნული ყოველკვირეული და მეტად პოპულარული ჟურნალის უამრავ მკითხველს.

4. აღნიშნული დასაბუთების შეჯამების შედეგად, მივდივართ შემდეგ დასკვნამდე: სასამართლოები აღიარებენ, რომ მოსარჩელეს მხოლოდ პირადი ღირსების დასაცავად აქვს ლეგიტიმური ინტერესი და შეუძლია მხოლოდ „შინაარსობრივად უარყოს” გასაჩივრებული სტატია. მაგრამ კოდექსის შესაბამის ნორმაზე კონსტიტუციის 24-ე მუხლის ზემოქმედება, რაც, როგორც დავასაბუთეთ, ნამდვილად ხდება, მოითხოვს მოსარჩელის კიდევ ერთი ლეგიტიმური ინტერესის აღიარებას - ზემოქმედება მოახდინოს საზოგადოებისათვის მნიშვნელოვან საკითხზე საჯარო აზრის ჩამოყალიბების პროცესზე და მისი გამონათქვამი შეფასდეს როგორც საზოგადოებისათვის მიწოდებული არასწორი ინფორმაციის საპირისპირო შეპასუხება. იმის გამო, რომ მსგავსი რამ გასაჩივრებულ განაჩენებში არ მომხდარა, ამით დაირღვა მოსარჩელის ძირითადი უფლება - აზრის თავისუფლება, რაც უზრუნველყოფილია კონსტიტუციის მე-19 და 24-ე მუხლებით.

ბ) შემდეგ საქმეში გაანალიზებულია აზრის თავისუფლების ძირითადი უფლების მნიშვნელობა კერძო დაცვის განმახორციელებელ ერთ-ერთ ფირმაზე გამოქვეყნებული ირონიულ-კრიტიკული მოსაზრებების შეფასებისას.

საქმის არსი: მოსარჩელეები ფლობდნენ გამომცემლობას, სადაც გამოიცემოდა საფოსტო ბარათების სერია, რომელიც ირონიულ-კრიტიკულად აფასებდა მიუნჰენის ტრადიციულ ურთიერთობებს. შავ-თეთრი ფოტოების სახით გამოცემული ბარათები ასახავდა სხვადასხვა მოტივს, რომლებიც ბარათის უკანა გვერდზე, შესაბამისად მოკლედ იყო კომენტირებული. ერთ-ერთ ბარათზე, წინა მხარეს გამოსახული იყო მოღიმარი პირი, რომელსაც ეცვა შავი ტყავის ქურთუკი და ეხურა შავი ქუდი, ქურთუკსა და ქუდზე კი მიკრული ჰქონდა თავისი სამსახურის ემბლემის გამომხატველი ნიშანი. მისი თვალები დაფარული იყო გამუქებული ბეჭდური ლაქით. ამგვარად იყო წარმოდგენილი პირველი პროცესის მოსარჩელის, მიუნჰენში მოქმედი, „შავი შერიფის” სახელით ცნობილი, უსაფრთხოების კერძო სამსახურის ყოფილი დარაჯი. ბარათს უკანა გვერდზე წარწერა ჰქონდა: „სამართალი და წესრიგი - მიუნჰენი 1980”. წინა გვერდზე მოცემული სურათი მასზე ასახული პირის ნებართვით იყო გადაღებული და გამოცემული.

თავდაპირველ პროცესზე მაშინდელი მოსარჩელე (უსაფრთხოების სამსახური) ახლანდელი მოსარჩელისაგან (გამომცემლობა) ითხოვდა გამოცემის შეწყვეტას და სრულ ინფორმაციას ამ ბარათის წარმოებისა და გაყიდვის მიმდინარეობის შესახებ. პირველი ინსტანციის სასამართლომ ეს მოთხოვნები უარყო, მაგრამ ზემდგომმა სასამართლომ ახლანდელ მოსარჩელეს აუკრძალა იმ საფოსტო ბარათების წარმოება, რომლებზეც გამოსახული იყო უსაფრთხოების კერძო სამსახურის თანამშრომელი, იმავდროულად, მოსარჩელეს მოსთხოვა „შავი შერიფისათვის” მიეწოდებინა სრული ინფორმაცია დავის საგნის (ბარათის) რაოდენობის, წარმოების, გაყიდვისა და ამ პროცესით მიღებული სუფთა მოგების შესახებ.

მოსარჩელემ (გამომცემლობამ) თავის უფლებათა დასაცავად მიმართა საკონსტიტუციო სასამართლოს.

1. მოცემულ საქმეში, საერთო სასამართლოს გადაწყვეტილებით, მოსარჩელეს აეკრძალა იმ „საფოსტო ბარათების გავრცელება, რომლებზეც გამოსახული იყო უსაფრთხოების სამსახურის თანამშრომელი”. მიუხედავად კონკრეტული მითითებისა მხოლოდ ბარათის წინა გვერდზე დაბეჭდილი სურათის აკრძალვაზე, ამით, ფაქტობრივად, აიკრძალა სადავო საგნის (საფოსტო ბარათის) უკანა გვერდზე მოცემული წარწერის გავრცელებაც. შედეგად კი მოსარჩელეს აეკრძალა სურათით (წინა გვერდზე) და წერილობით (უკანა გვერდზე) გამოხატული აზრის გამოთქმა. გასაჩივრებულ გადაწყვეტილებას უყურადღებოდ არ დაუტოვებია ის გარემოება, რომ აქ საქმე ეხებოდა არა ე.წ. „შავი შერიფის” გამოსახულებას, არამედ, უპირველეს ყოვლისა, იმას, რომ გაკრიტიკებული იყო აღნიშნული კერძო დაწესებულება და/ან მისი პასუხისმგებელი პირები. მოკლე ტექსტის ძლიერი ზემოქმედება არაფერს ცვლის იმაში, რომ საქმე აზრის გამოთქმას ეხება. ასეთ მოკლე და დანაწევრებულ აზრსაც, მით უმეტეს სურათთან ერთად, თავისუფლად შეუძლია გადმოსცეს კრიტიკა უსაფრთხოების სამსახურის „შავი შერიფის” მიმართ: თავად სურათი, მასზე მოცემული განათება, მდგომარეობა და სახის გამომეტყველება გამოსახული პირისა, გამოხატავს მეგობრობისა და საშიშროების განსაკუთრებულ შერწყმას. ამ პირის თვალებზე გადაკრულ გამუქებულ ლაქებს შეუძლია გამოიწვიოს ასოციაცია პოლიციელთან, რომელიც პრესის ფურცლებზე გამოქვეყნებულ ფოტოებში ხშირად სწორედ ასეთი სახითაა წარმოდგენილი. ტექსტი „სამართალი და წესრიგი” გარკვეულ პარალელს ავლებს არცთუ უმნიშვნელო იდიომასთან - „law and order“ და არაორაზროვნად მიუთითებს, თუ რას ფიქრობენ მოსარჩელეები: ასე გამოიყურებიან წესრიგის დამცველები, რომლებიც პოლიციის ფუნქციებს ასრულებენ; ისინი ზრუნავენ წესრიგზე ან იმაზე, რასაც ისინი ამ სიტყვაში მოიაზრებენ; არ შეიძლება მათი მთლიანი ნდობა, არ ხერხდება მათი პასუხისმგებლობაში მიცემაც, რადგან ისინი საკუთარ სახეს არ აჩვენებენ;

2. ცხადია, რომ აზრის თავისუფლება შეზღუდულია კანონის გარკვეული ნორმებით, რომლებსაც განეკუთვნება კიდეც გასაჩივრებულ გადაწყვეტილებაში მითითებული სამოქალაქო კოდექსის შესაბამისი მუხლები. მაგრამ ეს ნორმები, თავის მხრივ, უნდა განიმარტოს თავისუფალ დემოკრატიულ საზოგადოებაში აზრის თავისუფლების ძირითადი უფლების მნიშვნელობიდან გამომდინარე და ძირითადი უფლების შემზღუდავი მოქმედების დროს ისევ აზრის თავისუფლების მნიშვნელობით თავადვე უნდა შეიზღუდოს.

სამოქალაქო კოდექსის შესაბამისი მუხლით დაცულ სფეროში, საერთო სასამართლოების მიერ დასაბუთებული და კონსტიტუციურ-სამართლებრივად დადასტურებული განმარტების თანახმად, ექცევა აგრეთვე ზოგადი პიროვნული უფლება. თუმცა საკითხავია: დარღვეულია კი დაცვის სამსახურის ზოგადი პიროვნული უფლება საფოსტო ბარათით? ბარათი ხომ არა პირადად მოსარჩელეს (უსაფრთხოების სამსახურს), არამედ მის მხოლოდ ერთ მოსამსახურეს გვიჩვენებს. აქ კავშირი მოსარჩელესთან სურათზე გამოსახული პირის უნიფორმის მსგავსი შავი ტანსაცმლით შეიძლება დადგინდეს.

მიუხედავად ამისა, თუკი მაინც დადასტურდება, რომ გასაჩივრებული საფოსტო ბარათი ეხება მოსარჩელის ზოგად პიროვნულ უფლებას, ამას მსგავს შემთხვევებში მაინც არ შეიძლება ჰქონდეს უპირატესობა აზრის თავისუფლების მიმართ. როდესაც საქმე ეხება საზოგადოებრივ აზრთა ჭიდილს და ამ დისკუსიაში ვინმეს გარკვეულ შენატანს (ანუ მოსაზრებას), ამ დროს უკვე ვარაუდი გამოითქმება თავისუფალი დისკუსიისა და აზრის თავისუფლების სასარგებლოდ; აზრის თავისუფლების შემზღუდავი კანონის ნორმათა განმარტება, რომელიც საჯარო კრიტიკის დასაშვებობას გადამეტებულ მოთხოვნებს უყენებს, უკვე აღარ შეესაბამება კონსტიტუციის მე-19 და 24-ე მუხლებით გათვალისწინებულ აზრის თავისუფლების ძირითად უფლებას;

3. სწორედ ეს პრინციპი გამორჩა მხედველობიდან საერთო სასამართლოს. უსაფრთხოების სამსახური (მიუნჰენში არსებული ფირმა) და მისი საქმიანობა არის საჯარო ინტერესისა და ცხარე დისკუსიის საგანი. ეს განსაკუთრებით ცხადი გახდა მაშინ, როდესაც წარმოიშვა გარკვეული ეჭვი: ხომ არ ჩაიდინეს უსაფრთხოების სამსახურის თანამშრომლებმა დაუშვებელი გადაცდომები და სულაც სისხლის სამართლის დანაშაული თავიანთი პროფესიული საქმიანობის ფარგლებში. უსაფრთხოების სამსახურის წინააღმდეგ მიმართულია ის პრეტენზიაც, რომ ისინი, როგორც კერძო („პარაპოლიციური“) „წესრიგის დამცველები“, ისეთ კომპეტენციებს ითხოვდნენ და ახორციელებდნენ, რომლებიც სამართლებრივ სახელმწიფოში მხოლოდ სახელმწიფო პოლიციურ ორგანოებს უნდა ჰქონდეთ.

ის, რომ აღნიშნული დისკუსია თავად უსაფრთხოების სამსახურმა და მისმა არცთუ გამჭვირვალე საქმიანობამ გამოიწვია, არ შეიძლება რაიმე ეჭვს იწვევდეს. თუნდაც მხოლოდ მისი თანამშრომლების უნიფორმის მსგავსი ტანსაცმელი - კოკარდიანი ქუდი, შავი ქურთუკი ფირმის ემბლემის გამომხატველი სამკერდე ნიშნით - ამკვიდრებს საზოგადოებაში ამ ფირმის სახელს. ამის გამო, ბუნებრივად წარმოიშვა მოსახლეობის სურვილი გაეგოთ, თუ როგორ გამოიყურებოდა ეს სამსახური, სახელად „შავი შერიფი“. აქ უკვე გადამწყვეტი აღარ იყო საკითხი, რამდენად სამართლიანია ფორმის მიმართ გამოთქმული კრიტიკა. ყველა შემთხვევაში დაუშვებელია მოსარჩელეს (გამომცემლობას) აეკრძალოს გაჩაღებულ საჯარო დისკუსიაში მონაწილეობა შესაბამისი საფოსტო ბარათის გამოცემით.

მოსარჩელის მიერ გამოთქმული კრიტიკა დაუშვებელი არ არის იმ გარემოების მიუხედავადაც, რომ საფოსტო ბარათების წარმოებით მას გარკვეული კომერციული ინტერესებიც აქვს. ეს ინტერესი მეორეხარისხოვანია და უკანა პლანზე დგას მთავარ მიზანსა და ინტერესთან შედარებით: გარკვეული ზემოქმედება მოახდინოს საზოგადოებრივი აზრის ფორმირებაზე.

4. ზემოაღნიშნული ანალიზიდან ცხადი ხდება, რომ გასაჩივრებული გადაწყვეტილება არღვევს მოსარჩელის კონსტიტუციით უზრუნველყოფილ ძირითად უფლებას - აზრის თავისუფლებას.

გ) მომდევნო სასამართლო საქმე განსაკუთრებით საინტერესო და, იმავდროულად, მეტად რთულ სამართლებრივ საკითხს - ფაქტებისა და შეხედულების გამიჯვნას - ეხება.

საქმის არსი: მოსარჩელე მიიჩნევს, რომ გაზეთში გამოქვეყნებული ერთ-ერთი პუბლიკაციით შეილახა მისი ზოგადი პიროვნული უფლება. საგაზეთო სტატიაში მოსარჩელეს, რომელიც სამშენებლო ინსპექტორია, „უსაქმურობა” უსაყვედურეს. კომპეტენტურმა სასამართლომ უარყო წინასწარი სასამართლო გადაწყვეტილების გამოტანის მოთხოვნა; მოსარჩელის მიერ ამ გადაწყვეტილების წინააღმდეგ შეტანილი სარჩელიც არ დაკმაყოფილდა.

