„ქისტო, დიდგული ყოფილხარ,
ყამ (შიში) არ გქონია მტრისაო“.

ხალხური

ქისტები, ვაინახთა ერთ-ერთი ტომი, კავკასიის ძირძველი, აბორიგენი მოსახლეობაა და ისტორიულად ცხოვრობდნენ საქართველოს საზღვრის გასწვრივ, კავკასიის ქედის ჩრდილო კალთებსა და თერგის გაშლილ ველებზე. ანტიკურ და შუა საუკუნეების წყაროებში („სტრაბო ნის გეოგრაფია“, „სომხური გეოგრაფია“, „ქართლის ცხოვრება“ და სხვ.) მოიხსენიებოდნენ დურძუკებად, ნახჩემატიანებად, გარგარებად, კავკასიანებად, ძურძუკებად, ქუსტებად და ა.შ.

ჩეჩნეთი

ვაინახების მიწა-წყალი, გადაჭიმული დარიალის ხეობიდან დაღესტნამდე, კავკასიის ჩრდილო კალთების გასწვრივ, მდებარეობს აზიისა და ევროპის გზაჯვარედინზე და ხშირად ხდებოდა დიდი და ძლევამოსილი სახელმწიფოების ინტერესების სფერო. IV-XII საუკუნეებში ვაინახებზე გაბატონებისათვის იღვწოდა სასანიდების ირანი, არაბების ხალიფატი და ხაზარეთის კაგანატი. XIII ს-ში ქარიშხალივით თავს დაატყდა მონღოლეთი, XIV საუკუნეში - ოქროს ურდო, თემურ ლენგი გაშმაგებით დათარეშეობდა ჩრდილო კავკასიაში. XVI საუკუნიდან ერთმანეთს ექიშპებოდნენ სეფედინების ირანი და ოსმანთა იმპერია, ხოლო XVII საუკუნიდან ჩრდილოეთიდან მოიწევს ვეშაპი - რუსეთი, რომელიც დღესაც, 400 წლის შემდეგაც, განაგრძნობს შეიარაღებულ აგრესიას ვაინახების საბოლოო დამორჩილებისათვის. ქედუხრელი და დაუმორჩილებელი ვაინახები ერთადერთი ერია კავკასიაში, რომელიც თავდაუზოგავად, სისხლის უკანასკნელ წვეთამდე ებრძვის რუსეთის იმპერიას და მო უკი დებლობისათვის.

„ვაი ნახ“ სიტყვასიტყვით ჩვენს ხალხს ნიშნავს, რითაც ჩეჩნები, ქისტები და ინგუშები გამოყოფდნენ საკუთარ თავს სხვა კავკასიელი მთიელებისაგან. XVIII საუკუნის დასასრულსა და XIX საუკუნის დამდეგიდან რუსულ წყაროებში ვაინახები იხსენიებიან, როგორც ჩეჩნები, ქისტები და ინგუშები. ჩეჩენ და ინგუშ სახელწოდებებს საფუძვლად დაედო ორი აული, ჩეჩენ-აული და ანგუშთა აული. ჩეჩნების თვით სახელწოდებაა „ნოხჩი“, ხოლო ინგუშებისა - „ღალღაი“.

ჩეჩნეთისა და ინგუშეთის ტერიტორია დასახლებული იყო უძველესი დროიდან, რაზეც მეტყველებს ის არქეოლოგიური ძეგლები - ქვის იარაღები, რომლებიც განეკუთვნება შუა პალეოლითს (40 000 წლის წინ).

ვაინახების ისტორია და კულტურა ნაკლებად შესწავლილია, ამის მიზეზი, ჩვენი აზრით, ამ ხალხის ისტორიულ ძნელბედობაში უნდა ვეძიოთ. როგორც უკვე აღვნიშნეთ, ჩეჩნებისა და ინგუშების ქვეყანა ტერიტორიულად მდებარეობს ისეთ გეოზონაში, რომელიც კვეთს აზიისა და ევროპის გზაჯვარედინს, ამდენად, ეს კუთხე მუდმივად იქცეოდა გავლენის სფეროების დამკვიდრებისათვის ბრძოლის არენად და მუდმივად უხდებოდათ ბრძოლა დამოუკიდებლობისა და არსებობისათვის. ეს პატარა მხარე თითქმის ყოველთვის ეკონომიურად გაჩანაგებული და გაპარტახებულია, ან კიდევ თუ მიაღწევდა აყვავებას რომელიმე სახელმწიფო გაერთიანებაში, მაგალითად, ალანთა იმპერიაში, ხანმოკლე იყო ეს ზეობა და არ რჩებოდა დრო და საშუალება, შეექმნათ საკუთარი სწავლა-განათლების კერები, შეემუშავებინათ საკუთარი დამწერლობა, რის გარეშეც ძნელია ისტორიის, განსაკუთრებით კულტურის განვითარება. ასე რომ ძველ ვაინახებზე თუ რამ ცნობები გაგვაჩნია, ისევ მეზობელი, უფრო ცივილიზებული ხალხების ისტორიაში გაბნეული წყაროები გვაწვდიან.

მთიანი ჩეჩნეთი

მწირი, მაგრამ საყურადღებო ცნობები მეზობელ ვაინახებზე შემონახულია ქართულ წყაროებში (ლეონტი მროველი, ვახუშტი ბაგრატიონი, ივანე ჯავახიშვილი, ექვთიმე თაყაიშვილი, მოსე ჯანაშვილი, გიორგი მელიქიშვილი, ვახტანგ გამრეკელი და სხვ.).

შუა საუკუნეებში საქართველოს ძლიერება ამიერავკასიაში საგრძნობი ხდება და საქართველოს ერთიანი სახელმწიფოს ჩამოყალიბების შემდეგ მისი გავლენის სფეროები ჩრდილოეთისაკენ ვრცელდება.

მთიანი ინგუშეთის, მდინარეების არმხის, ღულოი-ხისა და ასას ხეობებში შემოინახა 100-ზე მეტი არქიტექტორული კომპლექსი. საბრძოლო კოშკების, სამარხი აკლდამებისა და წარმართული სალოცავების გვერდით არის ქრისტიანული ეკლესიები, რომლებიც, სავარაუდოდ, IX-XI საუკუნეებში აშენდა ქართველი ხუროთმოძღვრების მონაწილეობით. ეკლესია თხაბა-ერდი ქართული წარწერებითა და არქიტექტურით ნათელი დადასტურებაა შუა საუკუნეებში ქართველებისა და ვაინახების მჭიდრო კულტურული კავშირებისა.

დღეისათვის სამეცნიერო ლიტერატურაში დამკვიდრებულია ტერმინი „ვაინახები“ და მასში იგულისხმება ჩეჩნები და ინგუშები, ხოლო ქისტებს ბოლო დრომდე იცნობდნენ მხოლოდ ქართველები და მეცნიერთა ის ვიწრო წრე, რომლებიც იკვლევენ ვაინახთა ისტორიას. მხოლოდ XX ს. დასასრულისათვის გახდა ცნობილი საზოგადოებისათვის, რომ არსებობს კიდევ ერთი ვაინახური ტომი, რომელიც საქართველოში ცხოვრობს XIX საუკუნის დასაწყისიდან და მიუხედავად ამდენი ხნის ცალკე ცხოვრებისა, არ დაუკარგავთ თავიანთი ადათ-წესები, ზნეობრივი კოდექსი და ვაინახური მსოფლაღქმა.

ერზი - მთიანი ინგუშეთი

ჩახ ახრიევს, XIX საუკუნის მკლევარს, ქისტების წინაპარზე დაწერილი აქვს ხალხური თქმულება, რომელიც მოგვითხრობს, თუ როგორ მოხვდა სირიელი ფეოდალი კავკასიის ჩრდილოეთ კალთებზე, არმხისა და ასას ხეობებში: „ქისტი იყო ცნობილი სირიელი ფეოდალის ვაჟი კამენის სახლიდან. პირველი ჯვაროსნული ლაშქრობის დროს იგი სირიიდან გადმოვიდა აფხაზეთში, ხოლო რამდენიმე ხნის შემდეგ გადავიდა საქართველოში. რადგანაც იმ პერიოდში საქართველო განიცდიდა არაბებისა და თურქების მუდმივ თავდასხმებს და ძალზე შევიწროებული იყო, ქისტი გადავიდა კავკასიის ქედზე და დასახლდა ჩრდილო კავკასიის ერთ-ერთ ხეობაში მდინარე თერგის სათავეებთან. აქ მან დააარსა აული ერზი, რაც ქისტურად არწივს ნიშნავს და, წინაპრების მსგავსად, გერბად აირჩია არწივის გამოსახულება... ქისტის შვილიშვილმა ჩარდმა აულ ერზში ააშენა 16 საბრძოლო კოშკი, რომლებიც დღემდეა შემორჩენილი. ჩარდის შთამომავლები არიან ედიპი, ელბიაზი და ელბიაზის შვილები მანუილი და ანდი. მანუილის ვაჟი დაურ-ბეკი ბიძა ანდისთან უთანხმოების გამო გადავიდა მეზობლად, ჯეირახის თემში. ქისტის მომდევნო შთამომავლების დროს მათი ძალაუფლება თითქოს შესუსტდა, მაგრამ კვლავ ითვლებოდნენ ქისტების მმართველებად. მაგალითად, საქართველოს მეფე ერეკლე ქისტის შთამომავალ თაჩის მემკვიდრეებს დიდი პატივისცემით იღებდა სამეფო კარზე“.

საინტერესოა ინგუშური ლეგენდა ჩეჩნებისა და ინგუშების წარმოშობის შესახებ, რომელიც დაკავშირებულია საქართველოსთან და ამიტომ მას მოვიყვანთ იმ სახით, როგორც პროფესორი ნ. იაკოვლევი იმოწმებს თავის პოპულარულ ნარკვევში:

„კაცი, სახელად თურფალი, რაც დევგმირს ნიშნავს, წარმოშობით არაბეთიდან იყო, ყურეიშიტების გვარისა, საგანთა არსში გარკვეული. მას ეძინა მთელი კვირის განმავლობაში და შემდეგ ერთი კვირა ფხიზლობდა. ეს ამაყი კაცი ხალხს ჩაგრავდა. მაშინ ყურეიშიტების გვარის ხალხმა მძინარე აიყვანა გემზე, ჩამოიყვანა ჩვენს მხარეს და დატოვა აქ. თანდათანობით ღრმად შევიდა მთებში და მიაღწია ინგუშების ქვეყანას. იმ დროს არც მხეცი, არც ფრინველი, - არავინ არ ცხოვრობდა ამ ველურ მთებში. ის დასახლდა გამოქვაბულში და მოაშენა საქონელი და ცხვარი. დილით, როცა გარეკავდა საქონელს, გამოქვაბულის შესასვლელს კეტავდა უზარმაზარი ლოდით“.

შემთხვევით ამ ადგილებში ნადირობისას მოხვდა ქართველი თავადი თავისი ამალით. დაინახეს რა გამოქვაბული და ვეებერთელა წინაღობა შესასვლელისა, ქართველებმა თქვეს: „ჩვენ ვერ შევძლებთ ვებრძოლოთ ადამიანს, რომელიც ასეთ ქვებს აგორებს“ და დაბრუნდნენ სახლში. შეარჩიეს ლამაზი მონა ქალი და გაგზავნეს დევგმირთან. მან შესაფერისად მიიღო სტუმარი და ყოველ ღამე ცხვარს კლავდა მისთვის. ასე გავიდა სამი ღამე და დევგმირმა დაუწყო გამოკითხვა ქალს: „მითხარი, ვინ ხარ და სადაური?“ - „მე ბევრი გამიგონია შენ შესახებ და, შემიყვარდი რა, მოვედი შენთან საცხოვრებლად, - უპასუხა ქალმა. „მე არ მიყვარხარ და შენთან ცხოვრებაც მიჭირს“, - უთხრა დევგმირმა და დააბრუნა უკან. მას შემდეგ დამკვიდრდა ჩვეულება - სამი დღის შემდეგ სტუმარი კარგავს სტუმრის სტატუსს.

მაშინ ქართველებმა მიუგზავნეს დევგმირს სხვა ქალიშვილი, არა მონა, მაგრამ არც თავადური წარმოშობისა. დევგმირი მასაც ისე მოექცა, როგორც პირველს. ბოლოს, ქართველმა თავადმა მასთან გაგზავნა თავისი საკუთარი ასული. დევგმირს თავადის ასული მაშინვე გულში ჩაუვარდა და სამი ღამის გასვლის შემდეგ დაიწყო მასთან ცხოვრება, როგორც ცოლთან. მაშინ ქართველებმა მოილაპარაკეს ქალიშვილთან, რომ მას ქმრისთვის დაელევინებინა საძილე სასმელი. დაძინებული დევგმირი შეკრეს და მთელი თავისი ჯოგით წაიყვანეს საქართველოში. თავადები სათათბიროდ შეიკრიბნენ და იმსჯელეს, რა ეყოთ ტყვისათვის. ერთნი სთავაზობდნენ, დაეხვრიტათ თოფით, მეორენი - ჩაემწყვდიათ კასრში და ჩაეგდოთ წყალში. მაგრამ ქალიშვილმა მამას შეუთვალა: „ტანით ხარივითა ხარ - ჭკუით კი ხბოზე სულელი. მე ორსულად ვარ. კარგია, თუ გოგონა შემეძინება, მაგრამ თუ ბიჭი დაიბადება, მას ვერ გავუმკლავდები. მამის სიკვდილს ის გულთან ახლოს მიიტანს და შურს იძიებს მამის სისხლისთვის.

მამა და მთელი თავადობა იძულებული გახდნენ, დასთანხმებოდნენ ამ მოსაზრებას, ქალიშვილს გამოუყვეს ქონების ნაწილი, რომელიც წილით ეკუთვნოდა და კვლავ დააბრუნეს დევგმირი ცოლთან ერთად ძველ ადგილას. აქ გაუჩინა მას ბიჭი, რომელსაც ხელში ფოთოლი ეჭირა და უწოდეს მას ფოთოლი (ღა). შემდგომ მის ბიჭს ღალღა ეწოდა და აქედან უწოდეს ინგუშებს ღალღაი. მეორე ბიჭი დაიბადა ყველით (ნახჩ) ხელში, უწოდეს მას ნახჩუო (ე.ი. ჩეჩენი).

ვაინახების ისტორიისა და კულტურის მკლევარი ხ. გ. ვერტეპოვი მეტად საინტერესო მოსაზრებას გვთავაზობს: რადგან ქისტი მოვიდა დღევანდელი დასახლების ადგილზე საქართველოდან, შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ მასთან ერთად იქ ჩავიდა ზოგიერთი ქართველიც; გამომდინარე აქედან, დღევანდელი ქისტების ძარღვებში უნდა იყოს შერეული ქართული სისხლი. ასეთი შეხედულებისათვის არსებობს მრავალი საფუძველი, ჯერჯერობით ბოლომდე დაუმუშავებელი.

მაისტი

რა თქმა უნდა, ვაინახების წარმოშობის ჰიპოთეზა არ შეძლება მხოლოდ თქმულებების, გადმოცემებისა თუ სხვა ფოლკლორულ წყაროებზე დაყრდნობით ჭეშმარიტებად მივიჩნიოთ და დასკვნები გავაკეთოთ, ერთი რამ ცხადია, რომ „ჩეჩნები და მათი მონათესავე ხალხი - ინგუშები კავკასიის უძველეს ავტოქტონურ მოსახლეობას მიეკუთვ ნებიან.“

„ვაინახები ძირძველი კავკასიელები არიან. ლეონტი მროველის გენეოლოგიური სქემის თანახმად, ლეგენდარული წინაპარი ვაინახებისა ატარებს „კავკასის“ სახელს, საიდანაც მოდის სახელწოდება კავკასიანები, ერთ-ერთი ეთნომიმი ვაინახებისა, რომლითაც ისინი მოიხსენიებიან ძველ ქართულ წყაროებში“.

„სომხურ გეოგრაფიაში“ ჩამოთვლილია სარმატიაში მცხოვრები ხალხები და მათ შორის დასახელებულია ქუსტები და ნახჩამათიანები. ცნობილი არმენოლოგი კ. პატკანოვი VII საუკუნემდე მცხოვრებ ავტორებზე (პტოლემეოსი, არიანა, ეგიმე, ფაუსტი და სხვ.) დაყრდნობით ავითარებს მოსაზრებას, რომ ქისტები და ნახჩამათიანები შედიან იმ ხალხებში, რომლებიც სინამდვილეში სახლობდნენ აღნიშნულ ადგილებში. ასე რომ, თამამად შეიძლება ითქვას, ქისტები, ზუსტად ამ სახელწოდებით, წარმოადგენენ ვაინახების ერთ-ერთ უძველეს შტოს და აქტიურ როლს ასრულებდნენ მათ ისტორიაში.

რუსულ წყაროებში ქისტის სახელწოდება პირველად მოხსენიებულია 1733 წელს ვ. გამრეკელის მიერ. 1968 წელს გამოქვეყნებულ საქართველოსა და ჩრდილო კავკასიის ურთიერთობათა ამსახველ წყაროებში გვხვდება საბუთი, სადაც აღნიშნულია, რომ 1733 წელს რუსეთის საგარეო კოლეგიაში მიიღეს ინფორმაცია, რომლის მიხედვითაც ქისტები სხვა მთიელებთან ერთად ითხოვენ იმპერატორის მფარველობას.

მთიელ ხალხში, კერძოდ, ქისტებში, აღნიშნულ პერიოდში წარმართული რელიგია ბატონობდა, მაგრამ ქრისტიანობის კვალი მათში იმდენად ძლიერი იყო, რომ რუსეთის საპატრიარქომ შესაძლებლად მიიჩნია მათი გაქრისტიანება. 1750 წელს შექმნეს ე.წ. ოსური კომისია მთის ხალხში, განსაკუთრებით ოსებსა და ქისტებში, ქრისტიანობის გავრცელების მიზნით, მაგრამ რაიმე შედეგს ვერ მიაღწიეს.

1765 წელს ჩეჩნეთში ახალციხიდან ჩადის კაპუცინის ორდენის ორი კათოლიკე ბერი ქისტებში კათოლიკური სარწმუნეობის ქადაგების მიზნით, მაგრამ ვერც მათ შეძლეს მიზნის მიღწევა: ქისტებში ძლიერი იყო მამა-პაპური ადათებისადმი ერთგულება. ს. ბრონევსკი აღნიშნავს, რომ რუსების შეხება ქისტებთან იყო სამხედრო ხასიათის. ის ვაინახების კლასიფიკაციას შემდეგნაირად ახდენს:

I. ქისტები (საკუთრივ ასე წოდებულები);

II. ინგუშები ანუ ლამურები;

III. კარაბულაკები ანუ არშტოელები;

IV. ჩეჩნები ანუ შეშენები, ასევე მიჩკიზებად წოდებულები.

დღეს მეცნიერულად დასაბუთებულად ითვლება აკადემიკოს ნ. მარის კავკასიელი ხალხის კლასიფიკაცია, სადაც ცალკ-ცალკე მოხსენიებულია ჩეჩნები, ინგუშები და ქისტები.

1923 წელს გამოცემულ ნაშრომში, რომელიც შეიცავს ახალ ცნობებს კავკასიაზე, ს. ბრონევსკი ცალკე თავს უძღვნის ქისტებს, სადაც დეტალურად განიხილავს ქისტების ტერიტორიას, გეოგრაფიულ მდებარეობას, მდინარეებს, ქისტების წარმოშობის ისტორიას, ენასა და სხვ.

XIX საუკუნის რუსი მკვლევრები, რომლებიც რუსეთის დაპყრობითი ომის შედეგად გაეცნენ კავკასიას, სამხედროებისაგან განსხვავებით, დაინტერესდნენ ვაინახების ისტორიით და ქისტეთს მიაკუთვნებენ მდ. არმხისა და ასას ზემო წყლის ხეობებს. თანაც მდ. არმხი მათ ნაშრომებში „ქისტინკას“ სახელწოდებითაა ცნობილი და, სხვათა შორის, ეს სახელი ადგილობრივ მოსახლეობაში დღესაც შემორჩენილია. ბერჟე ქისტებს ორ ნაწილად ჰყოფს: „შორეული ქისტები“, რომლებიც ცხოვრობენ მდ. არგუნის ხევებში, 1851 წლისათვის ითვლიდა 3267 სულს 21 აულში. „ახლო ქისტები“ სახლობენ მაღალი მთებით გარშემორტყმულ ტაფობში. მაღალი მთები ეშვებიან კავკასიონის ქედიდან თერგის ხეობაში, ჯარიეხის სიმაგრესთან, რომლის ახლოსაც თერგს ერთვის მდინარე ქისტინკა, ამ ქისტურ თემში ითვლება 32 აული. ამ აულების უდიდესი ნაწილი გაშენებულია მდ. ქისტინკას ნაპირებზე.

ქართულ წყაროებში ქისტების წინაპრები მოხსენიებულია ძურძუკების, ღლიღვების, ქისტებისა და ნახჩების სახელწოდებით, რომლებიც მოდიან უძველესი დროიდან. ეს სახელწოდებები გვხვდება ლეონტი მროველთან, ისტორიკოს ჯუანშერთან, ჟამთააღმწერელთან, პაპუნა ორბელიანთან, ფარსადან გორგიჯანიძესთან, ვახუშტი ბაგრატიონთან და თეიმურაზ ბატონიშვილთან.

ვახუშტი ბაგრატიონთან ქისტების წინაპრების ძურძუკ-ღლიღვებთან ერთად ჩნდება სახელწოდება ქისტი. მისი ნაშრომის მიხედვით, ძურძუკსა და ღილღვს ჰქონდა მესამე სახელი, მაგრამ იგი ხშირად კი არ აიგივებს ამ სამ სახელწოდებას, არამედ სამივე სახელწოდებაში ერთ ხალხს გულისხმობს. უფრო ღრმა ანალიზის შედეგად ვრწმუნდებით, რომ „გეოგრაფიის“ ავტორს ქისტეთი მიაჩნია, როგორც საკუთრივ ქისტების, ისე ძურძუკებისა და ღილღვების სამშობლოდ.

ვახუშტის ცნობებზე დაყრდნობით ა. შავხელიშვილიც თვლის, რომ „წარმოშობით ქისტის სახელწოდება უფრო შორეული ჩანს“ - იგი თავის ნაშრომში „საქართველო-ჩეჩნეთ-ინგუშეთის ურთიერთობა XVI-XVIII სს.-ში“ ასეთნაირად ავითარებს თავის მოსაზრებას: „ავტორი (ვახუშტი) ძურძუკეთ-ღლიღვეთისაგან განსხვავებით გამოკვეთილად წარმოგვიდგენს ქისტეთს, როგორც „დაბნებიანს“ და განვითარებულს. იგი აღნიშნავს: „და ამ წყალსა (ქისტინკა) ზედა, ხეობაში, ამ ჯარიეხს ზეით, არს ქისტეთი დაბნებიანი, შენობიანი“.

ქისტეთი

ქისტეთი ღილღვეთზე და ძურძუკეთზე განვითარებული რომ ყოფილა, ვახუშტი უფრო ვრცელი ცნობებით ადასტურებს: „ქისტეთის მცხოვრებლებმა იციან ქვითა და კირით მშენებლობა და მათგან აშენებენ სახლებს, კოშკებსა და ციხესიმაგრეებს“.

თეიმურაზ ბატონიშვილი „საქართველოს ისტორიაში“ აღნიშნავს, რომ „ქისტნი ღლიღვნი და ძურძუკნი პირველ იყვნეს ქართულითა მომზრახნი და ქრისტიანენი“.

ნ. გრაბოვსკი ასევე აღნიშნავს, რომ „სიმაგრე ჯეირახის (საქართველოს სამხედრო გზის გასწვრივ) სამხრეთ-აღმოსავლეთით იჭრება ღრმა ხეობა, რომელსაც ქმნის მდ. არმხის (ქისტინკას) მდინარება, სადაც ცხოვრობს მთიელთა ორი თემი: ჯეირახისა და ქისტების“.

