იმედი გვაქვს, რომ ეს სახელმძღვანელო მოგაწვდით იდეებს, შთაგონებას და პრაქტიკულ დახმარებას იმისთვის, რომ გამოიკვლიოთ და შეისწავლოთ ადამიანის უფლებები ბავშვებთან ერთად. ბავშვები, რომლებიც სხვა ადამიანებს შორის ცხოვრობენ თავიანთ ოჯახებში, თემებსა და საზოგადოებაში, ძალზე ადრეული ასაკიდან ხვდებიან სამართლიანობასთან დაკავშირებულ საკითხებს და სამყაროს არსის გაგებას ცდილობენ. ადამიანის უფლებების გაგების ხელშეწყობით, შეხედულებებისა და დამოკიდებულების ჩამოყალიბებით განათლება ადამიანის უფლებათა სფეროში მნიშვნელოვნად უწყობს ხელს ამ ბუნებრივი ინტერესის დაკმაყოფილებას და სწავლის პროცესს.

ბავშვებს ხშირად მიიჩნევენ ადამიანებად, რომლებიც „ჯერ არ არიან ზრდასრულნი“ და, შესაბამისად, არიან დამოკიდებულნი, გამოუცდელნი, უდისციპლინონი და მათ მიმართულების მიცემა ან ხელმძღვანელობა ესაჭიროებათ. „კომპასიტო“ სხვა კონცეფციას ემყარება - კონცეფციას, რომელიც შესანიშნავად განმარტა გერმანელმა სოციოლოგმა და პედაგოგმა-თეორეტიკოსმა ლოთარ კრაპმანმა: ბავშვები ცხოვრობენ „აქ და ამჟამად“, „ისინი აყალიბებენ საკუთარ შეხედულებებს პრობლემებთან დაკავშირებით და პრობლემათა კომპეტენტურ გადაწყვეტას პოულობენ“.¹ „კომპასიტო“ ბავშვებს მიიჩნევს დღევანდელ ახალგაზრდა მოქალაქეებად და ადამიანებად, რომლებსაც აქვთ უფლებები და რომლებმაც ბევრი რამ იციან მათ ცხოვრებასთან დაკავშირებულ საკითხებზე. სახელმძღვანელო ეყრდნობა ბავშვების მოტივაციებს, გამოცდილებებსა და პრობლემათა გადაწყვეტის ძიებას.

„კომპასიტოს“ შექმნის იდეას საფუძვლად დაედო „კომპასი“ - სახელმძღვანელო ადამიანის უფლებათა განათლების სფეროში ახალგაზრდების მონაწილეობით, რომელიც ევროპის საბჭომ 2002 წელს შეიმუშავა. „კომპასს“ ძალზე ხშირად იყენებენ საშუალო სკოლის ასაკის ახალგაზრდებთან სამუშაოდ ევროპის ბევრი ქვეყნის სკოლებში. „კომპასის“ მომხმარებელთა მოლოდინი - შექმნილიყო სასწავლო სახელმძღვანელო სგანგებოდ ბავშვებისთვის - დაემთხვა ჩვენს შეხედულებას, რომ განათლება ადამიანის უფლებათა სფეროში რაც შეიძლება ადრეული ასაკიდან უნდა დაიწყოს.

„კომპასიტო“ „კომპასის“ კონცეფციას და სგანმანათლებლო მიდგომებს ემყარება. ისევე, როგორც „კომპასის“ შემთხვევაში, იგი იყენებს არაფორმალურ სასწავლო მეთოდოლოგიას და სტრუქტურას, რომელიც სახელმძღვანელოს მომხმარებელს თეორიულ და პრაქტიკულ დახმარებას სთავაზობს.მაგრამ მაშინ, როცა „კომპასი“ უშუალოდ ახალგაზრდებისთვის არის განკუთვნილი, „კომპასიტოს“ მკითხველები უფროსი ასაკის ადამიანები არიან, ისინი, ვინც ბავშვებთან მუშაობს. სახელმძღვანელო აწვდის მათ თეორიულ და მეთოდოლოგიურ ინფორმაციას, მასში მოცემულია საფუძვლიანი დისკუსიები წიგნში განხილულ, ადამიანის უფლებებთან დაკავშირებულ თემებზე. „კომპასიტო“ ასევე სთავაზობს მეთოდისტებს მასალის ადაპტირებას მათი საკუთარი და მათი ბავშვების რეალობის ასახვის მიზნით. მართალია, პრაქტიკული აქტივობები ბავშვებთან სათამაშოდ არის განკუთვნილი, მაგრამ მათი უმეტესობა საჭიროებს განათლების სფეროს ექსპერტის მხრიდან სათანადო ხელმძღვანელობას.

განათლება ადამიანის უფლებათა სფეროში არის პროცესი, რომელიც მიზნად ისახავს ადამიანის უფლებათა კულტურის დამკვიდრებას. სასწავლო პროცესი ემყარება ბავშვების აქტიურ მონაწილეობას, რომლის მეშვეობით ისინი სწავლობენ ადამიანის უფლებების შესახებ და იგებენ ადამიანის უფლებებთან დაკავშირებულ საკითხებს, იძენენ უნარ-ჩვევებს და შესაძლებლობას, რათა შეძლონ დაიცვან ადამიანის უფლებები და გამოუმუშავდეთ თანასწორობისა და ღირსების მიმართ პატივისცემის გრძნობა.

ამიტომ განათლებას ადამიანის უფლებების სფეროში წამყვანი როლი უნდა ეკავოს ნებისმიერ სგანმანათლებლო პროცესში. გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის „ბავშვის უფლებათა კონვენცია“ შესანიშნავი საშუალებაა ბავშვებისთვის ადამიანის უფლებათა გასაცნობად. ბავშვის უფლებათა კონვენციაში განსაზღვრულია ადამიანის ის უფლებები, რომლებიც ბავშვებს ეხება. ბავშვის უფლებათა სწავლა და გამოცდა ეხმარება ბავშვებს იმის გაგებაში, თუ რა უდევს საფუძვლად ადამიანის უფლებებს, ასევე იმის გათვითცნობიერებაში, რომ მათ თავად აქვთ ეს უფლებები, და ამ უფლებების მისადაგებაში საკუთარ რეალობასთან და მათ გამოყენებაში. ეს არის ადამიანის უფლებათა სფეროში ბავშვებისთვის განათლების უმთავრესი მიზანი. გარდა ამისა, „კომპასიტოში“ ბავშვის უფლებები წარმოდგენილია ზოგადად ადამიანის უფლებების უფრო ფართო კონტექსტში. ადამიანის საყოველთაო უფლებები და ბავშვის უფლებები ერთობლივად მუშავდება, რათა ბავშვებს მიეცეთ შესაძლებლობა, საკუთარი უფლებების გაგებასთან ერთად ისიც გაიგონ, რომ ადამიანის უფლებები ყველა ადამიანს აქვს.

ადამიანის უფლებებს არსებითი როლი ენიჭება დემოკრატიული განვითარებისთვის და მოქალქეობასთან დაკავშირებული განათლებისთვის. როგორც ევროპაში, ისე მსოფლიოს სხვა ნაწილებში ამ ბოლო დროს განვითარებული სოციალური და პოლიტიკური მოვლენები, ეკონომიკური ურთიერთდამოკიდებულება, რასიზმი, ტერორიზმი, პოლიტიკური აპათია და მზარდი სოციალური უთანასწორობა საფრთხეს უქმნის მშვიდობისა და ადამიანის უფლებების კულტურას და, შესაბამისად, დემოკრატიულ სტაბილურობას. სწორედ ამიტომ გახდა ბოლო ათწლეულში განათლება ადამიანის უფლებათა სფეროში და განათლება დემოკრატიული მოქალაქეობისთვის მთავრობებისა და, კიდევ უფრო მეტად, არასამთავრობო ორგანიზაციების მნიშვნელოვანი პრიორეტეტი.

განათლება ადამიანის უფლებათა სფეროში და განათლება დემოკრატიული მოქალაქეობისთვის ძალზე ახლოა ერთმანეთთან, ვინაიდან ორივეს მიზანია განათლება დემოკრატიის დასამყარებლად. ეს ორივე სახის განათლება ხელმძღვანელობს ახალგაზრდებს იმაში, რომ მიიღონ ცოდნა, ჩამოიყალიბონ ძირითადი ფასეულობები და განავითარონ საკუთარი უნარ-ჩვევები. განათლება დემოკრატიული მოქალაქეობისთვის კონცენტრირებულია „ბავშვ მოქალაქეზე“ და მიზნად ისახავს ბავშვებისთვის იმის სწავლებას, თუ როგორ უნდა გახდნენ საკუთარი თემის აქტიური და პასუხისმგებლობით აღსავსე წევრები, ხოლო განათლება ადამიანის უფლებათა სფეროში ყურადღებას ამახვილებს თავად ადამიანებზე და ყველა ადამიანის თანასწორობაზე, ღირსებაზე, მონაწილეობასა და უფლებებით აღჭურვაზე. განათლება ადამიანის უფლებათა სფეროში ერთ-ერთ ძირითად თემად მოქალაქეობის აღზრდასაც მოიცავს, ხოლო განათლება დემოკრატიული მოქალაქეობისთვის ადამიანის უფლებათა ფასეულობებს ემყარება. მიუხედავად მათ შორის არსებული განსხვავებებისა, ორივე მიდგომა ემსახურება დემოკრატიას, ადამიანის უფლებებსა და მშვიდობას.

„კომპასიტო“ უპირველეს ყოვლისა განკუთვნილია განათლების სფეროს იმ მუშაკებისა და მეთოდისტ ინსტრუქტორებისთვის, რომლებიც ბავშვებთან მუშაობენ, ასევე მასწავლებლებისთვის, მზრუნველებისა და მშობლებისთვის, განსაკუთრებით კი მათთვის, ვინც დაინტერესებულია ბავშვებისთვის ადამიანის უფლებათა სფეროში განათლების მიცემით და ვინც ეძებს პრაქტიკულ მეთოდურ საშუალებებს ბავშვებთან ერთად ფასეულობებისა და სოციალური საკითხების განსახილველად. სახელმძღვანელოში ასახული პრაქტიკული სავარჯიშოები გამიზნულია ექვსიდან ცამეტი წლის ასაკამდე ბავშვებისთვის.

„კომპასიტო“ ეყრდნობა როგორც ბავშვის, ისე პედაგოგის ცოდნას და გამოცდილებას. აქტივობები ბავშვებს იმ ადგილებში შეიძლება ჩაუტარდეთ, სადაც ისინი ყოველდღიური ცხოვრების უმეტეს ნაწილს ატარებენ: სკოლებში, ბავშვთა მზრუნველობის ცენტრებში, გახანგრძლივებულ სკოლებში, დასასვენებელ ცენტრებში, საბავშვო ორგანიზაციებში ან ბანაკებში, ზოგიერთი კი ოჯახურ გარემოშიც. ბავშვებს არ სჭირდებათ რაიმე სპეციალური უნარ-ჩვევები სავარჯიშოთა უმეტესობაში მონაწილეობისთვის, მაგრამ სავარჯიშოთა წარმატებით გასაძღოლად წამყვანებს უნდა ჰქონდეთ გამოცდილება და უნარ-ჩვევები არაფორმალური სასაწავლო მეთოდოლოგიის გამოყენებაში.

უკანასკნელ ათწლეულში ევროპაში და საერთაშორისო მასშტაბით შეიქმნა ბავშვებთან დაკავშირებული რამდენიმე მაღალხარისხიანი სასწავლო-მეთოდური სახელმძღვანელო ადამიანის უფლებებისა და ბავშვთა უფლებების სფეროში. „კომპასიტოს“ შემქმნელმა გუნდმა გამოიყენა ეს გამოცდილება და შეეცადა განევრცო ის ევროპული კონტექსტის გათვალისწინებით. სახელმძღვანელო გვთავაზობს ადამიანის უფლებათა განათლების სფეროში კონკრეტულ პროგრამას, არაფორმალურ სასწავლო მეთოდოლოგიასა და კულტურათაშორის მიდგომას.

ადამიანის უფლებებთან დაკავშირებული თემები

„კომპასიტოს“ საფუძვლად იგივე ფილოსოფიური და სასწავლო მიდგომები უდევს, რაც „კომპასს“. ზოგიერთი ნაწილი, განსაკუთრებით ისინი, რომლებიც კონცეფტუალურ თემებს ეხება, პირდაპირ „კომპასის“ ტექსტიდან არის გადმოტანილი. სახელმძღვანელოს ძირითად ნაწილს შეადგენს ბავშვებისთვის შემუშავებული სასწავლო აქტივობები. აქტივობები „კომპასიტოში“ მოცემულია ცამეტი შერჩეული თემის გარშემო. ეს თემებია: მოქალაქეობა, დემოკრატია, დისკრიმინაცია, განათლება და თავისუფალი დრო, გარემო, ოჯახი და ალტერნატიული ზრუნვა, გენდერული თანასწორობა, ჯანმრთელობის დაცვა და სოციალური კეთილდღეობა, მედია და ინტერნეტი, მონაწილეობა, მშვიდობა და კონფლიქტები, სიღარიბე და სოციალური გარიყვა, ძალადობა. იმისთვის, რომ ადამიანის უფლებებთან დაკავშირებული საკითხები უფრო დააახლოონ ყოველდღიურ რეალობას და ბავშვების პირად გამოცდილებას, ეს თემები კონცენტრირებულია უფრო ფასეულობებსა და სოციალურ საკითხებზე და არა ოფიციალურ უფლებებზე კონვენციებში ჩამოყალიბებული სახით. სახელმძღვანელოს შემქმნელმა გუნდმა ისინი საგულდაგულოდ შეარჩია ათეულობით იდეიდან და დარწმუნებულია, რომ ეს თემები მოიცავს ადამიანის უფლებების ყველა იმ სფეროს, რომლებიც ბავშვებისთვის არის არსებითი მნიშვნელობის მქონე, იმისდა მიუხედავად, რომ ამ სახელმძღვანელოს არა აქვს ყველა მნიშვნელოვან საკითხზე ყურადღების გამახვილების შესაძლებლობა. ზოგიერთი თემა ეხება ისეთ მნიშვნელოვან საკითხებს, რომლებზეც იშვიათად არის საუბარი სხვა სახელმძღვანელოებში, როგორიც არის განათლება, ჯანმრთელობის დაცვა ან გენდერული თანასწორობა. შერჩეული თემების გარდა წარმოდგენილია ადამიანის ზოგად უფლებათა კატეგორიაც, რათა ბავშვებს შეექმნათ წარმოდგენა უფლებათა არსის შესახებ, ასევე იმის შესახებ, თუ როგორ უნდა მიუსადაგონ ისინი თავიანთ ყოველდღიურ ცხოვრებას და როგორ გამოიყენონ.