1. სასამართლომ ჩათვალა, რომ სასარჩელო მოთხოვნა უსაფუძვლოა. მოსარჩელეს უფლება არა აქვს მოითხოვოს გასაჩივრებულ საგაზეთო სტატიაში დაფიქსირებული გამონათქვამის უარყოფა. გასაჩივრებული გამონათქვამი (შეხედულება) მართლსაწინააღმდეგოდ არ ხელყოფს მოსარჩელის ზოგად პიროვნულ უფლებას. დაპირისპირებულ სამართლებრივ სიკეთეთა და ინტერესთა - ერთი მხრივ, მოსარჩელის ზოგადი პიროვნული უფლებისა და, მეორე მხრივ, მოპასუხის აზრის თავისუფლების შედარებისას მოპასუხის გამონათქვამი დაცულია აზრის თავისუფლების ძირითადი უფლებით;

2. საქმე ეხება მოსარჩელის, როგორც სამშენებლო ინსპექტორის, პროფესიულ საქმიანობას. ასეთ მნიშვნელოვან საჯარო სფეროში საქმიანობა საზოგადოების განსაკუთრებული ინტერესის საგანია და, შესაბამისად, მოქმედებს ვარაუდი თავისუფალი სიტყვის სასარგებლოდ, თუკი არ დასტურდება აშკარად ცრუ ფაქტების შეგნებულად გამოთქმა და სახეზე არა გვაქვს უხამსი კრიტიკა;

3. კომპეტენტურმა საერთო სასამართლომ სამართლიანად შეაფასა გასაჩივრებული ციტატა არა როგორც ფაქტის მტკიცება, არამედ როგორც აზრის, შეფასებითი შეხედულების გამოთქმა, რომელიც მოცემულია ფაქტების ნიღაბქვეშ. დადასტურება იმისა, წარმოადგენს თუ არა გამონათქვამი ფაქტების მტკიცებას, მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული იმაზე, შესაძლებელია თუ არა გამონათქვამის სისწორის გადამოწმება და შესაბამისი მტკიცებულებების მოპოვება. როგორც ჩვენს ანალიზში აღვნიშნეთ, შეფასებითი გამონათქვამი, ანუ შეხედულება, ფაქტებისაგან განსხვავებით, ხასიათდება პირადი დამოკიდებულების, წარმოდგენისა და შეფასების ელემენტებით. თუმცა ის გამონათქვამებიც, რომლებიც შეხედულებებს ეყრდნობა, შესაძლოა იყოს ფაქტების მტკიცება, თუკი ისინი, იმავდროულად, ადრესატის ცნობიერებაში იწვევს კონკრეტული, შეფასების ფორმით გამოხატული ფაქტების ასოციაციას, და პირიქით, მოცემული გამონათქვამის ფაქტობრივი შინაარსი უკანა პლანზე გადადის, თუკი იგი განუყოფელ კონტექსტში დგას შეფასებასთან და მთლიანობაში წარმოადგენს დაუკონკრეტებელ, ზოგად და შინაარსობრივად ღარიბ გამონათქვამს.

ამ კრიტერიუმების მიხედვით, მოპასუხის გამონათქვამი უნდა ჩავთვალოთ აზრის გამოთქმად. თუმცა, ერთი შეხედვით, სიტყვები „სამშენებლო ინსპექტორის უსაქმურობა“ ფაქტის მტკიცებად და გადმოცემად გამოიყურება, მაგრამ იგი არ არის გამყარებული უფრო დეტალური ფაქტობრივი მასალით, რომელიც შეიძლებოდა შემოწმებულიყო და ამით სასამართლოს შესაბამისი მტკიცებულებები მოეპოვებინა. მკითხველისათვის ციტატისა და კონტექსტიდანაც მაინც გაუგებარი რჩება, ფაქტობრივად, რას ეფუძნება აღნიშნული კრიტიკა.

საერთო ჯამში, საგაზეთო სტატიით გაკრიტიკებულია მოსარჩელის ხელმძღვანელობა, რადგან სტატიაში წარმოდგენილია მოსაზრებები ფირმა „S“-ის ეკონომიკური სიძნელეების შესახებ. ეს მოსაზრებები ასევე მოკლებულია მტკიცებულებათა შესაძლო მოპოვების ფაქტობრივ საფუძველს. კერძოდ, ეს ეხება ისეთ წინადადებებს, როგორებიცაა: „უამრავი თათბირი გადაწყვეტილებების გარეშე“ ან „არ ხორციელდება კონსტრუქციული თანამიმდევრობა სამშენებლო ინსპექტორის მხრიდან.“ მხოლოდ შემდეგი გამონათქვამი - „დღეს ირკვევა, რომ სამშენებლო ფირმას, რომელიც ჯერ კიდევ სამი წლის წინ ქალაქის სურვილით იმ რაიონში საქმიანობდა, სადაც ნაკვეთი ადგილებია განლაგებული, არ გააჩნია მშენებლობის ნებართვა“ - შეიცავს შესაბამისი მტკიცებულების მოპოვების შესაძლებლობას, მაგრამ მისი მნიშვნელობა მაინც არ არის გადამწყვეტი, რადგან აღნიშნული მონაცემები შესაძლებელია მოსცილდეს დანარჩენ ტექსტს. ისინი უშუალოდ არ არის დაკავ- შირებული ამ პროცესის საგნად ქცეულ გამოთქმასთან - „უსაქმურობა“; შესაბამისად, ზემოთ მოყვანილი წინადადება და მისი მონაცემები ცალკე უნდა შეფასდეს;

4. მოპასუხის მიერ გამოთქმული აზრი მოქცეულია დასაშვები კრიტიკის ფარგლებში და არ არის უხამსი კრიტიკა. გამოთქმული აზრი მხოლოდ იმის გამო, რომ მან დამამცირებლად იმოქმედა მესამე პირზე, არ შეიძლება ჩაითვალოს უხამსობად. ზემოთ უკვე აღინიშნა, რომ თვით პოლემიკური, მწვავე და ზღვარგადასული კრიტიკაც კი გამოთქმულ აზრს არ აქცევს უხამს კრიტიკად. ასეთი შეხედულება მხოლოდ იმ შემთხვევაში იქცევა უხამს კრიტიკად, როდესაც მის შინაარსში წინა პლანზე დგას არა საქმიანი, არგუმენტირებული კრიტიკა და დაპირისპირება, არამედ პიროვნების დიფამირება.

გარდა ამისა, მოპასუხის გამონათქვამი ეხება მოსარჩელის პროფესიულ საქმიანობას. იგი მკაცრი და კრიტიკულია, რაც მოსარჩელემ, როგორც საჯარო ცხოვრებაში მნიშვნელოვანი ფუნქციის მატარებელმა პირმა, რომელიც, სხვებთან ერთად, ადგილობრივი სამშენებლო ფირმების განვითარებასა და მათ შესაძლებლობებს განსაზღვრავს, უნდა ითმინოს, მიუხედავად იმისა, ეს სამართლიანია თუ არა.

2. როგორც აღვნიშნეთ, მეორე ნაწილში მოკლედ განვიხილავთ კიდევ რამდენიმე კონკრეტულ საქმეს, რომლებიც აზრის თავისუფლების სხვადასხვა ასპექტს უფრო თვალსაჩინოდ წარმოგვიდგენს.

ა) 1961 წლის ბოლოს, ბერლინის კედლის აგებიდან მცირე ხნის შემდეგ, „აქსელ- შპრინგერის“ გამომცემლობამ გაზეთებითა და ჟურნალებით ყველა მოვაჭრეს გაუგზავნა წერილი, რომელიც შეიცავდა მოწოდებას, დაუყოვნებლივ შეეჩერებინათ იმ ჟურნალების გაყიდვა, რომლებშიც დაბეჭდილი იყო აღმოსავლეთ გერმანიის რადიო და სატელევიზიო პროგრამები; მხოლოდ ასე თუ შეიძლებოდა აღმოსავლეთგერმანული პროპაგანდისადმი დაპირისპირება და მისი ზემოქმედების შემცირება. ეს მოწოდება უკავშირდებოდა მინიშნებას, რომ „აქსელ-შპრინგერი“ აღარ მიაწვდიდა მასთან დაბეჭდილ გაზეთებსა და ჟურნალებს იმ მოვაჭრეებს, რომლებიც გააგრძელებდნენ აღმოსავლეთგერმანული რადიო- და სატელევიზიო პროგრამების შემცველი ჟურნალ-გაზეთების გაყიდვას. აშკარაა, რომ ამით მოვაჭრეები ძალიან მძიმე ეკონომიკური ზეწოლის ქვეშ მოექცეოდნენ. ბოიკოტისაკენ ეს მოწოდება უკვე აღარ იყო დაშვებული, რადგან იგი ეკონომიკური ზემოქმედებით ცდილობდა საკუთარი მოსაზრების განმტკიცებასა და სასურველი მიზნის მიღწევას; არ ეყრდნობოდა მხოლოდ არგუმენტებით დარწმუნების ძალას და, შესაბამისად, იყო არა საჯარო აზრთა ჭიდილის, არამედ ეკონომიკური დაპირისპირების შემადგენელი ნაწილი. ამიტომ აღნიშნული მოწოდება უკვე აღარ იყო დაცული აზრის თავისუფლების ძირითადი უფლებით.²⁹

ბ) ჰამბურგის ლანდტაგის ერთ-ერთმა დეპუტატმა 1953 წლის ფედერალური არჩევნების წინ თავისი, დაქირავებული ბინის ორი ფანჯრის ქვეშ, სახლის გარეთა კედელზე გააკრა თითო საარჩევნო პლაკატი ზომით - 86X120 სმ. პლაკატი ჩასმული იყო ხის ჩარჩოში, რომელსაც შემოვლებული ჰქონდა ღამის ელექტროგანათება. სახლის მესაკუთრემ (ბინის გამქირავებელმა), რომლის ნებართვა დეპუტატს არ ჰქონდა, მოითხოვა პლაკატების ჩამოხსნა, რადგან სახლის სხვა დამქირავებლებმა უკმაყოფილება გამოთქვეს. ბუნებრივია, მესაკუთრეს სურდა თავიდან აეცილებინა მოსალოდნელი არეულობები და გაუგებრობანი საკუთარ სახლში. სასამართლოს გადაწყვეტილებით, პლაკატები უნდა ჩამოხსნილიყო, ვინაიდან სახლის კედელზე მათმა გაკვრამ დაარღვია მესაკუთრის საკუთრების უფლება, ხოლო დეპუტატს თავისი აზრის გამოთქმა სხვა გზითა და საშუალებითაც კარგად შეეძლო.³⁰

გ) წინასწარი დაკავების იზოლატორში მყოფი ერთ-ერთი პატიმარი, მეუღლისადმი მიწერილ წერილში თავისი სასამართლო პროცესის მიმდინარეობას აღწერდა შემდეგი სიტყვებით: მე არ შემიძლია სხვაგვარად დავახასიათო ეს პროცესი, თუ არა როგორც „ბინძური, ყოველგვარი სამართლის უარმყოფელი და დამცინავი სპექტაკლი“. განაჩენი „სუფთა ინტერესებისა და შურისძიების განაჩენია“. ეს არის „ურცხვი უზრდელობა“, როდესაც სასამართლო „ფიცჩამორთმეულ პოლიციელს ყოველ დაწყევლილ ბინძურ ტყუილს უჯერებს”. სასამართლომ მიიჩნია, რომ წერილი არაერთ „აშკარად მძიმე შეურაცხყოფას“ შეიცავდა, მაგრამ აუცილებლად გასათვალისწინებელი იყო ის გარემოება, რომ წერილი დაიწერა განაჩენზე პირველი შთაბეჭდილებების ქვეშ და აღნიშნული აზრი (შეხედულება) გამოთქმული იყო მეუღლეთა განსაკუთრებით დაცულ კერძო, ინტიმურ სფეროში. შესაბამისად, ადმინისტრაციის მიერ წერილის შეჩერება პატიმრის აზრის თავისუფლებაში დაუშვებელ ჩარევას წარმოადგენდა.³¹

VI. დასკვნა

დაბოლოს, მოკლედ უნდა აღინიშნოს შემდეგი: აზრის თავისუფლებისა და მისი განსაკუთრებული მნიშვნელობის შესახებ გაცილებით მეტი შეიძლება ითქვას, მაგრამ ვფიქრობთ, ამ მოკლე ნაშრომში აისახა აზრის თავისუფლების ძირითადი მახასიათებლები, რაც კიდევ უფრო შეუწყობს ხელს დემოკრატიული და სამართლებრივი სახელმწიფოსათვის ამ ძირითადი უფლების მნიშვნელობის გაცნობიერებას იურისტთა და, ზოგადად, საზოგადოების მხრიდან. იმედს ვიტოვებთ, საქართველოს სასამართლოები თავიანთი სამართალშემოქმედებით განამტკიცებენ და დაამკვიდრებენ საქართველოს კონსტიტუციით აღიარებულ ადამიანის უმნიშვნელოვანეს ძირითად უფლებას - აზრის თავისუფლებას.

----------------------

¹ საქართველოს კონსტიტუციის მე-7 მუხლი პირდაპირ მიუთითებს, რომ „ხელისუფლების განხორციელებისას ხალხი და სახელმწიფო შეზღუდული არიან” ადამიანის ძირითადი „უფლებებითა და თავისუფლებებით, როგორც უშუალოდ მოქმედი სამართლით”. ეს არის საქართველოს კონსტიტუციის უმნიშვნელოვანესი დებულება, თუნდაც იმიტომ, რომ არათუ სახელმწიფო, არამედ თვით ხალხიც კი, სახელმწიფოს სუვერენი და ხელისუფლების წყარო (მუხ. 5), შეზღუდულია ადამიანის ძირითადი უფლებებითა და თავისუფლებებით.

² BVerfGE 7, 198 (208).

³ იქვე.

⁴ ინფორმაციის, აზრისა და მასობრივი ინფორმაციის საშუალებების თავისუფლებებს ხშირად „კომუნიკაციის ძირითად უფლებებსაც” უწოდებენ. ეს ტერმინი ამ ნაშრომშიც იქნება გამოყენებული.

⁵ ეს უფლება გამომდინარეობს კონსტიტუციის მე-16 მუხლიდან, რომელიც აცხადებს, რომ „ყველას აქვს საკუთარი პიროვნების თავისუფალი განვითარების უფლება.” სამწუხაროა, რომ ამ ხნის მანძილზე (1995 წლიდან დღემდე) საკონსტიტუციო სასამართლომ, შესაბამისი სარჩელის არარსებობის გამო (რაშიც დიდი წვლილი საკონსტიტუციო სამართალწარმოების მეტად შეზღუდულ და მოუქნელ კანონმდებლობას მიუძღოდა), ვერ შეძლო განემარტა ამ ნორმის შინაარსი და ზოგადი პიროვნული უფლების მნიშვნელობა. იმედი უნდა ვიქონიოთ, რომ 2002 წლის დასაწყისში საკონსტიტუციო სამართალწარმოების კანონმდებლობაში შეტანილი მრავალრიცხოვანი ცვლილებები და დამატებები დადებითად იმოქმედებენ და საკონსტიტუციო სასამართლო თავის სიტყვას იტყვის ამ, ერთ-ერთი მეტად მნიშვნელოვანი, უფლების შესახებ.

⁶ BVerfGE 77, 65.

⁷ იხ. საქართველოს კონსტიტუციის 45-ე მუხლი.

⁸ ძირითადი უფლებების მთავარი მახასიათებელი არის ის, რომ ისინი იცავენ ფიზიკურ პირებს სახელმწიფოს მხრიდან მათი საქმიანობის სხვადასხვა სფეროში ჩარევებისაგან (ე.წ. დამცავი უფლებები). ამის გამო, ბუნებრივია, დაუშვებელია, რომ სახელმწიფო ორგანო ფლობდეს იმ უფლებებს, რომლებიც, თავისი არსით, მის (სახელმწიფო ხელისუფლების) წინააღმდეგ არის მიმართული და რომელთა საშუალებითაც საჭიროების შემთხვევაში მოქალაქე თავს იცავს სახელმწიფოსაგან. აღნიშნულ საკითხს, განსაკუთრებით კი იმ დეტალს, თუ რატომ შეუძლიათ ძირითადი უფლებებით სარგებლობა მხოლოდ კერძო და არა საჯარო სამართლის იურიდიულ პირებს, ცალკე გამოკვლევა შეიძლება მიეძღვნას.

⁹ NJW 1972, 811.