ვახუშტი ბაგრატიონი ვაინახების მიწა-წყლის გეოგრაფიული აღწერისას ქისტეთს ძურძუკ-ღილღვისაგან განაცალკევებს: „კუალად ამისა სამხრით, ქისტეთს ზეით, არს ძურძუკეთი…“, ხოლო შემდგომ ქართულ წყაროებში ძურძუკი და ღილღვი ნაკლებად იხსენიება, მათ ადგილს იჭერს ქისტი, რომელსაც XIX საუკუნიდან ენაცვლება ჩეჩენი და ინგუში.

ე. კრუპნოვი თვლის, რომ შუასაუკუნეობრივი ეთნონიმი „ქუსტი“ პირდაპირ კავშირშია ინგუშების წინაპრებთან, „სომხურ გეოგრაფიაში“ ტერმინი „ქუსტი“ იხსენიება ფორმით „ქისტი“. მიუხედავად იმისა, რომ ეთნონიმი ქისტი XIII საუკუნიდან იხსენიება, მისი წარმომავლობა მოდის ადრეული შუა საუკუნეებიდან. ქისტები ცხოვრობდნენ მდინარე არმხის (ქართულად ქისტეთის წყალი, რუსულად კისტინკა, ოსურად მაკალდონ-ორბების წყალი) ხეობაში.

იოჰან ბლარამბერგი „კავკასიურ ხელნაწერში“ წერს: „ქისტები ცხოვრობენ ჩრდილო კავკასიის მაღალმთიან ხეობის ფერდობებზე: მათგან ჩრდილოეთით ცხოვრობენ ჩეჩნები და ინგუშები, აღმოსავლეთით - ლეზგინებისა და ავარების ტომები, დასავლეთით ცხოვრობენ გუდამაყრელები, ხევსურები და თუშები. დანარჩენი ქისტები ცხოვრობენ ჩანთისა და შაროი არგუნის ხეობებში“.

არქეოლოგიური გათხრების შედეგებზე დაყრდნობით მკვლევრები ვარაუდობენ, რომ ჯერ კიდევ ბრინჯაოს ხანაში, კერძოდ, II ათასწლეულში ჩვენს ერამდე, ქისტების წინაპრები ჯეირახის ხეობაში, მდ. არმხის აუზში ცხოვრობდნენ, რომელთაც შექმნეს თვითმყოფადი მითოლოგია, ფოლოსოფია, მატერიალური და სულიერი კულტურა. დღეს მეცნიერთა დიდი ნაწილი იმ აზრისაა, რომ შესაძლოა ამ კულტურას კავშირი აქვს, დღესდღეობით ნაკლებად გამოკვლეული და ამდენად სუსტი, მაგრამ მაინც საგრძნობი, ძველი შუმერის, ბაბილონის, ეგვიპტის, ფრიგიის, საბერძნეთისა და სხვა ცივილიზაციის კერების კულ ტურასთან. ამაზე მიგვანიშნებს ვაინახების ეროვნული არქიტექტურული ძეგლები, განსაკუთრებით საბრძოლო კოშკები, რომლებიც მრავლადაა ქისტეთში და მოგვაგონებენ ეგვიპტის პირამიდებს. კრუპნოვის თქმით: „ინგუშეთის საბრძოლო კოშკები თავიანთი ტექნიკური და სამშენებლო ხელოვნებით საუკეთესო ნიმუშია იმდროინდელი ადამიანების საოცარი გენიისა, რომელიც თავისი მასშტაბით უტოლდება თანამედროვე ადამიანის ცაში გაჭრას“.

ამ ისტორიული წყაროებიდან გამომდინარე, შეიძლება ითქვას, რომ ქისტები ვაინახების ერთ-ერთი გამორჩეული ტომია, რომელთა ისტორიული ძნელბედობის მიუხედავად, ისტორიამ არცთუ ისე მწირი მასალები შემოგვინახა.

ხალხის ისტორიისა და კულტურის საფუძვლიანი შეწავლისათვის აუცილებელია სათანადო გეოგრაფიული, ეთნოგრაფიული, დემოგრაფიული, ისტორიული, არქეოლოგიური, ლინგვისტური, ლიტერატურული, ფოლკლორული და სხვა მასალების არსებობა. ამ მხრივ ვაინახების შესახებ მასალები ძალიან მწირია, ფაქტობრივად, მკვლევარს უხდება გეოგრაფიულ, არქელოგიურ და ფოლკლორულ მასალებზე დაყრდნობა და ამ წყაროების გამოყენება, რომელიც, მიუხედავად სიმწირისა, მაინც არსებობს მეზობელ ხალხებში.

ყველაზე ვრცლად უძველესი ვაინახების შესახებ ცნობები მოიპოვება ქართულ წყაროებში. საყურადღებოა ისიც, რომ ქართველი მემატიანენი დიდ ყურადღებას უთმობდნენ მეზობელი ხალხების ისტორიას, ვაინახებს კი ისე განიხილავდნენ, როგორც ქართველ ხალხთან სისხლხორცეულად მონათესავე ხალხს. XI საუკუნის ისტორიკოსი ლეონტი მროველი, რომელიც საქართველოსა და, საერთოდ, კავკასიის უძველეს ისტორიულ მოვლენებს აგვიღწერს, კავკასიის ხალხების გენეალოგიის გადმოცემისას ვაინახების პატრიარქად აღიარებს კავკასს და, ამის მიხედვით, ვაინახების წინაპრებს კავკასიანებს უწოდებს. ეს სახელწოდება ვაინახებისა გვხვდება სხვა ქართველ ისტორიკოსებთანაც. სავარაუდოდ, ისინი ეყრდნობოდნენ იმ ისტორიულ წყაროებს, რომელთაც, სამწუხაროდ, ჩვენამდე არ მოუღწევიათ.

ლეონტი მროველი და ანტიკური ხანის ისტორიკოსები აღწერენ სკვითების ლაშქრობას ჩვენს წელთაღრიცხვამდე VII საუკუნეში, რომლებმაც გადმოლახეს კავკასიონის ქედი და შეესივნენ წინა აზიის ქვეყნებს. სკვითების გამანადგურებელ ლაშქრობებზე ბევრია ნათქვამი, ცნობილია მათი სისასტიკე და ბარბაროსობა, მათ ნაკვალევზე მხოლოდ ნანგრევები და ფერფლი რჩებოდა და ბევრმა დასახლებულმა პუნქტმა არსებობა შეწყვიტა. სკვითების პირველ დარტყმებს ვაინახები შეხვდნენ, მათ შორის სასტიკ ბრძოლებზე მეტყველებენ ვაინახების მიწა-წყალზე აღმოჩენილი ყორღანები.

ეს პროცესი გრძელდებოდა ანტიკური ხანიდან. ჩრდილოეთიდან მოსვენებას არ აძლევდნენ ველური მომთაბარე ტომები. სკვითებს პაჭანიკები სცვლიდნენ, პაჭანიკებს - ყივჩაღები. შემდეგ სამხრეთიდან დაიძრნენ სპარსელები, მათ მოჰყვნენ არაბები და მერე მონღოლთა ურდოები, რომელთა გავლილ ადგილებზე სიცოცხლის კვალი აღარ ჩანდა. მონღოლებმა ვოლგაზე დატოვეს სასტიკი და დაუნდობელი სახანო, რომელთა მმართველები დათარეშობდნენ ჩრდილო კავკასიაში, ავერანებდნენ აყვავებულ მხარეს. მარტო თემურ-ლენგის ლაშქრობებმა ამ მხარეში ასეულ ათასობით ადამიანის სიცოცხლე შეიწირა და ათეულობით ქალაქები აღიგავა პირისა მიწისა.

ვაინახების მიწა-წყალზე გადიოდა სამხრეთ კავკასიაში მიმავალი სამთო გზა-ბილიკები. უღელტეხილებს ისინი აკონტროლებდნენ და შეუპოვარ წინააღმდეგობას უწევდნენ სამხრეთისაკენ მიმავალ მტერს, რომელსაც ჯერ მათი სამშობლო უნდა დაეკავებინა. ხშირად, სწორედ მათი მამაცობის, მეომრული სულისკვეთების წყალობით გადარჩენილა საქართველო ჩრდილოელი ურდოების შემოჭრისგან. ყველა დამპყრობელი, ადრე თუ გვიან, ტოვებდა ვაინახების მიწა-წყალს. მაგრამ სადღაც მე-17 საუკუნის დამდეგიდან ჩრდილოეთიდან დაიძრა ყველაზე სასტიკი, ცბიერი, დაუნდობელი მტერი, რომელსაც რუსული იმპერია ჰქვია და რომელიც აგერ უკვე ლამის ოთხი საუკუნეა ეომება, ჟლეტს უდანაშაულო ადამიანებს, დიდსა თუ პატარას, ქალსა თუ მოხუცს, ანგრევს ქალაქებსა და სოფლებს, ჩეხავს ტყეებს, სპობს კულტურულ ძეგლებს, ისტორიულ დოკუმენტებს, სახელმწიფო არქივებს და ამით ცდილობს მოსპოს ვაინახი ხალხი და მათი კულტურა.

ჯერ კიდევ ივანე მრისხანის დროიდან იმპერიალისტურმა რუსეთმა კავკასიას მიაპყრო გაუმაძღარი თვალი. მე-19 საუკუნის დამდეგისათვის შეძლო სამხრეთ კავკასიის დაპყრობა. საქართველოს სამეფო, სამხრეთ კავკასიის დასაყრდენი ძალა გააუქმა, ორ გუბერნიად გადააქცია და თავის იმპერიას შეუერთა. შემდეგ აზერბაიჯანისა და სომხეთის დაპყრობისათვის დიდი ძალისხმევა არ დასჭირვებია და ახლა ჩრდილოეთიდანაც და სამხრეთიდანაც შეუტია ჩრდილო კავკასიას.

დამპყრობელი რუსეთის წინააღმდეგ ბრძოლის მთელი სიმძიმე ჩეჩნეთმა გადაიტანა. სწორედ კავკასიის მთებში მოხდა ვაინახების ჩეჩნებად, ინგუშებად და ქისტებად დაყოფა, რაც რუსეთს ხელს აძლევდა და ეს იყო მათი საყოველთაოდ ცნობილი პოლიტიკის - „გათიშე და იბატონე“ - შედეგი. სწორედ ამ ომში მოხდა ვაინახების საბოლოოდ მუსლიმანებად ჩამო ყალიბებაც. ეს კი ძირითადად განაპირობა იმ ფაქტორმა, რომ ეროვნულ-განმათავისუფლებელ ბრძოლას სამშობლოს და მოუკიდებლობისათვის მებრძოლმა ლიდერებმა რელიგიის დროშა წაუმძღვარეს წინ.

შეიხ-მანსური

შეიხ-მანსურის მიერ დაწყებული (მე-18 ს. 80-იანი წლების დასაწყისი) ბრძოლა, რომელიც 100 წლის განმავლობაში გრძელდებოდა და დასრულდა იმამ ალიბექ ალდამოვის აჯანყების ჩახშობით (მე-19 საუკუნის 70-იანი წლების ბოლოს), იყო ყველაზე სისხლისმღვრელი, თუ არ ჩავთვლით გასული საუკუნის მიწურულისა და XXI საუკუნის დასაწყისის ჩეჩნეთ-რუსეთის ომებს. ჩეჩნებმა ამ ომებში დაამტკიცეს, რომ შეუდარებელი მეომრები არიან და ღირსნი თავისუფლებისა. მაგრამ, როგორც ყოველთვის, მათ დამოუკიდებლობისა და თავისუფლებისაკენ ლტოლვა ძვირად უჯდებათ... მიუხედავად ამისა, ისინი მტკიცედ მისდევენ წინაპართა დევიზს:

„ქედს არ მოვიხრით არასოდეს არვის წინაშე,
ჩვენ ერთი გზა გვაქვს: სიკვდილი ან თავისუფლება!“

იმამ შამილის წინამძღოლობით წარმოებულ ომში დამარცხების შემდეგ, ჩეჩნების დიდმა ნაწილმა, რომელმაც მიიჩნია, რომ ამ პატარა მიწაზე რუსებთან ერთად ვერ მოთავსდებოდნენ, დატოვეს მშობლიური მიწა-წყალი და თურქეთსა და არაბეთში გადაიხვეწნენ. მათი შთამომავლები დღესაც ცხოვრობენ თურქეთში, იორდანიასა და სირიაში და არ დაუკარგავთ თავიანთი თვითმყოფადობა.

60-იან წლებში ჩეჩნების თურქეთის იმპერიაში გადასახლებაში ლომის წილი ედო რუსეთს, მაგრამ მაშინ ის შეფარვით მოქმედებდა. 80 წლის შემდეგ, 1944 წლის 23 თებერვალს ბოლშევიკურმა რუსეთმა მოაწყო აქამდე არნახული გენოციდი ვაინახებისა. მთელი ჩეჩნეთ-ინგუშეთის რესპუბლიკა ერთ კვირაში დააცარიელა მკვიდრი მოსახლეობისაგან და ციმბირსა და ყაზახეთის უკაცურ სტეპებში სატვირთო ვაგონებიდან გადმოყარა.

ვაინახების ქვეყანა

თხუთმეტწლიანი გადასახლებიდან მობრუნებული ვაინახები თავის სახლ-კარში აღარ შეუშვეს, მათ მთლიანად გადაუკეტეს მშობლიური სოფლები, მთები და იძულებულნი გახადეს იქ ჩასახლებულიყვნენ, ვისაც სად მოუხერხდებოდა. ამგვარად, დაირღვა რეგიონული მოსახლეობის სტრუქტურა, თუმცა თეიფური (თეიფი-გვარი) წყობა იმდენად ძლიერია ვაინახებში, რომ დღესაც თითოეულმა კარგად იცის თავისი წარმომავლობა.

როგორც ითქვა, რუსებმა ვაინახების ახალი ტერმინოლოგია - ჩეჩენი და ინგუში - შემოიტანეს და დღესაც ვაინახების აღმნიშვნელი მხოლოდ ეს ორი ეთნოსი შემორჩა. ქისტები, რომლებიც საქართველოს მოსაზღვრე რეგიონებში, მდინარე არმხის (ქისტინკა), ასას, ჩანთი და შაროი-არგუნის ზემო წლებში ბინადრობდნენ, შეერწყნენ ჩეჩნებსა და ინგუშებს.

აღმოსავლეთის ანუ ახლო ქისტები, მდ. არმხისა და ასას სათავეებში მცხოვრებლები (ღილღველები) ინგუშების ეთნოსს შეერწყნენ, ხოლო შორეული ქისტები, არგუნის სათავეებთან მცხოვრებნი (მითხოელები, მაისტელები, დიშნოელები, ხილდიხაროელები) - ჩეჩნებს. ქისტებად დარჩნენ ქისტების ის ნაწილი, რომლებიც XIX საუკუნის 30-50-იანი წლებიდან საქართველოში ჩამოვიდნენ და პანკისის ხეობაში კომპაქტურად ჩასახლდნენ.

ქისტების ეთნოსის შენარჩუნებაში მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა ქართველმა ხალხმა, რომლებმაც მზრუნველი ხელი გაუწოდეს მოძმე ხალხს და დაეხმარნენ, არ დაეკარგათ თავიანთი თვითმყოფადობა, ადათ-წესები და მენტალიტეტი. პასპორტებშიც და სხვა საბუთებშიც ეროვნების აღმნიშვნელ გრაფაში „ქისტი“ ჩაუწერეს, მიუხედავად იმისა, რომ ასეთი ეროვნება საბჭოთა კავშირში დაფიქსირებული არ იყო, ამას კი ძალიან დიდი მნიშველობა ჰქონდა ქისტური ეთნოსის შენარჩუნების საქმეში.

ფარნავაზი და მისი ქისტი დედოფალი

ვაინახებისა (ჩეჩნები, ქისტები და ინგუშები) და ქართველების ურთიერთობებს უძველეს დროში ეყრება საფუძველი. ჯერ კიდევ ანტიკურ ხანაში ფარნავაზ მეფეს მეუღლედ ძურძუკის (ვაინახების) მთავრის ასული ჰყავდა. ამის შესახებ „ქართლის ცხოვრება“ გვაუწყებს: „ფარნავაზ მოიყვანა ნათესავი ძურძუკოსი ქალი ძურძუკეთიდამ და შეირთო თვით ცოლად“.

ფარნავაზ მეფის გარდაცვალების შემდეგ მემკვიდრის მცირეწლოვანებით ისარგებლეს ფეოდალებმა და ძალაუფლება ხელში ჩაიგდეს. დედოფალმა ვაჟიშვილი - საურმაგი (რაც ქისტურ ენაზე ყოვლისშემძლეს, დიდადშემძლეს ნიშნავს, ეტყობა ვაჟი დედის შერქმეულ სახელს ატარებდა) საფრთხეს გაარიდა და შვილთან ერთად სამშობლოში დაბრუნდა. საურმაგი დავაჟკაცების შემდეგ დედულეთიდან ვაინახ მეომრებთან ერთად საქართველოში ბრუნდება და იბრუნებს კანონიერ ტახტს და დაკარგულ ტერიტორიებს, ხოლო დედულებს, ძურძუკებს ასახლებს მთელს საქართველოში: „... ძურძუკეთი ვეღარ-რა იტევდა კაცთა სიმრავლისაგან, აჰყარა კავკასითურთ საურმაგ და დასხნა დიდოეთს და სუანეთს ეგრისამდე“ (ვახუშტი ბატონიშვილი, ქართლის ცხოვრება, IV. თბ., 1973).

მეფე საურმაგი

ლეონტი მროველის თანახმად, ქართველები და ვაინახები ერთი წინაპრის, თარგამოსის შთამომავალნი არიან. თარგამოსის ერთ-ერთი ვაჟი კავკასოსი გადავიდა ცენტრალურ ჩრდი ლოეთ კავკასიაში, დაიკავა თავისუფალი ტერიტორია და დასაბამი მისცა ვაინახურ ტომებს, კერძოდ, მისი შვილის დურძუკის ეთნონიმის სახელით არიან მოხსენიებულნი ქართულ ისტორიულ წყაროებში ვაინახები. როგორც „ქართლის ცხოვრება“ გვაუწყებს, კავკასიელთა საერთო წინაპრის, თარგამოსის, თამისის ძის, რომელიც სახლობდა არა რატისა და მასისის მთებს შორის, შვილიშვილი დურძუკი გამორჩეული მეომარი და სახელოვანი შვილი გმირი ქვეყნისა, ხაზართა მიერ კავკასიის დიდი ნაწილის ოკუპაციის შემდეგ „მივიდა და დაჯდა ნაპრალსა შინა მთისასა და უწოდა სახელი თვისი დურძუკეთი“.

ისტორიული წყაროების ანალიზის შედეგად შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ ჯერ კიდევ თამარის ეპოქამდე საქართველოსა და ვაინახების ტერიტორიებს შორის საზღვარი კავკასიონის წყალგამყოფი ქედი იყო. თამარ მეფის სარდალი ივანე ათაბაგის „ისტორიანისა და აზმანის“ მიხედვით: „აღვიდა მთასა ხადისასა და წარვლო წვერი მთისა, წარსდგა მთასა ფხოველთასა და დიდოთასა, რომელი არავის ექმნა არც პირველ, არც შემდგომად, რამეთუ ერთკერძო დაურჩა დურძუკეთი და ერთკერძო დიდოეთი და ფხოეთი“.

მთიელი ხალხის მიგრაცია მეტ-ნაკლები ინტენსივობით მიმდინარეობდა კავკასიის ქედის ჩრდილოეთ და სამხრეთ კალთებზე ანტიკურ, შუა საუკუნეებსა და გვიანდელი ურთიერთობის პერიოდებში. ახალ საცხოვრის ტერიტორიებზე დასახლებაც ხდებოდა, როგორც მშვიდობიანი გზით, ისე კონფლიქტური სიტუაციების შედეგადაც.

ერთმანეთის მეზობლად ცხოვრებამ, გეოგრაფიულმა არეალმა, ანთროპოლოგიურმა, ლინგვისტურმა, ეთნოგრაფიულმა მენტალიტეტმა, გენებმა განაპირობა ამ ორი ხალხის მჭიდრო სოციალურ-ეკონომიური და პოლიტიკური ურთიერთობა.

პოლიტიკური ურთიერთობა გამოიხატებოდა გარეშე მტერთან ბრძოლაში, ქართველთა ჯარში მონაწილეობით. ასეთი სახის დახმარება გრძელდებოდა ანტიკური ხანიდან ადრეული და გვიანდელი ფეოდალიზმის პერიოდშიც.

ვაინახების მხრიდან სამხედრო დახმარება გრძელდებოდა საქართველოს ისტორიის სხვადასხვა პერიოდში. ვაინახები იღებდნენ კავკასიის ჩრდილოეთით სტეპებში მობინადრე მომთაბარე ველური ტომების პირველ დარტყმებს და კეტავდნენ კავკასიის სამხრეთისაკენ გამავალ უღელტეხილებს. ამგვარად, ისინი იცავდნენ საქართველოს ჩრდილოეთ საზღვრებს.

რ. ერისთავის მიხედვით - „წინათ (VII-XII სს.) ქისტ-ჩეჩნები და ლეკები საქართველოსთან მეგობრულ კავშირში იყვნენ და ადმინისტრაციულად თუშ-ფშავ-ხევსურებთან ერთად ხუნძახისა და პანკის-კვეტერას სამოურავოში შედიოდნენ“.

„საქართველო თავისი მთიანეთის ერთი მონაკვეთით (ხევსურეთი, თუშეთი) უშუალოდ ემეზობლებოდა ჩეჩენ-ინგუშებს, რაც მტკიცე საფუძველს ქმნიდა ამ ტომებთან მჭიდრო ურთიერთობისათვის“, - აღნიშნავს თოგოშვილი თავის ნაშრომში „ვეინახები V-X საუკუნეებში, ჩრდილო კავკასიის ხალხთა ნარკვევები“, თბ., 1969წ.

ქართველებისა და ვაინახების მჭიდრო ნათესაური კავშირების შესანიშნავი მაგალითია ის ცნობები, რომლებსაც გვაწვდის ივ. ჯავახიშვილი, რომლის მიხედვითაც დვალეთის სამხრეთით, მდინარე თერგს სამხრეთ-აღმოსავლეთით უერთდება პატარა ნაკადული, რომელსაც ეწოდება ქისტურა (ქისტინკა). ზუსტად აქ, ამ ვიწრო ხეობაში, იყო ციხე-სიმაგრე აშენებული მეფე დავით აღმაშენებლის მიერ.

დავით აღმაშენებელი

შუა საუკუნეებში ქართველ მეფეებს ახლო ურთიერთობა ჰქონდათ ვაინახებთან. სად ღაც X-XII საუკუნეებში ქრისტიანობაც გაავრცელეს ქისტეთში. მაშინ საქართველოსა და ქისტეთს შორის საზღვარი კავკასიონის წყალგამყოფ ქედზე გადიოდა.

„განსაკუთრებით ინტენსიური ხდება ქართულ-ვაინახური ურთიერთობები XII საუკუნესა და XIII საუკუნის დასაწყისში, თამარ მეფის ხელმწიფობის წლებში. იმ პე რიოდში ჩეჩნეთ-ინგუშეთის ტერიტორიაზე საქართველოდან ვრცელდებოდა ქრისტიანობა, შენდებოდა ეკლესიები, ვაინახთა სამხედრო რაზმები მონაწილეობდნენ საქართველოს ომებში და ა.შ. განსაკუთრებული სიყვარული ჰქონიათ ჩეჩნებს თამარ მეფის მიმართ. თამარის სახელს არქმევდნენ აქ ხიდებს, საზოგადოებრივ ნაგებობებს, ქალიშვილებს, ლამაზ ყვავილსაც თამარი ჰქვია“, - წერს ნ. ტარყაშვილი თავის ნაშრომში - „რამდე ნი მე სიტყვა ჩეჩნებსა და ჩეჩნურ ფოლკლორზე“, თბ., 1998 წ.