არაფორმალური სწავლების მეთოდოლოგია

„კომპასიტოში“ გამოყენებულია არაფორმალური სასწავლო მეთოდოლოგიები, რომლებსაც საფუძვლად უდევს ბავშვების აქტიური მონაწილეობა და პირადი გამოცდილებები. ბავშვების მონაწილეობა და თანამშრომლობა ხელს უწყობს ჯგუფის შერწყმას და ამცირებს წინასწარ ჩამოყალიბებულ ნეგატიურ განწყობას ჯგუფის წევრებს შორის, ეხმარება რთული ცნებების აღქმაში, აუმჯობესებს პრობლემების მოგვარების უნარ-ჩვევებსა და ხელს უწყობს შემოქმედებით მიდგომას და პრაქტიკულ გამოყენებას: ეს ყველაფერი ადამიანის უფლებების სფეროში განათლების მნიშვნელოვანი ამოცანებია. უფროსებმა თავი უნდა დააღწიონ შეცდომას და არ უნდა იფიქრონ, რომ ჩვენ, განათლების სფეროს მუშაკები, საბოლოო ჭეშმარიტებას ვფლობთ. ბავშვები სასწავლო პროცესში შეიტანენ საკუთარ გამოცდილებას, რომელზეც საჭიროა აქტიურად დაყრდნობა, რათა უზრუნველვყოთ ბავშვების მხრიდან ინტერესი და მათი ქმედითი განვითარება. კითხვებს და კონფლიქტურ სიტუაციებსაც კი უნდა მოვეკიდოთ ისე, როგორც მნიშვნელოვან სასწავლო რესურსებს, რომელთა შეფასება შესაძლებელია პოზიტიური გზით.

კულტურათაშორისი და მონაწილეობაზე დამყარებული მიდგომა

თუმცა ბავშვები ძალზე ჩაფლული არიან საკუთარ სამეზობლო წრეში, კულტურასა და სამეგობრო ჯგუფებში, მათ დიდ ინტერესს გვრის სამყარო: სხვა კულტურები, რეგიონები და ხალხები. „კომპასიტო“ მოიცავს ამბებსა და სიტუაციებს სხვადასხვა რეგიონიდან და კულტურული გარემოდან. მდიდარი მრავალფეროვნება ბავშვებს საშუალებას აძლევს, დაფიქრდნენ სხვადასხვა კულტურის შესახებ და ამ ფიქრებზე დაყრდნობით ჩამოიყალიბონ მდგრადი თვითშეგნება. როგორც განათლების ბრიტანელი მუშაკი რევა კლეინი განმარტავს, ბავშვები არა მხოლოდ იგებენ სხვა ბავშვების ცხოვრების შესახებ, არამედ ისინი ამჟღავნებენ თანაგრძნობას და სოლიდარობას და ათვითცნობიერებენ საკუთარ როლს მსოფლიო მასშტაბით მოქმედების საჭიროებაში.²

„კომპასიტო“ ხელს უწყობს ასეთ მიდგომას კულტურათაშორისი და მოცულობითი განვითარების პროცესის მეშვეობით. 2005 წლის ბოლოს უშუალოდ ბავშვებთან მომუშავე პრაქტიკოსთა საკონსულტაციო შეხვედრაზე გამოიკვეთა სახელმძღვანელოს კონცეფცია, რომელსაც ზედმიწევნით დაეყრდნო სახელმძღვანელოს შემქმნელი საერთაშორისო გუნდი. ეს გუნდი შეიკრიბა ღია კონკურსის შედეგად. საერთაშორისო გუნდმა მიიჩნია, რომ აუცილებელია „კომპასიტოს“ შექმნა პოტენციურ მომხმარებლებთან და თავად ბავშვებთან მჭიდრო თანამშრომლობით. ამ მიზნით შეიქმნა პრაქტიკოსთა საერთაშორისო საკონსულტაციო ჯგუფი, რომელთანაც ტარდებოდა კონსულტაციები სახელმძღვანელოს შექმნის პროცესში. ამ საკონსულტაციო ჯგუფმა გამოსცადა და შეაფასა ის აქტივობები, რომელთა ჩართვა შემოთავაზებული იყო „კომპასიტოში“, და წარმოადგინა შენიშვნები თეორიულ ნაწილთან დაკავშირებით.

თავი I. აცნობს მკითხველს, რას ვგულისხმობთ ადამიანის და ბავშვის უფლებებში და აღწერს ადამიანის უფლებათა ძირითად საერთაშორისო მექანიზმებს.

თავი II. განმარტავს ადამიანის უფლებათა სფეროში განათლების მიზნებსა და შედეგებს და აკავშირებს როგორც ევროპულ, ისე საერთაშორისო პერსპექტივებთან.

თავი III. იძლევა ინფორმაციას და პრაქტიკულ რჩევებს იმასთან დაკავშირებით, თუ როგორ შეიძლება „კომპასიტოს“ გამოყენება სხვადასხვა ფორმალურ და არაოფორმალურ სასწავლო გარემოში, ასევე იმის შესახებ, თუ რა გზებით არის შესაძლებელი სახელმძღვანელოში მოცემული სასწავლო მიდგომების საუკეთესო სახით გამოყენება. რჩევები წამყვანებისთვის იძლევა იდეებს იმის თაობაზე, თუ როგორ უნდა დავიწყოთ და გავაგრძელოთ ადამიანის უფლებებთან დაკავშირებული აქტივობების ჩატარება ბავშვებისთვის, მათ შორის სახავს კონკრეტულ ქმედებებს.

თავი IV. ამ თავში მოცემულია 40 პრაქტიკული სავარჯიშო სხვადასხვა ასაკობრივი ჯგუფისთვის და სირთულის სხვადასხვა დონის მიხედვით. ეს სავარჯიშოები ეხება შერჩეულ თემებს ადამიანის უფლებების სფეროში. ბავშვებს არ სჭირდებათ რაიმე სპეციალური უნარ-ჩვევები იმისთვის, რომ მონაწილეობა მიიღონ „კომპასიტოში“ მოცემულ სავარჯიშოთა უმეტესობაში. სახელმძღვანელოს მომხმარებლებს ვთავაზობთ სავარჯიშოების შემოქმედებითი სახით გამოყენებას ან თანმიმდევრულად, ან სათითაოდ. თავი V. იძლევა მნიშვნელოვან ზოგად ინფორმაციას ცამეტ შერჩეულ თემასთან დაკავშირებით. წამყვანებს მოვუწოდებთ, სავარჯიშოს დაწყებამდე წაიკითხონ შესაბამისი თემების შესახებ. ამ ტექსტებში მოცემული კითხვების მიზანია მკითხველისთვის დახმარების გაწევა საკუთარი ცოდნისა და დამოკიდებულების შესახებ დაფიქრებაში და თემების პირად ან ადგილობრივ კონტექსტში გადატანაში.

დანართებში მოცემულია ძირითადი ინფორმაცია იმ სამართლებრივი დოკუმენტების შესახებ, რომლებიც ყველაზე მეტად საინტერესოა ბავშვებისთვის ევროპულ კონტექსტში. ბავშვებისთვის ადაპტირებულ ფორმატშია მოცემული, აგრეთვე, ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენცია, ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაცია და გაერო-ს ბავშვის უფლებათა კონვენცია. ადამიანის უფლებათა სიტყვარში მოცემულია სახელმძღვანელოში გამოყენებულ ძირითად იურიდიულ ტერმინთა განმარტებები. სიტყვარში მითითებული ტერმინები „კომპასიტოში“ გამოყოფილი სახით გვხვდება.

„კომპასიტო“ ევროპის საბჭოს ადამიანის უფლებათა სფეროში განათლების და კულტურათაშორისი დიალოგის ახალგაზრდული პროგრამის ფარგლებში გამოქვეყნდა. პროგრამის მიზანია უფრო მეტი ახალგაზრდის აქტიურად ჩართვა ადამიანის უფლებებთან დაკავშირებულ საკითხებში და მათი მოტივირება, ხმა მიაწვდინონ საზოგადოების უფრო ფართო ნაწილს და ადამიანის უფლებები მათი ყოველდღიური ცხოვრების ნაწილად აქციონ. პროგრამა, რომლის განხორციელება 2000 წელს დაიწყო, ათასობით ახალგაზრდაზე გავრცელდა და მის შედეგად მთელს ევროპაში ადამიანის უფლებათა სფეროში მრავალი სასწავლო პროგრამა და პროექტი შემუშავდა. ევროპის საბჭოს ადამიანის უფლებათა სფეროში განათლების და კულტურათაშორისი დიალოგის ახალგაზრდული პროგრამის მნიშვნელოვანი საგანმანათლებლო რესურსია „კომპასი“ - ახალგაზრდებისთვის ადამიანის უფლებების სწავლების სახელმძღვანელო, რომელიც, 2002 წელს გამოქვეყნების შემდეგ, 20-ზე მეტ სხვადასხვა ენაზე ითარგმნა. ამ ძალზე წარმატებულმა სახელმძღვანელომ განაპირობა ახალგაზრდებისა და მათი ორგანიზაციების მოტივირება და ხელმძღვანელობას უწევდა მათ ისეთ საკითხებზე მსჯელობასა და მუშაობაში, როგორებიც არის დემოკრატია, სოციალური სამართლიანობა და გენდერული თანასწორობა.

ევროპის საბჭოს ადამიანის უფლებათა სფეროში განათლების და კულტურათაშორისი დიალოგის ახალგაზრდული პროგრამა ასახავს და მხარს უჭერს გაერო-ს ადამიანის უფლებათა სფეროში განათლების მსოფლიო პროგრამას (მიმდინარეობს 2005 წლიდან). მსოფლიო მასშტაბის ეს პროგრამა მიზნად ისახავს, ხელი შეუწყოს ადამიანის უფლებების ხორცშესხმას თითოეულ თემში ძირითადი პრინციპების საერთო გათვითცნობიერებისა და ადამიანის უფლებათა სფეროში განათლების მეთოდოლოგიების დამკვიდრების მეშვეობით. მსოფლიო პროგრამის 2005-2007 წლებისთვის განკუთვნილი სამოქმედო გეგმა კონცენტრირებულია დაწყებით და საშუალო სასკოლო სისტემებზე და გვთავაზობს კონკრეტულ სტრატეგიას და პრაქტიკულ იდეებს ეროვნული მასშტაბით ადამიანის უფლებათა სფეროში განათლების დასამკვიდრებლად.

სასარგებლო წყაროები

* Gandini, Lella, Edward, Carolyn, Forman, George, eds., The Hundred Languages of Children: The Reggio Emilia Approach Advanced Reflections: Ablex/Greenwood, 1998.

* Kein, Reva, Citizens by Right, Citizenship education in primary schools: Trentham Books and Save the Children, 2001.

* Krappmann, Lothar, ?The Rights of the Child as a Challenge to Human Rights Education? in Journal of Social Science Education: Bielefeld, 2006:?www.jsse.org/2006-1/krappmann-child-rights.htm

გამოყენებული ლიტერატურა

1 Krappmann, Lothar, The Rights of the Child as a Challenge to Human Rights Education' in Journal of Social Science Education: Bielefeld, 2006: www.jsse.org/2006-1/krappmann-child-rights.htm

2 Kein, Reva, Citizens by Right, Citizenship education in primary schools: Trentham Books and Save the Children, 2001, p. 53.

* ადამიანის უფლებები ყველა ადამიანს თანასწორად, საყოველთაოდ და სამუდამოდ ეკუთვნის.

* ადამიანის უფლებები საყოველთაოა: ისინი ყოველთვის და ყველგან მთელს მსოფლიოში ერთი და იგივეა ყველა ადამიანისთვის. ადამიანის უფლებები თქვენ იმიტომ კი არ გაქვთ, რომ რომელიმე ქვეყნის მოქალაქე ხართ, არამედ იმიტომ, რომ ადამიანთა ოჯახის წევრი ხართ. ეს ნიშნავს, რომ ადამიანის უფლებები ზრდასრულ ადამიანებთან ერთად ბავშვებსაც აქვთ.

* ადამიანის უფლებები ხელშეუვალია: თქვენ ვერ დაკარგავთ ამ უფლებებს, ისევე როგორც ვერ შეწყვეტთ ადამიანად ყოფნას.

* ადამიანის უფლებები განუყოფელია: ვერავინ წაგართმევთ უფლებას იმის გამო, რომ ის „ნაკლებადმნიშვნელოვანია“ ან „უმნიშვნელოა“.

* ადამიანის უფლებები ურთიერთდამოკიდებულია: ადამიანის უფლებები ერთობლივად ქმნის ურთიერთდამხმარე სისტემას. მაგალითად, თქვენი შესაძლებლობა, მონაწილეობა მიიღოთ ადგილობრივ დონეზე გადაწყვეტილებათა მიღების პროცესში, უშუალო კავშირშია თქვენს უფლებასთან, გამოხატოთ თქვენი შეხედულებები, შექმნათ კავშირები სხვა ადამიანებთან, მიიღოთ განათლება და მოიპოვოთ პირველადი საჭიროების საგნებიც კი.

* ადამიანის უფლებები ასახავს ადამიანის ძირითად საჭიროებებს. ისინი ქმნის ძირითად სტანდარტებს, რომელთა გარეშე ადამიანები ვერ იცხოვრებენ ღირსეულად. ადამიანის უფლებების შელახვა ნიშნავს, ადამიანს მოეპყრო ისე, თითქოს ის არ იყოს ადამიანი. ადამიანის უფლებების პროპაგანდირება ნიშნავს ყველა ადამიანის ღირსების მიმართ პატივისცემის მოთხოვნას.

* ადამიანის უფლებების მოთხოვნისას ყველა ადამიანი პასუხისმგებლობასაც კისრულობს: პატივი

სცეს სხვათა უფლებებს და დაიცვას ის ადამიანები, რომელთა უფლებები ირღვევა ან უგულებელყოფილია, და დაეხმაროს მათ. ამ პასუხისმგებლობის შესრულება ნიშნავს ყველა სხვა ადამიანთან სოლიდარობის გამოცხადებას.

გაერო-ს ბავშვის უფლებათა კონვენცია შემობრუნების წერტილი იყო; მან საქვეყნოდ აღიარა, რომ ბავშვები მხოლოდ დაცვის ობიექტები კი არ არიან, არამედ მათ თავად ეკუთვნით სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებები.