¹⁰ იხ. ქვემოთ, ნაშრომის V ნაწილი „კონკრეტული სასამართლო საქმეები”.

¹¹ 24-ე მუხლის მე-4 პუნქტი ადგენს: „ამ მუხლის პირველ და მეორე პუნქტებში ჩამოთვლილ უფლებათა განხორციელება შესაძლებელია კანონით შეიზღუდოს ისეთი პირობებით, რომლებიც აუცილებელია დემოკრატიულ საზოგადოებაში სახელმწიფო უშიშროების, ტერიტორიული მთლიანობის ან საზოგადოებრივი უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად, დანაშაულის თავიდან ასაცილებლად, სხვათა უფლებებისა და ღირსების დასაცავად, კონფიდენციალურად აღიარებული ინფორმაციის გამჟღავნების თავიდან ასაცილებლად ან სასამართლოს დამოუკიდებლობისა და მიუკერძოებლობის უზრუნველსაყოფად”.

¹² გადაწყვეტილებები შეგიძლიათ იხილოთ: Hustler Magazine v. Falwell: EuGRZ 1988, გვ. 249; „Strausis karikatura~: NJW 1987, გვ. 2661; აგრეთვე მათი შედარება: nolTe, EuGRZ 1988, გვ. 253.

¹³ ცნობილი ამერიკელი კონსტიტუციონალისტი, პროფესორი ჰერმან შვარცი, აღნიშნულზე ასეთ კომენტარს აკეთებს: „მსოფლიოს თითქმის ყველა ერის წარმომადგენელმა, ვისთანაც მე მქონდა ამ თემაზე საუბარი, დაუჯერებლად მიიჩნია ჩვენი დამოკიდებულება ამ საკითხის მიმართ. არაამერიკელებისათვის სიტყვის თავისუფლება პოლიტიკური პროცესის მნიშვნელოვანი ნაწილია და ამ პროცესის სხვა ნაწილების მსგავსად, იგი ექვემდებარება კანონს. ამერიკელებისათვის კი სიტყვის თავისუფლებას უფრო დიდი მნიშვნელობა აქვს. ჩვენს კანონში ადამიანის უფლებების შესახებ სიტყვის თავისუფლება, რელიგიის თავისუფლებასთან ერთად, ერთ-ერთი პირველთაგანია. ამერიკელებისათვის ეს ნიშნავს არა მარტო აზრის გამოთქმის თავისუფლებას, არამედ ემოციის გამოხატვის თავისუფლებასაც, როგორც პოლიტიკური, ასევე ინდივიდუალური თვითრეალიზაციის თვალსაზრისით”; იხ.: „როგორ დავიცვათ თავისუფალი სიტყვა”, სტატიათა კრებული სიტყვის თავისუფლების შესახებ, საქართველოს ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაცია (გამომცემელი), ჰერმან შვარცი, „ცილისწამება და დემოკრატია”, 2002 წ., გვ. 1-6.

¹⁴ გერმანიის ძირითადი კანონის მუხ. 5, აბზ. 1, წინადადება 1: „ყველას აქვს უფლება თავისუფლად გამოთქვას და გაავრცელოს თავისი აზრი ზეპირად, წერილობით და გამოსახულებით და შეუფერხებლად მიიღოს ინფორმაცია საყოველთაოდ ხელმისაწვდომი წყაროებიდან”.

¹⁵ გერმანიის ძირითადი კანონის მუხ. 1, აბზ. 1: „ადამიანის ღირსება ხელშეუვალია. მისი პატივისცემა და დაცვა სახელმწიფო ხელისუფლების მოვალეობაა”.

¹⁶ NJW 1977, 799.

¹⁷ გერმანიის ძირითადი კანონის მუხ. 2, აბზ. 1: „ყველას აქვს საკუთარი პიროვნების თავისუფალი განვითარების უფლება, თუკი ამით არ ილახება სხვათა უფლებები და არ ირღვევა კონსტიტუციური წესრიგი ან ზნეობის ნორმები“.

¹⁸ NJW 1984, 1741 - „valrafi-“bildi“.

¹⁹ NJW 1973, 1226 - „ლებახი“.

²⁰ NJW 1982, 2655 - „კრედიტორები”.

²¹ ფრანც-იოზეფ შტრაუსი 1950-იანი წლებიდან გარდაცვალებამდე (1988) გერმანიის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი და გავლენიანი პოლიტიკოსი იყო, წლების მანძილზე თავმჯდომარეობდა მმართველ კოალიციაში შემავალ ქრისტიანულ-სოციალურ კავშირს, იყო ბავარიის პრემიერმინისტრი და ეჭირა გერმანიის სხვადასხვა დარგის ფედერალური მინისტრების პოსტები.

²² NJW 1983, 1415 - „NPD“-evropa“.

²³ NJW 1993, 1462 - „bioli“.

²⁴ NJW 1969, 227.

²⁵ NJW 1980, 2069 - „ხელოვნების კრიტიკა”.

²⁶ საქართველოს კონსტიტუციის მე-17 მუხლის პირველი პუნქტის მიხედვით, „ადამიანის პატივი და ღირსება ხელშეუვალია”.

²⁷ ამ საქმეთა განხილვისას გამოიყენება საქართველოს კონსტიტუციის შესაბამისი დებულებები, რათა უფრო ნათლად იქნეს წარმოდგენილი ამ მიმოხილვაში გაანალიზებული აზრის თავისუფლების მნიშვნელობა.

²⁸ გერმანიის ფედერაციული რესპუბლიკის ფედერაციული სუბიექტების - „ლანდების”, უმაღლესი წარმომადგენლობითი ორგანო.

²⁹ BVerfGE 25, 256.

³⁰ BVerfGE 7, 230ff.

³¹ BVerfGE 35, 35ff.

კონსტანტინე კუბლაშვილი
„გენიასა და ხელოვნებას ღუპავენ
წესები და ნიმუშები.“
უილიამ ჰეზლიტი

საქართველოს კონსტიტუციის მეორე თავით გარანტირებულ ადამიანის ძირითად უფლებათა და თავისუფლებათა შორის გამორჩეული ადგილი უჭირავს ხელოვნების თავისუფლებას. ეს „გამორჩეულობა” გამოიხატება თუნდაც იმით, რომ საქართველოს კონსტიტუცია აღნიშნულ ძირითად უფლებას ცალკე მუხლს (23-ე) უთმობს, განსხვავებით, მაგალითად, გერმანიისა და იტალიის კონსტიტუციებისაგან, რომლებშიც ხელოვნების თავისუფლების ძირითადი უფლება, სხვა უფლებებთან ერთად, ერთ მუხლში (გერმანიის ძირითადი კანონი - მე-5 მუხლი, იტალიის კონსტიტუცია - 33-ე მუხლი) არის გაერთიანებული.¹ საქართველოს კონსტიტუციის ეს თავისებურება, შესაძლებელია, გამოიწვია იმ გარემოებამ, რომ 1992-95 წლებში, მაშინ, როდესაც განიხილებოდა და მიღებულ იქნა საქართველოს კონსტიტუცია, პარლამენტში არცთუ მცირე იყო დეპუტატთა რიცხვი, რომლებიც ან ხელოვნების გამოჩენილი მოღვაწეები იყვნენ, ან უშუალო შეხება ჰქონდათ ხელოვნების სფეროსთან.² ასეა თუ ისე, კონსტიტუციამ განსაკუთრებული ადგილი დაუთმო ხელოვნების თავისუფლებას სხვა (ჩვენი აზრით, გაცილებით უფრო მნიშვნელოვან) ძირითად უფლებათა გვერდით. კონსტიტუციის მიღებიდან უკვე შვიდი წელი გავიდა, საკონსტიტუციო სასამართლოს კი, სამწუხაროდ, ერთხელაც არ ჰქონია შესაძლებლობა, კონკრეტულ საქმესთან დაკავშირებით, გამოეყენებინა კონსტიტუციური ნორმები ხელოვნების თავისუფლების შესახებ და განემარტა ისინი.³

ეს მიმოხილვა საქართველოს კონსტიტუციის 23-ე მუხლში მოცემული დებულებების სამართლებრივი გაანალიზების, ფაქტობრივად, პირველი მცდელობაა, რომლის მიზანია ხელოვნების თავისუფლების მნიშვნელობის განმარტება და წარმოჩენა.

I. შესავალი

წარმოჩენილი საკითხის სამართლებრივი კუთხით გაანალიზებამდე, თავდაპირველად თვალი გადავავლოთ საქართველოს კონსტიტუციის 23-ე მუხლის შინაარსს:

„1. ინტელექტუალური შემოქმედების თავისუფლება უზრუნველყოფილია. ინტელექტუალური საკუთრების უფლება ხელშეუვალია.

2. შემოქმედებით პროცესში ჩარევა, შემოქმედებითი საქმიანობის სფეროში ცენზურა დაუშვებელია.

3. შემოქმედებითი ნაწარმოების დაყადაღება და გავრცელების აკრძალვა დაუშვებელია, თუ მისი გავრცელება არ ლახავს სხვა ადამიანის კანონიერ უფლებებს.“

აღნიშნული მუხლის გაცნობისას, უპირველეს ყოვლისა, შესამჩნევია ერთი გარემოება: ტექსტში ვერ ვხვდებით სიტყვას - „ხელოვნება“. პირველი პუნქტის მიხედვით, უზრუნველყოფილია „ინტელექტუალური შემოქმედების თავისუფლება“. მიუხედავად ამისა, უმჯობესი და მოსახერხებელი იქნება ამ მიმოხილვაში (ძირითადად) გამოვიყენოთ ტერმინი - „ხელოვნების თავისუფლება“ (ან „ხელოვნების თავისუფლების ძირითადი უფლება“), მით უმეტეს, რომ მე-2 პუნქტში უკვე სხვა ტერმინებია მოცემული - „შემოქმედებითი პროცესი“ და „შემოქმედებითი საქმიანობა“. „ხელოვნების თავისუფლება“, ვფიქრობ, მოიცავს სამივე ზემოხსენებული ტერმინის მნიშვნელობას და, შესაბამისად, სრულად ასახავს მთლიანად 23-ე მუხლის შინაარსს.⁴

როგორც ცნობილია, ძირითადი უფლებები, მათი შინაარსის მიხედვით, სამ ძირითად კატეგორიად იყოფა: თავისუფლების, თანასწორობისა და საპროცესო ძირითადი უფლებები. თუ გავითვალისწინებთ, რომ თავისუფლების ძირითადი უფლებები ადამიანებისათვის უზრუნველყოფენ საქმიანობისა და მოქმედების თავისუფალ სფეროს, რომელშიც სახელმწიფო საერთოდ ვერ ერევა ან ერევა მხოლოდ სპეციალური დასაბუთებით (მაგ., კანონის საფუძველზე), ცხადი გახდება, რომ ხელოვნების თავისუფლება ისევე, როგორც ძირითადი უფლებების უმეტესობა, სწორედ ამ კატეგორიას განეკუთვნება.

ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, შესაძლებელია კიდევ ერთი დასკვნის გაკეთება: ძირითადი უფლებები წარმოადგენენ დაცვით უფლებებს. ისინი იცავენ ფიზიკურ პირებს (ყველა ადამიანს) მათი ცხოვრების სხვადასხვა სფეროში სახელმწიფოს მხრიდან ჩარევისაგან. მაგრამ ზოგიერთი ძირითადი უფლების გამოყენება შეუძლია არა ყველა ადამიანს, არამედ მხოლოდ საქართველოს მოქალაქეს. საქართველოს კონსტიტუციის 47-ე მუხლის პირველი პუნქტის მიხედვით, „საქართველოში მცხოვრებ უცხოელ მოქალაქეებს და მოქალაქეობის არმქონე პირებს საქართველოს მოქალაქის თანაბარი უფლებანი და მოვალეობანი აქვთ, გარდა კონსტიტუციითა და კანონით გათვალისწინებული გამონაკლისებისა.“ ასეთი გამონაკლისი კონსტიტუციაშივეა მოცემული, მაგალითად, 26-ე მუხლში, რომლის მე-2 პუნქტის თანახმად, მხოლოდ „საქართველოს მოქალაქეებს“ აქვთ „უფლება“ „ორგანული კანონის შესაბამისად შექმნან პოლიტიკური პარტია, სხვა პოლიტიკური გაერთიანება და მონაწილეობა მიიღონ მის საქმიანობაში.“ ასევე მხოლოდ საქართველოს მოქალაქეს აქვს რეფერენდუმსა და არჩევნებში მონაწილეობისა (28-ე მუხლი) და სახელმწიფო თანამდებობების დაკავების უფლება (29-ე მუხლი). ამ (და სხვა მსგავს) უფლებებს აერთიანებენ ერთ ჯგუფში და „სამოქალაქო უფლებებს” უწოდებენ. რაც შეეხება ხელოვნების თავისუფლების ძირითად უფლებას, 23-ე მუხლის შინაარსიდან ნათლად ჩანს, რომ იგი უზრუნველყოფილია არა მხოლოდ საქართველოს მოქალაქის, არამედ ყველა ადამიანისათვის და, შესაბამისად, არის არა „სამოქალაქო“, არამედ „ადამიანის უფლება“.⁵

II. ცნება

ინტელექტუალური შემოქმედების თავისუფლება უზრუნველყოფილია - საქართველოს კონსტიტუციის 23-ე მუხლით აღიარებული ეს ძირითადი უფლება, ჩვენ მიერ ზემოთ აღნიშნულ ტერმინთა განმარტების შესაბამისად, შესაძლებელია ასეც გადმოვცეთ: „ხელოვნება თავისუფალია“. დაუშვებელია თავისუფლების ეს გარანტია შეიზღუდოს ისეთი დეფინიციით, რომელიც განსხვავებულად აფასებს გამოსახვის რამდენიმე ფორმას და მხოლოდ რამდენიმეს აღიარებს, როგორც „ხელოვნებას“. ხელოვნების ცნება არ შემოიფარგლება ერთი რომელიმე კონკრეტული დონით ან რაიმე „ძვირფასი“ თუ კლასიკური ხელოვნებით.⁶ ხელოვნების (შემოქმედებითი საქმიანობის) მთავარი არსი არის თავისუფალი შემოქმედებითი პროცესი, რომლის დროსაც ხელოვანის შთაბეჭდილებები, გამოცდილება და წარმოდგენები უშუალო გამოხატულებას ჰპოვებს გამოსახვის კონკრეტული ფორმით. შემოქმედებითი საქმიანობა, ფაქტობრივად, წარმოადგენს ე.წ. „ნაერთს“ გაცნობიერებული და გაუცნობიერებელი განცდებისა, რომელთა რაციონალური ახსნა შეუძლებელია. შემოქმედებითი პროცესის დროს ერთად მოქმედებს ინტუიცია, ფანტაზია და ხელოვნების გაგება. ეს პროცესი და მიღებული შედეგი (ხელოვნების ქმნილება) არის ხელოვანის პიროვნების უშუალო გამოხატულება, კერძოდ - ხელოვნება.⁷ ზემოაღნიშნულ დებულებას ხელოვნების მატერიალურ ცნებას უწოდებენ. თუმცა, გაბატონებული სამართლებრივი შეხედულების თანახმად, ხელოვნების ამომწურავი განსაზღვრა შეუძლებელია. ჯერ ვერ მოხერხდა ასეთი დეფინიციის ჩამოყალიბება და, როგორც ჩანს, თანამედროვე ცოდნის დონის მიხედვით, ვერც მოხერხდება. ზემოხსენებული მატერიალური ცნების გარდა, დღეს გამოყოფენ ხელოვნების კიდევ ორ ცნებას: ფორმალურ და ე.წ. ღია ცნებებს.