თამარ მეფე

ჟამთააღმწერელის ცნობით, ჯალაალედინის მეორე შემოსევის დროს, 1226-1227 წლებში, ავბედით წუთებში ყოვლად იმედდაკარგულ საქართველოს მეფე რუსუდანს (თამარის ასულს) კვლავ ძურძუკები (ვაინახები) მოევ ლი ნენ შემწედ.

ყაზბეგის რაიონში სოფ. გველეთის დასახლების შესახებ არსებობს შემდეგი გადმოცემა:

„გველეთის მცხოვრებთა წინაპრებმა ვეინახებმა დარიალის ხეობაში გაანადგურეს მძარცველ მოთარეშეთა რაზმი, რომელიც ბრუნდებოდა საქართველოდან მდიდარი ნადავლითა და ტყვეებით. საქართველოს მეფე დავითმა (1293-1311 წწ.) დაასაჩუქრა მამაცი მეომრები და წერილობითი სიგელით უფლება მისცა, დასახლებულიყვნენ გველეთში“.

გველეთში მცხოვრები ვაინახები მამაცი მეომრები რომ იყვნენ, გვაუწყებენ სხვადასხვა წყაროები - მაგალითად, ლიტერატურული ჟურნალი „კავკაზსკი ვესტნიკი“ 1900 წელს, №11-ის 96-ე გვერდზე წერდა:

„იმისათვის, რომ უზრუნველყოთ საზღვრები ჩრდილოელი მეზობლისგან და ყაბარდოელებისგან, ხშირად რომ აშფოთებდნენ საქართველოს თარეშებით, ქართველმა მეფეებმა დარიალის სიმაგრეების ახლოს დაასახლეს ვაინახები, იმ ეპოქის შვილები, როცა ფასდებოდა მხოლოდ ძლიერთა თავისუფლება“.

ინტენსიური ურთიერთობა ჰქონდა ქისტებთან ერეკლე II-ს, რომელიც ყოველთვის ჩაბმული იყო გარეშე მტრებთან ბრძოლაში და სამხედრო დახმარება მუდმივად სჭირდებოდა. დახმარებას კი ის ხშირად ჩრდილოეთ კავკასიას სთხოვდა.

„XVIII საუკუნის მეორე ნახევარში ქართლ-კახეთის მეფემ, ერეკლე მეორემ, კვლავ აღადგინა პოლიტიკური და მეგობრული ურთიერთობა ქისტებთან. შემორჩენილია არაერთი ისტორიული დოკუმენტი, სადაც სახელოვან მეფეს მიწერ-მოწერა აქვს ღირსეულ მეზობლებთან. თხოვნის შესაბამისად ქისტებმაც ვაჟკაცურად მიიღეს მონაწილეობა გაჭირვებაში ჩავარდნილი ერეკლე მეორის მიერ გამართულ ქართულ ბრძოლებში“ (მამისიმედიშვილი ხ., ვაინახები და ქართველი მთიელები., თბ., 1997წ).

არსებობს მრავალი ცნობა, რომელიც ადასტურებს ვაინახების მონაწილეობას საქართველოს მტრების წინააღმდეგ ბრძოლაში: „.. ქართლ-კახეთის მეზობელ სახანოებთან ურთიერთობის გამწვავებისას, 1750 წელს თეიმურაზმა და ერეკლემ შეკრიბეს ჯარი - იმერლები, ჩერქეზები, ოსნი და კავკასიანნი (ვაინახები - მ. ხ.)“. ისინი მონაწილეობას იღებდნენ 1751 წლის ომშიც.

XVII საუკუნის ისტორიკოსის, პაპუნა ორბელიანის ცნობით, 1754 წელს ნურსალბეგის ქართლ-კახეთში შემოჭრასთან დაკავშირებით თეიმურაზისა და ერეკლეს ლაშქარში იყო ჯარი „.. ქიშტისა და ღილღვისა, რომელთაც საკუთარი მეთაურები ჰყავდათ“.

რუსეთ-თურქეთის ომში 1769-1774 წწ. ერეკლესთან ინგუშები იბრძოდნენ. ქისტები ჰყავდა მას ერევანზე ლაშქრობის წინაც 1778 წელს, ხოლო 1784 წელს 400 ოსი და ინგუში მეომარი ახლდა თან.

ასეთი სახის მიგრაციის დროს ხდებოდა ვაინახების ადგილობრივ მოსახლეობასთან სრული ასიმილაცია. XVIII საუკუნის ბოლოსათვის თიანეთის მაზრაში არსებობდა ქისტების კომპაქტური დასახლება სოფ. ჩაბანოს ირგვლივ, რომელსაც პატარა ქისტეთს ეძახდნენ, მაგრამ მანაც, დროთა განმავლობაში, განიცადა სრული ასიმილაცია ქართველებთან.

როგორც ნათია ჯალაბაძე აღნიშნავს („ეთნოსები საქართველოში, ქისტები“, თბ., 2008წ.) - „საქართველოში ქისტების კომპაქტური სამოსახლოები კახეთის ბარის მთისწინა ზოლში XVIII-XIX საუკუნეების მიჯნაზე ჩნდება. მათი პირველი ნაკადი თიანეთის მაზრის სოფელ ხორბალოს (ქისტნელის) ტერიტორიაზე ფუძნდება. ისტორიული წყაროებით, ხორბალოში ქისტების რაოდენობა დაახლოებით 20 კომლი იყო, ფლობდნენ 120 დღიურ სახნავ მიწას, ბინადარ ცხოვრებას ეწეოდნენ 1791 წლიდან (ზოგიერთი საბუთის მიხედვით, უფრო გვიანდელი პერიოდიდან) და მართლმადიდებლური ქრისტიანობის მიმდევარნი იყვნენ“.

ქართველებისა და ვაინახების ურთიერთობები გრძელდებოდა შემდეგ საუკუნეებშიც და ქართულ-ვაინახურ მიგრაციებსაც უწყვეტი სახე ჰქონდა.

საერთო ტაძარი ჰქონდათ შატილივნებსა და ქისტებს. „ანატორის ჯვარი შატილივნებისა და ქისტების საერთო სალოცავია. ანატორის ჯვარში ბოლო დრომდე მოდიოდნენ ქისტები სალოცავად საკლავით, ქადა პურითა და სანთლით. XX ს. ოციან წლებში ანატორის ჯვარს ჰყოლია გამორჩეულად წმინდა და ჯვარხატების კარგი მცოდნე ქისტი ხუცესი ბახაგა. ის მთისიქითა ქისტეთიდან მოდიოდა ანატორის ჯვარში სანთლით, საკლავითა და ბაჩაყურეებით“.

საქართველოში ქისტების მიგრაციას თავისი მიზეზები ჰქონდა. პირველი და ყველაზე მთავარი იყო რუსეთის კოლონიზატორული სტრატეგია კავკასიის დაპყრობაში. რუს რეაქციონერ პოლიტიკოსებსა და გენერალიტეტს ვაინახთა მიწა-წყალი სჭირდებოდა ვაინახების, ამ უცილობლად დაუმორჩილებელი ხალხის გარეშე. ამიტომ რუსეთის ტაქტიკა და სტრატეგია მიმართული იყო ამ ხალხის მოსპობის, განდევნისა და მათ ადგილას რუსი მოსახლეობის ჩასახლებისაკენ.

პანკისის მთები

ერთ-ერთი ტაქტიკა მდგომარეობდა იმაში, რომ მეომარი, ე.წ. „არამშვიდობიანი“ მოსახლეობა მიემწყვდიათ კავკასიონის ქედის მკაცრ მთებში. ისინი სიცივისა და შიმშილისაგან დაიღუპებოდნენ ან გადალახავდნენ ქედს და საქართველოში გადავიდოდნენ. საქართველოში კი რუსები უკვე მტკიცედ იყვნენ დამკვიდრებულები და გადმოსახლებული მოსახლეობა კონტროლქვეშ ეყოლებოდათ.

მიგრაციაში ძალიან დიდ როლს თამაშობდა ეკონომიური სივიწროვეც, რასაც განიცდიდა მაღალმთიანი მოსახლეობა. 1848 წ. ცნობილმა კავკასიოლოგმა ზისერმანმა იმოგზაურა მთიან ჩეჩნეთში და მოინახულა მაისტის ბელადი ჯოყოლა. იგი განცვიფრებული იყო მაისტის სოფელ ფუღას მცხოვრებთა სიღატაკითა და სალი კლდეებით დაფარული მიდამოთი. ზისერმანის აზრით, თარეშის გარეშე ამ ხალხის არსებობა შეუძლებელი იყო.

უკეთესი საცხოვრებელი ადგილების ძიებაში ქისტები საქართველოში გადმოდიოდნენ და სახლდებოდნენ უფრო ნაყოფიერ ადგილებში.

მიგრაციის პროცესში განსაკუთრებული ადგილი ეჭირა მოსისხლეობას (ვენდეტა) გამორიდებულ ადამიანებს. ქისტეთში სისხლს დღესაც იღებენ. იმ პერიოდში ეს წესი უმკაცრესად იყო დაცული და არათუ მკვლელი, მთელი ნათესაობა (ძმა, მამა, ბიძა, ბიძაშვილები) აიყრებოდნენ და სხვა უსაფრთხო ადგილებში ეძებდნენ თავშესაფარს.

ხშირი იყო შემთხვევები, როცა საქართველოს მეფეების მიერ საბრძოლველად დაქირავებული მეომრები საქართველოში რჩებოდნენ.

როგორც „ქართლის ცხოვრებიდან“ ვგებულობთ, ქისტების წინაპრების მიგრაცია საქართველოში ჯერ კიდევ ანტიკურ ხანაში დაწყებულა. ცხადია, დურძუკების (ძურძუკების) სრული ასიმილაცია მოხდა ქართულ მოსახლეობასთან. ეს პროცესი შემდგომ საუკუნეებშიც გრძელდებოდა, ქართველი მეფეები გარეშე მტერთან ბრძოლაში ჩრდილო კავკასიელებს იწვევდნენ, მათ შორის ვაინახებსაც. ხდებოდა ისეც, რომ ჯილდოს იღებდნენ და ბრუნდებოდნენ სამშობლოში, ზოგნიც რჩებოდნენ საქართველოში, სახლდებოდნენ ახალ სამშობლოში. ეს პროცესი განსაკუთრებით აქტიური იყო გვიანდელ შუა საუკუნეებში, როცა საქართველო განიცდიდა თურქ-სპარსთა სისტემურ შემოსევებს. არსებობს ერეკლე მეფის მიმოწერა ქისტ ყაზიბეგაშვილთან, რომელიც შუამავლობდა ქისტ ბელადებსა და მეფეს შორის შეთანხმების მიღწევაში.

აბრამ შავხელიშვილი საქართველო-ჩეჩნეთ-ინგუშეთის ურთიერთობის XVI-XVIII სს.-ში კვლევისას წერს: „ერთ-ერთი ცნობის მიხედვით, ერეკლე მეორეს 1778 წ. ზაფხულში დიდი საიდუმლოების პირობებში შეუკრებია ლაშქარი. მათ შორის ყოფილან ქისტებიც: „იყო დიდს მზადებაში და ჰყვა ჯარი დაბარებული ლეკისა, ოსისა, ქისტისა, ქართლისა, კახეთისა და არავინ იცოდა, თუ სად ნებავს წასვლა და იყო დიდ საქმეებში შესული“ (ა. შავხელიშვილი. „საქართველო-ჩეჩენ-ინგუშეთის ურთიერთობები XVI-XVIII სს.“ თბ. 1980 წ.)

ა. ოჩიაური ხელნაწერებში გვაწვდის ცნობას, რომ ხოშარის თემის წარმომადგენელი ხახანი, წარმოშობით ქისტი, თამარ მეფის მღვდელმსახური იყო და მისი შთამომავალი, ხახა, ერეკლე II მიერ ბოძებულ მიწებს ფლობდა ახმეტასა და გომბორში. ა. ოჩიაურის ამ ხელნაწერებზე დაყრდნობით ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი ლ. მარგოშვილი ასკვნის, რომ ერეკლე მეფის დროს ახმეტის რაიონის სოფლებში - ქისტაურსა და ქისტნელში ცხოვრობდნენ ქისტების ეთნიკური ჯგუფები, რომლებმაც შემდეგში განიცადეს ასიმილაცია ადგილობრივ მოსახლეობასთან, რის გამოც დაკარგეს თავიანთი ეთნიკური სახე, ხოლო ქისტური ტოპონიმები (ქისტნელი, ქისტაური, ქისტაძე, ქისტიშვილი საქისტო) დარჩა უცვლელი.

პანკისის ხეობა

ამ დასკვნას ამტკიცებს ისიც, რომ 1791 წლის აღწერით სოფ. ხორბალოში, მდ. ალაზნის მარცხენა სანაპიროზე მდებარე პანკისის ხეობის ჩამკეტ სოფელში ცხოვრობს 19 კომლი ქისტებისა.

XI ს. კახეთში კვირიკეს მეფობის პერიოდში (1009-1039 წწ.) სამეფო 7 საერისთავოდ იყო გაყოფილი და კვირიკე მეფემ მესამე საერისთავოში დასვა ერისთავი და მიუჩინა საზღვრები: „მესამე პანკისისა, ანუ მარილისისა და მისცა ჰერეთის საზღურის ზეითი კავკასამდე და კახეთის მთამდე თუშეთითურთ...“ ხოლო შემდეგ კახეთის მეფე გიორგიმ (1471-1482 წწ.) „მაშინ მოისპო ერისთავნი ჰერ-კახთა შინა და დასხნა მოურავნი დიდთა და მცირეთა ადგილთა, ვითარცა არიან დღემდე. მოურავი ქისიყისა, ელისუნისა, წუქეთისა, დიდოეთისა, თიანეთისა, შილდა-ყვარლისა, მარტყოფისა, გრემისა, პანკისისა და სხვანიც...“ ამ ცნობებს გვაწვდის ვახუშტი ბატონიშვილი.

XII საუკუნეში მონღოლების შემოსევის შედეგად დაიწყო სახელმწიფოს სამთავროებად დაყოფა, დინასტიური დავები და საქართველოზე გავლენის სფეროებისათვის ომები თურქეთსა და ირანს შორის (XIII-XV სს). თავდასხმებით, ომებით, ეპიდემიებით გაუკაცურდა პანკისის ხეობა, ხოლო სასოფლო-სამეურნეო სავარგულები ჭალებით დაიფარა.

პანკისის ხეობა

პანკისის ხეობა მე-18 საუკუნის მეორე ნახევრიდან დაცარიელებულია ქართული მოსახლეობისაგან. ხალხის ხეობიდან აყრისა და საქართველოს სხვა კუთხეებში გადასახლების ერთ-ერთი ძირითადი მიზეზი იყო ლეკთა თარეშები. პანკისი იყო დერეფანი, საიდანაც ხდებოდა კახეთზე ლეკების მხრიდან თავდასხმები.

მე-19 ს. პირველ ნახევარში ხდება ქისტების მასიური მიგრაცია პანკისის ხეობაში. პანკისში ქისტების მეომრული ტომის ჩასახლებით კახეთის მმართველებიც იყვნენ დაინტერესებული. აქ ქისტებმა დააარსეს რამდენიმე სოფელი, შეინარჩუნეს თავიანთი ადათწესები, სხვა ეთნოგრაფიული ნიშნები, ენა, კულტურა. დღესაც, თითქმის ორი საუკუნის შემდეგაც, დიდად არ შეცვლილა ქისტების მენტალიტეტი, ყოფითი ურთიერთობების პანკისის ხეობა მნიშვნელოვანი ინსტიტუტები, სტუმარ-მასპინძლობა, უფროს-უმცროსობა, მეგობრობა და ძმად გაფიცვა, თავისუფლებისადმი ლტოლვა და სხვ.

„პანკისის ხეობის შესახებ ყველაზე ადრინდელი ცნობა XVIII საუკუნისაა და მას გვაწვდის ვახუშტი ბაგრატიონი, საიდანაც ჩანს, რომ პანკისის ხეობა მჭიდროდ იყო დასახლებული ქართველებით, ხოლო XVIII ს-ის დამდეგისთვის იგი დაცლილი იყო დაღესტნელების მძარცველური ლაშქრობების შედეგად. დღევანდელი ქისტების წინაპრების ჩამოსახლება ჯერ კიდევ XVIII ს-ის გასულიდან დაწყებულა“, - წერს მკვლევარი გულდამ ჩიქოვანი.

„პანკისის ხეობა შიგნით, კახეთში, ჩრდილო მხარეს, მაღალსა და ტყიანს მთებს შუაა მოთავსებული. როგორც კი მდინარე ალაზანი კავკასიონის ვიწრო ღრე-კლდეებს გამოსცილდება და ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ ცოტად და ბევრად დაიმშვიდებს მჩქეფარე, აქაფებულ დინებას, თოფის ზუმბივით სწორდება და უაღმართდაღმართოდ მიედინება. კახეთში ჩამოსული მდინარე ალაზანი აღმოსავლეთისაკენ დაალმაცერდება და ჰქმნის ხეობას. ამ ხეობას პანკისი ჰქვია. ...ხეობა შიგნით, კახეთის ჩრდილოეთით, მაღალსა და ტყიან მთებს შუაა მოთავსებული. იგი საურმე გზით - კახეთს, საცალფეხო ბილიკებით კი მთა-თუშეთსა და მთა-ქისტეთს უერთდება, როგორც მთა-ბარის შემაერთებელი საუკეთესო გზა და ხიდი. ამ ხეობით მისვლა-მოსვლა ჰქონიათ და ახლაც აქვთ აქ მაცხოვრებელ ხალხებს - თუშებს და ქისტებს“ (მ. ალბუთაშვილი, პანკისის ხეობა. თბ. 2005). პანკისის ხეობა კახეთის რეგიონში შედის და მდებარეობს მის ჩრდილო-დასავლეთ საზღვარზე, ახმეტის რაიონში. ამ ხეობას ქმნის მდინარე ალაზანი, რომელიც სათავეს იღებს ბორბალოს მთიდან, ზღვის დონიდან 2750 მ. სიმაღლეზე; ხადორთან იერთებს მახვალისა და ხადორის წყალს მარცხენა და მარჯვენა მხრიდან, შემდეგ, ორი-სამი კილომეტრის მანძილზე მარცხნიდან უერთდება ხორაჯოს წყალი და ამავე მანძილის გავლის შემდეგ მარჯვნიდან - ბაწარის წყალი. ზუსტად ბაწარის წყლის შესართავიდან იწყება კიდეც ვაკე, სწორი ადგილი. აქედან იწყება პანკისის ხეობა, მიემართება სამხრეთისკენ და ემიჯნება სოფ. მატანს. მატნის თავში, მარჯვენა მხრიდან ალაზანს უერთდება კურტანაძეულის წყალი, ეს არის პანკისის ხეობის სამხრეთის საზღვარი. ხეობა სიგრძეზე დაახლოებით 18-20 კილომეტრზეა გადაჭიმული, სათავის სიგანე 200-300 მეტრს უდრის. თანდათანობით სამხრეთისკენ ფართოვდება, მარჯვენა და მარცხენა მხარეს პატარა წყლები უერთდება, რომლებიც შეჭრილ, ვიწრო უბის მაგვარ ხეობებს ქმნიან და მატანთან 3-4 კილომეტრამდე ფართოვდება.

„ხეობა ბუნებრივად დაცულია ყოველი მხრიდან - ჩრდილოეთით ემიჯნება კავკასიის წყალგამყოფ ქედს, აღმოსავლეთით და დასავლეთით შემოფარგლულია მთავარი ქედის სამხრეთი განშტოებებით და სამხრეთით კეტავს ცივ-გომბორის ქედი. ამიტომ პანკისში ქარი თითქმის არ იცის და თბილი და ნოტიო კლიმატი ახასიათებს. ასე რომ აქ ძველადვე ხელსაყრელი პირობები იყო მიწათმოქმედებისა და მესაქონლეობისათვის და ხეობაც, როგორც დღეს შემორჩენილი მრავალი ძეგლისა თუ ნაგებობების ნაშთები მეტყველებს, ძველად მჭიდროდ ყოფილა დასახლებული“. (ხ. ხანგოშვილი, ქისტები. თბ. 2005).

მე-19 საუკუნის 20-იანი წლების ბოლოსათვის პანკისში პირველად მაისტიდან (მთიანი ჩეჩნეთი) ჩამოსახლდა დუი დიშნელი, ცნობილი ბელადი და დიდი ავტორიტეტის მქონე პიროვნება. პირველ ხანებში, გადმოცემის მიხედვით, იგი ცხოვრობდა თიანეთში, ერწოში, ამყარებდა კონტაქტებს მაზრის უფროსებთან და მათი ნებართვით ჩამოასახლა დიშნელები და მაისტელები პანკისის ხეობაში.

მე-20 საუკუნის 30-იანი წლების პანკისის მკვლევარის, სანდრო ჩხენკელის ცნობებით, დუი ციცხაშაშვილი (ციცხაშ დუი) პანკისში ჩავიდა და ახლო ურთიერთობები დაამყარა თიანეთის მაზრის ხელმძღვანელობასთან. მე-19 საუკუნის დასაწყისში თიანეთში არსებობდა ქისტების სერიოზული დიასპორა, ჩაბანოს ხეობაში კომპაქტურად სახლობდნენ ქისტები, ამ ხეობას “პატარა ქისტეთს“ უწოდებდნენ. დუი დიშნიდან მოსისხლეებს გამოერიდა, ჯერ მაისტში დედულებთან ცხოვრობდა, შემდეგ თიანეთში, კერძოდ, ერწოში დასახლდა. რაღაც დროის შემდეგ მაზრის უფროსის ნებართვით ეძებს უფრო ნაყოფიერ ადგილს დასახლებისათვის, მოიარა პანკისი, ლოპოტა, შილდა, ართანა და საბოლოოდ არჩევანი პანკისზე შეაჩერა, რადგან ეს იყო მოსახლეობისაგან დაცლილი, ბუნებრივი სიმდიდრით შემკობილი და, რაც მთავარია, მაზრის უფროსის მიერ შეთავაზებული და დუის მიერ მოვლილი დასახლებული ხეობებიდან მის სამშობლოსთან, პირიქითა ქისტეთთან ყველაზე ახლოს მდებარე ადგილი.

ჩვენ მიერ ჩამოთვლილი ხეობები (ლოპოტა, შილდა, ნაფარეული, ართანა) წარმოადგენდა ლეკების კახეთზე ლაშქრობის დერეფნებსა და საქართველოს ხელისუფლების მიზანიც სწორედ ამ სათარეშო გზების ჩაკეტვა იყო. პანკისის ხეობაც, ერთ დროს ქართული მოსახლეობით მჭიდროდ დასახლებული და აყვავებული მხარე, მე-18 საუკუნის მეორე ნახევრიდან მთლიანად დაცლილია მოსახლეობისაგან და გაველურებული ტყით არის დაფარული.

1772 წელს კახეთში იმოგზაურა ცნობილმა მკვლევარმა გულდენშტეტმა, აუდენცია ჰქონდა თელავში ერეკლე მეორესთან, შემდეგ მოინახულა ახმეტა, ბახტრიონი და მატანი. იგი წერს, მატნის ზემოთ „ჩრდილოეთ კერძ სოფლები არ არის“. დღევანდელი სოფ. დუისის ადგილას ქისტების დასახლების დროს სოფ. „კოშკებში“ (დღევანდელი სოფ. ყვარელწყალი) დროებით ბინადრობდა ერთი ფშაველი, რომელიც გვიან შემოდგომაზე უკანა ფშავიდან პანკისში გადმოდიოდა, საქონელს აზამთრებდა და ადრე გაზაფხულზე უკან ბრუნდებოდა. ზამთარში მთები ჩაკეტილი იყო დიდთოვლობის გამო და ლეკებიც ვერ გადმოდიოდნენ სათარეშოდ პანკისში.