მო დე ბოერ-ბუკიკიო
ევროპის საბჭოს გენერალური მდივნის მოადგილე¹

გაერო-ს ბავშვის უფლებათა კონვენცია უზრუნველყოფს იდეალურ მიდგომას, რომლის საშუალებითაც ბავშვებს შეუძლიათ შეიტყონ საკუთარი უფლებების შესახებ. იმის გამო, რომ კონვენციაში განსაზღვრულია ადამიანის ის უფლებები, რომლებიც განსაკუთრებით ეხება ბავშვებს, ყველა ადამიანმა, მაგრამ განსაკუთრებით ბავშვებმა, მშობლებმა და იმ უფროსმა ადამიანებმა, ვინც ბავშვებთან მუშაობს, უნდა გაიცნოს ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სამართლებრივი ბაზის ეს მნიშვნელოვანი კომპონენტი. „კომპასიტო“ ბავშვების უფლებებს ზოგადად ადამიანის უფლებების უფრო ფართო კონტექსტში ათავსებს და ცდილობს, დაეხმაროს ბავშვებს იმის გაგებასა და გათვითცნობიერებაში, რომ კაცობრიობის ოჯახის ყველა წევრთან ერთად მათაც აქვთ ეს უფლებები მინიჭებული.

გაერო-ს გენერალურმა ასამბლეამ ბავშვის უფლებათა კონვენცია 1989 წელს, წევრ სახელმწიფოებს შორის შეთანხმებისა და მოლაპარაკების და არასამთავრობო ორგანიზაციებთან ფართო კონსულტირების დაახლოებით ათი წლის შემდეგ მიიღო. მას შემდეგ იმ წევრ სახელმწიფოთა რაოდენობამ, რომლებმაც მოახდინეს ეგრეთ წოდებული ბავშვთა კონვენციის რატიფიცირება, გადააჭარბა ადამიანის უფლებების სფეროში ნებისმიერი სხვა შეთანხმების რატიფიცირების განმახორციელებელ სახელმწიფოთა რიცხვს. გარდა ამისა, ნაკლები იყო დათქმებიც, რომლებიც წარმოადგენს ოფიციალურ გამონაკლისებს კონვენციის იმ ნაწილებთან დაკავშირებით, რომლებსაც ესა თუ ის სახელმწიფო შეიძლება არ დაეთანხმოს.

ბავშვის უფლებათა კონვენცია (ასევე უწოდებენ ბავშვთა კონვენციას) ბავშვად განსაზღვრავს 18 წლამდე ასაკის ნებისმიერ ადამიანს და ადასტურებს, რომ ბავშვი სრულად ფლობს ადამიანის უფლებებს. კონვენცია მოიცავს 54 მუხლს ბავშვის უფლებების შესახებ, რომლებიც შეიძლება დაიყოს სამ ზოგად კატეგორიად. ეს სამი კატეგორია ზოგჯერ „სამი P-ს“ სახელითაც მოიხსენიება:

* დაცვა (Protection), რომელიც უზრუნველყოფს ბავშვების უსაფრთხოებას და ეხება ისეთ სპეციფიკურ საკითხებს, როგორიც არის შეურაცხყოფა, უგულებელყოფა და ექსპლუატაცია;

* უზრუნველყოფა (Provision), რომელიც გულისხმობს ბავშვების ისეთი სპეციალური საჭიროებების დაკმაყოფილებას, როგორიც არის განათლება და ჯანმრთელობის დაცვა;

* მონაწილეობა (Participation), რომელიც აღიარებს ბავშვის უნარს (რომელიც თანდათან ვითარდება), მიიღოს გადაწყვეტილებები, ასევე მონაწილეობა მიიღოს საზოგადოებრივ ცხოვრებაში მოწიფულობის ასაკთან მიახლოებისას.

კონვენცია შეიცავს რამდენიმე ძალზე მნიშვნელოვან მიდგომას ადამიანის უფლებების მიმართ. ბავშვების მონაწილეობის უფლება ის სფეროა, რომელსაც უწინ არ შეხებია ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაცია (1948წ.) ან ბავშვის უფლებათა დეკლარაცია (1959წ.). კონვენციის მიერ დანერგილი კიდევ ერთი სიახლეა ნაცვალსახელების „he“ (მამრობითი სქესის აღმნიშვნელი ნაცვალსახელი) და „she“ (მდედრობითი სქესის აღმნიშვნელი ნაცვალსახელი) გამოყენება ნაცვლად ზოგადად ნაცვალსახელისა „he“, რომელიც მოიცავდა ორივე სქესის წარმომადგენლებს.

კონვენცია განსაკუთრებულად აღნიშნავს ბავშვის ოჯახის როლის, უფლებამოსილებისა და პასუხისმგებლობის უპირველეს მნიშვნელობას. იგი ადასტურებს ბავშვის უფლებას, ისარგებლოს არამარტო თავისი ოჯახის ენით და კულტურით, არამედ იმის უფლებასაც, რომ ამ ენას და კულტურას სხვები პატივისცემით მოეპყრონ. გარდა ამისა, კონვენცია მოუწოდებს სახელმწიფოებს, დაეხმარონ იმ ოჯახებს, რომლებსაც არა აქვთ შესაძლებლობა, თავიანთ შვილებს ცხოვრების სათანადო დონე შეუქმნან.

ბავშვის კეთილდღეობისთვის ოჯახის მნიშვნელობის აღიარებასთან ერთად ბავშვის უფლებათა კონვენცია აღიარებს ბავშვებს ადამიანებად, რომელთაც აქვთ უფლებები, და უზრუნველყოფს მათთვის, როგორც ეს მათ განვითარების პროცესში მყოფ შესაძლებლობებს შეესატყვისება, ინდივიდუალობის, პირადი ცხოვრების, ინფორმაციის მიღების, აზრის, სინდისისა და რელიგიის, გამოხატვისა და სხვა ადამიანებთან გაერთიანების უფლებებს.

კონვენციამ ძალზე დიდი მსოფლიო მასშტაბის შედეგები მოიტანა. მის შედეგად გააქტიურდა გაერო-ს ისეთი უწყებების საქმიანობა ბავშვის უფლებათა საკითხებზე, როგორიც არის იუნისეფი და შრომის საერთაშორისო ორგანიზაცია, მან ზეგავლენა მოახდინა შემდგომ პერიოდში მიღებულ შეთანხმებებზე ბავშვის უფლებათა სფეროში (მაგალითად, ჰააგის კონვენციაზე ქვეყნის შიგნით ბავშვების შვილად აყვანის შესახებ, რომელიც განსაზღვრავს ბავშვის უფლებას ოჯახზე და არა ოჯახის უფლებას ბავშვზე, დაკონვენციაზე შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირთა უფლებების შესახებ); კონვენციამ გააერთიანა სხვადასხვა საერთაშორისო მოძრაობა, მიმართული ბავშვთა შეურაცხყოფის ისეთი გავრცელებული ფორმების აღსაკვეთად, როგორიც არის ბავშვთა პროსტიტუცია და ბავშვი-ჯარისკაცები. ეს ორივე საკითხი ამჟამად შესულია ფაკულტატურ ოქმებში (ბავშვის უფლებათა კონვენციის შესწორებებში).

ბავშვის უფლებათა კონვენციაში განსაზღვრული უფლებები ოთხ ძირითად პრინციპს ასახავს:

1. დისკრიმინაციის აკრძალვა (მე-2 მუხლი): ყველა უფლება ეკუთვნის ყველა ბავშვს, გამონაკლისის გარეშე. სახელმწიფოები ვალდებული არიან დაიცვან ბავშვები ყოველგვარი ფორმის დისკრიმინაციისგან.

2. ბავშვის სასარგებლო ინტერესი (მე-3 მუხლი): განმსაზღვრელი ფაქტორი ნებისმიერ ბავშვთან დაკავშირებული ყველა ქმედებისას უნდა იყოს ბავშვის სასარგებლო ინტერესი. ნებისმიერ შემთხვევაში ბავშვის ინტერესები უფრო მნიშვნელოვანია, ვიდრე შესაბამისი უფროსების (მაგალითად, მშობლების, მასწავლებლების, მეურვეების) ინტერესები. მაგრამ ის საკითხი, თუ როგორ უნდა გადაწყდეს, რა არის ბავშვის ინტერესში, რთულია და მის გარშემო დისკუსიები მიმდინარეობს.

3. სიცოცხლის, სიცოცხლის შენარჩუნებისა და განვითარების უფლება (მე-6 მუხლი): ბავშვის უფლება სიცოცხლეზე ხელშეუვალია და სახელმწიფოების ვალდებულებაა უზრუნველყონ ბავშვის სიცოცხლის შენარჩუნება და განვითარება. ეს ნიშნავს, რომ ბავშვების მიმართ ვერ იქნება გამოყენებული სიკვდილით დასჯა.

4. ბავშვის შეხედულებათა პატივისცემა (მე-12 მუხლი): ბავშვს აქვს უფლება, გამოხატოს საკუთარი შეხედულებები და უფლება, მის შეხედულებებს ნებისმიერ იმ საკითხზე, რომელიც მას ეხება, სათანადო ყურადღება დაეთმოს.

ბავშვის უფლებათა კონვენცია მძლავრი ინსტრუმენტია, რომელიც, თავისი ბუნებიდან გამომდინარე, უბიძგებს ახალგაზრდებს საკუთარი უფლებების შესწავლისკენ. ის ასევე ქმედითი საშუალებაა ყველა ასაკის ადამიანისთვის დახმარების გასაწევად იმ კომპლექსური პასუხისმგებლობების იდენტიფიცირებაში, რომლებიც თან სდევს ბავშვებისთვის ამ უფლებათა უზრუნველყოფას. კონვენციის ამ სახით გამოყენება ასწავლის ბავშვებს, თუ როგორ უნდა დაიცვან საკუთარი უფლებები.

ადამიანის უფლებათა სფეროში გაფორმებული ყველა სხვა შეთანხმების მსგავსად, ბავშვის უფლებათა კონვენცია შეიცავს მუხლებს, რომლებიც აყალიბებს იმას, თუ როგორ უნდა მოხდეს მთავრობების მიერ კონვენციით ნაკისრი ვალდებულებების შესრულების მონიტორინგი. კონვენციის მეორე ნაწილის 42-45 მუხლებში განსაზღვრულია ეს პროცედურები და მოთხოვნები:

* იგი მოითხოვს, რომ მთავრობებმა გააცნონ საზოგადოებას - როგორც ზრდასრულ ადამიანებს, ისე ბავშვებს - კონვენციით განსაზღვრული უფლებები (მუხლი 42);

* იგი აყალიბებს ბავშვის უფლებათა კომიტეტს, დამოუკიდებელ ექსპერტთაგან შემდგარ ორგანოს, რომელიც მონიტორინგს უწევს წევრი სახელმწიფოების მიერ ბავშვის უფლებათა კონვენციის განხორციელებას (მუხლი 43);

* იგი მოითხოვს სახელმწიფოებისგან, ხუთ წელიწადში ერთხელ წარადგინონ ანგარიში კონვენციის განხორციელების მიზნით გაწეული ქმედებების შესახებ (მუხლი 44);

* იგი ხელს უწყობს საერთაშორისო თანამშრომლობას კონვენციის განხორციელებაში, განსაკუთრებით თანამშრომლობას გაერო-ს სპეციალიზებულ სააგენტოებთან, როგორიც არის იუნისეფი (მუხლი 45).

ეს სავალდებულო ანგარიშები, რომლებსაც, ჩვეულებრივ, ამზადებენ ბავშვთა საკითხებზე მომუშავე სპეციალური სამთავრობო უწყებები, მიუთითებს, ვინ რომელი უფლებებით არ სარგებლობს, ახდენს უფლებების რეალიზებაში წარმოქმნილი წინააღმდეგობებისა და დაბრკოლებების იდენტიფიცირებას, ასევე მიუთითებს, თუ რის გაკეთებას აპირებს მთავრობა აღნიშნული პრობლემების გადალახვის მიზნით. ანგარიში წარედგინება ბავშვის უფლებათა კომიტეტს ჟენევაში, სადაც მდებარეობს გაერო-ადამიანის უფლებათა უმაღლესი კომისრის ოფისი. კომიტეტი განიხილავს ანგარიშს და იძლევა რეკომენდაციებს სამომავლო საქმიანობასთან დაკავშირებით.

მონიტორინგისა და ანგარიშგების პროცესი აქტიური მონაწილეობის შესაძლებლობას აძლევს სამოქალაქო საზოგადოების დაწესებულებებს, არასამთავრობო ორგანიზაციებს, სპეციალურ სააგენტოებს, ბავშვებსა და ახალგაზრდებს, ასევე ბავშვების საკითხებით დაინტერესებულ სხვა ადამიანებს. მათ შეუძლიათ მოამზადონ ალტერნატიული ანგარიში, რომელშიც მოყვანილია მთავრობის ანგარიშის საწინააღმდეგო მოსაზრებები და ფაქტები ან წამოჭრილია საკითხები, რომლებიც გამორჩენილია ოფიციალურ ანგარიშში.²

ბავშვის უფლებათა განხორციელების მონიტორინგი

გაერო ხშირად ნიშნავს ექსპერტს სპეციალურ მომხსენებლად რომელიმე მნიშვნელოვან საკითხზე ან ქვეყანაზე ინფორმაციის მოგროვების მიზნით. კომერციული მიზნით ბავშვების მზარდი ექსპლუატაციითა და ბავშვებით ვაჭრობით საერთაშორისო თანამეგობრობის შეშფოთების საპასუხოდ, 1990 წელს გაერო-ს გენერალურმა ასამბლეამ შემოიღო მანდატი მომხსენებლისთვის, რომელსაც უნდა მოეგროვებინა ინფორმაცია და წარმოედგინა ანგარიშები ბავშვების გაყიდვის, და პორნოგრაფიასა და პროსტიტუციაში ბავშვების ჩართვის საკითხებზე.