ხელოვნების ფორმალური ცნება მოიცავს შემოქმედების სხვადასხვა ფორმას: მხატვრობას, პოეზიას, პროზას, მუსიკას, თეატრალურ და კინოხელოვნებას და ა.შ.

ხელოვნების ღია ცნების მიხედვით კი, შემოქმედებითი საქმიანობის საშუალებების მრავალფეროვნების გამო, შესაძლებელია ყოველი კონკრეტული ხელოვნების ქმნილება (შემოქმედებითი საქმიანობის შედეგი), ფართო ინტერპრეტაციის გამოყენებით სრულიად სხვადასხვა მნიშვნელობით იქნეს გაგებული და ამით მნახველს უსაზღვრო და მრავალფეროვანი ინფორმაცია მიეწოდოს.

III. დაცული სფერო

ხელოვნების თავისუფლების ძირითადი უფლება ხელოვანისათვის უზრუნველყოფს თავისუფალ შემოქმედებით პროცესს. ეს განმტკიცებულია საქართველოს კონსტიტუციის 23-ე მუხლის მე-2 პუნქტით, რომლის მიხედვით: „შემოქმედებით პროცესში ჩარევა, შემოქმედებითი საქმიანობის სფეროში ცენზურა დაუშვებელია”. კონსტიტუცია ამ დებულებით იმპერატიულად და გარკვევით აცხადებს, რომ დაუშვებელია სახელმწიფოს მიერ შემოქმედისათვის დადგენა იმისა, თუ როგორ უნდა დაინახოს მან სინამდვილე და როგორ ასახოს ეს ხედვა საკუთარ შემოქმედებაში. მხოლოდ თავად ხელოვანს შეუძლია გადაწყვიტოს და განსაზღვროს სინამდვილესთან თავისი დამოკიდებულების „სისწორე”. გარდა ამისა, „შემოქმედებითი საქმიანობის სფეროში ცენზურის დაუშვებლობა” ნიშნავს, რომ აკრძალულია შემოქმედებითი საქმიანობის მეთოდებზე, შინაარსსა და ტენდენციებზე ზემოქმედება, განსაკუთრებით შემოქმედებითი საქმიანობის სფეროს შეზღუდვა ან ამ სფეროში შეჭრა, ან შემოქმედებითი პროცესისათვის ზოგადი სავალდებულო წესების დადგენა. აქედან გამომდინარე, გამორიცხული და დაუშვებელია ჩარევა ხელოვანის მიერ თემის არჩევის თავისუფლებასა და ამ თემის შემოქმედებით ასახვაში. ეს, უპირველეს ყოვლისა, ეხება ე.წ. „ანგაჟირებული ხელოვნების” სფეროს, რომელიც აქტუალურ თემებთან განსაკუთრებულ წინააღმდეგობაშია.

ხელოვნების თავისუფლებით დაცულ სფეროში, უპირველეს ყოვლისა, შედის თვით სახელოვნებო (შემოქმედებითი) საქმიანობა. ხელოვნების თავისუფლება უზრუნველყოფს და იცავს, აგრეთვე, ხელოვნების ქმნილების საზოგადოების, ხალხის წინაშე წარდგენისა (მუზეუმში, გალერეაში) და გავრცელების პროცესს, რის გარეშეც ხელოვნებას რაიმე ზემოქმედების ძალა არ ექნებოდა. აქედან გამომდინარე, ხელოვნების თავისუფლების ძირითადი უფლების გამოყენება შეუძლიათ არა მხოლოდ ხელოვნების ქმნილების ავტორებს, ანუ შემოქმედ პირებს, არამედ იმასაც, ვინც მონაწილეობს ხელოვნების ნაწარმოების გავრცელებაში, მაგ., გამომცემელს, მუსიკალური დისკების ან ფილმების პროდიუსერს. ხელოვნების თავისუფლების ძირითადი უფლება შეიძლება გამოიყენოს არა მხოლოდ სახელგანთქმულმა და აღიარებულმა, პროფესიონალმა ხელოვანმა, არამედ ნებისმიერმა თვითნასწავლმა და ნაკლებად ცნობილმა სახელოვნებო საქმიანობით დაკავებულმა პირმაც. ამასთან, არსებითი მნიშვნელობა არა აქვს, თუ რა ღირებულების მქონეა მოცემული ხელოვნების ნაწარმოები, ანუ მაღალხარისხოვნად არის იგი შესრულებული თუ საშუალო ან დაბალი დონის შემოქმედებითი საქმიანობის შედეგია. ხელოვნების თავისუფლებით დაცულ სფეროში ხვდებიან, აგრეთვე, ე.წ. აღმაშფოთებელი ან არაესთეტიური ნაწარმოებები და კონკრეტულ პირთა მიმართ აგრესიული გამონათქვამები, მაგ.: სატირა, კარიკატურა, პოპ-სიმღერები და ა.შ. იგივე შეიძლება ითქვას გამოსახვის უჩვეულო ფორმებზეც, როგორებიცაა: პანტომიმა, ნაჭრებით შეფუთული საკანონმდებლო ორგანოს შენობა⁸ და სხვ. რეკლამა რომელიმე ხელოვნების ქმნილების შესახებ ასევე დაცულია ხელოვნების თავისუფლების ძირითადი უფლებით.

ერთობ ყურადსაღებია 23-ე მუხლის პირველი პუნქტის მე-2 წინადადება, რომელიც „ინტელექტუალური საკუთრების უფლებას” „ხელშეუვალად” აცხადებს. მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოს კონსტიტუციის 21-ე მუხლი ცალსახად და გარკვევით აღიარებს საკუთრების უფლებას, როგორც დემოკრატიული და სამართლებრივი სახელმწიფოს მოქალაქის - თავისუფალი პიროვნების - უმნიშვნელოვანეს უფლებას, როგორც ვხედავთ, კანონმდებელი 23-ე მუხლში მაინც გამოყოფს „ინტელექტუალური საკუთრების უფლებას“ და ამით ხაზს უსვამს მის განსაკუთრებულ მნიშვნელობას. ეს ნიშნავს, რომ ხელოვნების თავისუფლება იცავს ინტელექტუალურ საკუთრებას, ანუ შემოქმედებითი ნაწარმოები მისი ავტორის (ხელოვანის) საკუთრებაა და ინტელექტუალური საკუთრების უფლება დაცულია როგორც კონსტიტუციური, ისე შესაბამისი სამოქალაქო-სამართლებრივი ნორმებით.

საქართველოს კონსტიტუციის 45-ე მუხლიდან გამომდინარე, „ძირითადი უფლებანი და თავისუფლებანი, მათი შინაარსის გათვალისწინებით, ვრცელდება აგრეთვე იურიდიულ პირებზე.” აღნიშნული დებულების, შესაბამისად, ხელოვნების თავისუფლების ძირითადი უფლება შეიძლება გამოიყენონ არა მხოლოდ ფიზიკურმა, არამედ იურიდიულმა პირებმაც. ესენია, მაგალითად, სახელოვნებო, მუსიკალური სასწავლებლები, ანსამბლები, ორკესტრები, თეატრები და სხვა გაერთიანებები. აღნიშნული ძირითადი უფლების გამოყენება დასაშვებია არა მხოლოდ კერძო სამართლის, არამედ საჯარო სამართლის იურიდიული პირების მიერაც. ეს გამოწვეულია შემდეგი გარემოებით: როგორც ცნობილია, საჯარო ხელისუფლება აფუძნებს და, იმავდროულად, უზრუნველყოფს სხვადასხვა სახის გაერთიანებების არსებობას, რომელთა საქმიანობაც უშუალოდ არის დაკავშირებული ხელოვნებასთან. ასეთია, მაგ., გალერეები, მუზეუმები, ორკესტრები და თეატრები. მათი საშუალებით საზოგადოება ახლოს ეცნობა ხელოვნების ნიმუშებს. ამასთან, მსგავსი გაერთიანებები ისეთსავე სახიფათო მდგომარეობაშია სახელმწიფოს მხრიდან მათი საქმიანობის სხვადასხვა სფეროში ჩარევის თვალსაზრისით, როგორც ფიზიკური პირები. შესაბამისად, ისინიც ისევე უნდა იყვნენ დაცული ხელოვნების თავისუფლების ძირითადი უფლებით, როგორც ფიზიკური პირები. ამდენად, სახელოვნებო და მუსიკალურმა უმაღლესმა სასწავლებლებმა და თეატრებმაც (რომლებიც შეიძლება იყვნენ როგორც კერძო, ისე საჯარო სამართლის იურიდიული პირები), საჭიროების შემთხვევაში, შესაძლებელია სწორედ ხელოვნების თავისუფლების ძირითადი უფლების გამოყენებით დაიცვან თავი სახელმწიფოს მხრიდან მათი საქმიანობის სხვადასხვა სფეროში ჩარევისაგან.

IV. შეზღუდვები

ზემოთ მოცემული განხილვის საფუძველზე შეგვიძლია დავადგინოთ, რომ ხელოვნების თავისუფლების ძირითადი უფლებით დაცულ სფეროში სახელმწიფოს მხრიდან ჩარევას ადგილი აქვს მაშინ, როდესაც სახელმწიფო ხელს უშლის შემოქმედს სახელოვნებო საქმიანობის განხორციელებასა და ამ საქმიანობის შედეგის (ხელოვნების ქმნილების) გავრცელებაში. სახელმწიფომ ამისათვის შესაძლებელია გამოიყენოს აკრძალვები და სისხლისსამართლებრივი ან სხვა სახის სანქციები. თუმცა, ასეთი ჩარევა სახელმწიფოს მხრიდან შესაძლოა გამართლებული იყოს, თუკი ის ეყრდნობა კანონიერ საფუძველს. საქართველოს კონსტიტუციის 23-ე მუხლის მე-3 პუნქტი გარკვევით მიუთითებს, რომ „შემოქმედებითი ნაწარმოების დაყადაღება და გავრცელების აკრძალვა დაუშვებელია, თუ მისი გავრცელება არ ლახავს სხვა ადამიანის კანონიერ უფლებებს.” აღნიშნული დებულების ანალიზის შედეგად, უპირველეს ყოვლისა, აშკარა ხდება, რომ კონსტიტუციით არ არის შეზღუდული თვით სახელოვნებო საქმიანობა, ანუ შემოქმედებითი პროცესი. ამ ნაწილში ხელოვნების თავისუფლების ძირითადი უფლება კონსტიტუციის მიერ აბსოლუტურად უზრუნველყოფილია და, შესაბამისად, დაუშვებელია მისი სახელმწიფოს მხრიდან რაიმე სახით (მაგ., კანონით) შეზღუდვა. კონსტიტუცია გარკვეულ შეზღუდვას აწესებს მხოლოდ სახელოვნებო საქმიანობის შედეგის („შემოქმედებითი ნაწარმოების”) გავრცელების მიმართ. ეს შემზღუდავი ნორმა, კონსტიტუციის ზემოაღნიშნული დებულების თანახმად, დაკავშირებულია „სხვა ადამიანის კანონიერ უფლებებთან” ამდენად, შემოქმედებითი ნაწარმოების გავრცელება შესაძლებელია შეიზღუდოს ან აიკრძალოს მხოლოდ აღნიშნულ (სხვა ადამიანის კანონიერი უფლებების დარღვევის) და არა რაიმე სხვა საფუძველზე. ეს ნიშნავს, რომ დაუშვებელია შემოქმედებითი ნაწარმოების (მაგ., რომანის) ნაწილების იზოლირებულად, ერთმანეთისაგან მოწყვეტილად განხილვა და შემდეგ მასზე მსჯელობა არა როგორც სახელოვნებო საქმიანობის ერთ განსაზღვრულ ფორმაზე, არამედ როგორც კონკრეტული აზრის გამოთქმაზე, რის შედეგადაც შესაძლებელი გახდება ამ შემოქმედებითი ნაწარმოების მიმართ კონსტიტუციით აზრის თავისუფლებისათვის დადგენილი შემზღუდავი ნორმების გამოყენება, რომლებიც გაცილებით მრავალრიცხოვანი და ფართოა, ვიდრე 23-ე მუხლის მე-3 პუნქტით დადგენილი შეზღუდვა.⁹

„სხვა ადამიანის კანონიერ უფლებაში”, ვფიქრობთ, უნდა ვიგულისხმოთ ყველა უფლება, რომელიც ადამიანს კონსტიტუციით ან კანონით აქვს მინიჭებული. ამ უფლებათა შორის, უპირველეს ყოვლისა, უნდა გამოვყოთ ადამიანის ღირსება, როგორც კონსტიტუციით გარანტირებული ადამიანის უმნიშვნელოვანესი ძირითადი უფლება.¹⁰ იგივე შეიძლება ითქვას ადამიანის ე.წ. „ზოგად პიროვნულ უფლებაზე”, რომელიც, მართალია, კონკრეტულად არ არის მითითებული საქართველოს კონსტიტუციაში, მაგრამ გამომდინარეობს მისი მე-16 მუხლიდან, რომლის მიხედვითაც, „ყველას აქვს საკუთარი პიროვნების თავისუფალი განვითარების უფლება”.¹¹ თუმცა ეს ყოველივე მაინც არ ნიშნავს, რომ ზემოაღნიშნულ ან ადამიანის სხვა უფლებებს ე.წ. „გენერალური უპირატესობა” აქვთ ხელოვნების თავისუფლების მიმართ, რომელიც, თავის მხრივ, ასევე ძირითადი უფლებაა და საკმაოდ მნიშვნელოვანიც. ასეთ შემთხვევებში, ანუ როდესაც წარმოიშობა კოლიზია ხელოვნების თავისუფლებასა და კონსტიტუციით გარანტირებულ სხვა ძირითად უფლებებს შორის, მოცემული გარემოებების მიხედვით უნდა შეფასდეს, თუ რომელ უფლებას მიენიჭოს უპირატესობა. ამ პრინციპზე დაყრდნობით, სავარაუდოდ (თუკი მხედველობაში მივიღებთ ქართულ საზოგადოებაში დამკვიდრებულ ტრადიციებს, ჩვეულებებსა და ურთიერთობებს), საქართველოში (გერმანიის სასამართლოს მსგავსად და ამერიკის შეერთებული შტატების უზენაესი სასამართლოსაგან განსხვავებით) სასამართლო უპირატესობას მიანიჭებს ადამიანის ღირსებას, როდესაც, მაგალითად, კარიკატურაზე ერთ-ერთი პოლიტიკოსი გამოსახულია სექსუალური აქტის ჩატარების პროცესში მყოფ ღორად.¹² როდესაც აშკარაა ადამიანის ღირსების ასეთი მძიმე შელახვა, მიუხედავად იმისა, რომ საქმე ეხება საჯარო პირს - ცნობილ პოლიტიკოსს, ამგვარი კარიკატურა (ალბათ) აღარ იქნება დაცული ხელოვნების თავისუფლების ძირითადი უფლებით. ამასთან, კიდევ ერთხელ ხაზგასმით აღვნიშნავთ: დაუშვებელია იმ მოსაზრების მიღება, რომ ხელოვნების თავისუფლებასა და ადამიანის ღირსებას შორის კონფლიქტი კონსტიტუციის დონეზე და თანაც ღირსების დაცვის სასარგებლოდ, თავიდანვე გადაწყვეტილია. როგორც ზემოთ უკვე ითქვა, ყოველი კონკრეტული შემთხვევის გათვალისწინებით გამოიყენება აწონდაწონვის (ანუ შედარების) მეთოდი და არსებული გარემოებების საფუძველზე უნდა გაირკვეს, თუ რომელ სამართლებრივ სიკეთეს მიენიჭოს უპირატესობა.