დუი ავტორიტეტიანი, კონტაქტური, ჭკვიანი ადამიანი ყოფილა. მან შეძლო თავისი ხალხის უცხო მიწაზე დასახლება, ხელი შეუწყო მათ ადაპტაციას ადგილობრივ პირობებთან, კონტაქტები დაამყარა მეზობელ ქართველებთან, განსაკუთრებით დაუმეგობრდა მატნელებს, მატნელ თავადებს და მათი დახმარებით მეკობრეობასა და თარეშებს მიჩვეული ქისტები მშვიდობიან ცხოვრებას შეაჩვია, მიწათმოქმედებაზე გადაიყვანა. მისი თაოსნობით სოფ. დუისის ჩრდილოეთით აშენდა საყარაულო ხის კოშკები, საიდანაც მუდმივად დარაჯობდნენ ხეობას, კახეთისკენ მიმავალ გზას. დღემდე შემორჩენილია გადმოცემები, თუ როგორ იტაცებდნენ ბავშვებს ლეკები, როგორ იმართებოდა ქისტებსა და ლეკებს შორის სისხლიანი შეტაკებები, როგორ მისდევდნენ ქისტები გამტაცებლებს და უმეტეს შემთხვევაში უვნებლად აბრუნებდნენ მსხვერპლს (გატაცებულებს).

მაისტის კიდევ ერთი ბელადი, ჯოყოლა დარქიზანაშვილი, მეკობრულ თარეშებს აწყობდა თუშეთში და იტაცებდა ცხვარ-ძროხას. ამითაც უნდა იყოს განპირობებული ის გარემოება, რომ თუშეთის მოურავი ივანე (ცისკაროვი) ცისკარიშვილი შუამავლობს თიანეთის მაზრის უფროს ლევან ჩოლოყაშვილთან და მიაღწია ჯოყოლას თაოსნობით - მე-19 საუკუნის 50-იანი წლების დასაწყისში, კერძოდ, 1854 წელს გადმოესახლებინა პანკისში მაისტიდან ფუღასა და ტუგას თემები.

ამ ორ ისტორიულ პიროვნებასთან, დუისა და ჯოყოლასთან არის დაკავშირებული სოფლების ჯოყოლოსა და დუისის დაარსება. შემდეგ, მე-19 საუკუნის 50-იანი წლების და საწყისში, დაარსდა სოფ. ომალო, სადაც უმთავრესად ხილდიხაროს თემის წარმომადგენლები დასახლდნენ.

სადღაც მე-19 საუკუნის 80-იან წლებისათვის ქისტები პანკისში მტკიცედ დამკვიდრდნენ. თუმცა მიგრაცია ამით არ შეწყვეტილა. მეტ-ნაკლები ინტენსივობით იგი გრძელდებოდა მე-20 საუკუნის პირველ ნახევარშიც, სანამ არ მოხდა ჩეჩენ-ინგუშების გა და სახლება შუა აზიაში.

პანკისის ხეობაში ქისტების დასახლების პერიოდში ხეობა გაუკაცრიელებული იყო, მოსახლეობისაგან მთლიანად დაცლილი. ხეობის ისტორიაში, ისევე როგორც მთელი საქართველოსათვის, ყველაზე საუკეთესო პერიოდი იყო თამარ მეფის ხანა (XII-XIII სს.). იმ დროს პანკისის ტერიტორიაზე არსებობდა საერისთავო, რომელიც ძირითადად დასახლებული იყო კახელებითა და ველზე თანდათანობით ჩამოსახლებული ქართველი მთიელებით. ერისთავის რეზიდენცია მდებარეობდა ხალაწნისა და მაღრაანის ხეობების გამყოფ ქედზე, ისეთ ადგილას, საიდანაც ხდებოდა ორივე ხეობის კონტროლი. ციხე-სიმაგრის ნანგრევები დღესაც არის შემრჩენილი და ხალხში ცნობილია თორღვა პანკელის გალავნის სახელით. საქართველოს უმეფობის პერიოდში (დავით ულუ და დავით ნარინი მონღოლეთში იყვნენ გაწვეულები), იმჟამინდელი პანკისის ერისთავი თორღვა განუდგა მეფეებს და საქართველოს მეფობა ისურვა, რაც სიცოცხლის ფასად დაუჯდა. თორღვა პანკელი მოღალატის სახელით შევიდა ისტორიაში. პანკისის რეზიდენცია შემოსაზღვრული იყო მასიური გალავნებით, საფორტიფიკაციო ნაგებობებით, სასიგნალო და თავდაცვითი ციხე-სიმაგრეებით, ქრისტიანული ტაძრებით, რომელთა უმრავლესობისაგან დღეს მხოლოდ ნანგრევებიღაა შემორჩენილი.

ქისტების პირველი წინაპრები დიშნელები (დიშნიი), მაისტელები (მაისთოი) და მითხოელები (მელხიი) ჩამოსახლდნენ ჩეჩნეთ-ინგუშეთის მთიანეთიდან. ქისტების მასიური დასახლება ხეობაში მოხდა XIX საუკუნის დასაწყისში. ქისტების პანკისში დასახლების უწყვეტი პროცესი თითქმის ერთი საუკუნე გრძელდებოდა. 1900-იანი წლებიდან იწყება პანკისის ხეობაში ჯავისა და ცხინვალის რეგიონიდან გადმოსული ოსების დასახლებაც. პანკისის ხეობაში საუკუნეების განმავლობაში გვერდიგვერდ მშვიდობიანად თანაცხოვრობდნენ სხვადასხვა ეთნოსის წარმომადგენლები: ქართველები (თუშები, ფშავლები), ქისტები (ჩეჩნები, ინგუშები) და ოსები, რომელთა აბსოლუტურმა უმრავლესობამ 1990-იან წლებში საქართველოში ეთნიკური უმციესობების მიმართ არსებული არაგონივრული პოლიტიკის გამო დატოვეს საქართველო, ხოლო დარჩენილი მცირე ნაწილი 2008 წლის აგვისტოს მოვლენების შემდეგ გავიდა საქართველოს ფარგლებს გარეთ. დღესდღეობით პანკისის ხეობაში ოსი მოსახლეობის რაოდენობა უაღრესად მცირეა, სულ რამდენიმე ოჯახს შეადგენს და ისინი ძირითადად უფროსი ასაკის ადამიანები არიან.

მთიდან ჩამოსულ ჩეჩნებს თავდაპირველად პანკისში ბარის პირობებთან შეგუება გაუჭირდათ, თუმცა მეზობელი მატნის მოსახლეობა მათ მხარში დაუდგა, შეასწავლა მიწათმოქმედება და დაეხმარა ადგილობრივ პირობებთან ადაპტაციაში.

პანკისის ხეობის მოსახლეობა განსახლებულია დაახლოებით 18 კვ.მ.-ის ფართობზე (ძირითადად ვაკე), მდინარე ალაზნის მარჯვენა და მარცხენა მხარეს, სულ 17 სოფელი, მათ შორის 11 ქისტებით დასახლებული (დუისი, ჯოყოლო, ბირკიანი, ძიბახევი, წინუბანი, ქორეთი, ქვემო ხალაწანი, შუა ხალაწანი, ზემო ხალაწანი, დუმასტური, ომალო), ოთხი შერეული ქისტურ-ოსური (წინუბანი, ქორეთი, ქვემო ხალაწანი, დუმასტური), ოთხი ფშავლებით დასახლებული (საკობიანო, კუწახტა, ბაყილოვანი, დედისფერული), ორი შერეული, ფშაურ-ქისტური (ყვარელწყალი, ზემო ხალაწანი).

პანკისის ხეობის ქისტი მოსახლეობა დღესდღეობით მერყეობს ექვსი ათას ადამიანამდე, მათ შორის, დაახლოებით 300-მდე ნატურალიზებული ჩეჩენი ლტოლვილი.

მშობლიური ენა: ჩეჩნური ენის ქისტური დიალექტი.

რელიგია: ისლამი (სუნიტები).

პანკისში კომპაქტური დასახლების შემდეგ ქისტებისთვის ადვილი არ ყოფილა ახალ პირობებთან შეგუება, ადგილობრივ სოციუმში ინტეგრაცია, რადგან მათ ახალ სამშობლოში, ახალ პირობებში მოუხდათ ცხოვრების ხელახალი დაწყება, თუმცა უნდა ვაღიაროთ ისიც, რომ მათ სწორედ მამაპაპური ადათ-წესების, ზნე-ჩვეულებებისა და ტრადიციების წყალობით შეძლეს ახალ მიწაზე დამკვიდრება.

იმერული ოდა პანკისის ხეობაში

საქართველოში ჩამოსახლებული ქისტები იყვნენ თავისუფალი საზოგადოების წარმომადგენლები, რომლებიც არ იცნობდნენ კლასობრივ დიფერენციაციას, ყველა თანასწორი უფლებებით სარგებლობდა. ქისტეთში ცხოვრებისას არათუ რუსებსა და სხვა დამპყრობლებს, შამილსაც გაუწიეს წინააღმდეგობა.

ფრანგი მწერალი ერნსტ ჩანტრე, რომელიც გაეცნო ვაინახების ყოფა-ცხოვრებას, აღფრთოვანებული იყო ამ ხალხის დემოკრატიული წყობის გამო და წერდა: „ჩეჩნები ცხოვრობენ ისე, რომ არ იცნობენ კლასობრივ განსხვავებას... ყველას გააჩნია ერთნაირი უფლება და ერთნაირი სოციალური პოზიციით ნებივრობენ, ძალაუფლება, რომელსაც ანიჭებენ თავიანთ ლიდერებს არჩევითი სისტემის შიდა საბჭოს მეოხებით, განსაზღვრულია ვადით და უფლებებით“.

ქისტების საქართველოში დასახლების პერიოდში და შემდეგშიც, 1864 წლამდე, საქართველოში ბატონყმობა არსებობდა. პანკისში მიწები ქართველი თავადების საკუთრება იყო, ქისტები დასახლდნენ სახაზინო და საეკლესიო მიწებზე, ქართველ თავადებთან დაამყარეს კონტაქტები და შემდეგ დაიწყეს მათგან მიწების შესყიდვა. ქისტებმა თავიდანვე უარი თქვეს იჯარაზე, რადგანაც არ სურდათ, რაიმე უფლებრივი დამოკიდებულება ჰქონოდათ გაბატონებულ ფენასთან.

იმერული ოდა პანკისის ხეობაში

ქისტები პანკისში ახალი პრობლემის წინაშე აღმოჩნდნენ. წინაპართა სამშობლოში ისინი თავიანთი კანონებით ცხოვრობდნენ, როცა გამოჩნდა მტერი და აუკრძალეს დემოკრატიული კანონებით ცხოვრება, ისინი გამოერიდნენ მათთვის მიუღებელ გარემოს და მეზობელ, გენეტიკურად მონათესავე საქართველოში პოვეს თავშესაფარი, მაგრამ აქაც რუსის ხელისუფლება ბატონობდა, აქ ყველანი სახელმწიფო კანონებით ცხოვრობდნენ.

მართალია, პირველ ხანებში სახელმწიფო მოხელეები არ ერეოდნენ ქისტების ყოფაცხოვრებასა და თემის მართვის წესებში, მაგრამ თანდათან დაიწყეს მათზე კონტროლი და სახელმწიფო კანონმდებლობის ჩარჩოებში მოქცევა. ეს პროცესი არც ისე იოლი აღმოჩნდა, რადგან ქისტი ხალხი ოდითგანვე თავისუფალ ცხოვრებას იყო მიჩვეული და ყველაფერს აკეთებდნენ, რათა არ დაედგათ კისერზე სახელმწიფო უღელი. სწორედ ამ ძალის ხმევამ განაპირობა ის, რომ ყველა საზოგადოებრივ ფორმაციაში (თემური, ბურჟუაზიული, სოციალისტური, დემოკრატიული) შეინარჩუნეს დამოუკიდებლობა, შეძლეს ეცხოვრათ საკუთარი ადათ-წესებით.

ქისტები მალევე გადავიდნენ ცხოვრების მშვიდობიან რელსებზე, მოახერხეს ეცხოვრათ წინაპართა ადათ-წესებით, მაგრამ ამავე დროს დამორჩილებოდნენ სახელმწიფო კანონებსაც. საზოგადოებისთვის მნიშვნელოვან საკითხებს იმ კოდექსით წყვეტდნენ, რომლითაც მართავდნენ საზოგადოებას მათი წინაპრები. ეპოქის შესაბამისად ატარებდნენ რეფორმებს, ახალი დროის ახალ მოთხოვნებთან შესა ბამი სო ბაში მოჰყავდათ ადათწესები.

ამასთან ერთად, მთის პირობებს, მესაქონლეობასა და მეცხოველეობას მიჩვეულ ქისტებს პანკისში დასახლების პირველ პერიოდში გაუჭირდათ ბარის პირობებთან შეგუება, მით უმეტეს მათთვის უცხო იყო ბარში გაბატონებული სა სოფ ლო-სამეურნეო სამუშაოების შესრულება და მათთან და კავ შირებული სხვადასხვა პრობლემის საკუთარი ძალებით გადაწყვეტის შესაძლებლობები კი ძალიან მწირი. ამას დაემატა მთის კლიმატისაგან განსხვავებული ბარის კლიმატი და იმ დროისათვის პანკისის ხეობაში გავრცელებული მალარია, რომელიც დიდი დი ლემის წანაშე აყენებდა ახალჩამოსახლებულებს. თუმცა, ქისტი ხალხის გამორჩეულმა მენტალიტეტმა, ვაჟკაცურმა ბუნებამ, მათმა მორალურმა პრინციპებმა და ცხოვრების ჯანსაღმა წესმა, ისინი ამ ქვეყნის ღირსეულ შვილებად და ერთგულ მოქალაქეებად ჩამოაყალიბა. მათ მალევე შეძლეს მეზობლებთან ძმური და მეგობრული ურთიერთობების ჩამოყალიბება. განსაკუთრებით დიდია მატნელების ამაგი ქისტების პანკისის ხეობაში დამკვიდრებისა და ადაპტაციის საქმეში. მატნელი გლეხები ეხმარებოდნენ და ასწავლიდნენ ქისტებს მიწათმოქმედებასა და სხვა სასოფლო-სამეურნეო სამუშაოების შესრულებას, ხოლო მატნელი თავადები ჩოლოყაშვილები ქისტებს ყველაზე სანდო და ერთგულ მეგობრებად თვლიდნენ. ქისტებთან მეგობრობდნენ კახელი თავადებიც: ანდრონიკაშვილები, ნათელაშვილები, კობიაშვილები და სხვები, ისინი ამოდიოდნენ პანკისში და დახმარების ძმურ ხელს უწვდიდნენ უღალატო მოძმე ქისტებს, რომელნიც წარბშეუხრელად იდგნენ პანკისის ხეობიდან სრულიად საქართველოს სადარაჯოზე.

პანკისის ხეობა

ქისტების პირველივე ნაბიჯები ქართულ საზოგადოებაში ინტეგრაციისათვის საკმაოდ მყარი აღმოჩნდა. ამ პროცესს დიდწილად შეუწყო ხელი ვაინახებისა და ქართველების გენეტიკურმა ნათესაურმა ფესვებმა, რამაც, თავის მხრივ, საკმაოდ დიდი როლი ითამაშა: ქისტებმა ადვილად შეძლეს ენობრივი ბარიერის გადალახვა, ძალიან მალე შეისწავლეს და შეითვისეს ქართული ენა, ის მათთვის მეორე მშობლიური ენა გახდა ჩეჩნურის შემდეგ. დღეს თუ ვინმეს შეუძლია იამაყოს ქართული ენის სრულყოფილი ცოდნით, ამაში ქისტებს ბადალი ნამდვილად არ მოეძებნებათ, რასაც მეტწილად თავად ქართველებიც აღიარებენ. ინტეგრაციის პროცესი გააადვილა იმ ფაქტმაც, რომ ქისტები პანკისში დასახლების დღიდან სახელწიფობრივად მიუდგნენ მოქალაქეობრივ პრინციპებს, აღიარეს საქართველო თავის სამშობლოდ და დაიწყეს ისე ცხოვრება, როგორც ეს ჭეშმარიტ მოქალაქეებს შეეფე რება. სწორედ ამიტომაც არ გაუჭირდათ ქისტებს ქართულ საზოგადოებაში ინტეგრაცია და არც თვითდამკვიდრებისათვის მოუწიათ გაშმაგებული ბრძოლა.

ქისტმა ხალხმა, ქისტურმა მსოფლაღქმამ, თავისი ხასიათით, ხალასი ბუნებით, სანდოობით, სტუმარ-მასპინძლობით, უფროს-უმცროსობის ტრადიციით, სიმამაცით, რაინდული კოდექსით, ღირსებით, თავისუფლებისა და დამოუკიდებლობის განსაკუთრებული სიყვარულითა და ლტოლვით მალევე მოინადირა ქართველი ხალხის გული. ქართველები ქისტებს ისე უყურებდნენ, როგორც მოძმე, ერთგულ და უღალატო ხალხს და, საბედნიეროდ, დღემდე მეგობრულად ცხოვრობენ. ქისტები ხედავენ მოძმე ხალხის ზრუნვას, მადლიერების გრძნობით ხვდებიან ყოველივეს და საქართველოსა და ქართველი ხალხის მიმართ განსაკუთრებულ სიყვარულს ავლენენ, მედგრად და უშიშრად, კავკასიური შემართებით დგანან ძვირფასი სამშობლოს საზღვრებთან და სპეროზადან ფხიზელი თვალყურით დარაჯობენ კახეთსა და სრულიად საქართველოს.

ვაინახებს (ჩეჩნები, ქისტები, ინგუშები) თავისი დუხჭირი ისტორიის მანძილზე არ ჰქონიათ მშვიდობიანი, აყვავებული ხანა, რომ შეექმნათ საკუთარი სულიერი სამყაროს შესაფერისი კულტურა, სისტემაში მოეყვანათ წერილობითი ძეგლები და გადაეცათ შთამომავლებისათვის. ამას ხელს უშლიდა საკუთარი დამწერლობის უქონლობაც. თუმცა დღეს ქისტურ ციხე-კოშკებზე გამოსახული იეროგლიფური ნიშნები და არტეფაქტები მეცნიერებს უბიძგებს კვლევისაკენ იმ თვალსაზრისით, რომ სრულიად შესაძლებელია, ძველად ქისტებს ჰქონდათ საკუთარი დამწერლობა. შუა საუკუნეებში, ზოგიერთი მკვლევრის მტკიცებით, ქისტები ქართულ დამწერლობას იყენებდნენ, შესაძლებელია, რომ სწორედ ასეთი გენეტიკური ძარღვის არსებობამ განაპირობა ის გარემოება, რომ პანკისელი ქისტები ასე სრულყოფილად ფლობენ ქართულ ენას. თუმცა ეს ენები ისედაც მონათესავე ენებია და შედიან კავკასიურ ენათა ოჯახში.

ვაინახთა საბრძოლო კოშკები

შუა და გვიანდელ საუკუნეებში ქისტეთში უმაღლეს დონეზე იყო აყვანილი საბრძოლო, ნახევრად საბრძოლო ხელოვნება და საცხოვრებელი კოშკების მშენებლობის ხუროთმოძღვრება. დღესაც, რუსი დამპყრობლების მიერ იავარქმნილ, ცადაწვდილ ქისტურ წოწოლა კოშკებს განცვიფრებაში მოჰყავს მნახველი და კიდევ, სამარხი აკლდამების მრავალრიცხოვნება და მრავალფეროვანი სტილი ნაგებობისა მიანიშნებს ქისტური კულტურის სიძველესა და სიძლიერეზე.

პანკისის ხეობაში დასახლების შემდეგ ქისტები პირველად საფლავებს პირიქითა ქისტური აკლდამების სახით აკეთებდნენ, ქვის სამტეხლოც კი ჰქონდათ, მაგრამ თანდათან კახური სტილი შემოიჭრა და დღეს ქისტური სასაფლაოც ქართულის იდენტურია, თუმცა ბოლო დროს ქისტებში საფლავის ქვაზე გარდაცვლილის ფოტოს დატანა იკრძალება.

პანკისელმა ქისტებმა შეინარჩუნეს ვაინახური ფოლკლორის ნიმუშები, სამ რკინის სიმიან ჩონგურზე უკრავენ და მღერიან საგმირო სიმღერებს (ილლი), სადაც ხოტბას ასხამენ მამულისათვის თავდადებულ გმირებს, ხალხის კეთილდღეობისათვის მებრძოლ აბრაგებს, მეგობრობას, სიყვარულსა და სხვ.

პანკისელ ქისტებში ასევე მეტ-ნაკლებად განვითარებული იყო იარაღის წარმოება, აქ ოსტატები აკეთებდნენ სხვადასხვა სახის ცივ იარაღებს: თოფებს, ხმლებს, ხანჯლებსა და სანადირო დანებს.

ასევე განვითარებული იყო თექა-მაუდის წარმოება და მეთუნუქეობა. ქისტი ოსტატი ქალები ჩეჩნური გამორჩეული ორნამენტებით ამდიდრებდნენ წითელი და ცისფერი ფოჩებით გამორჩეულ ქისტურ ხალიჩებს. ასევე, კახეთში განთქმული იყო ქისტური ნაბდები: ორიგინალური, თხელი და თბილი... ქისტი ქალები ასევე დიდი ოსტატობით აკეთებენ სვანურ, თუშურ და კახურ ქუდებსაც.

ძველი, აკლდამური ტიპის
სასაფლაო პანკისში

განსაკუთრებით აღსანიშნავია ხეზე მუშაობის კულტურა ქისტებში. აქ უამრავი ხის ოსტატი დაიბადა, რომლებიც უმაღლეს დონეზე ფლობდნენ და დღესაც ფლობენ ხეზე მუშაობის ტექნოლოგიას. ხეზე სამუშაოდ ძირითადად იყენებენ ხის გამძლე ჯიშებს: მუხას, წაბლსა და ნეკერჩხალს.

პანკისის ხეობაში მეფის რუსეთის მმართველობის პერიოდში სწავლა-განათლების კუთხით სავალალო მდგომარეობა იყო. ჯოყოლოელი ქისტების გაქრისტიანების (1866 წ.) შემდეგ კავკასიაში ქრისტიანობის აღმდგენელმა საზოგადოებამ 1891 წელს სოფ. ჯოყოლოში გახსნა სასოფლო სკოლა, ხოლო 32 წლის შემდეგ, 1913 წელს სოფ. „კოშკებში“ (დღევანდელი ყვარელწყალი) დააარსა დაწყებითი სკოლა. ეს სამრევლო სკოლები ეკლესიებთან არსებობდა.

ამ ორივე სოფლის მაცხოვრებლები, ფშავლებიც და ქისტებიც, ქრისტიანები იყვნენ, რითაც აიხსნებოდა ეს ყურა დღება. დუისში და ომალოში დიდზე დიდი უმეტესობა მოსახლეობისა მუსლიმები იყვნენ და კავკასიაში ქრისტიანობის აღმდგენელი საზოგადოება სულაც არ იყო დაინტერესებული არაქრისტიანი მოსახლეობის სწავლა-განათლების საკითხით.

რაც შეეხება მეფის რუსეთის ხელისუფლებას, მათ ჩეჩენ-ქისტები სძულდათ, რადგან ცარიზმის იმპერიულ ზრახვებს სწორედ ეს ხალხი უშლიდა ხელს, ჩრდილოეთ კავკასიაში მიმდინარე ბრძოლას სათავეში ჩეჩენ-ქისტები ედგნენ და წარმოადგენდნენ წამყვან ძალას. მათე ალბუთაშვილი, XIX-XX სს. მიჯნის პანკისელი მემატიანე, წერს:

წინაპართა სამშობლო

„მთავრობას რომ ქისტებისათვის, როგორც ნიჭიერი ხალხისათვის სულ უბრალო, ელემენტარული შეგნებით ხელი შეეწყო, ამით კიდევ უფრო მშვდობიანი კავშირი და მშვიდობიანი მისვლა-მოსვლა ექნებოდათ თავის ხალხთან და თუ განათლებას რამეს ვერ შეიტანდნენ, ურიგო ქცევას მაინც დააშლევინებდნენ, ალალ შრომა-მუშაობას მიაჩვევდნენ და მით მოიქცეოდა მთა-ქისტეთის ხალხი.