ბავშვის უფლებათა კონვენციის განხორციელების მონიტორინგს ბევრი არასამთავრობო ორგანიზაციაც ახორციელებს. ზოგიერთი მათგან ბავშვთა დაცვის სფეროში მომუშავე დიდი საერთაშორისო ორგანიზაციაა, მაგალითად, „Save the Children“ („გადავარჩინოთ ბავშვები“) და „Child Rights Information Network“ („ბავშვის უფლებათა საინფორმაციო ქსელი“). სხვები რეგიონულ და ეროვნულ დონეებზე მოქმედებენ. ევროპაში, მაგალითად, ბავშვთა ომბუდსმენის ევროპული ქსელი იკვლევს, აკრიტიკებს და აქვეყნებს იმ ადმინისტრაციულ ქმედებებს, რომლებმაც შეიძლება დაარღვიოს ბავშვის უფლებათა კონვენცია. ომბუდსმენს შეუძლია ჩაერიოს სხვადასხვა სამოქალაქო თუ სისხლის სამართლის საქმეში, რომლებშიც პირდაპირი თუ არაპირდაპირი სახით მონაწილეობენ ბავშვები, იურიდიული წარმომადგენლების, მშობლების ან მეურვეებისგან დამოუკიდებლად, და წარმოადგინოს ბავშვის უფლებები. ამ ქსელში შედიან წარმომადგენლები ავსტრიიდან, ბელგიიდან, დანიიდან, ფინეთიდან, საფრანგეთიდან, უნგრეთიდან, ისლანდიიდან, ირლანდიიდან, ლიტვიდან, ყოფილი იუგოსლავიის რესპუბლიკა მაკედონიიდან, ნორვეგიიდან, პორტუგალიიდან, რუსეთის ფედერაციიდან, ესპანეთიდან, შვედეთიდან და უელსიდან.³

სამოქალაქო საზოგადოებას, ბავშვებს, მასწავლებლებს, მშობლებსა და სხვადასხვა დაწესებულებას დიდი როლის შესრულება შეუძლიათ ბავშვის უფლებების შესახებ ცოდნის გავრცელებაში და მათი განხორციელების მიზნით ღონისძიებების გატარების ლობირებაში. იმისთვის, რომ ყველა ადამიანმა, ვინც ბავშვებთან მუშაობს, და თავად ბავშვებმა იცოდნენ აღნიშნული უფლებები, ბავშვის უფლებათა კონვენცია უნდა იყოს სასკოლო ბიბლიოთეკებში და უნდა ხდებოდეს მისიკითხვა და განხილვა როგორც საკლასო ოთახებში, ისე მშობლებთან ერთად.

ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი საშუალება კონვენციის პროპაგანდირებისთვის არის სისტემური ხასიათის განათლება ადამიანის უფლებათა სფეროში, რომელიც ბავშვის ადრეული ასაკიდან იწყება. ყოველ ბავშვს აქვს უფლება, იცოდეს საკუთარი და სხვათა უფლებები!

სასარგებლო წყაროები

* Eide, Asbjørn and Alfredsson, Guthmundur, The Universal Declaration of Human Rights: A common standard of achievement: Martinus Nijhof, 1999.

* Franklin, Bob, Handbook of Children's Rights: Routledge, 2001.

* Hodgkin, Rachel and Newell, Peter, Implementation Handbook for the Convention on the Rights of the Child: UNICEF, 2002.

სასარგებლო ვებგვერდები

* Amnesty International: www.amnesty.org

* „ბავშვის უფლებათა საინფორმაციო ქსელი“: www.crin.org

* ევროპის საბჭო: www.coe.int

* „დემოკრატია და განათლება ადამიანის უფლებათა სფეროში ევროპაში“:

* „ევროპის ბავშვთა ქსელი“ (EURONET): www.europeanchildrensnetwork.org

* „ბავშვთა ომბუდსმენების ევროპული ქსელი“: www.ombudsnet.org/enoc/

* Human Rights Watch: www.hrw.org

* იუნესკო: www.unesco.org

* იუნისეფი: www.unicef.org

* გაერო-ს ადამიანის უფლებათა უმაღლესი კომისარი: www.ohchr.org/english

გამოყენებული ლიტერატურა

1 ბავშვებისთვის საერთაშორისო მართლმსაჯულებასთან დაკავშირებულ კონფერენციაზე წარმოთქმული სიტყვა, 2007 წლის 17 სექტემბერი

2 Action for the Rights of Children (ARC), CD by UNICEF & Save the Children Alliance, 2003.

3 იხ. www.ombudsnet.org

ადამიანის უფლებათა სფეროში განათლების ვერცერთი ცალკეული განმარტება ვერ გადმოსცემს იმას, თუ რაოდენ მრავლად არის ის საშუალება, რომლის მეშვეობითაც ადამიანები - ახალგაზრდები თუ ხანშიშესულები - ათვითცნობიერებენ, პრაქტიკაში იყენებენ და აფასებენ თავიანთ და პატივს სცემენ სხვათა უფლებებს. ევროპის საბჭოს ადამიანის უფლებათა სფეროში განათლების ახალგაზრდული პროგრამა შემდეგნაირად განსაზღვრავს განათლებას ადამიანის უფლებათა სფეროში:

...განათლების პროგრამები და საქმიანობა, რომლებიც ყურადღებას ამახვილებენ ადამიანის ღირსების სფეროში თანასწორობის ხელშეწყობაზე კულტურათაშორისი განათლების, უმცირესობების მონაწილეობისა და მათთვის უფლებამოსილებათა მინიჭების ხელშემწყობ პროგრამებთან კავშირში.

ამ განმარტებაში მნიშვნელოვანი სიტყვაა „კავშირი“, ვინაიდან განათლება ადამიანის უფლებათა სფეროში იშვიათად ხორციელდება იმ სპეციფიკური კონტექსტის გარეშე, რომელიც დაფუძნებულია მოსწავლეების საჭიროებებზე, შესაძლებლობებსა და სურვილებზე. ადამიანის უფლებათა სფეროში განათლების განსაზღვრის მთავარი გასაღებია მისი მიზანი, ვინაიდან, მიუხედავად მეთოდოლოგიისა და კონტექსტისა, იგი ყოველთვის მიისწრაფის განავითაროს ადამიანის უფლებათა კულტურა. ამ კულტურის არსებით ელემენტებს შეუძლია ადამიანის უფლებათა სფეროში განათლების ისეთი ზოგადი მიზნების მიღწევის უზრუნველყოფა, როგორიცაა:

* ადამიანის უფლებებისადამი და ძირითადი თავისუფლებებისადმი პატივისცემის განმტკიცება;

* ადამიანის ღირსების დაფასება და საკუთარი თავისადმი და სხვა ადამიანებისადმი პატივისცემის ჩამოყალიბება;

* ისეთი დამოკიდებულებისა და ქცევის უნარ-ჩვევების განვითარება, რომლებიც განსაზღვრავენ სხვისი უფლებების პატივისცემას;

* ყველა სფეროში ნამდვილი გენდერული თანასწორობისა და თანაბარი შესაძლებლობების უზრუნველყოფა ქალებისთვის და მამაკაცებისთვის;

* მრავალსახეობის, კერძოდ, სხვადასხვა ეროვნების, ეთნიკურ, რელიგიურ, ენობრივ და სხვა უმცირესობათა და საზოგადოებათა მიმართ პატივისცემის, გაგებით მოპყრობისა და დაფასების უზრუნველყოფა;

* ადამიანებისთვის უფრო აქტიური მოქალაქეობრივი უფლებამოსილების მინიჭება;

* ხალხებს და ერებს შორის დემოკრატიის, განვითარების, სოციალური სამართლიანობის, საზოგადოებათაშორისი ჰარმონიის, სოლიდარობისა და მეგობრობის მხარდაჭერა;

* იმ საერთაშორისო ორგანიზაციების საქმიანობის ხელშეწყობა, რომელთა მიზანია ადამიანის უფლებათა საყოველთაო ფასეულობებზე, საერთაშორისო ურთიერთგაგებაზე, შემწყნარებლობასა და ძალის გამოყენების უარყოფაზე დამყარებული სამშვიდობო კულტურის შექმნა.

...დემოკრატია ფიქსირებული და უცვლელი არ არის, იგი ყოველდღიურად უნდა შენდებოდეს და შენდებოდეს ყოველ საზოგადოებაში.

დაკარის სამოქმედო პროგრამა

განათლება ადამიანის უფლებათა სფეროში ადამიანის უფლებათა კულტურის განვითარების უმნიშვნელოვანესი საშუალება გახდა. მიუხედავად იმისა, რომ 1948 წლიდან კანონმდებლობა ადამიანის უფლებათა სფეროში სულ უფრო აქტიურად ვითარდება როგორც საერთაშორისო, ისე ევროპულ დონეებზე და ადამიანის უფლებებისადმი მიძღვნილი დოკუმენტების უმეტესობა მხარს უჭერს განათლებას ადამიანის უფლებათა სფეროში, მისი პოტენციალი ჯერჯერობით რეალიზებული არ არის. არასაკმარისად გამოხატულმა პოლიტიკურმა ნებამ, რესურსების უკმარისობამ და სასწავლო მასალის არაადეკვატურობამ შეზღუდა ადამიანის უფლებათა სფეროში განათლების ეფექტიანობა. თუმცა, ბოლო ათწლეულების განმავლობაში, ადამიანის უფლებების სფეროში მომუშავე არასამთავრობო ორგანიზაციების განვითარებამდა ცენტრალური და აღმოსავლეთი ევროპის არაერთი ქვეყნის დემოკრატიული განვითარებისკენსვლამ დიდი სტიმული მისცა განათლებას ადამიანის უფლებათა სფეროში მოძრაობას. საერთაშორისო ორგანიზაციებმა მნიშვნელოვანი როლი შეიტანეს ადამიანის უფლებათა სფეროში განათლების უფროეფექტიანი და თანმიმდვრული სტრატეგიის ეროვნულ დონეზე შემუშავების საქმეში.

წინამდებარე თავის მიზანია წამყვანებისთვის პრაქტიკული ინფორმაციის მიწოდება „კომპასიტოს“ გამოყენებასთან დაკავშირებით. მაგრამ ნუ შეგაშინებთ ამდენი „როგორ“ და „უნდა“. არავინ იცნობს თქვენს გარემოს და ბავშვებს თქვენზე უკეთესად. ისარგებლეთ იმ ინფორმაციით და რჩევებით, რომლებიც გამოგადგებათ, და ჩაატარეთ აქტივობები თქვენს ჯგუფში. თუ გაგიჩნდათ კითხვები, შეგიძლიათ ამ დოკუმენტში მოიძიოთ თქვენთვის სასარგებლო პასუხები. თუ მოახერხებთ ისეთი გარემოს შექმნას, რომელიც პატივს სცემს და მხარს უჭერს ბავშვის უფლებებს, ჩათვალეთ, რომ თქვენი ბავშვი უკვე სწავლობს ადამიანის უფლებებს!

სასკოლო პროგრამაში ჩასმული გაკვეთილების გეგმისგან განსხვავებით, „კომპასიტოს“ შემუშავებისას შევეცადეთ, შესაძლებელი გაგვეხადა მისი ოპტიმალური ადაპტირება იმ მრავალ გარემოსთან, რომლებშიც ბავშვებს შეუძლიათ ადამიანის უფლებების შესწავლა - დაწყებული საზაფხულო ბანაკებითა და სკოლისგარე პროგრამებით და დამთავრებული ახალგაზრდული ჯგუფებითა და ტრენინგით საველე პირობებში, საკლასო ოთახში ჩატარებული გაკვეთილების ჩათვლით. მიუხედავად იმისა, რომ „კომპასიტოში“ შემავალი ბევრი სავარჯიშო მოითხოვს წინასწარ მომზადებას, მათი ჩატარება შესაძლებელია თითქმის ყველგან და ნებისმიერ დროს. იმ მომენტის გამოძებნა, როდესაც ბავშვები ყველაზე კარგად აითვისებენ გაკვეთილებს ადამიანის უფლებათა შესახებ - რომელიც, მაგალითად, შეიძლება შეირჩეს ჯგუფში კონფლიქტის წარმოქმნის შემთხვევაში ან მაშინ, როდესაც ჯგუფში აღნიშნავენ რაიმე წარმატებას - წამყვანის მიერ ამოცანის შესრულების ხელშეწყობის ხელოვნების ნაწილს - თქვენი ხელოვნებისა!

წინამდებარე თავი მოიცავს შემდეგ თემებს:

*„კომპასიტოს“ მიზანი

* სწავლა გამოცდილების საფუძველზე

* წამყვანის მიერ ამოცანის გამარტივება

* აზროვნებისა და სწავლების სტილი

* ბავშვების განვითარების სტადიები

* რას წარმოადგენს „კომპასიტოს“ პრაქტიკული სავარჯიშო?

* ბავშვის უფლებათა კონვენცია როგორც საფუძველი

* პრაქტიკულ სავარჯიშოთა შერჩევა

* პრაქტიკულ სავარჯიშოთა ადაპტირება

* რჩევები მონაწილეობის ხელშეწყობის მიზნით

* რჩევები ამოცანის გამარტივების მიზნით

* ადამიანის უფლებათა სფეროში განათლების პრაქტიკული გამოყენება

ადამიანის უფლებათა სფეროში განათლების შემდგომი განხილვა შეგიძლიათ იხილოთ II თავის პირველ ნაწილში, გვ. 25.

„კომპასიტოს“ მიზანია ბავშვებში ისეთი ცოდნის, უნარ-ჩვევების, ფასეულობებისა და დამოკიდებულებების განვითარება, რომლებიც მათ ესაჭიროებათ იმისთვის, რომ მონაწილეობა მიიღონ საზოგადოებრივ ცხოვრებაში საკუთარი და სხვათა უფლებების ცოდნით და დაცვით, რითაც ბავშვებს აქტიური წვლილის შეტანა შეუძლიათ ადამიანის უფლებათა კულტურის ჩამოყალიბებაში.

ზემოაღნიშნული მიზნების მისაღწევად „კომპასიტოს“ სასწავლო აქტივობები შემდეგნაირად არის დაგეგმილი:

* დაწყება იქიდან, რაც ბავშვებმა უკვე იციან, რაც იქნება ახალი იდეებისა და პერსპექტივების შესწავლის საფუძველი;

* ბავშვებისთვის სტიმულის მიცემა, რათა მათ აქტიური მონაწილეობა მიიღონ გამართულ დისკუსიებში და რაც შეიძლება მეტი ისწავლონ ერთმანეთისგან;

* ბავშვების შთაგონება და მათთვის შესაძლებლობის შექმნა, გამოიყენონ თავისი ცოდნა და მარტივი, გააზრებული და შესაფერისი ქმედებებით მხარი დაუჭირონ სამართლიანობას, თანასწორობას და ადამიანის უფლებებს;

ხშირად შეუძლებელია ურთიერთობებთან დაკავშირებული დამოკიდებულებებისა და ფასეულობების, კრიტიკული აზროვნების, აქტიური მხარდაჭერის, პასუხისმგებლობის, სხვათა მიმართ შემწყნარებლობისა და პატივისცემის სწავლება, ამიტომ საჭიროა მათი შესწავლა გამოცდილების მეშვეობით. შესაბამისად, „კომპასიტოს“ აქტივობები მხარს უჭერს თანამშრომლობას, აქტიურ მონაწილეობას და სწავლას. მათი მიზანია ბავშვის გონების, გულის და ხელების ერთიანი ჩართვა პროცესში. მხოლოდ ის ბავშვი იკისრებს პერსონალურ პასუხისმგებლობას სხვა ადამიანების უფლებათა დაცვაზე, რომელსაც ესმის, რომ ადამიანის უფლებები გამომდინარეობს ადამიანის ძირეული მოთხოვნილებებიდან, და რომელიც თანაუგრძნობს სხვა ადამიანებს.