შედარების მეთოდის გამოყენება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმ შემთხვევებში, როდესაც ხელოვანი კრიტიკულად წარმოაჩენს ცოცხალ პიროვნებას და ამით ერევა მის „ზოგად პიროვნულ უფლებაში“. ამ დროს უნდა გაირკვეს:

(ა) არის თუ არა ეს პიროვნება ხელოვანის მიერ იმდენად თავისებურად წარმოსახული (ანუ მნიშვნელოვნად გაუცხოებული), რომ მისი ინდივიდუალურ-კონკრეტული სახე გამოსახვის საყოველთაო-სიმბოლურ ფონთან შედარებით უკანა პლანზე გადადის და არ იგრძნობა; ან

(ბ) წარმოსახა თუ არა ხელოვანმა ეს პიროვნება შეძლებისდაგვარად მაქსიმალურად სინამდვილესთან მიახლოებულად, რითაც განსაკუთრებით ინტენსიურად ჩაერია მის პიროვნულ უფლებაში.

პირველ შემთხვევაში, უპირატესობა ხელოვნების თავისუფლებას უნდა მიეცეს, ხოლო მეორე შემთხვევაში, სავარაუდოდ, წინა პლანზე პიროვნული უფლების დაცვის ინტერესი გამოვა.

V. კონკრეტული სასამართლო საქმეები

ამ ნაშრომის დასაწყისში უკვე აღინიშნა, რომ, სამწუხაროდ, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს, საერთო სასამართლოების მსგავსად, კონსტიტუციის ძალაში შესვლიდან დღემდე არ ჰქონია საშუალება (ანუ არ განუხილავს შესაბამისი სარჩელი) გამოეყენებინა ხელოვნების თავისუფლების ძირითად უფლებასთან დაკავშირებული ნორმები და კონკრეტულ სასამართლო საქმეთა შესწავლის შემდეგ თავისი გადაწყვეტილებით განემარტა მათი მნიშვნელობა. ამდენად, ჯერჯერობით მხოლოდ უცხო ქვეყნების სასამართლო პრაქტიკა შეგვიძლია გამოვიყენოთ და განვიხილოთ რამდენიმე საინტერესო საქმე, რაც უფრო ნათლად დაგვანახებს ხელოვნების თავისუფლების ძირითადი უფლების მნიშვნელობას და მის დამოკიდებულებას სხვა ძირითად უფლებებთან.

როგორც აღვნიშნეთ, ხელოვნების თავისუფლებით დაცულია სხვადასხვა პირის კარიკატურები და მათზე დაწერილი პოპ-სიმღერები. ვფიქრობთ, საინტერესო იქნება განვიხილოთ ორი საქმე, რომელშიც დაწვრილებით არის გადმოცემული და განმარტებული კარიკატურისა და პოპ-სიმღერის, როგორც ხელოვნების თავისუფლებით დაცული შემოქმედებითი საქმიანობის კონკრეტული ფორმის, შინაარსი და მნიშვნელობა მათი ადამიანის ღირსებასა და ზოგად პიროვნულ უფლებასთან კოლიზიის დროს.¹³

1. პირველი საქმე ეხება დავას ჟურნალ „პენტჰაუზსა” (Penthouse) და ერთერთ ცნობილ პოლიტიკოს ქალს შორის. 1985 წელს „პენტჰაუზის” გამომცემელმა (მოპასუხემ) გაავრცელა წლის „პენტჰაუზის VIP's კალენდარი” (Penthouse VIP's Kalender), რომლის 12 (თვეთა რაოდენობის შესაბამის) გვერდზე კარიკატურულად იყვნენ გამოსახული ცნობილი პოლიტიკოსები მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყნიდან. კალენდრის მარტის თვის გვერდზე წარმოდგენილი იყო პოლიტიკოსი ქალი (მოსარჩელე) შიშველ მდგომარეობაში, ნათლად ჩანდა მისი უკანა ტანი, წელზე შემორტყმული ჰქონდა რევოლვერის ქამარი და ბუდე, ხელში ეჭირა რევოლვერი და ეცვა მაღალი ჩექმები. ამ გამოსახულების გამო, მოსარჩელე, რომელიც თავს შეურაცხყოფილად, დამცირებულად და ღირსებაშელახულად თვლიდა, მოპასუხისაგან მოითხოვდა ზემოხსენებულ კალენდარში გამოქვეყნებული კარიკატურით მისთვის მიყენებული არამატერიალური ზიანის მატერიალურ (ფულად) ანაზღაურებას.

საქმის შინაარსის გაცნობის შემდეგ, უპირველეს ყოვლისა, უნდა განხორციელდეს გასაჩივრებული გამოსახულების შესწავლა და ანალიზი, რის საფუძველზეც დადგინდება, შესაძლებელია თუ არა მოსარჩელეს ჰქონდეს მისთვის მიყენებული არამატერიალური ზიანის მატერიალური (ფულადი) ანაზღაურების პრეტენზია.

ა) დავიწყოთ იმით, რომ გასაჩივრებული გამოსახულება წარმოადგენს ხელოვნების ქმნილებას საქართველოს კონსტიტუციის 23-ე მუხლით გარანტირებული ხელოვნების თავისუფლების ძირითადი უფლების საფუძველზე. იგი არის დასრულებული შედეგი თავისუფალი შემოქმედებითი საქმიანობისა, რომელშიც ავტორმა საკუთარი წარმოდგენები, გამოცდილება და შთაბეჭდილება გამოსახვის კონკრეტული ფორმის საშუალებით - ამ შემთხვევაში ხატვის ფორმით - საჩვენებლად გამოიტანა. ამდენად, უკვე საეჭვოა, მართლსაწინააღმდეგოდ დაირღვა თუ არა ამ გამოსახვით (რასაც ამტკიცებს მოსარჩელე) მოსარჩელის კანონიერი უფლებები. აქ არაფერი იცვლება იმითაც, რომ მოსარჩელე ასაჩივრებს არა მხოლოდ კონკრეტულ გამოსახულებას, არამედ, აგრეთვე, მოპასუხის მიერ მის გავრცელებასაც. საქმე ისაა, რომ, როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, საქართველოს კონსტიტუციის 23-ე მუხლით განმტკიცებული ნორმა იცავს არა მარტო ხელოვნების ნიმუშს (შემოქმედებითი საქმიანობის შედეგს), არამედ ხელოვნების მოქმედების სფეროსაც, ანუ მის გამოქვეყნებასა და გავრცელებას;

ბ) მიუხედავად ზემოაღნიშნულისა, უნდა გავიხსენოთ, რომ ხელოვნების თავისუფლება არ არის აბსოლუტურად შეუზღუდავი ძირითადი უფლება. შემოქმედებითი ნაწარმოების გავრცელება შეიძლება აიკრძალოს, თუკი იგი არღვევს სხვა ადამიანის კანონიერ უფლებებს (კონსტიტუციის 23-ე მუხლის მე-3 პუნქტი). ასეთია, მაგალითად, კონსტიტუციის მე-16 მუხლიდან გამომდინარე ადამიანის „ზოგადი პიროვნული უფლება”. ამ უფლების განსაკუთრებით მძიმე შელახვის დროს შესაძლოა ხელოვნების თავისუფლებამ უკან დაიხიოს პიროვნული უფლების დაცვის ინტერესთან შედარებით. ამიტომ გასაჩივრებულ გამოსახულებასთან დაკავშირებით, ხაზი უნდა გაესვას კიდევ ერთ გარემოებას: აქ საქმე გვაქვს მხოლოდ ავტორის (შემოქმედის) ფანტაზიის ნაყოფთან, კონკრეტულად - ნახატთან, და არა მოსარჩელის ფოტო ან სხვა მსგავსი სახის სურათთან; იმავდროულად, გამოსახულება წარმოადგენს კარიკატურას. კარიკატურა კი სწორედ იმით ხასიათდება, რომ ამ დროს შემოქმედებითი საშუალებით ხდება დამახინჯება და გაუცხოება რეალურად არსებული, მაგრამ არცთუ ნათელი და მკაფიო სიმართლისა, რათა ეს სიმართლე, ავტორის წარმოსახვის შესაბამისად, უკეთ გასაგები გახდეს. მეორე მხრივ, კარიკატურას მიზნად შეიძლება ჰქონდეს მხოლოდ იუმორისტული ეფექტისა და შედეგის მიღწევა. შესაბამისად, შეგვიძლია დავადგინოთ, რომ გასაჩივრებული გამოსახულება არის ნახატი (კარიკატურა), ანუ შემოქმედებითად გაუცხოებული გამოხატვა სინამდვილისა, რომელიც, თავისი შინაარსით, არ შეესაბამება სინამდვილეს და არც არის სავალდებულო, შეესაბამებოდეს მას. გამოსახულება აშკარად წარმოადგენს შემოქმედის გამოგონებას, მისი ფანტაზიის ნაყოფს, რითაც, ფაქტობრივად, არც არის გადმოცემული ავტორის რაიმე წარმოდგენა თუ აზრი, მისი მიზანი უფრო მეტად ტენდენციური შინაარსის გადმოცემაა. სწორედ ამ არგუმენტთა გამო, მოსარჩელის მტკიცების საწინააღმდეგოდ, აქ არ ხდება მოსარჩელის ინტიმურ სფეროში ჩარევა (ანუ მოსარჩელის პიროვნული უფლების დარღვევა), რადგან გასაჩივრებული გამოსახულებით მოსარჩელე არ არის „ნაჩვენები” (გამოსახული) ნამდვილად, რეალურად „შიშველი” ფორმით;

გ) ზემოხსენებულიდან გამომდინარე, მოცემულ საქმეში უფრო დიდი მნიშვნელობა ენიჭება იმ გარემოების განხილვას, მოხდა თუ არა გასაჩივრებული გამოსახულების მიერ მოსარჩელის ღირსების შელახვა დაუშვებელი ფორმითა და ზედმეტად მძიმე შეურაცხყოფით.

საქმის შინაარსიდან ცნობილია, რომ, მოსარჩელის აზრით, გასაჩივრებული ნახატი, უპირველეს ყოვლისა, ლახავს მისი, როგორც ქალის, ღირსებას, რადგან იგი ნახატზე წარმოდგენილია ქალისათვის შეურაცხმყოფელი, ღირსებაშემლახველი და სექსუალური ფორმით. ეს არგუმენტი არ შეიძლება გაზიარებულ იქნეს. გასაჩივრებული ნახატი, როგორც აღინიშნა, მოთავსებულია წლიურ კალენდარში, ანუ იგი ერთი დიდი ჟურნალის (ნაწარმოების) შემადგენელი ნაწილია. ამიტომაც ეს ნახატი უნდა განვიხილოთ არა ცალკე, არამედ სწორედ ამ კალენდარსა და მის შინაარსთან კავშირში. სწორედ ეს (ურთიერთ)კავშირი, ანუ ე.წ. კონტექსტი, არის ის, რაც, ერთი მხრივ, ნათელს ხდის მასში ჩადებულ აზრს, მეორე მხრივ კი, აღწევს მკითხველამდე მაყურებლამდე) და გადამწყვეტ გავლენას ახდენს მის წარმოდგენაზე კალენდრის მიმართ. სწორედ ამის შედეგად, ფაქტობრივად, სრულად წარმოჩნდება კალენდრის ობიექტური შინაარსი. მის წარმოსაჩენად მნიშვნელოვანია ისიც, რომ კალენდარი, მოსარჩელისა და დიდი ბრიტანეთის მაშინდელი პრემიერ-მინისტრის გარდა, მხოლოდ მამაკაცი პოლიტიკოსების კარიკატურებს შეიცავს, რომლებიც წარმოდგენილი არიან ისეთივე დამახინჯებული ფორმით, დაახლოებით იმავე პოზაში და, ძირითადად, შიშველი სახით, როგორც მოსარჩელე. ეს გარემოება ცხადად მიუთითებს, რომ მოსარჩელის გამოსახულება ნამდვილად არ არის მიმართული სპეციალურად მოსარჩელის, როგორც ქალის, მიმართ და, შესაბამისად, არ გამოსახავს ღირსებაშელახულად მას, როგორც ქალს.

ამასთანავე, ძნელად გასაზიარებელია მოსარჩელის ის არგუმენტი, რომ გამოსახულება მას წარმოადგენს ე.წ. „გამზადებულ მდგომარეობაში”, ანუ როგორც მეძავს. ნახატზე ნათლად ჩანს, რომ მოქმედი პირი ეყრდნობა ხისაგან გაკეთებულ რაღაც საგანს, რომელსაც უფრო ცხენის უნაგირის ფორმა აქვს, რაც კარგად არის ცნობილი პოპულარული ჟანრის - „ვესტერნის“ ფილმებიდან. ნახატის ეს ნაწილი, აგრეთვე სპეციალური ჩექმები, რევოლვერის ჩასადებ ბუდესა და ქამართან ერთად, აშკარად მიუთითებს ე.წ. „ვესტერნულ სცენაზე“. ამ სცენის შინაარსს ვერ ცვლის ის პოზა, რომლითაც მოსარჩელე წარმოდგენილია მასზე (შიშველი უკანა ტანით), რადგან ეს პოზა მაინც არ აღძრავს ისეთ წარმოდგენას, თითქოს მოსარჩელე ე.წ. „გამზადებულ მდგომარეობაშია“, როგორც მეძავი. ამ წარმოდგენასთან სრულიად შეუსაბამოა ისიც, რომ ნახატზე მოქმედ პირს მარჯვენა ხელში დიდი „ვესტერნული“ რევოლვერი უჭირავს. ის ფაქტი, რომ იგი ნახატზე შიშველია, ასევე არ გვაძლევს ცალსახა საფუძველს მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილი ინტერპრეტაციის გასაზიარებლად, რადგან, როგორც უკვე აღინიშნა, კალენდარში მოთავსებული სხვა პოლიტიკოსებიც ძირითადად ასეთსავე ფორმაში არიან, რაც სრულიადაც არ ახდენს მსგავს შთაბეჭდილებას;

დ) ზემოხსენებული ანალიზის შემდეგ ცხადი ხდება, რომ უკვე შესაძლებელია ვიმსჯელოთ მხოლოდ იმ საკითხზე, რაიმე სხვა მიზეზების გამო ხომ არ იწვევს კარიკატურა მოსარჩელის, როგორც პიროვნებისა და პოლიტიკოსის, ღირსების შელახვას და, შესაბამისად, უნდა აუნაზღაურდეს თუ არა მას მიყენებული არამატერიალური ზიანი, ანუ უნდა მიეცეს თუ არა ფულადი ანაზღაურება.