ეს კარგად იცოდა მეფის რუსეთის მთავრობამ და ესენი კი არა, ქისტები სადაც იყვნენ, იქაც ეჯავრებოდათ“.

ჯოყოლოში სასწავლო-საგანმანათლებლო პირველი სკოლა გაიხსნა ყოფილ ფიცრულ ეკლესიაში, რომელიც 1887 წ. გამოთავისუფლდა ახალი ქვიტკირის ეკლესიის აშენების შემდეგ. დიაკვან ნ. ოქრომჭედლოვის ამ ინიციატივამ საფუძველი ჩაუყარა განათლების პირველ კერას პანკისის ხეობაში, შემდეგ ზემოხსენებული, კავკასიაში ქრისტიანობის აღმდგენელი საზოგადოების სახსრებით, არქიმანდრიტი ლეონიდ ოქროპირიძის ინიციატივით სკოლა გაფართოვდა, მოსწავლეთა რიცხვი გაი ზარ და, მასწავლებლებს ხელფასი დაენიშნათ, სასკოლო ინვენტარი შეიძინეს და სკოლამ საგანმანათლებლო კანონის შესაბამისად დაიწყო ფუნქციონირება.

პირველი საგანმანათლებლო
კერა პანკისში

1893 წელს ჯოყოლოს სკოლის მასწავლებლად დაინიშნა სასულიერო განათლებამიღებული ეროვნებით ქისტი მათე ალბუთაშვილი, რომელიც ამ სკოლას უძღვებოდა 30 წლის განმავლობაში. პარალელურად მათე ალბუთაშვილი უძღვებოდა წმ. გიორგის სახელობის ეკლესიას, სადაც მღვდლად აკურთხეს და ადგილობრივი მრევლის მოძღვარი იყო, სანამ ხეობაში დამყარებულმა ბოლშევიკურმა ხელისუფლებამ არ გააძევა პანკისიდან.

ალბუთაშვილს დიდი წვლილი მიუძღვის ქისტების, საერთოდ, პანკისის ხეობის მოსახლეობის ცხოვრების გაუმჯობესებისა და იქაურ ხალხში სწავლა-განათლების, კულტურის, შრომა-საქმიანობისა და ჯანსაღი ცხოვრების წესის დანერგვაში, მავნე ჩვევებისა და ტრადიციების აღმოფხვრაში და სხვ.

ხალხის კეთილდღეობის გაუმჯობესებას ის ხედავდა სწავლა-განათლებაში და ამ კუთხით ფასადაუდებელი მუშაობა გასწია. მისი თაოსნობითა და ძალისხმევით სოფ. ჯოყოლოში აშენდა სკოლის ქვითკირის შენობა 5 ოთახითა და დერეფნით. საკლასო ოთახები 60 მოსწავლეს იტევდა, ასევე 2 ოთახი საძინებელითა და სამზარეულოთი იმ მასწავლებ ლებისა და მოსწავლეებისთვის იყო განკუთვნილი, რომლებიც შორი სოფლებიდან მოდიოდნენ.

სოფ. დუისში სრულიად განსხვავებული მდგომარეობა იყო სწავლა-განათლების მხრივ. ამ სოფელში ისლამი საკმაოდ იყო ფეხმოკიდებული და გაბატონებული, ამიტომ ამ სოფლის მოსახლეობაზე არავინ ზრუნავდა, არც მთავრობა და, ცხადია, არც ეკლესია. მაშინ დუისელმა ქისტებმა გადაწყვიტეს სასულიერო განათლება მიეცათ ბავშვებისათვის. ეტყობა, ეს იყო საქართველოში არსებული სასულიერო სემინარიების, ეკლესიებთან არსებული სამრევლო სკოლების ზეგავლენა. მაგრამ შემდეგში განათლებული ადამიანები მიხვდნენ, რომ არსებულ სიტუაციაში არაბული ენის სწავლებას რაიმე სარგებლის მოტანა არ შეეძლო აქ მაცხოვრებლებისათვის: „მოლები ძალიან ეცადნენ არაბული მწერლობის გავრცელებას, მაგრამ დუისელებმა არ ინდომეს, ხოლო ზოგიერთმა ცოტ-ცოტა შეისწავლა და როცა ხელისმოწერა შეძლო, თავის თავს მოლა უწოდა. მთელ სოფელში ხუთ კაცს ეცოდინება ხელის მოწერა.

წარსული საუკუნის დამლევს თათრის მოლამ გახსნა სკოლა დუისში, თათრის ბავშვები მორეკა, რომ მიეზიდა ქისტის ბავშვებიც. მათ ვითომ ასწავლიდა არაბულ წერა-კითხვას, მაგრამ ქისტის ბავშვებმა ვერ შეითვისეს, არც მასწავლებელი იყო დიდი დახელოვნებული სწავლის საქმეში და სკოლაც ჩქარა დაიშალა. ხალხი იმ აზრისა იყო, რაში გამოგვადგება წერა-კითხვა, თუ ვისწავლით, ისევ ქართული ვისწავლოთო…“, - წერს მათე ალბუთაშვილი.

მდგომარეობა ძირფესვიანად იცვლება პანკისის ხეობაში საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ. მიუხედავად ბოლშევიზმის რეაქციულობისა, სწავლა-განათლების საქმეში პროგრესული აქტიურობით გამოირჩეოდა, განსაკუთრებით პირველ ხანებში. როგორც სხვაგან, პანკისის ხეობის თითქმის ყველა სოფელში გაიხსნა დაწყებითი სკოლები. პირველ ხანებში დაქირავებულ სახლებში მიმდინარეობდა სწავლება, შემდგომში სოფლის მაცხოვრებლების ინიციატივითა და კერძო სახსრებით დაიწყეს სასკოლო შენობების მშენებლობა, სახელმწიფოს მხრიდანაც ხორციელდებოდა დახმარება, გაიხსნა ქოხსამკითხველოები, წიგნიერება შემოდის ხეობაში და, ცხადია, განათლებასთან ერთად იცვლება ხალხის შეგნება და ცხოვრების დონეც.

დუისელ განმანათლებელ უსუფ მარგოშვილს აზერბაიჯანისა და ჩეჩნეთის მუსლიმურ სასწავლებლებში ჰქონდა მიღებული განათლება. ჩეჩნეთის ღოიტის არაბული ენის სასულიერო სასწავლებლის დამთავრების შემდეგ (1916 წ.) იგი დატოვეს იმავე სასწავლებელში არაბული ენის მასწავლებლად, სადაც მუშაობდა 1918 წლამდე.

უსუფი სამშობლოში დაბრუნებისთანავე იწყებს აქტიურ მუშაობას სოფ. დუისში სკოლის გახსნისათვის და 1922 წელს მიიღო კიდეც ნებართვა. თავიდან მეცადინეობა დაქირავებულ სკოლაში დაიწყო და ძალ-ღონეს არ იშურებდა, რათა ბავშვები მიეზიდა სკოლაში.

უსუფ მარგოშვილი გრძნობდა, რომ საჭირო იყო კადრების მომზადება და მასწავლებლებისათვის შესაფერისი განათლების მიცემა. იგი ხელმეორედ მიემგზავრება ჩეჩნეთში, 1928 წ. სწავლას იწყებს ქ. გროზნოს ორწლიან პედაგოგიურ სასწავლებელში და 1930 წელს ბრუნდება პანკისის ხეობაში.

1932 წელს მისი ინიციატივით სოფ. დუისში დაიწყო სასკოლო შენობის მშენებლობა, რომელიც 1934 წელს დასრულდა. უსუფ მარგოშვილი ერთადერთი ქისტი იყო იმ პერიოდში პედაგოგებს შორის, მაგრამ, საბედნიეროდ, მისი აღზრდილები, უკვე უმაღლეს განათლება მიღებულები დაბრუნდნენ მშობლიურ სკოლაში მასწავლებლებად.

„პანკისის ხეობა დიდ ბედში ჩავარდა. თითქმის ყველა სოფელში სკოლაა, აქამდე კერძო სკოლაში წარმოებდა სწავლა. სოფელ დუისში შენდება სკოლა, ნასწავლ ახალგაზრდობას ღანძილივით ამოშლის - ესაა მიზანი ჩვენი ხელისუფლების.

მე მწამს, რომ სოციალურ კილოზე აღზრდილი ქისტების ახალი თაობა, რომელიც, იმედია, ჩქარა მოესწრება და მოციქულებად მოევლინება თავის ერს, გაფანტავს ფანატიზმის შავ ღრუბელს, ხალხზე გადაფარებულს და შეიტანს მათ ცხოვრებაში სინათლეს, კულტურას, შრომისუნარიანობას…“ - წერს ამაგდარი მასწავლებელი მ. ალბუთაშვილი.

მართლაც, ქისტი ბრძენი უხუცესების მეცადინეობით პანკისიდან სასწავლებლად გაიგზავნა ორ ათეულამდე ნიჭიერი ახალგაზრდა, რომლებმაც მიიღეს უმაღლესი განათლება სხვადასხვა დარგში, ბევრი დაბრუნდა მშობლიურ კუთხეში და დიდი წვლილი შეიტანეს პანკისის ხეობის განვითარებაში, ზოგი კი თბილისსა და სხვა რეგიონებში იღვწოდა სამშობლოს აღმშენებლობისათვის.

ქისტებმა დიდი ნიჭიერება გამოიჩინეს სწავლაში. მე-20 საუკუნის 40-იანი წლებიდან სკოლაში საკუთარი კადრები ჰყავდათ, მალე დაეუფლნენ სხვადსხვა პროფესიას და ქართველებთან ერთად ჩაებნენ საერთო ცხოვრების ფერხულში.

დიდი ცვლილებები მოხდა ქისტების სუ ლიერ სამყაროში. ერთ დროს მხოლოდ თარეშებზე აღზრდილი ხალხი მშვიდობიან ცხოვრების წესს დაუბრუნდა: დრომოჭმული, საზოგადოებისათვის მავნე ადათ-წესები უარყვეს, ქართველებისაგან ბევრი მათთვის მისაღები ზნე-ჩვეულება აითვისეს და შექმნეს, ასე ვთქვათ, სრულიად ახალი ეთნოსი, რომელთაც არც მამაპაპური ტრადიციები დაივიწყეს და არც ხელა ღებით მიიღეს ქართული.

პანკისის ხეობის ქისტი მოსახლეობის მშობლიური ენაა ჩეჩნური, თუმცა აქვე უნდა აღინიშნოს ის ფაქტიც, რომ პანკისელი ქისტები ბავშვობიდან სრულყოფილად ფლობენ ქართულ ენასა და ქისტურ დიალექტთან ერთად ქართულს ისინი თავის მშობლიურ ენად მიიჩნევენ. პანკისელი ქისტები საუბრობენ ჩეჩნური ენის ქისტურ დიალექტზე. ამ საკითხთან დაკავშირებით მოვიყვანთ რამდენიმე განმარტებას, ცნობილი ქისტი ენათმეცნიერის, როსტომ ფარეულიძის კვლევებზე დაყრდნობით.

ჩეჩნური ენა იბერიულ-კავკასიურ ენათა ოჯახის ნახურ ჯგუფს განეკუთვნება, ინგუშურ და წოვა-თუშურ ენებთან ერთად.

ქისტური არის ჩეჩნური ენის დიალექტი, სხვა დიალექტებთან ერთად, კერძოდ, ჩეჩნურის დიალექტებია:

1. ბარისა;

2. ახიური;

3. ჭებერლოური;

4. შაროული;

5. შატოურ-ითუმყალური.

ქისტური დიალექტის ჩამოყალიბებაში წილი უდევთ ჩეჩნეთის მთიანეთის ყველა თემის წარმომადგენლებსა და ინგუშებს. ქისტურში ძირითადად იყოფა ორი კილოკავი: მაისტური (დუისი, ჯოყოლო) და ხილლდიხაროული (ომალო). დანარჩენ სოფლებში ამ სამი სოფლის წარმომადგენლები ცხოვრობენ. ოდნავ განსხვავებულია შუა ხალაწნური მეტყველება - ისინი ახიელთა შთამომავლები არიან.

ქართულიდან ნასესხები ლექსიკით, ქართული ენის გავლენით გამოწვეული მორფოლოგიური თავისებურებებით ქისტური დიალექტი მცირედ განსხვავდება ჩეჩნური ენის სხვა კილოკავებისაგან.

ჩეჩნურ, ინგუშურ და ბაცბურ (ნახურ) ენათა ლექსიკური მასალა პირველად ჩაწერილი აქვს გიულდენშტედტს (იოჰან ანტონ გიულდენშტედტი, (1745-1781წწ.)), გერმანელ მეცნიერსა და მოგზაურს.

1862 წელს ქ. თბილისში დაიბეჭდა პირველი ჩეჩნური საანბანო წიგნი, რომელიც შედგენილია დუოსის ძე ყეედის (ქედი დოსოვის) მიერ.

1863 წელს პოლიგრაფიულად, 1888 წელს კი ბეჭდურად, თბილისში გამოქვეყნდა პ. უსლარის (პეტრე კარლის ძე უსლარი, (1816-1875 წწ.)) ნაშრომი „ჩეჩნური ენა“, რაც ჩეჩნური ენის პირველი მეცნიერული გამოკვლევაა.

ორივე ამ ნაშრომში ჩეჩნური ანბანის საფუძველს რუსული კირილიცა წარმოადგენს, განსხვავებული ბგერების გადმოსაცემად გამოყენებულია ზოგიერთი ასო, იმავე ანბანიდან დიაკრიტიკული ნიშნებით, დამატებულია რამდენიმე ქართულ-ლათინური გრაფემაც.

ჩეჩნეთში ისლამური რელიგიის გავრცელებასთან ერთად, XVIII-XIX საუკუნეებიდან გავრცელდა არაბული დამწერლობა, XIX საუკუნეში არაბული გრაფიკის საფუძველზე დამუშავდა ჩეჩნური ანბანი, რომელმაც 1925 წლამდე იარსება.

1910 წელს გაისუმოვმა თემირ-ხან-შურაში (დღევანდელი ბუინაქსკი, დაღესტანი) დაბეჭდა რამდენიმე წიგნი არაბული გრაფიკით.

1920-1921 წლებში ჩეჩნეთში იყენებდნენ ა. თუჩაევისა და თ. ელდარხანოვის მიერ დამუშავებულ არაბულ ანბანს. არაბული გრაფიკის საფუძველზე, შედარებით სრულყოფილი ჩეჩნური ანბანი შეადგინა შ. სუგაიფოვმა. ეს ანბანი ხმარებაში იყო 1922-1925 წლებში.

1925 წელს ახალი ლათინური ანბანი შეადგინა ხ. ოშაევმა. ამ ანბანმა სულ 13 წელი იარსება (1938 წლამდე).

1925 წლიდან რამდენიმე წლის განმავლობაში ჩეჩნეთში ბეჭდვითი პროდუქცია სხვადასხვა ანბანით იბეჭდებოდა.

1938 წლიდან ისევ შემოდის რუსული კირილიცა, რომელიც დღემდე არსებობს.

1990-იან წლებში იყო მცდელობა ჩეჩნური ანბანის ლათინურ შრიფტზე გადაყვანისა (ჯ. დუდაევის მმართველობის დროს), რომელიც უშედეგოდ დასრულდა.

ჩეჩნურ ენას იკვლევდნენ როგორც ჩეჩენი და ქართველი, ისე უცხოელი მეცნიერებიც. ყველაზე დიდი წვლილი მიუძღვის პეტრე უსლარს, აგრეთვე, შემდეგ მეცნიერებს:

ო. მერფელტი, ჟ. დიუმეზილი, ჯ. ნიკოლსი, ვ. ბერლე, ვ. ტრებეცკო, დ. იმნაიშვილი, თ. გონიაშვილი, რ. გაგუა, კ. ჭრელაშვილი, ა. მაციევი, ზ. ჯამალხანოვი, ნ. იაკოვლევი, ი. დეშერევი, თ. დეშერევა, ი. არსახანოვი, ა. ქურქიევი, ა. ხალიდოვი, ზ. ხამიდოვა, თ. ვა გაპოვა, ა. ვაგაზოვი, რ. სალამოვა, მ. ოვხადოვი, ვ. გირეევი, ა. ოზდოევა...

აქვე უნდა აღინიშნოს ის ფაქტიც, რომ პანკისელმა ქისტმა ნუგზარ ქავთარაშვილმა შექმნა ქისტური ანბანი ქართული ასოების გამოყენებით. განსხვავებული ბგერების გადმოსაცემად გამოყენებულია ბერძნული ასოები, რაც, რა თქმა უნდა, ფრიად საყურადღებო ფაქტია და იმედია ნახურ ენებზე მომუშავე ენათმეცნიერები დაინტერესდებიან ამ ანბანით.

მეოცე საუკუნის დასასრულს ჩეჩენ ენათმეცნიერებს იდეის დონეზე დიდი სურვილი გაუჩნდათ ჩეჩნურ ანბანში ქართული შრიფტის გამოყენებისა, რადგანაც ქართულ ენაში არის ისეთი ასო ბგერები - ჭ, ჩ, წ, ყ, ფ, ქ, თ, ღ და ა. შ., რაც სხვა ანბანში ორმაგი ასო ბგერებით გადმოიცემა. თუმცა 1999 წელს დაწყებულმა სასტიკმა ომმა ეს იდეაც დაასამარა და, ვინ იცის, როდის და ვინ შეძლებს ამ იდეის გაცოცხლებასა და ხორცშესხმას!

თორღვა პანკელის ციხე

პანკისის ხეობა არ გამოირჩევა კულტურული ძეგლების სიმრავლით, თუმცა აქ არსებული ისტორიული ძეგლების გადმონაშთები ნათლად მეტყველებენ იმ ფაქტზე, რომ ერთ დროს პანკისის ხეობა სტრატეგიულადაც და პოლიტიკურადაც მნიშვნელოვანი რეგიონი ყოფილა. ამ პატარა ხეობაში დღესაც ამაყად დგას თორღვა პანკელის ციხე-გალავნის რამდენიმე ფრაგმენტი, ბალთაგორის ციხე, წმ. გიორგის ეკლესიის გადმონაშთი ხალაწნის გორაზე და სხვადასხვა სახის სალოცავებისა და ნიშების გადმონაშთები მთელ პანკისის ტერიტორიაზე.

პანკისის ეთნოგრაფიული მუზეუმი

მე-20 საუკუნის 80-იან წლებში, დაბალგორაზე აშენებულ დიდების მემორიალსაც სულ ახლახანს მიენიჭა კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი.

2010 წელს პანკისელი უხუცესის ხასო ხანგოშვილის პირადი ინიციტივითა და ორგანიზებით, ვიცე-პრემიერის, რეინტეგრაციის საკითხებში სახელმწიფო მინისტრის, ბატონ თემურ იაკობაშვილისა და კახეთის მხარეში პრეზიდენტის რწმუნებულის, ბატონ გიორგი ღვინიაშვილის შუამდგომლობითა და ახმეტის მუნიციპალიტეტის მხარდაჭერით, პანკისის ისტორიაში პირველად გაიხსნა პანკისის ხეობის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი, რომლის ძირითადი მიზანია: პანკისის ხეობაში მცხოვრები სხვა და სხვა ეთნიკური ჯგუფების - ქისტების, ფშავლების, თუშებისა და ოსების - კულტურისა და თვითმყოფადობის წარმოჩენა, ყოფა-ცხოვრების ასახვა, მათი ისტორიული მემკვიდრეობის გადარჩენისა და განვითარების ხელშეწყობა; ასევე საერთო კავკასიური კულტურის უკეთ გაცნობა, ხეობაში ტურისტების მოზიდვა და აგროტურიზმის განვითარება, რაც, თავის მხრივ, ხელს შეუწყობს ხეობაში ტურიზმის გაძლიერებასა და მსოფლიოსთვის პანკისის ხეობის ძირძველი კულტურისა და ეთნოგრაფიის გაცნობას, ასევე ხეობაში მცხოვრები სხვადასხვა ეთნიკური

ჯგუფის წარმომადგენლების ერთ მანეთთან და ქართულ საზოგადოებაში ინტეგრაციას.

პანკისის მუზეუმის ექსპონატების 99 პროცენტი არის ადგილობრივი მოსახლეობის შემოწირულობები.

მუზეუმში დაცულია არქეოლოგიური, ეთნოგრაფიული და სხვა სახის ექსპონატები.

XX საუკუნის დამდეგისათვის პანკისის ხეობაში თავი მოიყარეს სხვადასხვა ეთნოსისა და რელიგიის აღმსარებლობის წარმომადგენლებმა. ყველა მთებიდან ჩამოსახლდა, მსგავსი წეს-ჩვეულებისა და ტრადიციის მატარებელი მთიელები მთაში თითქმის ერთსა და იმავე სალოცავებში დადიოდნენ, მსხვერპლს სწირავდნენ და ამ კუთხით რაიმე გაუგებრობას არ ჰქონდა ადგილი მათ ცხოვრებაში. ვაინახმა მთიელებმა ეს სულიერი ნათესაობა ახალ საცხოვრებელ ადგილში, პანკისშიც გადმოიტანეს.

ტრადიციული მეჩეთი
სოფელ დუისში

პანკისის ხეობაში იმ დროისათვის ძირითად რელიგიურ მრწამსს მუსლიმობა და ქრისტიანობა წარმოადგენდა. ფშავლები და ოსები ოფიციალურად ქრისტიანები იყვნენ, მაგრამ თავიანთ მამაპაპურ ტრადიციებს არ ღალატობდნენ, ძველ წარმართულ კულტს ქრისტიანული დოგმები დაუმატეს და სინკრეტულ რწმენას მიჰყვებოდნენ. გაქრის ტიანებული ქისტებიც არ ივიწყებდნენ ძველ რელიგიურ ტრადიციებს და მაინცდამაინც თავს როდი დებდნენ ქრისტიანობაზე. მით უმეტეს, ჯოყოლოელი ქისტები ძალად მონათლეს, გამოიყენეს მათი ეკონომიური და უსაფრთხოების დაბალი მდგომარეობა. რა თქმა უნდა, ეკლესიას ძალიან გაუჭირდებოდა მათი გაქრისტიანება, თუკი მანამდე მუსლიმობა ჰქონდათ მიღებული. ჯოყოლოელი ქისტები წარმართები იყვნენ და მათი დაყოლიება ქრისტიანობაზე უფრო იოლი გახდა.

რაც შეეხება ომალოელ ქრისტიან ქისტებს, ისინი ძირითადში თუშეთიდან გადმოსახლებულები იყვნენ, სავარაუდოდ, იქ უკვე ჰქონდათ შეხება ქრისტიანობასთან და ამ რწმენის მიღება არ გასჭირვებიათ, თუმცა უმეტესობა აქაც მუსლიმები იყვნენ. ყველაზე ცოტა რაოდენობით ქრისტიანები დუისში ცხოვრობდნენ, აღნიშნულ პერიოდში 40-მდე ადამიანი იყო მართლმადიდებელი. ისინიც, სავარაუდოა, გვიან ჩამოსახლებულები იყვნენ პანკისის ხეობაში თიანეთიდან და დუშეთიდან, სადაც ქრისტიანობა უკვე მიღებული ჰქონდათ.

სოფ. ჯოყოლოში წმ. გიორგის სახელობის ეკლესია ფუნქციონირებდა. 1866 წ. ჯოყოლოს მაცხოვრებლების (15-20 კომლი) გაქრისტიანების შემდეგ ხის ეკლესიაში მიმდინარეობდა წირვა, ხოლო 1887 წ. აშენდა კაპიტალური შენობა-ეკლესია, რომელიც დღესაც დგას, მაგრამ არ ფუნქციონირებს, რამეთუ დღეისათვის ქისტი მოსახლეობის 100%25 მუსლიმია.