როგორ უნდა განვავითაროთ ბავშვში სხვა ადამიანების უფლებათა გათვითცნობიერება და თანაგრძნობა? განათლება ადამიანის უფლებათა სფეროში გულისხმობს ცოდნის მიღებას პირადი და სოციალური გარდაქმნის მიზნით. ამ გარდაქმნის მისაღწევად „კომპასიტოს“ პრაქტიკული სავარჯიშოები ხუთფაზიან სასწავლო ციკლს ეფუძნება:

მიუხედავად იმისა, რომ ყველა ეს ფაზა შეიძლება ყოველთვის არ იყოს მკაფიოდ გამოხატული ან მისდიოს ზემოაღნიშნულ თანმიმდევრობას, ისინი დამახასიათებელია „კომპასიტოს“ ყველა პრაქტიკული სავარჯიშოსთვის.

გამოცდილებაზე დამყარებული სასწავლო მეთოდოლოგია საშუალებას აძლევს ბავშვებს შეიძინონ და შეცვალონ ცოდნა, უნარ-ჩვევები, დამოკიდებულებები და ფასეულობები მათთვის საინტერესო და გასართობ უსაფრთხო გარემოში. ვინაიდან იგი ასაბუთებს ბავშვების გამოცდილებას და სტიმულს აძლევს მათ, იკისრონ პასუხისმგებლობა საკუთარ სწავლაზე, გამოცდილებაზე დამყარებული სწავლა ააქტიურებს ბავშვების მონაწილეობას, აძლიერებს მათ თვითდაჯერებულობას და თვითრწმენას. ამ ციკლის ყოველი ფაზა პატივისცემით ეკიდება ბავშვების ცხოვრებისეულ გამოცდილებას და, ამავდროულად, მოუწოდებს მათ, გამოთქვან აზრები, დააკვირდნენ და გაიაზრონ ნანახი, დასვან კითხვები და გამოიტანონ დასკვნები.

პირველი ფაზის მიზანია არა „სწორი პასუხების“ მიღება, არამედ ყოველი ბავშვის საკუთარი თვალსაზრისის, თეორიებისა და გრძნობების სტიმულირება. ეს პასუხები უმეტეს შემთხვევაში გამომდინარეობს ბავშვის ადრინდელი გამოცდილებიდან და არა სკოლაში მიღებული ცოდნიდან. მაგალითად, პრაქტიკულ სავარჯიშოში „იყო და არა იყო რა“, გვ. 112, ბავშვები ათვითცნობიერებენ გენდერულ სტერეოტიპებს კარგად ცნობილი ისტორიის მოსმენით, რომელშიც შებრუნებულია სქესთა როლები. პრაქტიკულ სავარჯიშოში „მსოფლიოს ბავშვთა საზაფხულო ბანაკი“, გვ. 126, ბავშვები თამაშის პარტნიორის არჩევისას აწყდებიან მათთვის შეუცნობ წინასწარ შექმნილ წარმოდგენებს.

მეორე ფაზა მოუწოდებს ბავშვებს, ისაუბრონ მათი გრძნობებისა და რეაქციების შესახებ. მაგალითად, „კომპასიტოს“ ყოველი პრაქტიკული სავარჯიშოს ნაწილში „სავარჯიშოსშემდგომი განხილვა და შეფასება“ ბავშვები პასუხობენ შემდეგ კითხვებს: „როგორი შთაბეჭდილება მოახდინა შენზე ამ სავარჯიშომ?“, „როგორ გრძნობდი თავს ამ სავარჯიშოს მსვლელობის დროს?“ ან „რა მოხდა ამ თამაშის დროს?“ მსგავსი არაერთმნიშვნელოვანი კითხვები იძლევა ფართო სპექტრის პირადი თვალსაზრისის გამოთქმის საშუალებას არასუბიექტურ კონტექსტში.

პრაქტიკული სავარჯოშოს შემდგომი გამოკითხვის მნიშვნელობა უაღრესად დიდია. თუ ჩვენ არ დავუთმეთ ადეკვატური დრო ბავშვების პასუხების განხილვას და მკაფიოდ არ დავუკავშირეთ ისინი ადამიანის უფლებებს, ეს სავარჯიშო უკეთეს შემთხვევაში იქნება მხოლოდ თამაში, დროსტარება, რომელიც ადვილად დაავიწყდებათ ბავშვებს. უარეს შემთხვევაში მან შეიძლება გააძლიეროს ნეგატიური დამოკიდებულებები და სტერეოტიპები, შეცდომაში შეიყვანოს ან დააბნიოს ბავშვები, ან შეიძლება გაუჩინოს და არ შეურბილოს მათ მტკივნეული განცდები. თუ არ გაგაჩნიათ საკმარისი დრო დეტალური გამოკითხვისთვის, ნუ წამოიწყებთ სავარჯიშოს.

მესამე ფაზას მიჰყავს ბავშვები პრაქტიკული სავარჯიშოს შედეგად მიღებული გამოცდილებიდან განზოგადებულ დასკვნებამდე. მაგალითად, სავარჯიშოში „ღორმუცელა“, გვ. 180, ბავშვები იგებენ, რამდენად მნიშვნელოვანია ერთობლივი საქმიანობა, ხოლო თამაშის შემდეგ გამართული მსჯელობის დროს მათ სთხოვენ, ისაუბრონ ამ აღმოჩენაზე. კითხვების „თუ განგიცდიათ მსგავსი რამ ცხოვრებაში?“ ან „თუ იცნობთ მსგავს ვინმეს?“ დასმა ეხმარება ბავშვებს სათანადო კავშირების გაბმაში.

მეოთხე ფაზა აკავშირებს პრაქტიკული სავარჯიშოს პროცესში მიღებულ გამოცდილებას ზოგადად „რეალურ სამყაროს“ და კონკრეტულად იმას, თუ როგორ ხდება ადამიანის უფლებების განცდა ყოველდღიურ ცხოვრებაში. მაგალითად, იმ გათამაშებული სავარჯიშოების შემდეგ, როგორიცაა „თვალახვეული“, გვ. 104, ან „უხმო დიქტორი“, გვ. 173, ბავშვები მსჯელობენ იმაზე, თუ როგორ შეუძლიათ ფიზიკურ დეფექტებს შეუზღუდონ ბავშვს ადამიანის უფლებებით სარგებლობის უნარი. მესამე და მეოთხე ფაზები განსაკუთრებით ეფექტიანია დამოუკიდებელი აზროვნების განვითარების და ბავშვებისთვის ერთმანეთისგან სწავლის შესაძლებლობების პირობის შექმნის თვალსაზრისით. ამასთან, სწავლა უაღრესად ინდივიდუალურია: ყველა ბავშვი როდი მიიღებს ერთსა და იმავე ცოდნას ერთსა და იმავე სავარჯიშოში და შემდგომ მსჯელობაში მონაწილეობის შედეგად. საჭიროა ყურადღებით მოვეკიდოთ გაცემულ პასუხებში არსებულ განსხვავებებსაც.

მეხუთე ფაზაში ბავშვები იძიებენ იმას, თუ რისი გაკეთება შეუძლიათ საკუთრივ მათ ადამიანის უფლებათა საკითხების მოსაგვარებლად. მოქმედების დაწყება არამარტო სასწავლო პროცესის ლოგიკური შედეგია, არამედ ახალი ცოდნის, უნარ-ჩვევებისა და დამოკიდებულებების განმტკიცების მნიშვნელოვანი საშუალებაც, რაც ქმნის საფუძველს ციკლის შემდეგი ეტაპის დაწყებისთვის. ეს დემოკრატიაში აქტიური მოქალაქეობის განვითარების პროცესის ძირითადი ელემენტიც არის: ცალკეულ ადამიანებს, ბავშვობის ასაკშიც კი, შეუძლიათ გარკვეული ცვლილების შეტანა. მაგალითად, სავარჯიშო „კონსტიტუცია ჩვენი ჯგუფისთვის“, გვ. 120, უბიძგებს ჯგუფს ჩამოაყალიბოს საკუთარი უფლებები და ვალდებულებები, რომლებსაც ის მიმართავს კონფლიქტების დასარეგულირებლად და რომლებსაც ის საჭიროების შემთხვევაში გადახედავს დემოკრატიული პრინციპებიდან გამომდინარე, ხოლო სავარჯიშო „თითოეულ ხმას მნიშვნელობა აქვს“, გვ. 107, მოუწოდებს ბავშვებს, მოიძიონ ჯგუფური გადაწყვეტილებების მიღების დემოკრატიული მეთოდები. თუმცა „კომპასიტოს“ პრაქტიკული სავარჯიშოების მიზანი ბავშვების ჩართვა და გართობაა, ისინი მიზანდასახულია და სთავაზობს ბავშვებს შესაძლებლობას, გამოიყენონ ნასწავლი საკუთარ სოციალურ გარემოში. სავარჯიშოთა უმეტესობაში არის ნაწილი „რამდენიმე იდეა, რომლებიც მუშაობაში დაგეხმარებათ“. მოქმედება შეიძლება იყოს ინდივიდუალური და აისახოს მხოლოდ ბავშვის პირად ცხოვრებაში, მაგალითად, ეს შეიძლება იყოს ახლებური დამოკიდებულება დების და ძმების მიმართ. მოქმედება შეიძლება იყოს კოლექტიური, რომლის შედეგადაც შესაძლებელია შემუშავდეს ახალი საკლასო წესები ან სათამაშო მოედანზე წარმოქმნილი კონფლიქტების მოგვარების ახალი გზები. ადამიანის გლობალური უფლებების საკითხებთან დაკავშირებით „მოქმედების“ ახალ და მარტივ საშუალებებს ბავშვებს ინტერნეტიც სთავაზობს. იხილეთ ადამიანის უფლებებისა და გარემოსდაცვითი არასამთავრობო ორგანიზაციების ვებგვერდები და მოიძიეთ სამოქმედო იდეები.

რა დონის და ტიპისაც არ უნდა იყოს ბავშვების მოქმედება, მას თავად ბავშვები უნდა ირჩევდნენ და მართავდნენ. წამყვანს შეუძლია წაახალისოს და დაეხმაროს ბავშვებს მათი მიზნების შესაფერისი მოქმედების შერჩევაში, მაგრამ მოქმედების დაწყების ინიციატივა უნდა მოდიოდეს ბავშვებისგან, წინააღმდეგ შემთხვევაში ბავშვები ისწავლიან არა იმას, თუ როგორ გახდნენ აქტიური მოქალაქეები, არამედ მათი უფროსის მითითებების შესრულებას.

მცირე ზომის ჯგუფებშიც კი შეიძლება არსებობდეს დიდი განსხვავება ბავშვებს შორის მოქმედების დაწყების მზადყოფნის და სურვილის თვალსაზრისით. არც ყველა მათგანი, ვინც მოისურვებს რაიმეს გაკეთებას, დათანხმდება ერთსა და იმავე მოქმედებაზე. წამყვანი უნდა დაეხმაროს ბავშვებს იმ მოქმედების ვარიანტების დიაპაზონის მოძიებაში, რომელიც დააკმაყოფილებს მათ მრავალფეროვან შესაძლებლობებსა და ინტერესებს. წამყვანის როლი უაღრესად მნიშვნელოვანია, რადგან იგი ვალდებულია, მოუწოდოს ბავშვებს, იფიქრონ თავიანთი გამოცდილების ჭრილში, განსაკუთრებით კი დაუკავშირონ ადამიანის უფლებებს საკითხები, რომლებიც მათ აწუხებთ. მაგალითად, ბავშვებს შეუძლიათ მიიღონ დამოუკიდებელი გადაწყვეტილება იმის თაობაზე, რომ მათი სკოლა უკეთ უნდა ხვდებოდეს ახალ მოწაფეებს, მაგრამ მათ შესაძლოა დასჭირდეთ წამყვანის დახმარება მათი ქმედებების დასაკავშირებლად ადამიანის უფლებებით სარგებლობისას დისკრიმინაციის აკრძალვის პრინციპთან.

„კომპასიტო“ „წამყვანს“ უწოდებს ყველა იმ ადამიანს, რომელიც ამზადებს, წარმოადგენს და კოორდინაციას უწევს ყველა სავარჯიშოს და ქმნის ისეთ გარემოს, რომელშიც ბავშვებს შეუძლიათ ისწავლონ, განიცადონ და გამოსცადონ ადამიანის უფლებებთან დაკავშირებული საკითხები. წამყვანი ქმნის სცენას და წარმოადგენს სიუჟეტს, რომელშიც პატივისცემით ეპყრობიან ადამიანის უფლებებს, მაგრამ ამ სცენაზე მთავარი როლების შემსრულებლები ბავშვები არიან. თუმცა სრულყოფილი გარემო ადამიანის უფლებათა სფეროში განათლების მისაღებად არ არსებობს. თვით ის სიტუაციებიც, როდესაც ბავშვები არღვევენ ერთმანეთის უფლებებს, შეიძლება გახდეს სასწავლო გამოცდილება. ამასთან, ნებისმიერი სავარჯიშოს წარმატება დამოკიდებულია, ძირითადად, წამყვანის ტაქტზე, უნარზე და პრაქტიკულ გამოცდილებაზე.