აღნიშნული საკითხის განხილვის დროს გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს იმ გარემოებას, რომ მოსარჩელე, როგორც ცნობილი პოლიტიკოსი, მუდმივად საზოგადოების ყურადღების ცენტრშია. იგი საჯარო პირია და მისი საქმიანობა მთლიანად საჯაროობის პირობებში, საზოგადოების თვალწინ მიმდინარეობს. ასეთი საქმიანობა კი ყოველთვის განუყოფლად არის დაკავშირებული ე.წ. „შეტევებთან”, ანუ კრიტიკასთან, საზოგადოებრივ, პუბლიკაციურ თავდასხმებთან, ამ პიროვნებისა და მისი მოღვაწეობის სინამდვილესთან შეუსაბამო წარმოდგენასთან, რომელთაგან ბევრი საკმაოდ მწვავე და გადაჭარბებულია, ზოგიერთი კი მისი უფლებების შემლახველიც. ძალიან ხშირად ეს ყოველივე გამოიხატება აღნიშნული საჯარო პირის კარიკატურული გამოსახულებით. ეს, რა თქმა უნდა, არ ნიშნავს იმას, რომ პოლიტიკოსის ღირსება და მისი პიროვნული უფლება უფრო ნაკლები წონისაა, ვიდრე ნებისმიერი სხვა მოქალაქის, რომელიც არ ეწევა პოლიტიკურ საქმიანობას. თუმცა, ვინაიდან პოლიტიკოსის საქმიანობის მიზანი სწორედ საჯარო ცხოვრების ცენტრში ყოფნა, საკუთარი პიროვნების საზოგადოებაში გამორჩეულად წარმოდგენა და დამკვიდრება, აგრეთვე, საზოგადოებრივ აზრზე გარკვეული ზემოქმედებაა, მან თავიდანვე უნდა იცოდეს და შეეგუოს იმას, რომ მისი პიროვნება შეიძლება წარმოისახოს ისეთი სახითაც, რომელიც მნიშვნელოვნად გასცდება „წარმოსახვის მისთვის მოსაწონ ფარგლებს”, ანუ იგი შეიძლება გამოისახოს სინამდვილესთან სრულიად შეუსაბამო ფორმითა თუ შინაარსით. ეს ყველაფერი, უპირველეს ყოვლისა, სწორედ კარიკატურას ეხება. როგორც ზემოთ აღინიშნა, კარიკატურის მნიშვნელობა სწორედ ისაა, რომ მისი შინაარსით რაღაც უნდა წარმოისახოს დამახინჯებული, არასწორი, რეალობასთან შეუსაბამო ფორმით. სწორედ ამ ფორმით ეცნობა თავდაპირველად მის შინაარსს მნახველი, იგი გადმოცემული გამოსახულებით შეიგრძნობს კარიკატურის არსს. ამიტომაც კარიკატურაში ძალიან იშვიათად შეიძლება დავინახოთ ადამიანის ღირსებისა და პიროვნული უფლების მძიმე შელახვა. გასაჩივრებულ ნახატთან დაკავშირებით, თამამად შეიძლება ითქვას, რომ ასეთი „მძიმე შელახვა” ნამდვილად არ გვაქვს. ის ფაქტი, რომ გამოსახულებაზე მოსარჩელე შიშველია, სრულიადაც არ ნიშნავს მისი ღირსების მნიშვნელოვან შელახვას, რადგან, ჯერ ერთი, გამოსახულება მნახველის მიერ თავიდანვე აღიქმება როგორც კარიკატურა და არა რეალური შინაარსით და მეორეც, მოსარჩელის შიშველი ფორმით გამოსახვას სხვა პოლიტიკოსთა მსგავსი კარიკატურების კრებულში მხოლოდ მეორეხარისხოვანი მნიშვნელობა აქვს.¹⁴

2. მეორე საქმეც ხელოვნების თავისუფლებასა და ადამიანის ღირსებას, აგრეთვე ზოგად პიროვნულ უფლებას შორის კოლიზიის შემთხვევას ასახავს. თავდაპირველად გავეცნოთ საქმის შინაარსს: მოსარჩელე მსოფლიოში ცნობილი ჩოგბურთელი ქალია. მოპასუხემ, „გიჟი მოსწავლეების” სახელით ცნობილმა პოპ-ჯგუფმა, 1992 წლის ზაფხულში ჩაწერა და გამოსცა ახალი სიმღერა სათაურით „მე მინდა სიყვარული გავაკეთო შტეფი გრაფთან” (I WANNA MAKE LOVE TO STEFFI GRAF). მოსარჩელე ამ სიმღერის გავრცელებაში ხედავს თავისი პიროვნული უფლების მძიმე დარღვევას და მოპასუხისაგან მოითხოვს მიყენებული არამატერიალური ზიანის შესაბამის მატერიალურ (ფულად) ანაზღაურებას.

პირველი საქმისაგან განსხვავებით, ამ შემთხვევის განხილვისას, სასამართლომ ჩათვალა, რომ მოპასუხე მხარემ სიმღერის გავრცელებით განსაკუთრებით მძიმედ დაარღვია კონსტიტუციით დაცული მოსარჩელის პიროვნული უფლება და მიყენებული არამატერიალური ზიანისათვის მოპასუხეს შესაბამისი მატერიალური (ფულადი) ანაზღაურება დააკისრა.¹⁵ სააპელაციო სასამართლომ მთლიანად გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს შეხედულება. ალბათ, საინტერესო იქნება საქმის შინაარსის დაწვრილებით განხილვა და იმ გარემოებების ანალიზი, რომელთა საფუძველზე სასამართლოებმა ასეთი (შეიძლება ითქვას, საკამათო) გადაწყვეტილება მიიღეს.

ა) საქმის განმხილველი სასამართლოს აზრით, სიმღერის რეფრენი შეიცავს მსმენელისათვის ფაქტის არსებობის მტკიცების ფორმით მიწოდებულ შინაარსს, რომ მოსარჩელემ (შტეფი გრაფმა) და მამამისმა ათასჯერ ჩაიდინეს სისხლის სამართლის კოდექსით გათვალისწინებული დანაშაული. სიმღერის ტექსტში შტეფი გრაფი წარმოდგენილია „სექსუალური თაყვანისცემის ობიექტად“ და ამით შეურაცხყოფილია მისი, როგორც ქალის, ღირსება. ის გამოთქმები, რომლებითაც გამოხატულია ეს „თაყვანისცემა“, შეიძლება ჩაითვალოს სისხლის სამართლის კოდექსით გათვალისწინებულ მძიმე ფორმის შეურაცხყოფად და ცილისწამებად. პირველი ინსტანციის სასამართლოს ასეთ შეფასებას შესაძლოა დავუპირისპიროთ ის არგუმენტი, რომ დაუშვებელია ხელოვნების ქმნილების (ამ შემთხვევაში - სიმღერის) ნაწილ-ნაწილ განხილვა, სიმღერიდან რეფრენის ამოღება და მხოლოდ მისი შეფასება. აუცილებელია სიმღერის მთლიანობაში (მელოდიისა და სასიმღერო ტექსტის ჩათვლით) მოსმენა და მისი საერთო ზემოქმედების შეფასება. ასეთ შემთხვევაში შესაძლოა სულ სხვა სურათი დაიხატოს და მოსარჩელის პიროვნული უფლების დარღვევა სულაც არ ჩაითვალოს „მძიმედ”. სასამართლომ კიდევ ერთხელ გაიმეორა, რომ აქ მთავარი მაინც რეფრენი იყო (რატომ?), რომელშიც მოსარჩელეს „ერიცხება“ ათასჯერადი სექსუალური კავშირი მამასთან. ეს მაშინვე ხდება გასაგები ყველა მსმენელისათვის, ვინც თუნდაც მინიმალურ დონეზე იცის ინგლისური ენა. ამ სიტყვების მელოდიასთან ერთად წარმოთქმას არ მივყავართ აღნიშნული ფაქტის გაუცხოებასთან სიტყვათა თამაშითა თუ ალეგორიებით, რაც ასევე საკამათო შეფასებაა, მაგრამ სასამართლო მაინც მიიჩნევს, რომ მსმენელს სწორედ პირდაპირ და ყოველგვარი შენიღბვის გარეშე მიეწოდება ინფორმაცია, რომლის მიხედვითაც პოპ-ჯგუფ „გიჟი მოსწავლეების“ წევრებს სურთ „შტეფი გრაფთან სიყვარულის გაკეთება” „ისევე, როგორც ეს მანამდე ათასჯერ გაუკეთებია მამამისს“. სასამართლოს აზრით, „ამ სიტყვების მელოდიური გახმოვანება არაფერს ცვლის მის შინაარსში.”

ბ) როგორც უკვე აღვნიშნეთ, სასამართლოსეული შეფასება საკამათოა და ბევრ კითხვას ბადებს. მაგალითად, ხომ არ შეიძლებოდა სასამართლოს უფრო დაწვრილებით განეხილა პოპ-ჯგუფის პოზიციების დასაცავად ხელოვნების თავისუფლების ძირითადი უფლების ეფექტიანად გამოყენების საკითხი. აქ აუცილებლად უნდა გაირკვეს, არის თუ არა ეს სიმღერა ხელოვნების ერთ-ერთი სახე - სატირა, რომელსაც ახასიათებს გადაჭარბება, დამახინჯება და გაუცხოება, და ამ საფუძვლით ხომ არ შეიძლება სიმღერის დაქვემდებარება ისედაც რთულად განსასაზღვრი ხელოვნების სფეროსადმი. მართალია, ხელოვნების თავისუფლებაც არ არის აბსოლუტურად შეუზღუდავი ძირითადი უფლება და მასაც აქვს დადგენილი ფარგლები (გაიხსენეთ: საქართველოს კონსტიტუციის 23-ე მუხლის მე-3 პუნქტი), პირველ რიგში, სწორედ ადამიანის ღირსებისა და პიროვნული უფლების დაცვიდან გამომდინარე, მაგრამ, როგორც ჩვენს მიმოხილვაში აღვნიშნეთ, ღირსებისა და პიროვნული უფლების დაცვას არა აქვს თავიდანვე განსაზღვრული, ე.წ. „გენერალური უპირატესობა“ ხელოვნების თავისუფლების მიმართ. ხელოვნების თავისუფლების ძირითად უფლებასა და ადამიანის პიროვნულ უფლებას შორის ხშირი კოლიზიისას, აუცილებელია ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში მოხდეს შედარება ამ ერთმანეთის საწინააღმდეგო, მაგრამ ძირითადი უფლებებით დაცული ინტერესებისა. მოცემულ საქმეში, ასეთი აწონ-დაწონვის შედეგად, შეიძლება მივიდეთ დასკვნამდე, რომ უპირატესობა უნდა მიენიჭოს მოპასუხის ინტერესს. ასეთი გადაწყვეტილების საფუძვლად შესაძლებელია მოვიხმოთ ის პრინციპი (რომელსაც ეფუძნება გერმანიის მუდმივი სასამართლო პრაქტიკა), რომ კარიკატურებისა და სატირისათვის არსებითი და ტიპიურია გადაჭარბება, სინამდვილის დამახინჯება და გაუცხოება და რომ პიროვნებები, რომლებიც საჯარო ცხოვრების ცენტრში დგანან (როგორც ამ საქმეში შტეფი გრაფი), განსაკუთრებით ხშირად არიან სატირული გამოხატვის საგანი. უფრო მეტიც, მოსარჩელე, თავისი სპორტული მოღვაწეობის შედეგებისა და ავტორიტეტის მიხედვით, სასამართლო პრაქტიკასა და იურიდიულ მეცნიერებაში ცნობილი, ე.წ. „აბსოლუტური ისტორიული პიროვნებაა” (ამიტომაც დგას იგი საზოგადოების ყურადღების ცენტრში); ამდენად, იგი იძულებულია შეეგუოს და მოითმინოს, როდესაც მასსა და მამამისზე მედიის მიერ და, საერთოდ, საზოგადოებაში, ვრცელდება ჭორები თუ სხვადასხვა შინაარსის ინფორმაციები. მიუხედავად ასეთი მძლავრი არგუმენტებისა, სასამართლომ მიიჩნია, რომ მოპასუხის სიმღერის შინაარსი აშკარად აჭარბებდა მოსათმენ (დასაშვებ) ფარგლებს. სასამართლოს აზრით, კონსტიტუციით დაცული თავისუფალი ადამიანის ღირსების ფუნდამენტში ჩარევის დროს (და ეს ფუნდამენტი ადამიანის პიროვნული უფლებაა) ყოველთვის სახეზე გვაქვს აღნიშნული ძირითადი უფლების მძიმე დარღვევა. სასამართლომ იქვე მიუთითა, რომ ასეთი დარღვევები, გერმანიის ფედერალური საკონსტიტუციო სასამართლოს პრაქტიკის მიხედვით, უკვე აღარ არის დაცული (გადაფარული) ხელოვნების თავისუფლებით.¹⁶ შესაბამისად, სასამართლოს გადაწყვეტილებით, მოცემულ დავაშიც მოსარჩელის პიროვნული უფლების დარღვევა მოპასუხის მიერ არ შეიძლება გამართლდეს ხელოვნების თავისუფლების ძირითადი უფლების დაცვის საფუძვლით.¹⁷

3. კიდევ ერთი მაგალითი, რომელიც ეხება ცნობილი მწერლის შემოქმედებით ნაწარმოებს (რომანს) და გერმანიაში მის გამოქვეყნებასთან დაკავშირებულ საინტერესო (სამართლებრივ) ისტორიას. თავდაპირველად აუცილებელია დაწვრილებით გავეცნოთ საქმის შინაარსს, რათა ნათელი წარმოდგენა შეგვექმნას ამ მეტად რთული საქმის ყველა დეტალზე.

თომას მანის შვილმა, გერმანიაში საკმაოდ ცნობილმა მწერალმა, კლაუს მანმა, 1936 წელს ჰოლანდიაში გამოაქვეყნა თავისი ნაწარმოები - „მეფისტო - ერთი კარიერის რომანი”. ეს თხზულება 1956 წელს გამოიცა აღმოსავლეთ ბერლინში. 1963 წლისათვის კი მისი გამოცემა გფრ-ში მზადდებოდა. რომანში ასახული იყო უნიჭიერესი მსახიობის, ჰენდრიკ ჰოფგენის, აღმასვლა, რომელიც უარყოფს თავის პოლიტიკურ შეხედულებებს, გაწყვეტს ყოველგვარ ადამიანურ კავშირებს და მოიშორებს ეთიკურ თვისებებს, რათა ნაციონალ-სოციალისტურ ხელისუფლებას შეეკრას და გაიკეთოს ხელოვანის ბრწყინვალე კარიერა. კლაუს მანი თავისი რომანის მთავარ გმირს ახასიათებდა სიტყვებით: მას არა აქვს ნებისყოფა, მას ახასიათებს მხოლოდ პატივმოყვარეობა, განდიდების მანია და ნარცისიზმი; ის „არ არის ადამიანი, იგი მხოლოდ კომედიანტია”.