წმ. გიორგის სახელობის ეკლესია
სოფელ ჯოყოლოში

მიუხედავად იმისა, რომ მართლმადიდებლური ეკლესია ზრუნავდა მრევლის ქრისტიანული მრწამსის გასაძლიერებლად, ჯოყოლოში გაიხსნა სკოლა რამდენიმე კლასით (1891 წ.), აშენდა საკანცელარიო შენობა, გაიხსნა აფთიაქი, კოშკებში (ყვარელწყალი) ორკლასიანმა დაწყებითმა სკოლამაც დაიწყო ფუნქციონირება (1913 წ.), ქრისტიანული რელი გია არ გაძლიერებულა არათუ ქისტებში, არამედ ფშავლებშიც, თუშებშიც და ოსებშიც, ისინი ჩვეულებრივ, ფორმალურად ქრისტიანებად თვლიდნენ თავს, მაგრამ მამაპაპურ სალოცავებში დადიოდნენ.

XX ს. დამდეგიდან ქისტებში დაიწყო მაჰმადიანობის გავრცელება. 1902 წელს სოფ. დუისში აშენდა მეჩეთი, ჩეჩნეთიდან და აზერბაიჯანიდან (ზაქათალის რ-ნი) ჩამოჰყავდათ მოლები, რათა წარემართათ პარასკევის ლოცვები მეჩეთში და მოსახლეობისათვის ესწავლებინათ მაჰმადიანური რელიგიის დოგმები. ამასთანავე, ჩეჩნეთიდან მოაწყდა ისლამური მისიონერების ტალღა, გაჩაღდა რელიგიური კამპანია და ქისტი მოსახლეობა, ყოველგვარი ძალადობისა და ეკონომიური დახმარების გარეშე ტოვებს ქრისტიანობას და გადადის მაჰმადიანურ რწმენაზე. ისლამიზაციის ეს პროცესი დასრულდა XX ს. 50-იან წლებში.

პანკისის ხეობა ეთნიკურად ჭრელი რეგიონი იყო, მაგრამ სხვადასხვა რწმენის აღმსარებლობას არასოდეს გამოუწვევია პანკისში მცხოვრებ სხვადასხვა ეთნოსს შორის დაპირისპირება და მთელი ცხოვრების მანძილზე არასოდეს ყოფილა ეროვნული შუღლი. ყველასათვის მაგალითის მიმცემი იყო პანკისელების მეგობრული ურთიერთობა, ერთმანეთის თანადგომა ჭირსა და ლხინში. პანკისში ერთიან ძმურ ოჯახში ცხოვრობდნენ ქისტები, ქართველები (თუშები, ფშავლები) და ოსები.

პანკისელების ყველაზე სანაქებო თვისება ის იყო, რომ პატივს სცემდნენ ერთმანეთის ტრადიციებს, ადათ-წესებსა და რელიგიურ აღმსარებლობას. დაკრძალვის დროს ფშავლები, თუშები, ოსები ქისტს იწვევდნენ ქელეხის წინ, რათა მას მაჰმადიანური წესით დაეკლა საკლავი, რომ მუსლიმ ქისტებს შეძლებოდათ ხორცის ჭამა. ქისტები ასევე ქრისტიანი სტუმრებისთვის ცალკე ქრისტიანული წესით (ღვინით) სუფრას შლიდნენ. ეს იყო ურთიერთპატივისცემის, თანადგომის გამოხატულება და გრძელდებოდა თითქმის საუკუნენახევრის განმავლობაში.

XX ს. დასასრულსა და XXI ს. დამდეგისათვის პანკისში ვითარება შეიცვალა, კრიზისმა შეცვალა არსებული სიტუაცია, ქისტი ახალგაზრდები, ახალი რელიგიური მიმდინარეობის - ვაჰაბიზმის მიმდევრები, აგრესიულად განეწყვნენ არამუსლიმი მეზობლების მიმართ. ამ ახალი, რადიკალური მიმდინარეობის წარმომადგენლები შეუწყნარებელი გახდნენ სხვა რწმენის მატარებელი ხალხთან მიმართებაში, რამაც გამოიწვია გაუცხოება ქისტებსა და დანარჩენ მოსახლეობას შორის.

ცხადია, ამ არასასურველმა, არასასიამოვნო იდეოლოგიურმა დაპირისპირებამ ცუდი შედეგი გამოიღო. მეზობელი სოფლების ქართველი ახალგაზრდებიც, ასევე მტრულად განეწყვნენ ახალი მიმდინარეობის მიმდევრების წინააღმდეგ. ამას მოჰყვა ჩხუბი ახალგაზრდებში, რასაც იყენებენ სხვადასხვა პოლიტიკურ პლატფორმაზე მდგომი პარტიები, რომლებიც ცეცხლზე ნავთს ასხამენ.

თვით ქისტურ თემშიც არის განხეთქილება. ძველი თაობა, ე.წ. ტრადიციონალისტები უპირისპირდებიან სალაფიდებს (ასე უწოდებენ თავს ვაჰაბიტები). უხუცესები ყველანაირად ცდილობენ ახალგაზრდების დაშოშმინებას, სწორ გზაზე დაყენებას, მშვიდობის აღდგენას. მადლობა უფალს, ხშირ შემთხვევაში აღწევენ კიდეც წარმატებას.

სალაფიდურ რელიგიურ თემში ახალი ლიდერები მოვიდნენ. მათ თემშიც განხეთქილება დაიწყო: ახალ, თეოლოგიურ სწავლამიღებულ ლიდერებს უპირისპირდებიან რადიკალურად განწყობილი ახალგაზრდები. ტრადიციონალისტი უხუცესები თავის მხრივ უკავშირდებიან სალაფიდების ახალ, ზომიერ ფრთას და, ხშირ შემთხვევაში, აღწევენ კონსენ სუსს რიგ საკითხებში, რაც, რა თქმა უნდა, მისაღებია. დროა პანკისელმა ხალხმა 25-წლიანი შფოთისა და უბედურების შემდეგ სიმშვიდე ნახოს.

მთიელთა რესპუბლიკის შესახებ ძალიან ბევრი ცნობები არსებობს, თუმცა მწირია ინფორმაცია, თუ რა როლს თამაშობდნენ ჩეჩენ-ქისტები ამ რესპუბლიკის ჩამოყალიბებასა და განვითარებაში. მნიშვნელოვანი წვლილი მთიელთა რესპუბლიკის წარმატებაში ითამაშა ცნობილმა ჩეჩენმა ნავთობმრეწველმა და პოლიტიკურმა მოღვაწემ, გაერთიანებული მთიელთა კავშირის ერთ-ერთმა ფუძემდებელმა და დამაარსებელმა, მთიელთა რესპუბლიკის მთავრობის მეთაურმა (1918-1920 წწ), მთიელთა მეჯლისის (პარლამენტის) წევრმა, პარიზის საზავო კონფერენციაზე მთიელთა დელეგაციის ხელმძღვანელმა, ყუბანისა და მთიელთა რესპუბლიკების სამეგობრო ხელშეკრულების პროექტის ავტორმა და ხელმომწერმა (1919 წ.) აბდულ მეჯიდ (თაფა) ჩერმოევმა.

თაფა ჩერმოევი

თაფას მამა არცუ ჩერმოევი დაიბადა 1825 წელს მთიანი ჩეჩნეთის სოფ. ბილთოიში. ის რუსეთის არმიის გენერალი იყო, თუმცა მთელი არსებით ემსახურებოდა ჩეჩენ ხალხს, საერთოდაც, ადგილობრივი მოსახლეობიდან შერჩეული თანამშრომლები თავისი საქმიანობით ყოველთვის ცდილობდნენ, ღიად თუ მალულად დახმარება გაეწიათ თავისი თანამოძმეებისთვის, განსაკუთრებით იმათთვის, ვინც სახელმწიფო რეპრესიებში იყვნენ მოხვედრილნი.

არცუ ჩერმოევი შევიდა ისტორიაში როგორც გენერალი, თავადი, ე.წ. ჩეჩნური მილიციის მსახური და, ამავე დროს, როგორც უშიშარი ადამიანი, ვისაც შეეძლო ყველა კონფლიქტი მშვიდობიანად დაესრულებინა. ადამიანი, რომელიც აფასებდა ნათესაურ კავშირებს, ვაჟკაცობას, მეგობრობას და, თუ გნებავთ, საკუთარ ფესვებსაც კი. მან ბრწყინვალე კარიერა გაიკეთა და მრავალი ჯილდო და რეგალიაც დაიმსახურა - მიაღწია პოლკოვნიკის წოდებას და „წმინდა გიორგის“ მე-4 ხარისხის ორდენთან (მუსულმანებისთვის) ერთად სხვა მრავალი ჯილდოც მიიღო. იგი შედიოდა მთიელთა იმ მცირე რიცხვში, ვინც გახდა „წმინდა ანას“ ორდენის სრული კავალერი, დაჯილდოებული იყო „წმინდა ვლადიმერის“ სამივე ხარისხისა და „წმინდა სტანისლავის“ პირველი და მეორე ხარისხის ორდენებით.

არცუს თერთმეტი შვილი ჰყავდა: ექვსი ვაჟი და ხუთი ქალიშვილი. თაფა შვილებში ყველაზე უმცროსი იყო.

არცუმ ნაბოლარა შვილი სამხედრო სამსახურში გაუშვა ამ რთულ გზაზე და დარწმუნებული იყო, თაფა არ შეარცხვენდა მის სახელს, გვარს და იცოდა მთავარი - არ შებღალავდა მთიელის ღირსებას.

თაფას კარიერამ და წარმატებებმაც არ დააყოვნა - სამხედრო სასწავლებლის დამთავრებისთანავე იგი დაინიშნა რუსეთის იმპერატორის პირად დაცვაში. თუმცა სამხედრო კარიერა მას სულაც არ ხიბლავდა - თუნდაც ის ყოფილიყო თავად იმპერატორის გარემოცვაში. ეს ის დროა, როცა რუსეთის იმპერატორის სამსახურში მყოფი ყველა მოხელე იმპერატორის შეფიცული ხდება. თაფა თვლის, რომ მისი ცხოვრების მიზანი, რომელიც სამშობლოსთვის თავდადებაა, უცხო მტერთან ომებში უნდა ვლინდებოდეს - მშვიდობიან დროში კი უნდა გამოადგე შენს სამშობლოს, შენს კავკასიას... და სამშობლოდ კი, ვფიქრობ, მას კავკასია მიაჩნდა. ამიტომ, განსხვავებით მამისგან, მან განიზრახა თავისი საქმიანობა ბიზნესში გაეგრძელებინა, ვინაიდან კარგად იცოდა, რომ მატერიალური შესაძლებლობებით შეიძლებოდა უფრო მეტი სარგებელი მოეტანა საკუთარი გარემოცვისა და ქვეყნისთვის - შეექმნა სამუშაო ადგილები, მოეწესრიგებინა მისი ინფრასტრუქტურა ისე, რომ ადამიანებს ცოტაოდენ ცივილიზებულად ცხოვრებისა და განათლების საშუალება ჰქონოდათ.

დარა

უკვე 1910 წლისთვის იგი არა მარტო მიწების მფლობელი გახდა, სადაც ნავთობი იყო, არამედ იძენს მიწებს გროზნოს, ვლადიკავკაზის, ხასავიურთის, ყიზლარის, მოზდოკის გარეუბნებში და საქართველოში - გორის რაიონში. თავად თაფა ცხოვრობს სახლში, რომელიც მამამისმა ააშენა არცხუ-აულში, მაგრამ აშენებს და ყიდულობს ბინებს გროზნოსა და ვლადიკავკაზში.

1906 წელს თაფა ქორწინდება ულამაზეს ხავარ-ხანუმზე (ოჯახში მას ხავას უწოდებდნენ), რა თქმა უნდა, ეს ძალიან დიდი მოვლენა იყო. იგი აზერბაიჯანელი დიდგვაროვანი იბრაგიმ ბეკოვების ქალიშვილი გახლდათ. იმის გამო, რომ ეს გვარი ცხოვრობდა ქვეყნის სამხრეთით, ხშირად მას სპარ სეთის დედოფალს უწოდებდნენ.

სულ მალე ბიზნესიც წარმატებულად წა რიმართა. თაფას უნარმა, საერთო ენა ეპოვა ყველა გარშემომყოფთან, სახელიც კარგი დაუმკვიდრა - მას პატიოსან და პრინციპულ ადამიანად იცნობდნენ. ამიტომ არა არის გასაკვირი, რომ ზოგი სასოფლო საკრებულო მას სთხოვდა ეკისრა მათი მე ურ ვეობა. ასეთი, მაგალითად, იყო ალდის საზოგადოება, რომელმაც სრულად ანდო თაფას თავისი აქციები, რათა მათი განმგებელი ყოფილიყო და მოგებაც მიეღო. მფარველობას სთხოვდნენ არა მარტო ჩეჩენი აქციონერები - მის პირად საბუთებში იყო ბევრი ფასიანი ქაღალდი, რომელიც ეკუთვნოდა რუსებსა და ებრაელებს.

1914 წელს პირველმა მსოფლიო ომმა ცვლილებები შეიტანა თაფა ჩერმოევის ცხოვრებაშიც. თაფას სურდა „ველურ დივიზიაში“ ემსახურა და ამიტომ იმპერატორის სახელზე რა პორტი დაწერა და ომში გაწვევა ითხოვა. თაფა ყველგან კარგი სახელით სარგებლობდა - ამის დასტურია მისი მონაწილეობა ნიკოლოზ II-თან საგანგებო შეხვედრაში, რომელიც იმ დროს თერგის რეგიონში გაიმართა.

სხვათა შორის, 1914 წელს დაწყებულ პირველ მსოფლიო ომში ვაინახებმა აქტიური მონაწილეობა მიიღეს. „ველურ დივიზიაში“ კავკასიელების ეთნოპოლკებში სიმამაცით გამოირჩეოდა ჩეჩნური და ინგუშური პოლკები, რომელთაც გმირობის არნახული მაგალითები აჩვენეს. „ველურ დივიზიაში“ აქტიურად იბრძოდა პანკისელი ქისტი თოი (თედო) ფარეულიძე, რუსეთ-იაპონიის ომის მონაწილე. ბრძოლებში გამოჩენილი მამცობისათვის იგი დაჯილდოებული იყო უმაღლესი ხარისხის ორდენით. რუსეთის იმპერატორმა ნიკოლოზ II პირადად დაასაჩუქრა ავტომობილით, რომელიც ახმეტაში ჩამოიყვანა.

1915 წელს, სულ ნახევარ წელიწადში, მდინარე პრუტთან მიმდინარე საბრძოლო მოქმედებებში სიმამაცისთვის ნიკოლოზ II-ის მიერ „წმინდა რავნოაპოსტოლის პრინცი ვლადიმერის“ მე-4 ხარისხის ორდენით დაჯილდოვებულთა შორის იყო თაფა ჩერმოევიც და „ჩეჩნური პოლკის“ რამდენიმე მებრძოლი - შტაბს-როტმისტრი აბდულ-მეჟიდ კუჟიევი, კორნეტი მაჰომედ თუქაევი და პრაპორშჩიკი მუჰარბი ბერსანოვი. 1916 წლის ბოლოს, ერთერთ ბრძოლაში თაფა სერიოზულად დაიჭრა ფეხში და გადაყვანილ იქნა ჰოსპიტალში. ჰოსპიტალში ყოფნისას მან შეიტყო, რომ 1917 წლის თებერვალში რუსეთის მეფე ნიკოლოზ-II გადადგა.

მთიელთა რესპუბლიკა

დადგა ჩრდილო-კავკასიელებისთვის უაღრესად საპასუხისმგებლო დრო, როდესაც მთის ელიტა და ხელისუფლებაში მყოფი მათი გულშემატკივრები იკრიბებიან ქ. ვლადიკავკაზში და აქტიურად გეგმავენ კავკასიელების შემდგომი ცხოვრების მორიგ ეტაპს, უკვე ახალ პოლიტიკურ გარემოში. არავის გაკვირვებია 1917 წლის მაისში, ვლადიკავკაზში, ჩრდილო კავკასიელთა საერთო ყრილობაზე თაფა ჩერმოევის ჩრდილო კავკასიის მთიელთა კავშირის თავმჯდომარედ ერთხმად არჩევა. მოგვიანებით, 1917 წელს შემოდგომაზე, იგი ხდება მთიელთა რესპუბლიკის პირველი პრემიერ-მინისტრი და ბოლოს - 1918 წელს მას ევალება უხელმძღვანელოს მთიელთა კავშირის ოფიციალურ დე ლეგაციას პარიზის სამშვიდობო კონფერენციაზე, რომელმაც უნდა მოაგვაროს ჩრდილო-კავკასიელთა „მთიელთა რესპუბლიკის“ აღიარების საკითხი. როგორც მთიელთა კავშირის ცენტრალური კომიტეტის თავმჯდომარე და მოგვიანებით პრემიერ-მინისტრი, თაფა ჩერმოევი თავად კისრულობს ყველა ამ საკითხის მოგვარებას. მას ენდობიან და ამაშია მისი უპირატესობა.

მოპოვებულ იქნა პირველი დიპლომატიური გამარჯვებაც - „მთიელთა რესპუბლიკა“ აღიარეს ოსმალეთის იმპერიამ, გერმანიამ და აზერბაიჯანმა, ასევე აღიარებას ჰპირდებოდა ავსტრია-უნგრეთი და საქართველო. მოსაგვარებელი იყო ურთიერთობები ახალ რუსეთთან, რომელიც კავკასიაში წარმოდგენილი იყო, ერთი მხრივ, თეთრგვარდიელი გენერლის ანტონ დენიკინის სახით და მეორე მხრივ კი - წითელი რუსეთი, მისი კომისრებით სერგო ორჯონიკიძითა და იოსებ სტალინით. პრობლემას ძალიან ართულებდა 1919 წლის გენერალ დენიკინის შემოჭრა მთიელთა მიწა-წყალზე, რომელიც ახდენდა მათი ტერიტორიების ოკუპაციას. იმის მაგივრად, რომ მისი არმიის მთლიანი ძალები გადასროლილიყო ჩრდილოეთისკენ ბოლშევიკების წინააღმდეგ საბრძოლველად, გენერალმა მთელი წელი მოანდომა თავისი ჯარით მთიელთა აჯანყებებისა და წინააღმდეგობების ჩახშობას. ეს ხდებოდა ინგლისისა და საფრანგეთის მთავრობების სრული მხარდაჭერით, ამიტომ თაფამ გადაწყვიტა თავისი ძალებისა და ფინანსური რესურსების კონცენტრირება მოეხდინა დასავლეთის სხვა ქვეყნების სახელმწიფოებებთან მოსალაპარაკებლად, რამდენადაც მათ ომი გერმანიასა და ოსმალეთის იმპერიასაც მოუგეს.

მთიელთა რესპუბლიკის მთავრობა.
შუაში ზის თაფა ჩერმოევი

მთიელთა რესპუბლიკის პარლამენტი ერთხმად ანიჭებს თაფა ჩერმოევს უფლებამოსილებას, მათი სახელით აწარმოოს მოლაპარაკებები მსოფლიო სამშვიდობო კონფერენციაზე, რომელიც პარიზში მიმდინარეობდა. ეს კონფერენცია უფლებამოსილი იყო გა დაეწყვიტა პირველი მსოფლიო ომის დასრულების შედეგად ახლად გაჩენილი ქვეყნების ბედი.

პარიზში თაფა მეუღლესთან ხავარ-ჰანუმთან ერთად გაემგზავრა, მას თან ახლდა დელეგაციის კიდევ ოთხი ოფიციალური წევრი: ხაძარათი, ბამმათი, იბრაგიმბეკოვი და მექქერი. მაშინ თაფა ვერც კი წარმოიდგენდა, რომ ეს მოგზაურობა მას სამშობლოსთან სამუდამოდ დააშორებდა. 1919 თებერვალიდან ვეღარც თავად ჩერმოევი და ვერც მისი მეუღლე ხავა ვეღარასოდეს ნახავენ კავკასიას.

პარიზში ჩასვლისთანავე თაფამ სასწრაფოდ განუცხადა საფრანგეთის ხელისუფლებას, რომ მთიელთა კავშირის დელეგაცია წარმოადგენს ოფიციალურ ხელისუფლებას და არა კერძო პირს და უფლებამოსილია ამ რანგში მონაწილეობა მიიღოს პარიზის სამშვიდობო კონფერენციაში. თუმცა, სულ მალე ირკვევა, რომ მთიელთა დელეგაცია დიდი წინააღმდეგობების წინაშე აღმოჩნდა, რამდენადაც მათი საქმიანობის წინააღმდეგ მუშაობაში აქტიურად იყვნენ ჩართული რუსეთის თეთრგვარდიელები, რომლებიც ეწინააღმდეგებოდნენ მთიელებისა და, ზოგადად, კავკასიელების გამოყოფას ყოფილი იმპერიიდან. ამ გარემოებამ მათ უბიძგა, რეგულარული კონტაქტი დაემყარებინათ საქართველოსა და აზერბაიჯანის დელეგაციებთან. საბოლოოდ, პარიზში კონფერენციის დასრულებამდე დარჩა ეს სამი დელეგაცია, რომელიც შემდგომ გადაიქცა სამი ოფიციალური კავშირის მუშა ორგანოდ. ამ გაერთიანების წევრები კოორდინირებულად, ერთიანი ძალებით მუშაობდნენ ემიგრაციაში (მოგვიანებით მათ სომხეთის დელეგაციაც შეუერთდა).

მას შემდეგ, რაც ნათელი გახდა, რომ მთიელების საკითხი აღარ იქნება დღის წესრიგში, რადგან რუსეთის დელეგაციამ შეძლო დაერწმუნებინა საფრანგეთი და ინგლისი კავკასიელებს არ დახმარებოდნენ, გადაწყდა, რომ ყველა, გარდა თაფასი, ბრუნდება სახლში - კავკასიაში და იქიდან ეცდება შემოატრიალოს სიტუაცია, რომელიც უფრო მეტად გართულდა დენიკინის შეტევებით მთიელებზე და 1920 წელს მთელ კავკასიაში ბოლშევიკების ძალების გაძლიერებით. სამშობლოში არდაბრუნების პერსპექტივამ და პარიზში დარჩენის გადაწყვეტილებამ თაფა ძალიან დაამწუხრა. სამშობლოდან მას ხშირად უკავშირდებოდა იმ დროის ერთ-ერთი აქტიური პოლიტიკოსი, ეროვნებით ოსი ალიხან კანტემირი და გამუდმებით სთხოვდა ჩერმოევს და მის თანამებრძოლებს დაბრუნებულიყვნენ, რადგან მიიჩნევდა, რომ თაფას შესწევდა ძალა სიტუაციის შემოტრიალებისა მთიელთა სასიკეთოდ. მათ სჭირდებოდათ ისეთი ავტორიტეტული პიროვნება, როგორიც იყო თაფა ჩერმოევი, მაგრამ თაფას მაინც სწამდა, რომ კავკასიელთა ბედი წყდებოდა პარიზში და არა ჩრდილოეთ კავკასიაში. ამ რწმენამ იძულებული გახადა დარჩენილიყო შორს თავის სამშობლოდან.

ზეინაბ ჩერმოევა - თაფა ჩერმოევის
ძმისშვილი, მთიელთა რესპუბლიკის
საგარეო საქმეთა მინისტრის მეუღლე

ნაკლებად სავარაუდოა, რომ თაფას დაბრუნებით სიტუაცია კავკასიაში რამენაირად შეიცვლებოდა, მაგრამ ფაქტია, რომ მის მეგობრებსა და კოლეგებს ძალიან სწამდათ მისი. ამაზე მეტყველებს თაფა ჩერმოევის დიდი ავტორიტეტი და გავლენა მთელ ჩრდილო კავკასიაში.