ბავშვებთან მომუშავე მრავალმა ადამიანმა არ იცის, რა არის დახმარება სწავლაში, და მიაჩნია, რომ იგი მოითხოვს დიდ ძალისხმევას და მოუხერხებელია. მათ ეჭვი არ ეპარებათ თავიანთ ტრადიციულ - „ლიდერის“ ან „მასწავლებლის“ - როლში. ბავშვების უმრავლესობაც, როგორც წესი, მოელის, რომ უფროსები მიაწოდებენ ინფორმაციას, თუმცა ბავშვები მეტი ენთუზიაზმით კისრულობენ პასუხისმგებლობას თავიანთი სწავლისადმი, ვიდრე უფროსები, რომლებიც ძნელად თმობენ თავიანთ, როგორც ავტორიტეტებისა და ექსპერტების, როლს. თუმცა დახმარება ძნელი არ არის, და ბევრი წამყვანი სწავლობს მას „საქმის კეთების პროცესში“, თუ, რა თქმა უნდა, მათ ესმით და ისინი თანახმანი არიან გადავიდნენ სწავლების ისეთ სტილზე, რომლის ცენტრში ბავშვია და რომლისადმი მიდგომა გულისხმობს სწავლას მიღებულს გამოცდილებაზე დაყრდნობით.

დახმარების ხელოვნება მოითხოვს არამარტო ყურადღების ფოკუსის შენაცვლებას, არამედ მაღალი დონის თვითანალიზსაც. ვინაიდან ბავშვებზე უზარმაზარ გავლენას ახდენს უფროსების საქციელი, წამყვანებმა დიდი სიფრთხილე უნდა გამოიჩინონ ადამიანის უფლებათა ფასეულობების იმ მოდელების შექმნისას, რომელთა გადაცემაც სურთ ბავშვებისთვის. მაგალითად, გენდერული სტერეოტიპის შექმნისადმი მიძღვნილი პრაქტიკული სავარჯიშო აზრს დაკარგავს, თუ წამყვანი გამოავლენს წინასწარ შექმნილ ტრადიცულ დამოკიდებულებას სქესებისადმი. სწორედ ამიტომ წამყვანებმა უნდა გამოავლინონ და გულახდილად აღიარონ საკუთარი ცრურწმენები და წინასწარ შექმნილი წარმოდგენები, მით უმეტეს, თუ ისინი ჯგუფში მყოფი ბავშვების წინააღმდეგ არის მიმართული.

ბავშვის ნიჭისა და ინტერესების გამოსაღვიძებლად წამყვანებს დიდად წაადგებათ, თუ მათთვის ცნობილი იქნება ადამიანების, მათ შორის საკუთარი აზროვნებისა და სწავლის საშუალებების მრავალფეროვნება. მიუხედავად იმისა, რომ ყველა ადამიანი იყენებს აზროვნებისა და სწავლის სხვადასხვა სტილის ნარევს, თითოეულ ადამიანს გააჩნია მისთვის სასურველი ან მთავარი სტილი.

* ისინი, ვინც ნანახიდან სწავლობს, სამყაროს, ჩვეულებრივ, ხედავენ სურათებში. ისინი შესაძლოა იყენებენ ისეთ ფრაზას, როგორიცაა: „ვხედავ, რასაც გულისხმობ“.

* ისინი, ვინც სმენით სწავლობს, მეტს იხსენებენ მოსმენილიდან და შეიძლება იყენებენ ისეთ ფრაზას, როგორიცაა: „მესმის, რომ კარგი აზრია“.

* მათ, ვინც კინესტეტიკურად სწავლობს, ნანახი, მოსმენილი, გაგონილი ახსოვთ შეგრძნებებითა და გრძნობებით. ისინი, ჩვეულებრივ, იყენებენ ისეთ გამოთქმებს, როგორიცაა: „მე ეს მიყვარს“ („მომწონს“ ), („მოდი, ვცადოთ“).

* აქტივისტები საუკეთესოდ სწავლობენ ახალ გამოცდილებაზე, გამოცდილებიდან წარმოქმნილ პრობლემებსა და შესაძლებლობებზე დაყრდნობით. მათ უყვართ თამაშები, გუნდური მუშაობა, აქტივობები, რომლებშიც მოცემულია დავალება და განაწილებულია როლები. ისინი უარყოფითად რეაგირებენ პასიურ სწავლებასა და ინდივიდუალურ საქმიანობაზე, როგორიცაა კითხვა და დამოუკიდებელი კვლევა, აგრეთვე დავალებებზე, რომლებიც მოითხოვენ ყურადღების გამახვილებას დეტალებზე.

* მოაზროვნეები საუკეთესოდ სწავლობენ, როდესაც შეუძლიათ რაიმე სავარჯიშოს გააზრება. მათ უყვართ კვლევა-ძიების ჩატარება, მომხდარის და ნასწავლის გააზრება. ისინი უარყოფითად რეაგირებენ სხვათა მცდელობებზე, მოახვედრონ ყურადღების ცენტრში, როდესაც არ გააჩნიათ საკმარისი რაოდენობის მონაცემები დასკვნის გამოსატანად და უხდებათ მოკლე გზით სიარული ან ზედაპირული სამუშაოს შესრულება.

* თეორეტიკოსები საუკეთესოდ სწავლობენ, როდესაც ის, რასაც შეისწავლიან, არის სისტემის, მოდელის, ცნების ან თეორიის ნაწილი. მათ მოსწონთ მკაფიოდ დასახული მიზნის მქონე სტრუქტურული სიტუაციები, საინტერესო იდეებისა და კონცეფციების გარჩევა. მათ ხშირად არ მოსწონთ ისეთ აქტივობებში მონაწილეობა, რომლებშიც ყურადღების ცენტრშია გრძნობები.

* პრაგმატისტები საუკეთესოდ სწავლობენ იმ აქტივობებიდან, რომლებშიც განხილვის თემა პირდაპირ უკავშირდება რეალურ პრობლემას და მათ შეუძლიათ გამოიყენონ უკვე ნასწავლი მასალა. ისინი უარყოფითად რეაგირებენ ისეთ სწავლაზე, რომელიც, მათი აზრით, განყენებულია რეალობისგან, აგრეთვე„ყველა თეორიაზე და ზოგად პრინციპზე“

პრაქტიკაში ყველა ადამიანი იყენებს აზროვნებისა და სწავლის საშუალებათა კომბინაციას. ბავშვთა ყოველი ჯგუფი წამყვანს აყენებს სწავლის მოთხოვნილებებისა და ათვისების მრავალი სხვადასხვა სტილის შერჩევის პრობლემის წინაშე. ეს უნდა გახსოვდეთ „კომპასიტოდან“ პრაქტიკული სავარჯიშოების შერჩევისას, რათა სავარჯიშოთა ტიპები შესაბამისობაში მოიყვანოთ თქვენი ბავშვების მოთხოვნილებებთან და ათვისების სტილთან.

აზროვნებასა და სწავლაში არსებული განსხვავებებით შეიძლება აიხსნას ის, თუ როგორ ტარდება პრაქტიკული სავარჯიშოები, როგორ მონაწილეობენ ბავშვები შემდგომ განხილვებში და როგორ შეფასებას აძლევენ მათ. თქვენ შეამჩნევთ, რომ ერთი და იგივე სავარჯიშო სხვადასხვა ბავშვში მონაწილეობის განსხვავებულ დონეს და განსხვავებულ შედეგებს წარმოშობს. ზოგი ბავშვი სხვებზე მეტი მონდომებით პასუხობს კითხვებს გამოკითხვის დროს. საჭიროა, აგრეთვე, გახსოვდეთ, რომ სხვადასხვა აზროვნებისა და სწავლის სტილით შესაძლებელია აიხსნას ამ განსხვავებების მხოლოდ ნაწილი. მთელი რიგი ფაქტორების გამო (რომლებსაც თქვენ ვერ გააკონტროლებთ) ბავშვებმა შეიძლება სულ სხვანაირი რეაგირება მოახდინონ სხვა დღეს ჩატარებულ იმავე ტიპის სავარჯიშოზე! როდესაც უკეთესად გაეცნობით „კომპასიტოს“ სავარჯიშოებს, უფრო ადვილად ახსნით ამ განსხვავებებს.

„კომპასიტოში“ შესული პრაქტიკული სავარჯიშოები შემუშავებული იქნა 6-დან 13 წლის ასაკამდე ბავშვებისთვის, თუმცა ბევრი მათგანი ადვილად მოსარგებია უფრო მცირე ან უფრო მეტი ასაკის ბავშვებზე და მოზრდილებზეც. ბავშვობა იდეალური დროა ადამიანის უფლებათა სფეროში განათლების დაწყებისთვის, რადგან, მიუხედავად იმისა, რომ მცირეწლოვან ბავშვებს უკვე გააჩნიათ მტკიცე ფასეულობები და დამოკიდებლებები, ისინი თავისუფლად ითვისებენ ახალ პერსპექტივებსა და გამოცდილებას. ისეთი ფასეულობების განვითარება, როგორიცაა პატივისცემა სხვათა მიმართ და შემწყნარებლური დამოკიდებულება განსხვავებებისადმი, ან ისეთი თვისებების და უნარების განვითარება, როგორიცაა თანაგრძნობა და კრიტიკული აზროვნება, საჭიროებს არაერთ წელიწადს. დაწყება არასდროს არ არის ძალიან ადრე! ამავე დროს, ბავშვები ძალზე დამოკიდებული არიან უფროსების, განსაკუთრებით მათი ოჯახის წევრების, მზრუნველებისა და მასწავლებლების, აგრეთვე თავიანთი თანატოლების ხელმძღვანელობასა და მხარდაჭერაზე. ადამიანის უფლებათა ზოგიერთი ფასეულობა და დამოკიდებულება, რომლებსაც „კომპასიტო“ გვასწავლის, შეიძლება წინააღმდეგობაში მოვიდეს ბავშვების ცხოვრების სხვა სფეროებში ნანახ ფასეულობებთან და დამოკიდებულებებთან. მშობლებისთვის, მასწავლებლებისა და თემის ლიდერებისთვის „კომპასიტოს“ მიზნებისა და მეთოდების შესახებ ახსნა-განმარტებების მიცემა უზრუნველყოფს პოტენციური კონფლიქტის თავიდან აცილებას. წამყვანებმა განსაკუთრებული ყურადღება უნდა დაუთმონ პოტენციური კონფლიქტის წარმოქმნის საფრთხეს როგორც თვით ბავშვში, ისე ბავშვის ოჯახურ, სკოლის და თემის გარემოში. ყველა შემთხვევაში განვითარების ნებისმიერ დონეზე მყოფი ბავშვი არ უნდა მოხვდეს ამგვარი კონფლიქტის ცენტრში.

მიუხედავად იმისა, რომ ყოველი ბავშვი უნიკალურია, ქვემოთ მოცემულ სიებში შეჯამებულია ასაკობრივი ჯგუფების მთავარი მახასიათებლები. კვალიფიციურმა წამყვანმა უნდა დაადგინოს ჯგუფის განვითარების დონე და შეარჩიოს და/ან მიუსადაგოს პრაქტიკული სავარჯიშოები მათ ფიზიკურ, შემეცნებით, ემოციურ და სოციალურ განვითარებას.

6-7 წლის ასაკი:

ფიზიკური განვითარება

* მოსწონთ ეზოში ან ქუჩაში თამაში, ახასიათებთ აქტიურობის ხანმოკლე, მაგრამ მკვეთრი მომატება

* ურჩევნიათ მარტივი, ხელებით შესასრულებელი დავალებები, განსაკუთრებით ისეთები, რომლებიც კომბინირებულია კონკრეტული ფიზიკური თვისების განვითარებასთან

შემეცნებითი და ემოციური განვითარება

* უყვართ ლაპარაკი, მაგრამ ყურადღების კონცენტრირებას ცოტა ხნით ახერხებენ და უჭირთ სხვათა მოსმენა

* არიან ძალიან ცნობისმოყვარეები

* საუკეთესოდ ითვისებენ ფიზიკური გამოცდილების მეშვეობით

* უჭირთ გადაწყვეტილების მიღება

* იციან წერა-კითხვა, მაგრამ ეს უნარ-ჩვევა ჯერ კიდევ საწყის ეტაპზეა

* აქვთ მაღალი წარმოსახვის უნარი და თავისუფლად უერთდებიან თამაშებს როლების

განაწილებით და ფანტაზიის მოშველიებით

* უყვართ ზღაპრები, მოთხრობები მეგობრობაზე და სუპერგმირებზე

* უყვართ მულტფილმები

სოციალური განვითარება

* ძალიან უყვართ შეჯიბრებაში მონაწილეობა

* ზოგჯერ უჭირთ ერთობლივ საქმიანობაში ჩართვა

8-10 წლის ასაკი:

ფიზიკური განვითარება

* რჩება შთაბეჭდილება, რომ აქვთ ულევი ფიზიკური ენერგია

შემეცნებითი და ემოციური განვითარება

* უყვართ ახალი მასალის შესწავლა, მაგრამ არა სიღრმისეულად

* უფრო მეტი ესმით სხვა ადამიანებს შორის განსხვავებებისა და უთანასწორობის შესახებ

* მოსწონთ პრობლემების გადაწყვეტა

* მოსწონთკითხვა-პასუხის თამაშები

* შეიძლება ძალიან დასწყდეთ გული, თუ მათ მიერ შესრულებული სამუშაო არ უპასუხებს მათ მოლოდინს

სოციალური განვითარება

* მოსწონთ მეტი დამოუკიდებლობა, თუმცა მაინც ესაჭიროებათ დახმარება

* მოსწონთ თანატოლებთან საუბარი და მათთან სხვადასხვა საკითხზე მსჯელობა

* ახასიათებთ ძალზე კრიტიკული მიდგომა საკუთარი თავის და სხვა ადამიანების მიმართ

* უკეთ შეუძლიათ ერთობლივი საქმიანობის შესრულება

* მოსწონთ ჯგუფის წევრობა

* იწყებენ ნამდვილი გმირების, ტელეგმირების და სპორტის ვარსკვლავების იდეალიზაციას მულტფილმების გმირების ნაცვლად

11-13 წლის ასაკი:

ფიზიკური განვითარება

* აღწევენ გარკვეულ სიმწიფეს, თუმცა ეს ცვლილებები განსხვავებულად ვლინდება ბავშვებში და შეიძლება გამოიწვიოს სიმორცხვე და უხერხულობის გრძნობა

შემეცნებითი და ემოციური განვითარება

* აღწევენ გარკვეულ სიმწიფეს აბსტრაქტული აზროვნების უფრო მეტად განვითარების მხრივ

* სიამოვნებით მონაწილეობენ დავებში და მსჯელობებში რაიმე საკითხის ირგვლივ

* ზოგი თამაში მათთვის ძალზე მარტივი და მოსაწყენი ჩანს, ურჩევნიათ კომპლექსური აქტივობები, რომლებიც ითვალისწინებს ორიგინალური სტრატეგიისა და პროდუქტების შექმნას