კლაუს მანს ამ პერსონაჟის პროტოტიპად გამოყენებული ჰყავდა გუსტავ გრუნდგენსის პიროვნება. ეს იყო სახელგანთქმული მსახიობი, 1934-45 წლებში ბერლინის მსახიობთა სახლის, 1945 წლიდან სიკვდილამდე (1963) კი - დასავლეთ გერმანიის მსახიობთა სახლების ინტენდანტი. 20-იან წლებში გრუნდგენსი მეგობრობდა კლაუს მანთან, ცოლად მოიყვანა მისი და, რომელსაც მოკლე ხანში გაშორდა. რომანის მთავარი გმირის, ჰენდრიკ ჰოფგენის, მრავალი ნიშანი - გარეგნული შესახედაობა, პიესები, რომლებშიც ის მთავარ როლებს განასახიერებდა, და მათი ქრონოლოგიური თანამიმდევრობა, პრუსიის სახელმწიფო საბჭოს წევრობა და გენერალინტენდანტის თანამდებობაზე დანიშვნა შეესაბამებოდა გრუნდგენსის გარეგნობასა და მის მიერ განვლილ ცხოვრებისეულ გზას. რომანში ასევე მოქმედებდნენ პირები გრუნდგენსის მაშინდელი ახლო წრიდან. გრუნდგენსისა და რომანის მთავარი გმირის ურთიერთობის თაობაზე კლაუს მანმა 1942 წელს აღნიშნა, რომ მას თავისი ყოფილი სიძე მიაჩნდა „იდეალურ მოღალატედ“, ცინიზმისა და კორუფციის განსახიერებად. მისი სასირცხვილო დიდება იმდენად მომხიბლავი იყო, რომ მან, კლაუს მანმა, გადაწყვიტა „მეფისტო-გრუნდგენსის“ პორტრეტი გამოესახა სატირულ რომანში. თუმცა მოგვიანებით მან რომანს დაურთო განმარტება, რომ ყველა პერსონაჟი იყო ზოგადი ტიპი და არა პროტოტიპი.

გრუნდგენსის სარჩელის საფუძველზე, რომელიც მისი სიკვდილის შემდეგ შვილმა გააგრძელა, სასამართლომ აკრძალა ნაწარმოების გამოქვეყნება გფრ-ში, რადგან, სასამართლოს აზრით, გრუნდგენსის პიროვნება, რომელიც აშკარად პროტოტიპად იყო გამოყენებული, კლაუს მანის მიერ გამოგონილი ნიშან-თვისებებითა და დეტალებით, ძირითადად, ნეგატიურად იყო წარმოდგენილი. აქ სასამართლომ იხელმძღვანელა ჩვენს მიმოხილვაში აღწერილი პრინციპით, რომლის მიხედვითაც, თუკი ხელოვანმა მოცემული პიროვნება სინამდვილესთან მაქსიმალურად მიახლოებულად წარმოსახა და, ამასთან, მის სახეს დაამატა უარყოფითი თვისებები და ხასიათის ნიშნები, ამ შემთხვევაში ხელოვანი განსაკუთრებით ინტენსიურად ერევა მის პიროვნულ უფლებაში. სასამართლომ აღნიშნა, რომ თუმცა რომანი წარმოადგენს ხელოვნების ქმნილებას, მაგრამ, იმავდროულად, იგი არის „პასკვილი რომანის ფორმით“ და შეიცავს ზეპირ შეურაცხყოფასა და ცილისწამებებს. გერმანიის ფედერალურმა საკონსტიტუციო სასამართლომ ძალაში დატოვა ეს გადაწყვეტილება (ხმათა თანაბრად გაყოფის გამო: 4-4) და აღიარა საერთო სასამართლოს ზემოხსენებული შეფასებები, რაც ავტომატურად ნიშნავს პიროვნების დაცვისა და გრუნდგენსის ხსოვნის უპირატესობას ხელოვნების თავისუფლების მიმართ. ფედერალურმა საკონსტიტუციო სასამართლომ ამ საფუძვლით უარყო რომანის გამოქვეყნების აკრძალვის წინააღმდეგ მიმართული გამომცემლის საკონსტიტუციო სარჩელი.

აღწერილ საქმესთან დაკავშირებით, აუცილებელია აღინიშნოს შემდეგი: ერთი მხრივ, აშკარაა, რომ საქმე მეტად რთული იყო. როგორც შინაარსიდან ჩანს, იმდენად ძნელი გახდა საერთო აზრამდე მისვლა, რომ ფედერალურ საკონსტიტუციო სასამართლოში მოსამართლეთა შორის ხმები თანაბრად გაიყო. შედეგად, სასამართლომ ვერ დაადგინა, ეწინააღმდეგებოდა თუ არა საერთო სასამართლოს გადაწყვეტილება რომანის გამოქვეყნების აკრძალვის შესახებ გერმანიის ძირითად კანონს. მხოლოდ ხმების თანაბრად გაყოფის გამო დარჩა ძალაში საერთო სასამართლოს გადაწყვეტილება; მეორე მხრივ, ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, ადვილად შესაძლებელია საქმე სხვაგვარად გადაწყვეტილიყო, ანუ მოსამართლეთა უმრავლესობას ჩაეთვალა, რომ, მიუხედავად გრუნდგენსის პიროვნების თავისებურად (და თუნდაც უარყოფითად) წარმოსახვისა, უპირატესობა მაინც ხელოვნების თავისუფლების დაცვისათვის უნდა მიენიჭებინათ, რადგან გრუნდგენსი, საქვეყნოდ ცნობილი და დიდი გავლენის მქონე პიროვნება, როგორც საჯარო პირი (ანუ ე.წ. „აბსოლუტური ისტორიული პიროვნება“) იძულებული იყო მოეთმინა და შეგუებოდა მასზე გარკვეულწილად დამახინჯებული და გაზვიადებული ამბის გავრცელებას. სავარაუდოა, რომ რომანის ავტორის გრუნდგენსთან ურთიერთობის დეტალებმა (რაკი ისინი ერთმანეთს იცნობდნენ და მცირე ხანს ენათესავებოდნენ კიდეც) და მისმა კომენტარებმა, რომლებშიც ის აშკარად მიუთითებდა გრუნდგენსზე, როგორც პროტოტიპზე, და სრულიად უარყოფითად ახასიათებდა მას, როგორც პიროვნებას, სასამართლოს წევრებს შორის ზემოხსენებული აზრთა უთანხმოება გამოიწვია, რის შედეგადაც, ფაქტობრივად, ფედერალური საკონსტიტუციო სასამართლოს დონეზე ვერ გაირკვა, თუ ასეთ შემთხვევაში რომელ კოლიდირებულ სამართლებრივ სიკეთეს უნდა მისცემოდა უპირატესობა.¹⁸

4. დაბოლოს, ძალიან მოკლედ კიდევ ერთი საქმის შესახებ, რომელიც საფრანგეთის ერთ-ერთ სასამართლოს ჰქონდა წარმოებაში. საქმე ეხება აფიშას, როგორც კონკრეტული კინოფილმის რეკლამას, რომელიც, როგორც ჩვენს მიმოხილვაში აღვნიშნეთ, ხელოვნების თავისუფლების ძირითადი უფლებით არის დაცული.

საფრანგეთში კათოლიკეთა ერთ-ერთი ჯგუფი ითხოვდა ბერძნული წარმოშობის ფრანგი რეჟისორის, კონსტანტინ კოსტა გავრასის, ახალი ფილმის - „ამინ“, სარეკლამო აფიშის აკრძალვას. აფიშაზე გამოსახული იყო სვასტიკისა და ჯვრის კომბინაცია, ფილმი კი მოგვითხრობს ნაცისტების მბრძანებლობის პერიოდში კათოლიკური ეკლესიის ისტორიის საიდუმლოებით მოცულ ეპიზოდებზე. მოსარჩელეთა აზრით, აფიშა მათ რელიგიურ გრძნობებს შეურაცხყოფდა, რადგან „მასზე ერთად არის მოცემული აბსოლუტური სიძულვილისა და აბსოლუტური სიყვარულის სიმბოლოები”. ბუნებრივია, რომ ასეთი არგუმენტით ხელოვნების თავისუფლების წინააღმდეგ გალაშქრებას ნამდვილად არა აქვს პერსპექტივა. სასამართლომ სრულიად სამართლიანად გადაწყვიტა, რომ, ჯერ ერთი, არ არსებობს კანონი, ანუ სამართლებრივი საფუძველი, რომლის მიხედვითაც, შესაძლებელი იქნებოდა აფიშების გავრცელების აკრძალვა. და, მეორე, რაც შეეხება აფიშის შინაარსს, ასევე დაუშვებელია დაწესდეს კონკრეტული ნორმები, თუ რა უნდა გამოისახოს აფიშაზე და რა - არა. უფრო ზუსტად, დაუშვებელია იმის დადგენა, ჯვარი რომელ საგნებსა თუ სიმბოლოებთან ერთად და რა მდგომარეობაში უნდა გამოისახოს აფიშაზე. ყოველი აფიშა გამოხატავს მისი ავტორის, ანუ ხელოვანის წარმოდგენას კონკრეტული ფილმის (თუ სპექტაკლის) შესახებ და ამ ხელოვანის ფანტაზიის ნაყოფია. ამდენად, აფიშის გავრცელების აკრძალვა ან მისი შინაარსის შეცვლის მოთხოვნა ხელოვანთა შემოქმედებითი თავისუფლების შეზღუდვას ნიშნავს, რაც დაუშვებელი და ანტიკონსტიტუციურია. საქმის განმხილველმა სასამართლომ სწორედ ასეთი დასაბუთებით არ დააკმაყოფილა აღნიშნული სარჩელი.¹⁹

VI. დასკვნა

ამ მოკლე მიმოხილვაში შეძლებისდაგვარად განვიხილეთ საქართველოს კონსტიტუციით გარანტირებული ხელოვნების თავისუფლების ძირითადი უფლების ყველა მთავარი მახასიათებელი ნიშანი და ანალიზის, განსაკუთრებით კი კონკრეტულ საქმეთა შინაარსის განხილვის, შედეგად წარმოჩნდა მისი მნიშვნელობა. შესაძლოა საქართველოს საერთო სასამართლოებში ან საკონსტიტუციო სასამართლოში ხელოვნების თავისუფლებასთან დაკავშირებული საქმეების განხილვისას მოსამართლეებმა გამოიყენონ კიდეც ამ მიმოხილვაში მოცემული ანალიზი. თუმცა გაცილებით მნიშვნელოვანი იქნება ის, რომ ასეთი საქმეების განხილვის შედეგად მოსამართლეებმა თავიანთი გადაწყვეტილებებით შეძლონ ხელოვნების თავისუფლების შესახებ საქართველოს კონსტიტუციაში მოცემული დებულებების ოფიციალური განმარტება, რითაც საყოველთაოდ ცნობილი გახდება მოცემული ძირითადი უფლების დიდი მნიშვნელობა.

-------------------------

¹ აღსანიშნავია, რომ ბელგიისა და დანიის კონსტიტუციების ძირითად უფლებათა კატალოგები საერთოდ არ შეიცავს დებულებებს ხელოვნების თავისუფლების შესახებ.

² აქ, ალბათ, საკმარისი იქნება ელდარ შენგელაიას, გიგა ლორთქიფანიძისა და თენგიზ აბულაძის დასახელება.

³ ეს გამოწვეულია არა მხოლოდ საკონსტიტუციო სასამართლოს საქმიანობის შესახებ კანონმდებლობის არასრულყოფილებით (იმედი გვაქვს, ეს ნაკლი ნაწილობრივ გამოსწორდება 2002 წლის თებერვალში ამ კანონმდებლობაში შეტანილი ცვლილებებით), არამედ მეტწილად იმითაც, რომ მოსახლეობის უმრავლესობისათვის მიახლოებითაც კი არ არის ცნობილი, თუ რა ძალა და მნიშვნელობა აქვს ძირითად უფლებებს მათი დაცვის თვალსაზრისით და, შესაბამისად, არანაირი სარჩელი ამ უფლებების (მათ შორის ხელოვნების თავისუფლების) დარღვევის გამო არ შეტანილა საკონსტიტუციო სასამართლოში.

⁴ აქვე შევნიშნავ, რომ ამ ნაშრომის ტექსტის სტილისტური გამარტივებისა და იმავდროულად, ლექსიკური გამრავალფეროვნების მიზნით, სინონიმური მნიშვნელობით გამოყენებული იქნება შემდეგი ტერმინები: „ხელოვნება“, „ინტელექტუალური შემოქმედება“, „შემოქმედება“, „სახელოვნებო საქმიანობა“, „შემოქმედებითი საქმიანობა“; „ხელოვანი“, „შემოქმედი“; „ხელოვნების ქმნილება“, „ხელოვნების ნაწარმოები“, „შემოქმედებითი საქმიანობის შედეგი“, „შემოქმედებითი ნაწარმოები“.

⁵ აღსანიშნავია, რომ საქართველოს კონსტიტუცია არ უშვებს ბევრ გამონაკლისს: ძირითადი უფლებების უმრავლესობის გამოყენება შეუძლია ყველა ადამიანს და არა მხოლოდ საქართველოს მოქალაქეს. ავიღოთ, თუნდაც, შეკრებისა და მანიფესტაციის თავისუფლება: კონსტიტუციის 25-ე მუხლით, საჯაროდ შეკრებისა და მანიფესტაციის უფლება აქვს „ყველას“ და არა მხოლოდ საქართველოს მოქალაქეებს; გერმანიის ძირითადი კანონით კი (მუხ. 8), იგივე უფლება შეიძლება გამოიყენონ მხოლოდ გერმანიის მოქალაქეებმა და არა უცხოელებმა ან მოქალაქეობის არმქონე პირებმა (იმავეს ითვალისწინებენ დანიის (მუხ. 79), საბერძნეთისა (მუხ. 11) და პორტუგალიის (მუხ. 45) კონსტიტუციებიც).

⁶ BVerfGE 75, 369, 377.

⁷ BVerfGE 30, 173, 188.

⁸ ეს ფაქტი მოხდა გერმანიაში, სადაც ორმა მხატვარმა ნაჭრებით მთლიანად შეფუთა გერმანიის რაიხსტაგის (დღეს - ბუნდესტაგის ადგილსამყოფელი) ისტორიული შენობა. თითქმის ერთი წლის მანძილზე ამგვარად გაფორმებული შენობა მოსახლეობის დიდ ინტერესს და ითვლებოდა განსაკუთრებული, გამორჩეული შემოქმედებითი საქმიანობის შედეგად.

⁹ საქართველოს კონსტიტუციის 24-ე მუხლის მე-4 პუნქტის მიხედვით, აზრის თავისუფლების ძირითადი უფლების განხორციელება «შესაძლებელია კანონით შეიზღუდოს ისეთი პირობებით, რომლებიც აუცილებელია დემოკრატიულ საზოგადოებაში სახელმწიფო უშიშროების, ტერიტორიული მთლიანობის ან საზოგადოებრივი უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად, დანაშაულის თავიდან ასაცილებლად, სხვათა უფლებებისა და ღირსების დასაცავად, კონფიდენციალურად აღიარებული ინფორმაციის გამჟღავნების თავიდან ასაცილებლად ან სასამართლოს დამოუკიდებლობისა და მიუკერძოებლობის უზრუნველსაყოფად“.