თაფა სწრაფად გახდა პოპულარული პარიზშიც. აქ მისი სიკეთით სარგებლობდა ყველა - არ ჰქონდა მნიშვნელობა, რომელი რეგიონიდან იყვნენ ისინი - რუსეთიდან თუ კავკასიიდან. მაგალითად, არსებობს წერილები, სადაც აზერბაიჯანის დელეგაციის ხელმძღვანელი პარიზში ვინმე თოფჩიევი სთხოვს ჩერმოევს დაეხმაროს აზერბაიჯანელი სტუდენტის სწავლის გადასახადის დაფარვაში ევროპის ერთ-ერთ სასწავლებლში და თაფა ეხმარება ამ ახალგაზრდას; ეხმარება არა როგორც ჩრდილოეთ კავკასიის დელეგაციის ხელმძღვანელი პარიზში, არამედ როგორც კერძო პირი, რომელსაც სურს დაეხმაროს კავკასიელ სტუდენტს. იგი ეხმარება სამეფო კარის ქალბატონებს, რომლებსაც პირველ ხანებში მატერიალურად ძალიან უჭირდათ, ეხმარება ყველას, ვინც არ იცის, როგორ დააღწიოს სიდუხჭირეს თავი, ეხმარება ყველა კავკასიელს, ვისაც სურს დაიწყოს საკუთარი ბიზნესი პარიზში და დადგეს ფეხზე, ოღონდ იმ პირობით, რომ ისინი მომავალში დაეხმარებიან თავიანთ თანამემამულეებს კავკასიაში.

1921 წელს საქართველოს დამოუკიდებლობის დამხობის შემდეგ, მთიელთა რესპუბლიკის აღდგენის იმედი თაფას აღარ დარჩა. მიუხედავად ამისა, იგი დელეგაციის ხელმძღვანელობას განაგრძობს და მთიელ პოლიტიკოსთა შორის უკვე ყოფილი მთიელთა რესპუბლიკის პარლამენტის უფლებამოსილების ოფიციალური პირია - ანუ, ფაქტობრივად, ჩრდილო-კავკასიელების მთიელთა კავშირის ერთადერთი ლეგიტიმური რგოლია, რომელიც უკვე ისტორიას ეკუთვნის. იგი არ ეჭიდებოდა ამ თანამდებობას, მას ეს საქმე, გარდა ფიზიკური და მორალური ზიანისა და ფულის ხარჯვისა, არაფერს აძლევდა. და როცა პარიზში ჩამოსული ემიგრანტები გამოთქვამდნენ პრეტენზიებს, თაფა მათ ნიშნავს თავის მოადგილეებად მხოლოდ ერთი მიზნით, რომ ისინი თავად გაერკვიონ, თუ რა იმალება დელეგაციის ხელმძღვანელის ტიტულის მიღმა. ყველა უმალ ტოვებს იმ ადგილს, რადგან ხედავენ, რომ ეს თანამდებობა არც პრივილეგიებსა და არც ფულს არ იძლევა. ამდენად, სულაც არაა გასაკვირი, რომ ერთი-ორი წლის შემდეგ არავის გაუგია საყვედური თაფას მიმართ და არც არავინ ამადლიდა მას ამ თანამდებობას. ყველა ხედავდა, რომ დევნილობაში ამ სტატუსის შენარჩუნება მხოლოდ თაფას ავტორიტეტის წყალობით გახდა შესაძლებელი, სხვა დანარჩენებს მხოლოდ საკუთარი ამბიცია აწუხებდათ.

მოგვიანებით, უკვე 20-იან წლებში, მან ოფიციალურად გადასცა სხვებს თავისი ოფისი და წავიდა პოლიტიკური სცენიდან, რათა მოეგვარებინა ოჯახის ფინანსური პრობლემები, რომელიც ემატებოდა ოჯახის წევრების მომატებითა და მათი ხარჯებით, რომლებიც ლონდონში გადასახლების შემდეგ უფრო მეტად გაიზარდა.

თაფა ჩერმოევს ყველგან თავისიანად თვლიდნენ - ქართველები, აზერბაიჯანლები და რუსებიც კი. იგი უყვარდათ და პატივს სცემდნენ, რადგანაც მიაჩნდათ კავკასიური თვისებებისა და ტრადიციების საუკეთესო დამცველად.

1921 წელს მასთან პარიზში თბილისიდან ბევრი ნათესავი ჩავიდა. მათ შორის იყო მისი უფროსი ძმა, აბდულ-მუსლიმი (რომელმაც სულ ერთი წელი იცოცხლა - იგი გარდაიცვალა 1922 წელს) თავის მეუღლითა და შვილებით, მისი ქალიშვილი ზეინაბი მეუღლითურთ ჰაიდარ ბამათთით, რომლის სილამაზეზე ლეგენდები დადიოდა იმდროინდელ ემიგრანტთა შორის, თაფას ბიძაშვილი აბუბაქარ ჩერმოევი, რომელმაც თაფას ძმის ოჯახი ჩამოიყვანა, მათ მოჰყვა მისი დისშვილი დაიდაშ თუქაევი და ძმისწულები მამედი, ოსმანი და დისშვილები დარა და ჯანეტი და მრავალი სხვა ნათესავი. ყველა მათგანის მიღება და საცხოვრისის მოგვარება იყო საჭირო. თაფა თავად ართმევდა ამ ყველაფერს თავს.

პარიზელები თავისი სილამაზით გააოცა თაფას ძმისწულმა დარამ. სილამაზის კონკურსზე, რომელიც 1922 წელს ჩატარდა საფრანგეთის დედაქალაქში, დარა სცენაზე გამოვიდა ჩეჩნური ეროვნული ტანისამოსით და დაატყვევა რა ყველა თავისი განუმეორებელი სილამაზითა და ელეგენტურობით, აიღო პირველი ადგილი (ჟურნალი „ვაინახი“, 1997წ. მოსკოვი).

20-იან წლებში თაფას ფინანსური მდგომარეობა უარესდება, მაგრამ ის არ უჩივის ბედს და ამ ამბავს არ ახმოვანებს. ამიტომაც იყო ყველასთვის მოულოდნელი და გასაკვირი ცნობა, რომლის თანახმადაც ლონდონის სამეფომ სასამართლოს 1933 წლის გადაწყვეტილებით თაფა ჩერმოევი გაკოტრებულად გამოაცხადა.

თაფაზე ყოველთვის ნადირობდნენ ბოლშევიკები, რომლებსაც კარგად ესმოდათ, რა როლს თამაშობდა იგი მთიელთა ემიგრაციაში და რა ავტორიტეტით სარგებლობდა მათ შორის. ალბათ, სწორედ ამიტომ საფრანგეთის პოლიციამ მისცა მას ნებართვა ეტარებინა იარაღი. ეს იარაღი ფიგურირებს ლოზანას პოლიციის მიერ ოფიციალურად გაცემულ ცნობაში იმ დროს, როცა 1937 წელს 27 აგვისტოს, ლოზანას ერთ-ერთ საუკეთესო სასტუმროში თაფა ჩერმოევი უცნაურ ვითარებაში გარდაცვლილი ნახეს.

ამ დროს თაფა მხოლოდ 55 წლის იყო. ეს ამბავი გაუკვირდა ყველას, ვინც მას იცნობდა პირადად. მისი სიკვდილის სხვადასხვა ვერსია არსებობდა, თუმცა არავის სჯერო და, რომ იგი გარდაიცვალა ავადმყოფობის შედეგად. ემიგრაცია მიანიშნებდა, რომ ამ საქმეში ბოლშევიკების ხელი ერია, რადგან მას არ ეპატია საბჭოთა კავშირის წინააღმდეგ მიმართული პოლიტიკური ქმედებები.

თაფას გარდაცვალებით ბოლო მოეღო მთიელთა ოფიციალური დელეგაციის ლეგიტიმურობას ევროპაში. მასთან ერთად წავიდა მთელი ეპოქა, რომელიც სავსე იყო XX საუკუნის პირველ ნახევარში მომხდარი საინტერესო და მნიშვნელოვანი მოვლენებით. ყველაფერი, რასაც თაფა ჩერმოევმა მიაღწია, მიაღწია თავად - სამართლიანი ბრძოლით, რამაც უზრუნველყო მისი სახელის უკვდავება მის ხალხში. იგი შევიდა ისტორიაში არა როგორც გენერლის შვილი, არც როგორც ნავთობის მაგნატი, არამედ როგორც მებრძოლი, როგორც პატიოსანი კაცი, რომელსაც ყველა ანდობდა თავის სიცოცხლეს, ყველა, ვინც მას ცხოვრების გზაჯვარედინზე გადაჰყრია.

თაფა ჩერმოევი დარჩება ისტორიაში, როგორც ცნობილი ჩეჩენი, თავისი ქვეყნისა და სრულიად კავკასიის ჭეშმარიტი პატრიოტი, მისი თავისუფლებისა და დამოუკიდებლობისათვის ერთგული მებრძოლი, რომელსაც სურდა თავისი ქვეყნისა და ხალხის კეთილდღეობა და ყველა ირგვლივ მყოფთან მეგობრობა.

თაფა ჩერმოევი თავისი პოლიტიკური მოღვაწეობითა და ეროვნული თვითშეგნებით მჭიდროდ იყო დაკავშირებული საქართველოსთან, იგი გარკვეული პერიოდის განმავლობაში ცხოვრობდა თბილისში, საკუთარ ბინაში, ფლობდა მიწებს გორში.

ძალიან საინტერესო და მნიშვნელოვანია თაფა ჩერმოევისა და პანკისელი ქისტის, ცნობილი განმანათლებლისა და თეოლოგის უსუფ ადოს ძე მარგოშვილის ურთიერთობები, რომლის შესახებაც ამომწურავ ინფორმაციას გვაძლევს კავკასიოლოგი (უსუფის შვილიშვილი) ბელა შავხელიშვილი წიგნში „რასაც დათეს...“(თბილისი, 2016).

გთავაზობთ ამონარიდს წიგნიდან:

„ერთ-ერთი ადგილი, სადაც უსუფს თავისუფლად მიესვლებოდა, იყო თაფა (აბდულმეჯიდ) ჩერმოევის ოჯახი - იმდროინდელი ჩეჩნეთის ნავთობის მაგნატისა, რომელიც შემდგომ „მთიელთა რესპუბლიკის“ პირველი პრემიერ-მინისტრი და მთავრობის მეთაური გახდა. თაფა თავად ცდილობდა ყოველთვის გვერდით ჰყოლოდა ძალიან თავაზიანი, განათლებული და ღირსეული ვაინახი საქართველოდან. საქართველო თაფას ძალიან უყვარდა, აქ მას ბევრი მეგობარი ჰყავდა, თბილისში სახლიც კი ჰქონდა ნაყიდი და ხშირად სტუმრობდა კიდევაც. თაფასა და უსუფის საუბრები ახალგაზრდული გართობადროსტარების ფონზე ძალზე შინაარსიანი და საინტერესო იყო ორივესთვის - და დიდხანს გრძელდებოდა. უსუფი თავის ტოლებში გამოირჩეოდა როგორც თავდაჭერილი, ზრდილი, გაწონასწორებული და ბევრ საკითხში გარკვეული და დაფიქრებული ადამიანი... ვფიქრობ, ამან განაპირობა თაფას უსუფისადმი ისეთი ნდობა, რომ თაფამ ყველაფერი იღონა, რომ თავისი ცოლის დისშვილი, უმშვენიერესი მარიამი უსუფისთვის გაეყოლებინა ცოლად. მარიამი (მას ბეიღაზ მარიამს ეძახდნენ) თანატოლებში გამოირჩეოდა თავისი თავადური იერით, ეშხითა და მთიელი ქალის განსაკუთრებული თავდაჭერილობით. მას ჰქონდა ლამაზი ხმა, უკრავდა ფორტეპიანოსა და გარმონზე და მისი სტატუსის ქალიშვილების შესაფერისი განათლებაც ჰქონდა მიღებული. თავად თაფა დაქორწინებული იყო ხავარ-ხანუმ (ხავა) იბრაჰიმბეკოვაზე - აზერბაიჯანელ მილიონერის ქალიშვილზე, რომელიც ოჯახითურთ სახლობდა ჩეჩნეთში და მშვენივრად ფლობდა ჩეჩნურს. ხავას დაც გათხოვილი იყო ჩეჩენზე და ვფიქრობ, ბევრად უფროსი იყო მასზე, რადგან ჰყავდა გასათხოვარი ქალიშვილი მარიამი. უსუფის და მარიამის ქორწინებას ყველა მიესალმა და მათი ცხოვრების პერსპექტივაც იმ წუთში უღრუბლო ჩანდა.

საერთოდ უნდა აღინიშნოს, რომ ისტორიაში მოვლენები ისე ვითარდება, არავინ იცის, ვის რას უმზადებს მომავალი... ასე მოულოდნელად გროზნოშიც შეტრიალდა დრო - სანქტ-პეტერბურგში მომხდარი რევოლუციის გამოძახილი მკვეთრად გაისმა მთელ კავკასიაში. კითხვის ნიშნის ქვეშ დადგა ყველას სიცოცხლე, ვინც თუნდაც მცირეოდენ იყო დაკავშირებული ბიზნესთან ან კაპიტალთან. მათგან ერთ-ერთი პირველი თაფა ჩერმოევი იყო, ვინც ინტენსიურად ეძებდა გზებს, რომ როგორმე ქვეყნიდან გასულიყო და ასე დაეღწია თავი კარს მომდგარი უბედურებისგან.

ამ არეულ-დარეულობის შემხედვარე, უსუფი იღებს გადაწყვეტილებას, რომ თავის მეუღლესთან ერთად დაბრუნდეს პანკისში და მშობლებთან განაგრძოს ცხოვრება. ახლად დაოჯახებული წყვილის დანახვამ ოჯახი და მთელი სანათესაო აღაფრთოვანა. ამ სიხარულს დაემატა სიამაყეც, როდესაც მარიამის ოჯახის ვინაობა შეიტყვეს, რამდენადაც ასეთ გვართან დანათესავება დიდი პატივი იყო არა მარტო თავად ოჯახისთვის, არამედ მთელი გვარისთვისაც. ცხოვრება ჩვეული რიტმით მიედინებოდა, თუმცა ამ სიმყუდროვეს არღვევს ჩერმოევებისგან მოულოდნელად მიღებული ამბავი, რომ თაფა გასაჭირშია და უსუფს და მარიამს სთხოვს დაუყოვნებლივ დაბრუნებას გროზნოში. გაირკვა, რომ რუსეთის რევოლუციამ თაფას და მის ოჯახსაც შეუქმნა ძალიან დიდი პრობლემები: თითქმის მთელი ქონება ჩამორთმეულია, თვითონ თაფა იმალებოდა, რამდენადაც მისი სიცოცხლე საფრთხეშია. მას ერთი გზა რჩება - დაუყოვნებლივ დატოვოს ჩეჩნეთი. დიდი ფიქრის შემდეგ თაფა მიდის იმ გადაწყვეტილებამდე, რომ ადამიანი, რომელსაც შეუძლია მიანდოს თავისი სიცოცხლე და დარწმუნებული იყოს მის უღალატობაში, არის უსუფი. ზემოთ აღვნიშნე, რომ თბილისში ჩერმოევებს ჰქონდათ საკუთარი სახლი, რომელიც ვაგზლის მოედნის მიდამოებში მდებარეობდა. იმ სახლში თაფა ინახავდა თავისი ოჯახის ძვირფას ნივთებსა თუ დანაზოგს. გამგზავრებამდე საჭირო იყო როგორმე მათი ჩამოტანა გროზნოში... ეს ძალზე რთული საქმე იყო, რამდენადაც სამხედრო გზა უკვე ზედმიწევნით კონტროლდებოდა რევოლუციის მომხრეების მიერ და ნებისმიერი მცდელობა რამე ფასეულობების გატანისა, სასტიკად ისჯებოდა. თაფა თვლიდა, რომ მხოლოდ უსუფს შეეძლო მას დახმარებოდა, რამდენადაც მან კარგად იცოდა საქართველო-ჩრდილო კავკასიის დამაკავშირებელი გზა-ბილიკები და ქართულ და რუსულ ენებსაც კარგად ფლობდა, რაც სამხედრო კონტროლის არიდების პატარა გარანტი მაინც იყო. აი, ასე აღმიწერა მე პაპამ მოგზაურობა, რომელიც მას კინაღამ სიცოცხლის ფასად დაუჯდა: „ღამე გავატარე ფიქრებში, როგორ მომეგვარებინა ეს საქმე ისე, რომ არც ხალხის სასაცილო გავმხდარიყავი და ცოცხალიც დავრჩენილიყავი... ერთი გზა იყო: დაძენძილ ტანსაცმელში გამოწყობილი, თავზე უარესად დაძენძილი ქუდით, უნდა დავმჯდარიყავი თივით დატვირთულ რომელიმე უსახო ცხენის „ტაჩკაზე“ (საზიდარზე) და დავდგომოდი „სამხედრო გზას“... - რა დამრჩენოდა იმის გარდა, რომ უფლის ნებას მივნდობოდი?.. ერთ დღეს, გამთენიისას მეც დავადექი ამ გზას... იმ ხანებში „სამხედრო გზას“ რევოლუციის მომხრე ჯარისკაცები აკონტროლებდნენ და მგზავრებს მკაცრი შემოწმების გარეშე არ უშვებდნენ, თუმცა ჩემნაირებს დიდად არ აკვირდებოდნენ... მე ერთს ვწუხდი - თუ მიპოვეს თბილისის სახლის გასაღები - იქ დამთავრდება ყველაფერი-მეთქი, რადგან მსგავსი გასაღებები ჩემისთანა „ფორმაში“ გამოწყობილი ადამიანების ხელში ეჭვს გამოიწვევდა... როდესაც ერთი-ორჯერ გამაჩერეს, ფიქრებში ვარჩევდი გასაღების პოვნის შემთხვევაში როგორ უნდა მეშველა თავისთვის... ღვთის წყალობით უპრობლემოდ ჩავედი თბილისში. ახლა როგორმე შეუმჩნევლად უნდა მიმეღწია სახლამდე ...ასე უცნაურად ჩაცმული ქალაქშიც ვერ გავიდოდი, ამიტომ საზიდარი ერთ ნაცნობს დავუტოვე, ახლად ნაყიდი სამოსი ჩავიცვი და წავედი სახლის საძებნელად. ბევრი ვეძებე და დაღამებისას, როგორც იქნა, მივაგენი. მე დავალებული მქონდა გამეხსნა სეიფი და ამომეღო ტომარა, რომელშიც ოქროს დანა-ჩანგალი და კოვზები უნდა დებულიყო - აი, ეს უნდა წამომეღო.. ამოვიღე ეს ტომარა, გადავიცვი ისევ ჩემი ძველი სამოსი, ეს ტომსიკა გადავახვიე ძველ და ჭუჭყიან ხილაბანდში და ისევ დავადექი გზას, რომელიც უკან, გროზნოში ჩამიყვანდა...“

უკანა გზაზე სამხედროები უკვე სცნობდნენ ერთხელ ნანახ გაჭირვებულ გლეხს და ყოველგვარი შემოწმებისა და ეჭვის გარეშე უშვებდნენ მას. ასეთ ხიფათიან გზაზე ორი კვირა მიდიოდა პაპა: ერთი კვირა - თბილისამდე და მეორე - უკან, გროზნომდე... გროზნოში კი უკვე უსუფის დაბრუნებაში იმედგადაწურული თაფა ჩერმოევი თავის ოჯახს სასწრაფო გამგზავრებისთვის ამზადებდა და რაოდენ საკვირველი იყო მისთვის, როცა უკუნეთ ღამეში უეცრად გამოჩენილ, დაძენძილ სამოსში ჩაცმულ ადამიანში იცნო უსუფი... მის სიხარულს საზღვარი არ ჰქონდა!. მეგობრის ერთგულების ფასი, ალბათ, იმ წუთებში იგრძნო თაფამ... მან ტომრიდან ამოიღო ერთი ოქროს კოვზი და თბილისის სახლის გასაღებთან ერთად მადლობის ნიშნად მიაწოდა უსუფს და დასძინა: - ეს კოვზი დაგეხმარება კარგა ხნის განმავლობაში უზრუნველად იცხოვრო და ის თბილისის სახლიც შენია - იცხოვრე და მოიხმარე ბედნიერად... ეს ყველაფერი შენ საჩუქრად ჩემი ოჯახისგან - შენ ეს დაიმსახურეო... პაპა მაშინ სულ ახალგაზრდა იყო და მისი ცხოვრებისთვის ასეთი თავადური ძღვენი ბედის ჯილდო იქნებოდა, მაგრამ ის ხომ ნამდვილი მორწმუნე და კეთილსინდისიერი ადამიანი იყო - როგორც ქისტები იტყვიან „ოეზდ საგ“, ამიტომ ხელს როგორ მოჰკიდებდა შემოთავაზებულ საჩუქარს.

არ ვიცი, როგორ მიიღო თაფამ პაპას ეს უარი, მაგრამ თვითონ კი, მიუხედავად იმისა, რომ ძალზე უჭირდა სამშობლოს დატოვება, მაინც გულდამშვიდებული იყო, რადგან სადაც არ უნდა მოხვედრილიყო, მისი და მისი ოჯახის წევრების სიცოცხლე იქნებოდა დაცული და ცხოვრებაც ასე თუ ისე უზრუნველი“...

თაფა ჩერმოევს ასევე ურთიერთობა ჰქონდა პანკისელ ქისტ ბათაყა ცათიაშვილთან, რომელსაც პეტერბურგში ჰქონდა გიმნაზია დამთავრებული და ქაქუცას რაზმის შეფიცულიც გახლდათ. ბათაყა ცათიაშვილი ჯერ კიდევ სტუდენტობიდან იყო ჩართული ეროვნულ მოძრაობაში და მთიელთა რესპუბლიკის აქტიური მხარდამჭერი და წევრი გახდა. უხუცესების გადმოცემით, როცა მთიელთა რესპუბლიკის აქტის გამოცხადება მოხდა ბათუმში, თაფა ჩერმოევს თან ახლდნენ პანკისელი ქისტები უსუფ მარგოშვილი და ბათაყა ცათიაშვილი.

როგორც წინაპართა სამშობლოში (ჩეჩნეთ-ინგუშეთში), ისე საქართველოში პანკისელი ქისტებიც მტრულად იყვნენ განწყობილნი ყოველივე რუსულის მიმართ, თუნდაც მშრომელთა „განმათავისუფლებელი“ რევოლუცია ყოფილიყო. საქართველოში მენშევიკების მხარდასაჭერად, როგორც მათე ალბუთაშვილი წერს: „სოფელში იმართებოდა მიტინგები, ადგენდნენ გვარდიას; დუისსოფელში შედგა მენშევიკების გვარდია, ერთ ზაფხულს კი ქართული სალდათის „ატრიადაც“ იდგა სოფელ ჯოყოლოში, ეს ატრიადა ჩქარა მოხსნეს, რის შემდეგაც გავრცელდა ხმები ბილშევიკების შემოსვლაზე“.

ქაქუცა ჩოლოყაშვილი

1917 წლის ოქტომბრის რევოლუციამ გარკვეული გავლენა იქონია პანკისელ ქისტებზე. სოფლებში იმართებოდა მიტინგები, დუისში შეიქმნა მენშევიკების გვარდია, ისახებოდა გზები და საშუალებები დამოუკიდებელი საქართველოს ნათელი მომავლისათვის. სამი წლის განმავლობაში რევოლუციური განწყობა სუფევდა ქისტ მოსახლეობაში, მაგრამ „ბოლშევიკების განთქმულმა მე-11 არმიამ პანკისამდეც შემოაღწია, ჯარისკაცების წო წოლა წითელ ვარსკვლავიანი ქუდები კარგად დაამახსოვრდა მოსახლეობას. „ბალშენიკების“ მცირე ხნით ყოფნამაც კი შემოინახა მათზე ზიზღიანი მოგონება“ (ხ. ხანგოშვილი, „ქის ტები“)...