* ახასიათებთ სწრაფვა სრულყოფილებისკენ თავიანთ საქმიანობაში

* უჩნდებათ შეგრძნება, რომ სხვადახვა ამბავი ან მოვლენა შეიძლება განხილული იქნეს ერთზე მეტი პერსპექტივიდან

* სულ უფრო მეტად აინტერესებთ სოციალური და მიმდინარე მოვლენები სოციალური განვითარება

* სულ უფრო მეტ ყურადღებას იჩენენ უფრო ფართო სოციალური და ფიზიკური გარემოს მიმართ

* მოსწონთ საკუთარი და სხვათა შესაძლებლობების საზღვრების გამოცდა

* შეუძლიათ ერთსა და იმავე დროს სილაღისა და სერიოზულობის შეთავსება

* სულ უფრო მეტად აწუხებთ, როგორ გამოიყურებიან სხვათა თვალში

* უყვართ სწავლა მისაბაძი მაგალითებიდან

* იწყებენ უფრო სრულყოფილი თამაშის მოფიქრებას ჯგუფებსა და გუნდებში

* მოსწონთ ერთობლივი მუშაობა საერთო მიზნების მისაღწევად

* არიან თანატოლების შეხედულებებისა და ქცევების ძლიერი გავლენის ქვეშ

„კომპასიტოს“ პრაქტიკული სავარჯიშოების შემუშავება მიზნად ისახავდა ადამიანის უფლებათა საკითხების გამოცდილებაზე დაყრდნობით და სიტუაციების, სწავლის სტილისა და განვითარების დონის დიდი მრავალფეროვნების გათვალისწინებით შესწავლის ხელშეწყობას. „კომპასიტოს“ სავარჯიშო იწყება აბსტრაქტული, წარმოსახვითი სიტუაციის შექმნით, რომელშიც ბავშვები ჩართულნი არიან როგორც ჯგუფი, თუმცა შემდგომი განხილვისა და შეფასების ნაწილს მივყავართ უფრო ინდივიდუალურ დონემდე. მრავალ სპეციალისტს განხილვა და შეფასება სავარჯიშოს ყველაზე მნიშვნელოვან ნაწილად მიაჩნია. მათ გარეშე „კომპასიტო“ მხოლოდ სავარჯიშოა და მეტი არაფერი. თუმცა ადამიანის უფლებათა შესახებ სწავლების შესაძლებლობის ხელიდან გაშვებაზე გაცილებით მეტი და რეალური ზიანი განხილვისთვის თავის არიდებას მოაქვს: ამან შეიძლება წარმოქმნას სტერეოტიპები და ბავშვებში აქტივობით გამოწვეული გრძნობები ტრივიალურ გრძნობებამდე დაიყვანოს.

ამგვარი ტიპის არაფორმალური განათლება ძლიერ გრძნობებს იწვევს. ადამიანის უფლებების ზოგიერთი თემა შეიძლება ძალიან წააგავდეს ამა თუ იმ ბავშვის ცხოვრების რეალობას, რაც უხერხულობას იწვევს. წამყვანებს მუდმივად უნდა ახსოვდეთ ამის შესახებ მათ ჯგუფში ჩასატარებელი ნებისმიერი პრაქტიკული სავარჯიშოს შერჩევის ან ადაპტირების დროს.

„კომპასიტოში“ ყველა სავარჯიშო წარმოდგენილია ისეთ ფორმატში, რომლის მიზანია წამყვანებისთვის დახმარების აღმოჩენა იმ სავარჯიშოთა შერჩევის და ჩატარების საქმეში, რომლებიც ყველაზე მეტად შეესატყვისება ჯგუფის საჭიროებებს. აქ არის განსახილველი საკითხი, რჩევები სავარჯიშოს ჩატარებასთან და ადაპტირებასთან დაკავშირებით, ასევე რჩევები, თუ რა დამატებითი აქტივობები შეიძლება ჩაუტარდეს შემდგომში ჯგუფს მოცემულ სავარჯიშოში განხილულ ადამიანის უფლებებთან დაკავშირებით.

პრაქტიკული სავარჯიშოს დასახელება
აღწერილობითი ქვესახელწოდება

„კომპასიტოს“ ყოველი პრაქტიკული სავარჯიშო პირდაპირ ან ირიბად შეეხება ბავშვის უფლებათა კონვენციას. ზოგიერთი სავარჯიშო აცნობს ბავშვებს ამა თუ იმ დოკუმენტს (მაგალითად, „კურდღლის უფლებები“, გვ. 124; „გემით მგზავრობა ახალი კონტინენტისკენ“, გვ. 74). სხვა პრაქტიკული სავარჯიშოები ეყრდნობა წინამდებარე შესავალს, რათა ბავშვებს გააცნონ მათი უფლებები (მაგალითად, „ადამიანის უფლებათა კალენდარი“, გვ. 54; „ადამიანის უფლებები ახალ ამბებში“, გვ. 61; „უფლებების მონიშვნა რუკაზე“, გვ. 166). ზოგი, უფრო რთული სავარჯიშოს ფარგლებში, ბავშვებს სთხოვენ გადაწყვიტონ, რა არის ან რა არ არის მათი უფლება ან დაასახელონ კონკრეტული უფლებები (მაგალითად, „სამაგიდო თამაშები“, გვ. 147).

ვინაიდან ბავშვის უფლებათა კონვენციას ცენტრალური ადგილი უკავია „კომპასიტოში“, წამყვანები ჯერ თვითონ უნდა გაეცნონ ამ დოკუმენტს და შეძლონ მისი შინაარსის განმარტება ბავშვებისთვის. „კომპასიტოში“ მოცემულია ბავშვის უფლებათა კონვენციის ბავშვებისთვის ადაპტირებული ვერსია (დანართი VI, გვ. 285). ვინაიდან აღნიშნული დოკუმენტი გამოიყენება მრავალ სავარჯიშოში, თქვენ შეიძლება დაგჭირდეთ ლამინირებული ასლების დამზადება მათი ხშირად გამოყენების მიზნით. თქვენ შეიძლება მოგინდეთ დოკუმენტის პოსტერის ზომის ვერსიის დამზადებაც, რათა დაკიდოთ იმ ადგილას, სადაც ხვდებით ბავშვებს, და ადვილად მოახდინოთ კონვენციის ციტირება.

ბავშვის უფლებათა კონვენციაში არის რამდენიმე რთული ცნება, რომლებიც აუცილებლად უნდა განემარტოს ბავშვებს:

ღირსება: ყოველი ადამიანის თანასწორობა და თანდაყოლილი ღირსება ადამიანის უფლებათა ფუნდამენტური ცნებაა. ბავშვებს შესაძლოა დასჭირდეთ ამ ცნების ახსნა-განმარტება კონკრეტული სიტყვების მოშველიებით.

დისკრიმინაცია: დისკრიმინაციის არარსებობა ადამიანის უფლებების კიდევ ერთი ფუნდამენტური ცნებაა, რომელიც ჩართულია ადამიანის უფლებებთან დაკავშირებულ ყველა ძირითად დოკუმენტში. ბავშვის უფლებათა კონვენციის მე-2 მუხლი კრძალავს დისკრიმინაციას რამდენიმე კონკრეტულ სფეროში, რაც ბავშვებმა შეიძლება ბოლომდე ვერ გაიგონ. ეს არის:

* რასა

* ეთნიკური და სოციალური წარმომავლობა, ქონება (სოციალური და ეკონომიკური სტატუსი)

* დაბადება, რაც გულისხმობს ბავშვებს, რომლებიც დაიბადნენ ქორწინებაში ან ქორწინების გარეშე

მზარდი შესაძლებლობები („მოწიფულობის ზრდა“): ეს ფრაზა მე-5 მუხლში შეეხება ბავშვის მიერ უფლებების გამოყენების შესაძლებლობის ზრდას ასაკის მომატებასთან ერთად მეტი პასუხისმგებლობისა და დამოუკიდებელი მსჯელობის უნარის შეძენის წყალობით.

ლტოლვილი („თქვენ ჩამოხვედით ახალ ქვეყანაში, ვინაიდან თქვენი სამშობლო არ იყო უსაფრთხო“): 22-ე მუხლი შეეხება ლტოლვილებს. ბავშვების უმრავლესობა (და ბევრი ზრდასრული ადამიანიც) ვერ ხედავს განსხვავებას ემიგრანტს, რომელიც ჩამოვიდა ახალ ქვეყანაში ახალი ცხოვრების დასაწყებად, და ლტოლვილს შორის, რომელმაც დატოვა თავისი სამშობლო საფრთხისა და დევნის სავსებით დასაბუთებული შიშის გამო. ემიგრანტებისგან განსხვავებით ლტოლვილთა უმეტესობას სურს სამშობლოში დაბრუნდეს, როდესაც მათ აღარაფერი დაემუქრებათ, და მათ ეკუთვნით იმ ქვეყნის მთავრობის მხარდაჭერა, რომელსაც თავი შეაფარეს. თქვენ ალბათ იმის ახსნაც მოგიწევთ, რომ ადამიანები, რომლებიც აიძულეს მიეტოვებინათ თავიანთი სახლები, მაგრამ რჩებიან საკუთარ სამშობლოში, ითვლებიან არა ლტოლვილებად, არამედ „იძულებით ადგილნაცვალ პირებად“ („დევნილებად“).

შესაძლებელია, საჭირო გახდეს ბავშვის უფლებათა კონვენციის საბავშვო ვერსიაში გამოყენებული, ქვემოთ ჩამოთვლილი ტერმინების მნიშვნელობის განმარტებაც და იმის ახსნაც, თუ რატომ არის ეს ცნებები მნიშვნელოვანი ადამიანის უფლებებისთვის. ზოგიერთ ტერმინს შეიძლება ჰქონდეს რამდენიმე მნიშვნელობა და ყველა მათგანი შესაძლოა არც იყოს ცნობილი ბავშვებისთვის (მაგალითად, ის, რომ „ძალადობა“ შეიძლება იყოს როგორც ფიზიკური, ასევე ფსიქოლოგიური, რეალური და მუქარის ფორმით; რომ „უნარშეზღუდულობა“ შეიძლება იყოს ფიზიკური, ფსიქიკური და ფსიქო-სოციალური). სხვა ტერმინები ბავშვებმა შეიძლება ბოლომდე ვერც გაიგონ და საჭირო იქნება კონკრეტული მაგალითების მოშველიება (მაგალითად, „ექსპლუატაცია“, „კულტურა“, „შეურაცხყოფა“, „უყურადღებობა“). სთხოვეთ ბავშვებს, დაასახელონ მაგალითები თავიანთი ცხოვრებიდან.

ბავშვის უფლებათა კონვენციის ცნებების გაცნობისას ბავშვებს არ ესაჭიროებათ ამ დონის დეტალური ინფორმაცია, მაგრამ რაც უფრო მეტს იგებენ ისინი ადამიანის უფლებებზე, მით უფრო სჭირდებათ თქვენს მიერ მოძიებული შესაძლებლობები მიღებული ინფორმაციის სწორად გასაგებად ან არასწორად გაგებული ინფორმაციის გამოსასწორებლად. ყოველთვის მზად იყავით, დაიჭიროთ „სწავლებისთვის მოსახერხებელი მომენტი“ .

პედაგოგმა მრავალი ფაქტორი უნდა გაითვალისწინოს, როდესაც ღებულობს გადაწყვეტილებას „კომპასიტოდან“ ამა თუ იმ პრაქტიკული სავარჯიშოს არჩევასთან დაკავშირებით. ამ ფაქტორებიდან ყველაზე მნიშვნელოვანია შემდეგი:

1. თქვენი ბავშვები: რომელიმე სავარჯიშოს შერჩევამდე წამყვანმა უნდა იცოდეს:

ა. როგორია ბავშვების განვითარების დონე, ინტერესები, პრობლემები და სწავლის სტილი?

ბ. არსებობს თუ არა ჯგუფში კონფლიქტები და პრობლემები?

გ. დგანან თუ არა ბავშვები თავიანთ თემებში რაიმე კონკრეტული საკითხის ან პრობლემის წინაშე?

დ. რამდენად გათვითცნობიერებულნი არიან ბავშვები ადამიანის უფლებათა საკითხებში? მაგალითად, „კომპასიტოს“ ზოგიერთი სავარჯიშო ითვალისწინებს ბავშვებისთვის ბავშვის უფლებათა კონვენციის წინასწარ გაცნობას.

მაგრამ ნუ ჩათვლით, რომ უნდა შეიკავოთ თავი „კომპასიტოს“ სავარჯიშოების გამოყენებისგან, ვიდრე არ მიიღებთ პასუხს ზემოთ ჩამოთვლილ ყველაკითხვაზე. თამაშის ტიპის აქტივობები ხშირად ყველაზე ეფექტიანი საშუალებაა თქვენი ჯგუფის შესახებ ინფორმაციის მისაღებად!

2. თქვენს მიერ დასახული სასწავლო ამოცანა: ზოგი სავარჯიშო შეიძლება ჩატარდეს იმისთვის, რომ გაიზარდოს ზოგადი წარმოდგენა ადამიანის უფლებათა შესახებ ან უბრალოდ გასართობად, თუმცა მათი უმეტესობა შეიძლება და უნდა ეხებოდეს იმ თემებს, რომლებიც ახლოსაა ბავშვებისთვის ან საკამათო თემას წარმოადგენს ჯგუფის, თემის ან მსოფლიოს მასშტაბით. „კომპასიტოს“ სავარჯიშოები ყურადღებას ამახვილებს ადამიანის უფლებების შემდეგ თემებზე:

ა. მოქალაქეობა

ბ. დემოკრატია

გ. დისკრიმინაცია

დ. განათლება და თავისუფალი დრო

ე. გარემოს დაცვა

ვ. ოჯახი და ალტერნატიული ზრუნვა

ზ. გენდერული თანასწორობა

თ. ჯანმრთელობა და კეთილდღეობა

ი. მედია და ინტერნეტი

კ. მონაწილეობა

ლ. მშვიდობა და ადამიანის უსაფრთხოება

მ. სიღარიბე და სოციალური გარიყვა

ნ. ძალადობა

„კომპასიტოში“ შემავალი, ადამიანის უფლებებთან დაკავშირებული თემების სრული განხილვა იხ. V თავში, გვ. 202.