¹⁰ კონსტიტუციის მე-17 მუხლის პირველი პუნქტით, „ადამიანის პატივი და ღირსება ხელშეუვალია“.

¹¹ აღნიშნული უფლება იმდენად მნიშვნელოვანი და ვრცელია თავისი შინაარსით, რომ მისი აქ განხილვა და დაწვრილებითი ანალიზი შეუძლებელია. ამ უფლების შინაარსი და მნიშვნელობა აუცილებლად ცალკე სამართლებრივ ნაშრომში უნდა გადმოიცეს და განიმარტოს.

¹² ეს ფაქტი გერმანიაში მოხდა და სასამართლომ პოლიტიკოსის ღირსების დაცვას უპირატესობა მიანიჭა ხელოვნების თავისუფლების ძირითად უფლებასთან შედარებით (BverfGE 75, 369 - „შტრაუსის კარიკატურა“). სულ სხვაგვარად გადაწყვიტა მსგავსი საქმე ამერიკის შეერთებული შტატების უზენაესმა სასამართლომ, როცა ადამიანის (საჯარო პირის) ღირსების გაცილებით უფრო მძიმე შელახვის მიუხედავად უპირატესობა მაინც აზრის თავისუფლების ძირითად უფლებას მისცა (იხ.: Hustler Magazine v. Falwell, აგრეთვე ამ საქმეთა შედარება: Nolte, EuGRZ 1988, 253).

¹³ ამ საქმეთა განხილვისას გამოყენებული იქნება საქართველოს კონსტიტუციის შესაბამისი დებულებები, რათა უფრო ნათლად წარმოჩნდეს მიმოხილვაში გაანალიზებული ხელოვნების თავისუფლების ძირითადი უფლების მნიშვნელობა.

¹⁴ სასამართლომ არ დააკმაყოფილა სარჩელი და მიუთითა კიდევ ერთ გარემოებაზე: მოსარჩელე ცნობილია თავისი პოლიტიკური გამოსვლებით ძალადობის წინააღმდეგ, მშვიდობისა და განიარაღების დასაცავად. კარიკატურა კი მას გამოსახავს რევოლვერით, ანუ იმ იარაღით ხელში, რომლით ძალადობის წინააღმდეგაც იგი, როგორც პოლიტიკოსი, ყოველთვის აქტიურად ილაშქრებს. კარიკატურის ეს ასპექტიც მიუთითებს არა იმაზე, რომ თითქოს მოსარჩელე სინამდვილეში ითხოვდეს იარაღის ფლობასა და გამოყენებას, რათა შემდეგ ეს იარაღი გამოყენებულ იქნეს პოლიტიკური მიზნების მისაღწევად, არამედ, უფრო მეტად, აქ უნდა ვიგულისხმოთ სწორედ ის, რომ ამით კარიკატურა სიმბოლურად წარმოსახავს და მიუთითებს მოსარჩელის სწორედ რომ სხვებისაგან გამორჩეულ, ენერგიულ და გაცილებით უფრო მებრძოლ გამოსვლებზე თავისი პოლიტიკური შეხედულებების გავრცელებისა და განიარაღების მოთხოვნის მიზნით. კარიკატურაზე ზემოთ აღწერილი ფორმით მოყვანილი „გადატრიალება“ და შეფასება მისი პოლიტიკური საქმიანობისა არ შეიძლება ჩაითვალოს მოსარჩელის კანონიერ უფლებათა (მით უმეტეს, «მძიმე") დარღვევად. საქმის შინაარსი და სასამართლოს გადაწყვეტილება იხ.: NJW 1990, 32, S. 1996-1997.

¹⁵ ცნობისათვის: სასამართლომ 60 000 გერმანული მარკით განსაზღვრა ეს თანხა.

¹⁶ BVerfGE 75, 369 = NJW 1987, 2661.

¹⁷ ცნობისათვის: სასამართლოს ასეთ გადაწყვეტილებას შესაძლოა დამატებითი სტიმული მისცა თავად მოპასუხის მოქმედებამ სიმღერის გავრცელების შემდეგ. მათ არ გამოუთქვამთ სინანული მოსარჩელის მიმართ ამ სიმღერის დაწერისა თუ გავრცელების გამო, პირიქით, ცდილობდნენ საჯაროდ დაემტკიცებინათ, რომ აქ სრულიადაც არ ირღვეოდა „ესოდენ მძიმედ“ მოსარჩელის პიროვნული უფლება. მეორე მხრივ, მათ, იმავდროულად, სერიოზულად იმუშავეს პრესასა და ტელევიზიასთან, რათა ეს თემა საზოგადოებისათვის ცნობილი გამხდარიყო და ამის გაკეთება შეძლეს კიდეც ძალიან მალე. მათ ასევე პრესით გაავრცელეს ინფორმაცია მოსარჩელის მიერ სასამართლო საქმის წარმოების დაწყების შესახებ და ძალიან ცნობილი სატელევიზიო გადაცემა გამოიყენეს იმისათვის, რომ მათი პოპ-ჯგუფისა და სიმღერის მიმართ საზოგადოებისა და, ზოგადად, მოსახლეობის ყურადღება (მოსახლეობის სხვადასხვა ფენაში, მაგ., „თინეიჯერებში“) დამატებით გაზრდილიყო. საქმის შინაარსი და სასამართლოს დასაბუთება ix.: NJW 1994, H. 30, S. 1963-64.

¹⁸ საქმის შინაარსი იხ.: Entscheidungen des Bundesverfassungsgerichts, Studienauswahl (Bd. 1-100), Hrsg. J. Schwabe, 7. Aufl., Hamburg, 2000.

¹⁹ საქმის შესახებ მოკლე ინფორმაცია იხ.: გაზეთი „ალია“, 2-4 მარტი, N-26, 2002.

გოჩა ლორთქიფანიძე

1. შესავალი

2001 წლის 11 სექტემბერს აშშ-ში განხორციელებული ტერორისტული აქტების შედეგად განსაკუთრებული სიმწვავით წამოიჭრა საერთაშორისოსამართლებრივი წესრიგის არსებული სახით ფუნქციონირების საკითხი. ეს, უპირველეს ყოვლისა, გამოიხატა თავდაცვის უფლების ფარგლებში არასახელმწიფოებრივი აქტორების, ანუ ტერორისტული ჯგუფების წინააღმდეგ ძალის გამოყენების ფორმალიზებით უშიშროების საბჭოს №1368(2001) და №1373(2001) რეზოლუციების სახით. საერთაშორისო თანამეგობრობა დადგა რთული ამოცანის წინაშე - როგორ შეუთავსოს ტერორიზმის წინააღმდეგ ბრძოლის ღონისძიებები ადამიანის უფლებათა დაცვის აუცილებელ მოთხოვნას. აღნიშნული საკითხი ხშირად განიხილება როგორც დაპირისპირება პიროვნულ უფლებებსა და თავისუფლებებსა და საზოგადოების უსაფრთხოების ინტერესებს შორის. სინამდვილეში ასეთი დაპირისპირება არაკორექტულია, რადგან ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სამართალი და ჰუმანიტარული სამართალი სტრუქტურულად საკმაოდ კარგად არიან აღჭურვილი ე.წ. საგანგებო მდგომარეობათა რეგულირებისათვის.¹

ამ მიმართებით განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი და საინტერესოა გაერო-ს უშიშროების საბჭოს მიერ მიღებული №1373(2001) რეზოლუციის განხილვა, რომელიც განსაზღვრავს ტერორიზმის წინააღმდეგ ანტიტერორისტული კოალიციისა და, მთლიანობაში, საერთაშორისო თანამეგობრობის ძალისხმევის პოლიტიკურ და სამართლებრივ საფუძვლებს. რეზოლუციაში მოცემული პოლიტიკურ-სამართლებრივი რეჟიმი მნიშვნელოვან ზეგავლენას ახდენს საერთაშორისოსამართლებრივი ურთიერთობების სისტემაზე, განსაკუთრებით, ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო ხელშეკრულებების იმპლემენტაციაზე. უფრო მეტიც, საერთაშორისო სამართლის ანალიტიკოსების აზრით, №1373(2001) რეზოლუციამ თავისი ყოვლისმომცველობის ამბიციით ერთგვარად დაჩრდილა კიდეც გაეროს გენერალური ასამბლეის მეექვსე (სამართლებრივი) კომიტეტის საქმიანობა, რომელიც ტერორიზმის წინააღმდეგ ბრძოლის სფეროში საერთაშორისოსამართლებრივ ხელშეკრულებათა შემუშავების ძირითად ორგანოს წარმოადგენდა. ამ მოსაზრებას განამტკიცებს თვით რეზოლუციის ენა, რომელიც უფრო საერთაშორისოსამართლებრივი ხელშეკრულებებისთვის არის დამახასიათებელი.²

№1373(2001) რეზოლუციის ანალიზი შემდეგი მნიშვნელოვანი მომენტების გამოყოფის საშუალებას იძლევა:

ა) აშშ-ში 11 სექტემბერს მომხდარი და, საერთოდ, მსგავსი ნებისმიერი ტერორისტული აქტის შეფასება, როგორც „საფრთხე საერთაშორისო მშვიდობისა და უსაფრთხოებისათვის“ ნათელყოფს საერთაშორისო თანამეგობრობის მიდგომას ტერორისტულ დაჯგუფებათა და მათი მფარველი სახელმწიფოების წინააღმდეგ გამოყენებულ იქნეს გაერო-ს წესდების VII თავით გათვალისწინებული ღონისძიებები, სანქციებისა და ძალის გამოყენების ჩათვლით;

ბ) აღსანიშნავია, რომ რეზოლუციაში სახელმწიფოთა ინდივიდუალური და კოლექტიური თავდაცვის უფლება მოცემულია არა მარტო სახელმწიფოების, არამედ არასახელმწიფოებრივ ელემენტებთან (ტერორისტულ ორგანიზაციებთან) მიმართებით;

გ) ხაზგასმულია კავშირი, ერთი მხრივ, ტერორისტულ აქტებსა და, მეორე მხრივ, შეუწყნარებლობასა და ექსტრემიზმს შორის; თუ გავითვალისწინებთ, რომ თავდაცვის უფლება სახელმწიფოს მიერ გამოიყენება სხვა სახელმწიფოს წინააღმდეგ განხორციელებული აგრესიისას, შესაძლებელია ჩაითვალოს, რომ რეზოლუცია მიანიშნებს ასეთი გაგების ტრანსფორმაციაზე;

დ) მკაფიოდ განსაზღვრულია ყოველი სახელმწიფოს ვალდებულება თავი შეიკავოს სხვა სახელმწიფოს წინააღმდეგ მიმართული ტერორისტული აქტების ორგანიზების, პროვოცირების, აქტების განხორციელებაში მონაწილეობისაგან, არ დაუშვას საკუთარ ტერიტორიაზე ტერორისტული საქმიანობა; ე) რეზოლუცია მიღებულია გაერო-ს წესდების VII თავის საფუძველზე, რაც განაპირობებს მის სავალდებულო ხასიათს. მნიშვნელოვანია, რომ VII თავის მიხედვით გადაწყვეტილების შემცველი რეზოლუციის მიღებისას მასში ჩამოყალიბებულ ვალდებულებებს უპირატესი ძალა აქვთ, კონკრეტული სახელმწიფოს ნებისმიერ სხვა საერთაშორისოსამართლებრივ ვალდებულებებთან შედარებით (გაეროს წესდების 103-ე მუხლი);

ვ) ტერორიზმის წინააღმდეგ ბრძოლის პროცესში სახელმწიფოთა ვალდებულებები ფართოდაა განსაზღვრული და მოიცავს ტერორისტული აქტების თავიდან აცილებასა და აღმოფხვრას, მათი ფინანსირების აღკვეთას, ტერორისტული აქტების შეგნებულად დაფინანსების კრიმინალიზაციის, ტერორისტებისა და მათი ხელშემწყობების ფინანსური აქტივების გაყინვას, სახელმწიფოთა ტერიტორიებიდან ფინანსური საშუალებების ტერორისტებისათვის გადაცემის, აგრეთვე, ტერორისტების ნებისმიერი ფორმით, მათ შორის პოლიტიკური და დიპლომატიური მხარდაჭერის არდაშვების ღონისძიებებს;

ზ) რეზოლუცია სახელმწიფოებს ავალდებულებს გაცვალონ ინფორმაცია ტერორისტების საქმიანობისა და მათი გადაადგილების შესახებ, აგრეთვე ითანამშრომლონ ტერორისტული აქტების გამოძიების საქმეში. ხაზგასმულია ასევე სახელმწიფოების მიერ ღონისძიებათა გატარების აუცილებლობა შიდასახელმწიფოებრივი და საერთაშორისო სამართლის მიხედვით, რათა არ იქნეს დაშვებული ტერორისტული აქტების განმახორციელებლების, ორგანიზატორების ან ხელშემწყობების მიერ ლტოლვილის სტატუსის ბოროტად გამოყენება და პოლიტიკური მოტივით უარი არ ეთქვას თხოვნას მათი ექსტრადიციის თაობაზე;

თ) რეზოლუცია საერთაშორისო ტერორიზმს განიხილავს ნარკოტიკებითა და იარაღით ვაჭრობასთან, ასევე „ფულის გათეთრებასთან“ კავშირში. მასში გამოხატულია მოწოდება სახელმწიფოებისადმი შეუერთდნენ საერთაშორისო კონვენციებს ტერორიზმის წინააღმდეგ ბრძოლის შესახებ;

რეზოლუციის შესრულებაზე ზედამხედველობას უზრუნველყოფს უშიშროების საბჭოს წევრებისაგან შემდგარი კომიტეტი ტერორიზმის საკითხებზე, რომელსაც თავმჯდომარეობს დიდი ბრიტანეთის წარმომადგენელი. მას სამი მოადგილე ჰყავს, მათ შორის რუსეთის ფედერაციის წარმომადგენელი. წევრი-სახელმწიფოებისათვის ტექნიკური ექსპერტიზით დახმარება კომიტეტის საქმიანობის ერთ-ერთი ძირითადი მიმართულებაა.

აღსანიშნავია, რომ 157-მა სახელმწიფომ, მათ შორის საქართველომ,³ დადგენილ ვადაში წარუდგინა ანგარიში გაერო-ს რეზოლუციის შესრულების შესახებ.

2. №1373(2001) რეზოლუციისა და ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო ვალდებულებათა თანაფარდობა

საერთაშორისო სამართლის სპეციალისტებისათვის კარგად ცნობილი გაეროს წესდების 103-ე მუხლი ადგენს წესდებით განსაზღვრული ვალდებულებების პრიმატს გაეროს წევრ-სახელმწიფოთა სხვა საერთაშორისო ხელშეკრულებებით გათვალისწინებულ ვალდებულებებთან მიმართებით.⁴ ეს სულაც არ ნიშნავს, რომ გაეროს უშიშროების საბჭოს მიერ წესდების VII თავის საფუძველზე მიღებულ რეზოლუციაში განმტკიცებული ვალდებულებები ავტომატურად აჩერებს ყველა სხვა საერთაშორისოსამართლებრივი ნორმის მოქმედებას.