3. სწავლის თანმიმდევრობა: სიღრმისეული ცოდნის, უნარ-ჩვევებისა და შეხედულებების მიღება შეუძლებელია მხოლოდ ერთი პრაქტიკული სავარჯიშოს ჩატარების შედეგად. ეცადეთ, შეარჩიოთ ისეთი სავარჯიშოები, რომლებიც ქმნიან ადამიანის უფლებათა კონკრეტულ თემაზე ან გარკვეული შესაძლებლობების განვითარების ამოცანაზე დაფუძნებულ სერიას. ამ სერიამ შეიძლება მოიცვას ერთი თვე, სასკოლო მეოთხედი ან მთლიანი სასწავლო წელი. თქვენ შესაძლოა შეჩერდეთ ისეთ სავარჯიშოებზე, რომლებიც შეესაბამება სასწავლო პროგრამაში შემავალი საგნების სფეროებს ან ჯგუფისა თუ საზოგადოების მიმდინარე საკითხებს.

ყველა შემთხვევაში შეეცადეთ, მოძებნოთ ბალანსი სავარჯიშოთა ტიპებს შორის და პრიორიტეტულ ამოცანად დაისახოთ თქვენი ბავშვების მოთხოვნილებები. მეთოდოლოგიური მრავალფეროვნება არამარტო ხალისს მატებს სავარჯიშოებს, არამედ საშუალებას აძლევს ბავშვებს, ისწავლონ როგორც შეგრძნებებისა და ემოციების, ასევე გონების მეშვეობით. ამისთვის „კომპასიტო“ გთავაზობთ პროცედურებისა და მეთოდოლოგიების ფართო არჩევანს (მაგალითად, განხილვა, დებატი, თხრობა, სიტუაციის სიმულირება, როლების გათამაშება, თამაშები ბარათებით, შემოქმედებითი სავარჯიშო, აქტიური ჯგუფური შეჯიბრებები).

შერჩევის პროცესში შემდგომი დახმარების მიზნით იხილეთ 52-ე გვერდზე ცხრილი შესაბამისი ინფორმაციით „კომპასიტოს“ ყველა პრაქტიკული სავარჯიშოს შესახებ.

გთავაზობთ, გამოიყენოთ „კომპასიტო“ როგორც კერძების რეცეპტების წიგნი. კარგი მზარეულების მსგავსად, წამყვანებმა თავისუფლად უნდა შეძლონ სავარჯიშოს „ინგრედიენტების“ შეცვლა, რათა მოურგონ ისინი მათი ჯგუფისთვის ხელმისაწვდომ დროს, მასალას, ზომას, შესაძლებლობებსა და გარემოებებს. სავარჯიშოთა უმრავლესობაში მოცემულია რჩევები ადაპტაციასთან დაკავშირებით.

აღსანიშნავია, რომ ყოველ ჯგუფში თქვენ ხვდებით განსხვავებული სწავლის სტილისა და შესაძლებლობების მქონე ბავშვებს. თქვენთვის, როგორც წამყვანისთვის, გაცილებით უფრო იოლი იქნება ბავშვებისთვის სწავლის სხვადასხვა მეთოდის შეთავაზება, ვიდრე ბავშვებისთვის იმ ერთადერთ მეთოდთან ადაპტირება, რომელსაც თქვენ მოითხოვთ. მაგალითად, რეალურ ცხოვრებისეულ საკითხებზე დაფუძნებულმა სავარჯიშომ, როგორიც არის „ადამიანის უფლებები ახალ ამბებში“, გვ. 61, შეიძლება აღაფრთოვანოს „პრაგმატისტები“, მაგრამ არ მოეწონოს „თეორეტიკოსებს“ თქვენ შეგიძლიათ ამ სავარჯიშოს ადაპტირება და მისი ანალიტიკური ასპექტების გაზრდა, თუ მოიყვანთ მედიის სხვადასხვა საშუალებების მიერ ამ პრობლემის განსხვავებული გაშუქების შედარებას. შესაძლებელია, აგრეთვე, მრავალი სავარჯიშოს ადაპტირება წერა-კითხვის უნარ-ჩვევების განსხვავებული დონის ასახვის მიზნით. მაგალითად, წამყვანს შეუძლია გააკონტროლოს ისეთი სავარჯიშოების წერილობით ფორმაში შესასრულებელი დავალებები, როგორიცაა „კურდღლის უფლებები“, მიმართეთ შემოქმედებით გზებს, რათა ბავშვებს ჰქონდეთ საშუალება, რეაგირება მოახდინონ ნასწავლზე. მაგალითად, ჯგუფურ განხილვებთან ერთად ბავშვებმა შეიძლება ხატონ, მიმართონ პანტომიმას, საკუთარი აზრები დააფიქსირონ ჟურნალში ან გაუზიარონ თავიანთ პარტნიორებს წყვილში.

პრაქტიკული სავარჯიშოების გულმოდგინე შერჩევა და ადაპტირება უაღრესად მნიშვნელოვანია ისეთი განსაკუთრებული საჭიროებების მქონე ბავშვების აქტივობებში ჩართვის და თანაბარი მონაწილეობისთვის, როგორიც არიან უსახლკარო, ემიგრანტი, ლტოლვილი ბავშვები და სგანგებო დაწესებულებებში მცხოვრები ბავშვები. ნუ შეეხებით იმას, რაც შეიძლება ასახავდეს მტკივნეულ განსხვავებებს ბავშვებს შორის.

განსაკუთრებული ყურადღებით მოექეცით უნარშეზღუდულ ბავშვებს და ეცადეთ, არ ჩააგდოთ ისეთ სიტუაციაში, როდესაც ისინი „დათანხმდებიან“, მიიღონ მონაწილეობა სავარჯიშოში, რომელშიც ისინი ვერ შეძლებენ ასპარეზობას თანაბარ პირობებზე. ამის სანაცვლოდ, როდესაც იცით, რომ თქვენს ჯგუფში ჩართული ბავშვი ფიზიკურად შეზღუდულია, მოახდინეთ სავარჯიშოს ადაპტირება ბავშვის შესაძლებლობებთან, ნაცვლად ლოდინისა, რომ ბავშვი თვითონ მოახდენს ადაპტაციას სავარჯიშოსთან. მაგალითად, უნარშეზღუდული ბავშვის მდგომარეობასთან ადაპტაციის მიზნით:

კვალიფიციურ წამყვანს შეუძლია უზრუნველყოს ყველა ბავშვის, მათ შორის საკუთარ თავში ჩაკეტილი და გაფანტული გონების მქონე ბავშვების, სრული მონაწილეობა. ქვემოთ მოცემულია რამდენიმე რჩევა ამასთან დაკავშირებით:

ყოველ წამყვანს ესაჭიროება გარკვეული მეთოდებისა და მცირე აქტივობების რეპერტუარი სპეციალური მიზნებისთვის, რომლებიც ხშირ შემთხვევაში ხელს უწყობს ჯგუფის მოტივაციის შექმნას, ბავშვების ჩართვას, მათი ყურადღების მოზიდვას, დაძაბულობის ან წინააღმდეგობის დაძლევას, ბავშვების ნდობისა და ინტერესის მოპოვებას ან, უბრალოდ, „ყინულის გალღობას“ და გართობას! ქვემოთ წარმოგიდგენთ რამდენიმე გამოცდილ და ჩვენთვის საყვარელ მეთოდს. სხვა მეთოდების ნახვა შეგიძლიათ ისეთ ვებგვერდებზე, როგორიცაა Salto-Youth Support Centre: www.salto-youth.net

ამ სავარჯიშოების მიზანია ჯგუფისთვის სტიმულის მიცემა და სოლიდარობის განწყობის შექმნა:

ჯგუფისთვის ენერგიის მომატების ან სხვა რაიმეზე ყურადღების გადატანის მიზნით:

დღის ან გაკვეთილის დასასრულს:

კონფლიქტების მოსაგვარებლად ჯგუფში და ცალკეულ ბავშვებში.

კონფლიქტური გრძნობებისა და ფასეულობების წარმოშობა გარდაუვალია, როდესაც საქმე ეხება ადამიანის უფლებებს, განსაკუთრებით „კომპასიტოს“ არაფორმალურ აქტივობებში მონაწილეობისას, რომლებიც შეგნებულად მიმართავენ ბავშვების გრძნობებს და ინტელექტს. ამგვარი კონფლიქტი, რომელიც შეიძლება წარმოიშვას როგორც ბავშვებს შორის, ისე ცალკეულ ბავშვში, არ არის აუცილებლად უარყოფითი და ფაქიზი მანიპულირების შედეგად კონსტრუქციულ გამოცდილებად შეიძლება გარდაიქმნას. კონფლიქტის მოგვარების ცოდნა ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ცხოვრებისეული უნარ-ჩვევაა, რომელიც უნდა შეიძინონ ბავშვებმა და რომელიც აუცილებელია ადამიანის უფლებათა კულტურის განვითარებისთვის მათ გარშემო არსებულ სამყაროში. გთავაზობთ რამდენიმე რჩევას:

იხ., აგრეთვე, V თავი, გვ. 259, მშვიდობის განათლების განხილვა.

ვერცერთი ბავშვი ვერ შეისწავლის ადამიანის უფლებებს იმ გარემოში, რომელიც თვითონ არ სცემს პატივს და არ უჭერს მხარს ადამიანის უფლებათა კულტურას. ყველაზე დიდი წვლილი, რომელიც წამყვანს შეუძლია შეიტანოს ბავშვის მიერ ადამიანის უფლებების გაგებაში, არის მსგავსი გარემოს შექმნა.

საჭიროა ბავშვის ინტერესებისთვის ყველაზე სასარგებლო არჩევანის პრინციპზე დამყარებული მოდელის შექმნა. მაგალითად, ბავშვებს შორის გარდაუვალი კონფლიქტების იმ პრინციპზე დაყრდნობით მოგვარება, რომელიც ხაზს უსვამს ყველა ადამიანის უფლებას - მიიღოს მონაწილეობა და გამოთქვას აზრი და ყველა ადამიანის პასუხისმგებლობას ჯგუფის კეთილდღეობაზე და ჰარმონიული ურთიერთობების დამყარებაზე. აქტიურად ჩართეთ ბავშვები კონფლიქტების მოგვარების საქმეში.

რეალურ ცხოვრებაში გამორიცხეთ ყოველგვარი დისკრიმინაცია, თუ გინდათ, რომ ბავშვებიც ასე მოიქცნენ. გახსოვდეთ, რომ, საუკეთესო განზრახვების მიუხედავად, ყველა ჩვენგანი ირეკლავს საკუთარი კულტურის წინასწარ შექმნილ შეხედულებებს. ეს წინასწარ შექმნილი შეხედულებები და სტერეოტიპები განსაკუთრებით თვალსაჩინოა გენდერული თანასწორობის სფეროში. გამოკვლევები გვიჩვენებს, რომ ინსტინქტურად, ყოველგვარი წინასწარი განზრახვის გარეშე, წამყვანების უმეტესობა ბიჭებს მეტ დროსა და ყურადღებას უთმობს, ვიდრე გოგონებს. განსაკუთრებით იზრუნეთ იმაზე, რომ გოგონებმა ბიჭების თანაბარი მონაწილეობა მიიღონ პრაქტიკულ სავარჯიშოთა ყველა ნაწილში. თუ საჭიროა, მიმართეთ პოზიტიურ დისკრიმინაციას. „კომპასიტოს“ ეფექტიანობა ადამიანის უფლებათა დაცვის სფეროში მთლიანად არის დამოკიდებული თქვენი, წამყვანების, საქმიანობის ეფექტიანობაზე!

გამოყენებული ლიტერატურა

1 All different - All equal, Education Pack on ideas, resources, methods and activities for informal intercultural education with young people and adults, Council of Europe, 2004, p.122

წლის ყოველი დღე ადამიანის უფლებათა დღეა!

თემები:
ადამიანის ზოგადი უფლებები

სირთულის დონე:
მე-2 დონე

ასაკი:
8 — 13 წელი

ხანგრძლივობა:
120 წუთი კალენდრის შესაქმნელად; დამატებითი მეცადინეობები ყოველთვიურად.

ჯგუფის სიდიდე:
2-24 ბავშვი

სავარჯიშოს ტიპი:
ხატვა, გაფერადება, გამოჭრა, ინფორმაციის გრაფიკულად წარმოდგენა.

სავარჯიშოს აღწერა: ჯგუფური კალენდრის გაკეთება ადამიანის უფლებებთან დაკავშირებული მნიშვნელოვანი თარიღების აღნიშვნით.

მიზნები:

მომზადება:

მასალები:

მითითებები

1. აუხსენით ბავშვებს, რომ გააკეთებენ კალენდარს, რომელიც დაეხმარებათ იმის გაგებაში, თუ რა საგანგებო დღეებია მოსალოდნელი, განსაკუთრებით ისეთი, რომლებიც ადამიანის უფლებებთან არის დაკავშირებული.

2. აუხსენით ბავშვებს, თუ რა არის ადამიანის უფლება (თუ მათ ჯერ არ იციან ეს) და უთხარით, რომ ბავშვის უფლებებიც არსებობს. სთხოვეთ მათ, დაასახელონ ბავშვის უფლებები და, თუ საჭირო იქნება, თქვენც დაასახელეთ.

3. ჰკითხეთ ბავშვებს, თუ იციან ისეთი სგანგებო დღის შესახებ, რომელიც უკავშირდება ბავშვის ან ადამიანის უფლებებს (მაგალითად, რელიგიური დღესასწაულები შეიძლება დაუკავშიროთ აზროვნების, სინდისის და რწმენის თავისუფლების უფლებას; ეროვნული დღესასწაულები შეიძლება დაუკავშიროთ ეროვნების ქონის უფლებას; კულტურული დღესასწაულები შეიძლება დაუკავშიროთ კულტურის მონაპოვრებზე უფლებას). ჩამოწერეთ ეს ყოველივე. გაუღვიძეთ ბავშვებს სურვილი, რომ შემოქმედებითად მიუდგნენ ამ საკითხს დამოიფიქრონ ისეთი დღეები, რომლებიც ადამიანის უფლებებს შეიძლება დაუკავშირდეს. წაახალისეთისინი, რომ გამოიცნონ ზოგიერთი რამ. შემდეგ დაარიგეთ„დასამახსოვრებელი სგანგებო დღეების“სია და მიუმატეთ მას დისკუსიის მსვლელობაში აღნიშნული სხვა დღესასწაულები. იმსჯელეთ იმაზე, თუ როგორ უნდა იზეიმონ ასეთი დღესასწაულები, რომ ადამიანის უფლებათა მნიშვნელობამ წინა პლანზე წამოიწიოს. დაყავით ბავშვები ოთხ ჯგუფად და თითოეულ ჯგუფს სამი თვე გამოუყავით მეცადინეობისთვის.