პანკისის ხეობაში ბოლშევიკების შემოსვლის შემდეგ გვარდიელ ქისტებს იარაღი არ დაუყრიათ და აბრაგად გავარდნენ. დუისელი აბდულა დუიშვილი, ბეისარ ბაღაკაშვილი და წოვენარგ გაურგაშვილი, ჯოყოლოელი ჰასეი აჭიშვილი, ომალოელი დათიკო ფარეულიძე, უსუფ გორნაკაშვილი და ზაქრო ანდალაშვილი, ხალაწნელი ბათაყა და ქილაი ცათიაშვილები და ბევრი სხვა პირადად იცნობდნენ ქაქუცა ჩოლოყაშვილს, რომელიც მე-11 წითელი არმიის მიერ საქართველოს დაპყრობისა და მენშევიკური მთავრობის საზღვარგარეთ ემიგრაციის შემდეგ სათავეში ჩაუდგა სა ქართველოს ეროვნულ-განმანთავისუფლებელ მოძრაობას.

მენშევიკურ გვარდიაში ქისტებიც აქტიურად იბრძოდნენ ბოლშევიკების წინააღმდეგ. სამწუხაროდ, მე-11 არმიამ გაიმარჯვა, მენშევიკური მთავრობა საზღვარგარეთ გადაიხვეწა, თუმცა დემოკრატიული საქართველოს ღირსეული შვილები ბრძოლას არ წყვეტდნენ. მათ შორის გამოირჩეოდა ქაქუცა ჩოლოყაშვილი. მან შექმნა შეფიცულთა რაზმი, რომელიც 1922-1924 წლებში თავდადებით იბრძოდა საქართველოს დამოუკიდებლობისათვის. მატანში გაზრდილმა ქაქუცამ მშვენივრად იცოდა პანკისის ხეობისა და იქ მცხოვრები ქისტი მოსახლეობის შესახებ. მათი ძმადნაფიცობის, ერთსულოვანი ბრძოლისა და თავდადების შედეგად ბევრი მწარე დღე გაუთენდათ ბოლშევიკებს.

თავის დოკუმენტურ ნარკვევში „ვეინახები და ქართველი მთიელები“ ხვთისო მამისიმედიშვილი შეფიცულთა რაზმის წევრ ალექსანდრე სულხანიშვილის მოგონებებზე დაყრდნობით წერდა, რომ შეფიცულებმა თავდაპირველად ყველაზე საიმედო ადგილად პანკისის ხეობა აირჩიეს, სადაც მრავლად ჰყავდათ ნაცნობებიცა და მოკავშირეებიც.

ალექსანდრე სულხანიშვილი აღტაცებით წერდა პანკისის ხეობისა და იქ მოსახლე ქისტების ერთგულების შესახებ: „იშვიათად ლამაზია პანკისის ხეობა, იმ მიდამოებში ქისტების რამდენიმე სოფელია. ისინი დიდ დახმარებას გვიწევდნენ და ყველანაირად გვეხმარებოდნენ“.

შეფიცულთა რაზმისა და ქისტების მეგობრულ ურთიერთობას ალექსანდრე კარგარეთელი თავის მოგონებაში ასე გამოხატავდა: „იმ საღამოს რომ ავიშალენით, დამოუკიდებლობის კომიტეტის წევრები ადგილზე დარჩნენ, რადგანაც კოტე ანდრონიკაშვილი თავს ძალიან დაღლილად გრძნობდა, ბელადმა მათ ოთხი მებრძოლი დაუტია: ლ. ჯავახიშვილი, ბა ლალაშვილი და ქისტები, რომელნიც ქაქუცასგან იყვნენ წარმოგზავნილნი“... აქედანაც ნათლად ჩანს, რომ სხვა ერთგულ ადამიანებთან ერთად ქაქუცა ჩოლოყაშვილი ქისტებს გულწრფელად ენდობოდა.

დეში მარგოშვილი -
ქაქუცას ქისტი შეყვარებული

ქაქუცა ჩოლოყაშვილი სამშობლოს დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლაში თავისი წინამორბედი ალექსანდრე ბატონიშვილის გზას დაადგა - ცდილობდა, რუსებთან ბრძოლაში ვაინახების სახით მოენახა მოკავშირე და ხევსურეთის ამბოხების (1922წ.) დროს დიპლომატიური ურთიერთობა დაამყარა პირიქით ქისტებთან. ცხადია, ამ საქმეში გარკვეულწილად დადებითი ფაქტორი გახლდათ მისი პირადი კონტაქტები პირიქითელ ქისტებთან.

ხევსურები და ქისტები შეთანხმდნენ, ერთად ებრძოლათ საერთო მტრის წინააღმდეგ. აი, რას წერდა ალექსანდრე სულხანიშვილი ქისტების ერთგულების შესახებ: „ქისტებმა გადაწყვიტეს, რაც შეიძლება მალე გაეწიათ დახმარება ხევსურებისათვის, იქვე დანიშნეს ჯარეგოში ჯარის შეკრების დრო შატილში გასამგზავრებლად, საიდანაც პირიქით ხევსურეთისკენ გააგრძელებდნენ გზას.... ჩვენ სიხარულს საზღვარი არ ჰქონდა, რომ ქისტები ასეთი პატივით მოგვეპყრნენ“.

სწორედ ქისტების შემწეობით პანკისის ხეობა გახდა თავდაპირველი ბაზა ქაქუცა ჩოლოყაშვილის შეფიცულთა რაზმისა (პანკისის ხეობა იწყება ქაქუცა ჩოლოყაშვილის მშობლიურ სოფელ მატნიდან). ათი-თორმეტი ქისტი გამუდმებით თან ახლდა ქაქუცას, სადაც არ უნდა დასხმოდა თავს ბოლშევიკებს: ქიზიყში, თიანეთში, დუშეთსა თუ ხევსურეთში.

ერთხელ მატანში „...ქაქუცას ადგილსამყოფელი გაიგეს ხელისუფლების წარმომადგენლებმა და მილიციის დიდმა ძალებმა ალყა შემოარტყეს მღვდლის ოჯახს. ამ დროს პანკისიდან ჩამოსული რამდენიმე შეირაღებული ქაქუცას რაზმელი ქისტი ცხენოსანი ალექსი ფეიქრიშვილის ოჯახში იმყოფებოდა. როცა მილიციელთა განზრახვა გაიგეს მატნელებმა, ქისტებმა და ფშავლებმა მოილაპარაკეს, იერიშით გაერღვიათ ალყა და სამშვიდობოს გაეყვანათ ქაქუცა. მოლაპარაკება და საქმის გაკეთება ერთი იყო. მათ ალყა გაარღვიეს და მთავრობის ხელიდან დახსნილი ქაქუცა პანკისამდე მიაცილეს“, - წერს მუხმად ალდამოვი.

ქაქუცას ქისტი შეფიცულები

1923 წელს ხევსურეთის აჯანყების დროს ქაქუცას გაჰყვნენ პანკისელი ქისტები ომალოდან, ჯოყოლოდან და დუისიდან, რომლებიც მასთან ერთად ებრძოდნენ წითელ არმიას. აჯანყების დამარცხების შემდეგ ქაქუცა გადადის ჩეჩნეთში. შემდეგ კი მისი ემისრები შუამავლობდნენ ქაქუცასა და ჩეჩენ წინამძღოლ ბელადებს შორის ერთობლივი კოორდინირებული ბრძოლისათვის საბჭოთა ხელისუფლების წინააღმდეგ.

ბათაყა ცათიაშვილი, იმ დროისათვის საკმაოდ განათლებული (გადმოცემით, ქაქუცასთან ერთად ჰქონდა გიმნაზია დამთავრებული) პიროვნება, ქაქუცას თანამებრძოლი, ხშირად მოგზაურობდა ჩეჩნეთში ქაქუცას დავალებით. სწორედ ასეთი მისიით ჩასული მთიან ჩეჩნეთში ითუმ-ხალში ავად გახდა და გარდაიცვალა. დასაფლავებულია ჩეჩნეთში.

1924 წლის 3 აგვისტოს ანტიბოლშევიკური აჯანყება დამარცხდა. ქაქუცას შეფიცულთა რაზმის ქისტი წევრები ნატახტართან იბრძოდნენ. აჯანყების დამარცხების შემდეგ თიანეთის გავლით დაბრუნდნენ პანკისში. ქაქუცა იძულებული გახდა დაეტოვებინა სამშობლო და უცხოეთში გადახვეწილიყო. მას ბევრი თანამებრძოლი გაყვა ემიგრაციაში, ის ქისტებს სთხოვდა თან გაჰყოლოდნენ, მაგრამ მხოლოდ დუისელი წოვინარგ გაურგაშვილი და ერთიც ბირკიანელი გათუშებული ქისტი დათანხმდა ამ თხოვნას და გაჰყვა მას. როგორც ფშაველმა პოეტმა მიხა ხელაშვილმა ირჩია სამშობლოში აბრაგული ცხოვრება, ასე ქისტებიც (ჰასეი აჭიშვილი, აბდულ დუიშვილი, ჰაასა ალხანაშვილი, ბააცა ღანიშაშვილი, ლევან, ღანიშ და დათიკო ფარეულიძეები, ქოსა იმედაშვილი, უსუფ გორნაკაშვილი, ექა და ზაქრო ანდალაშვილები, ბათირა და მიხაკო მუთოშვილები, მიტო წინწალაშვილი და სხვ.) დარჩნენ სამშობლოში, მაგრამ ბრძოლა როდი შეუწყვეტიათ.

დათიკო ფარეულიძე

ქისტი აბრაგები პატარა ჯგუფებად გაიყვნენ. უფრო მეტ დროს სოფლებში ატარებდნენ, მილიციელების გამოჩენისთანავე კი ტყეში იხიზნებოდნენ. ერთხელ ზაქრო ანდალაშვილი, დათიკო და ლევან ფარეულიძეები უიარაღოდ გადაეყარნენ მილიციის რაზმს და შეიპყრეს. ჯერ ახმეტაში ჩაიყვანეს, შემდეგ ორი მილიციელის თანხლებით თიანეთის გზას გაუყენეს. ახმეტის თავში, ჩაჩხრიალასთან, „ქისტის წყაროსთან“ (ქისტ ბეშქას გამოყვანილი) დათიკომ წყლის დალევის უფლება სთხოვა მცველებს, როგორც ამხანაგებთან იყო მოლაპარაკებული, მილიციელებს უთხრა, ხელები გამიხსენით, ხომ უნდა დავიხარო წყლის დასალევადო. მილიციელები შეცდნენ: ხელებგახსნილი დათიკო ეძგერა მილიციელებს, ამხანაგებიც მიეხმარნენ, მცველები განაიარაღეს და ხეზე მიაბეს, თავად კი პანკისს მიაშურეს.

ცხადია, ჩეკისტები ძალ-ღონეს არ იშურებდნენ აბრაგების გასანადგურებლად. ზაქროს რამდენიმეჯერ შემოარტყეს ალყა, მაგრამ ყოველთვის უვნებლად უსხლტებოდა მტერს ხელიდან. ჰაასას მდ. ალაზნის ხიდთან მოუწყვეს ჩასაფრება, მაგრამ სროლით გააღწია თავი. მეორედ კი ბააცა ღანიშაშვილთან ერთად სოფ. დუმასტურის შესასვლელთან ჩასაფრებულ მილიციონერებს ვეღარ გადაურჩა. ორი აბრაგი ზურგი ზურგს მიბჯენილი იბრძოდნენ, მოსაფარებელი ადგილი არ ჰქონდათ, სანამ ტყვიები არ გაუთავდათ, ბრძოლა არ შეუწყვეტიათ! დაჭრილი აბრაგები შებორკეს და ჩაიყვანეს თელავში, შემდეგ იქ, გიგოს გორაზე დახვრიტეს.

ლევან ფარეულიძეს, ღამე მძინარეს, თავს დაადგნენ და შეიპყრეს, თელავში ჩაიყვანეს და ისიც დასახვრეტად გიგოს გორაზე გაიყვანეს. განაჩენი სისრულეში ორ მილიციონერს უნდა მოეყვანა. თეთრი პერანგის ამარა ორმოს პირას დააყენეს აბრაგი. ლევანმა სროლას წამით დაასწრო, გვერდზე გადახტა და გაიქცა. მილიციონერებმა სროლა ატეხეს, მაგრამ ლევანმა შამბნარში შეასწრო და ტალახიან ღრმულში ჩახტა, პირაღმა ამოტრიალდა, პირში ჩალის ღერო დაიჭირა და მთლიანად ჭაობში ჩაყვინთა.

მილიციონერებმა ეძებეს, მაგრამ ვერ მიაგნეს აბრაგს, იფიქრეს, მაინც სადმე ჩაძაღლდება დაჭრილიო და წავიდნენ. ლევანი ამოვიდა ჭაობიდან და ღამე იარა სოფ. ვარდისუბნამდე. სოფლის შესასვლელთან ორი ხარ-კამეჩის ურემი იდგა ღვინიანი კასრებით დატვირთული. მგზავრ მეურმეებს იქვე ცეცხლი დაენთოთ და ვახშმობდნენ. თეთრპერანგიანი და ტლაპში მთლიანად ამოვლებული ლევანი მიესალმა მეურმეებს და სთხოვა, რომ თოკით შეკრული ხელები გაეხსნათ მისთვის. მაგრამ მათ უარი უთხრეს - შენ ვიღაც ყაჩაღი ჩანხარ და შენი გულისთვის ჩვენ გაგვაციმბირებენო.

თხოვნამ არ გაჭრა. ლევანმა შებოჭილი ხელები მიუფიცხა ცეცხლს: თოკი დაიწვა და რა თქმა უნდა ხელებიც, მაგრამ ის უკვე თავისუფალი იყო!. მეურმეების სუფრიდან ნახევარი თონის პური აიღო ერთ ბოთლ არაყთან ერთად, მასპინძლებს უსაყვედურა - ვერ ყოფილხართ ვაჟკაცებიო და იქაურობას გაეცალა. იმავე ღამეს სოფ. ალავერდში მეგობრის ოჯახს მიადგა. ძმობილი გაოცებული უყურებდა „მოჩვენებას“, რომელიც მთლიანად ლაფში იყო მოსვრილი, მხოლოდ ნესტოები, თვალები და პირი უჩანდა თეთრად.

მეგობრის ოჯახში დაბანეს, ჩააცვეს, დამწვარი მაჯები შეუხვიეს, ავახშმეს და დააძინეს. მეორე ღამეს ფიჩხოვანის ღელეს აუყვა და ომალოში ავიდა, საკუთარ ოჯახში მივიდა, მაგრამ დიდხანს არ დარჩენილა. როცა გაიგო, რომ ზაქრო ბაწარაში იმყოფებოდა, სასწრაფოდ ავიდა ბაწარაში და მის ჯგუფს შეუერთდა. ბიძაშვილის დაჭერა ძალიან განიცადა ღანიშამ, სოფელში (ომალოში) ჩავიდა და ცდილობდა დაედგინა ლევანის გზა-კვალი, მაგრამ თავად ჩავარდა საფრთხეში: მილიციელთა ალყაში მოქცეულმა მსწრაფლ იარაღი იძრო. მილიციონერებმა იცოდნენ, რომ ცოცხალი თავით ტყვედ არ ჩავარდებოდა და პირდაპირ მოსაკლავად დაუშინეს ტყვია. დაჭრილი აბრაგი წაიქცა, მაგრამ „ნაგანიდან“ მაინც ესროდა მტრებს, შურისუძიებლად არ წავიდა ამ ქვეყნიდან მამაცი ღანიშა; ერთი მილიციელი მოკლა და ერთიც დაჭრა. დათიკო ფარეულიძე ღალატის მსხვერპლი გახდა. ერთ-ერთ სოფელში ქეიფის დროს დაადგნენ თავზე და დააპატიმრეს. დაპატიმრების შემდეგ მისი კვალი დაიკარგა, ვერავინ ვერ გაიგო, სად გააქრეს ჩეკისტებმა.

ზაქრო ანდალაშვილი

ბოლოს მთავრობამ „შეიწყალა“ აბრაგები, შერიგებული ზაქრო უცნაურ ვითარებაში მოკლეს თელავის მახლობლად, რუისპირის რიყეში. მილიციონერებს უთქვამთ, ფაეტონში იჯდა, თოფზე თავდაყრდნობილს ეძინა, ფაეტონის ჯაყჯაყში თოფი გაუვარდა და ტყვიამ თავი გაუხვრიტაო. სხვა ვერსიით, ზაქროს მიერ მოკლული მილიციონერის ქალიშვილმა ესროლა. მაგრამ ყველაზე სავარაუდოა, რომ თავად ჩეკის ტებმა მოკლეს.

ექა ანდალაშვილი

ექა ანდალაშვილი არ ენდო მთავრობის დაპირებას და ტყეში ცხოვრება ირჩია, თუმცა უფრო პანკისის სოფლებში შეიარაღებული დაჯირითობდა და აინუნშიც არ აგდებდა მილიციელებისა და ე.წ. „პარტიზანების“ დევნას. მაგრამ აბრაგს დიდი ხნის სიცოცხლე არ უწერია, ტყვია ურმით დასდევს და ბოლოს მაინც ეწევა, სამწუხაროდ ექასაც დაეწია.

„ექამ, რომ დაინახა ალყაში იყო, სროლას სროლითვე უპასუხა, ელვისუსწრაფესად გადახტა სახლის აივნიდან და ალაზნისკენ გაიქცა. თითქმის ყველა ერთდროულად ესროდა, ტყვია კი არ ხვდებოდა. ექამ რიყე გადაკვეთა, ალაზანზე გადებული საცალფეხო ხიდი გადაირბინა და ალაზნის ნაპირს აუყვა, უნდოდა, მუწუსხევის წყალში გასულიყო და ტყეს შეფარებოდა. უკვე მიაღწია მუწუსხევის წყალს. და, აი, მდინარის მეორე მხარეს უნდა გასულიყო, რომ ტყვია დაეწია და მუწუსხევის წყალი წითლად შეიღება ექას სისხლით“, - წერს მ. ალდამოვი.

ლეილა მარგოშვილის მონათხრობით, ქართველ თავადს ქაქუცა ჩოლოყაშვილს არ უთაკილია პანკისის ხეობის ქისტებთან მეგობრობა. მან ქისტებთან უაღრესად კეთილი სული დაიგულა, კაცთმოყვარეობისა და მხარში ამოდგომის დიდი უნარი. ამ თვისებებმა განაპირობა ქაქუცასა და მისი და-ძმების მეგობრობა დუისში მცხოვრები ძმების ბაისარ და ჯანო ბაღაკაშვილების ოჯახებთან. იგი ფიც-ვერცხლით შეფიცული იყო ბაისართან. ქაქუცა ჩოლოყაშვილმა უცხოეთში გამგზავრება რომ გადაწყვიტა, სწორედ ბაისარმა გაუწია დახმარება - მან დააკავშირა იგი ჩეჩნებს და თავისივე ოჯახიდან გააცილა ჩეჩნეთში. ბაისარს მისთვის მეგზურებად ომალოელი ძმები ალხანაშვილებიც გაუყოლებია. მათ ქაქუცა და მისი ორი მეგობარი თუშეთის მთების გავლით გადაუყვანიათ ჩეჩნეთში და სოფელ ათაღის მკვიდრის, შუაიფ მოლას ოჯახში დაუმალავთ. იქ რამდენიმე თვე დაჰყო თურმე ქაქუცამ, მაგრამ ამ ამბავს ბოლშევიკების აგენტურამდე მიუღწევია და იგი იძულებული გამხდარა ჩეჩნეთი დაეტოვებინა. შუაიფ მოლა კი ქაქუცა ჩოლოყაშვილის მასპინძლობისთვის დაუჭერიათ და დაუხვრეტიათ...

ბელა შავხელიშვილის მოგონებებიდან:

„ქართველი თავადებიც ძალიან აფასებდნენ ქისტების ვაჟკაცობას, პრინციპულობას, ერთგულებას, გახსნილობას და უკომპრომისობას. მაგალითად, ჩემი ბებია ძააძეი ბაღაკაშვილი (დედაჩემის დედა) ჰყვებოდა ხოლმე, თუ რა ხშირად სტუმრობდა მის ოჯახს თავადი ქაქუცა (ქაიხოსრო) ჩოლოყაშვილი. მას ძალიან დიდი მეგობრობა აკავშირებდა მამამისთან, ბაისარ ბაღაკაშვილთან. ბაისარ ბაღაკაშვილი ხეობაში ერთ-ერთ შეძლებულ, გავლენიან და, იმავდროულად, ურთიერთობაში სანდო და ერთგულ პიროვნებად იყო ცნობილი. მას შეეძლო ღირსეულად მიეღო ნებისმიერი რანგის სტუმარი, დახმარება გაეწია ნებისმიერ საკითხში და ყველა მასზე დაკისრებული საქ მე ღირსეულად დაეგვირგვინებინა. ასეთებზე ქისტები ამ ბობებდნენ, „უეზდ საგ ვა“ (ღირსეული კაცია). მათი მეგობრობა გაგრძელდა მანამ, სანამ ქაქუცამ არ დატოვა საქართველო“.

საერთოდ უნდა აღინიშნოს, რომ ჩოლოყაშვილები, რომლებიც 500 წლის განმავლობაში განაგებდნენ ახმეტისა და თიანეთის რეგიონებს, ხშირად სტუმრობდნენ პანკისს, რამდენადაც ყველა საკანონმდებლო თუ სხვა საქმე მათი ხელდასხმით გვარდებოდა. თავადების ასეთი დამოკიდებულება ერთგვარი მაგალითი იყო მეზობელი მოსახლეობისთვის და ხელს უწყობდა მათ ურთიერთდაახლოებასა და მეგობრობას. მათ მოსწონდათ ქისტების კეთილი ზნე, მხიარული ბუნება და არ ტოვებდნენ შემთხვევას, რომ მიეღოთ მონაწილეობა ქისტების ქორწილებსა თუ სამგლოვიარო ცერემონიაში და ამით გამოხატავდნენ მათდამი კეთილგანწყობასა და პატივისცემას. ალბათ, ამან განაპირობა, რომ დღესაც ქისტები დიდი პატივისცემით ახსენებენ ქაიხოსროს სახელს და არ იღლებიან მასზე ოდესღაც გაგონილი ამბების მოყოლით.

ბაისარასა და ქაქუცას ოჯახური შეხვედრები იმართებოდა როგორც პანკისში, ისე მატანში - ჩოლოყაშვილების სასახლეში და ეს შეხვედრები ისე ხშირი ყოფილა, რომ ბებიაჩემმა ძააძეიმ ქართულიც ისწავლა და მეგობრობდა ქაიხოსროს დებთან. ჩემს ოჯახში დღემდე ინახება საშაქრე და ე.წ. სამოვარი, რომელიც ბააის (ქისტ. ბებია) ჩოლოყაშვილებმა აჩუქეს სამზითვოდ.

ვისერგი გორნაკაშვილის მოგონებებიდან (ქაქუცას ქისტი მოკავშირის უსუბ გორნაკაშვილის ძმის შვილი):

„ქაქუცა ჩოლოყაშვილი თავისი რაზმით ასულა ომალოში და ტყეში დაბანაკებულა. მათ კვებას და ჩაცმა-დახურვას ორგანიზებას უწევდა დათიკო ფარეულიძე, ერთ-ერთი გამორჩეული ვაჟკაცი ქისტებში. როგორც ლაზარე იხსენებდა, ქაქუცას აზიაცკები ეცვა და სიარული უჭირდა, მას შეუთავაზებია ქაქუცასთვის ქალამნებს მოგიწნავო, ქაქუცას უპასუხია, ერთი ბრმა ტყვია რომ მომხვდეს და გამაგორონ, ჩემს გვამს ქალამნებიანს ვერ ვათრევინებო, სახელს ვერ შევარცხვენინებო“.

მიტო წინწალაშვილი

დათიკოს ჰყავდა ალალი დედის ძმიშვილები აბდულა და მაზი ჩოფანიშვილები, რომლებსაც საგზალი აჰქონდათ ქაქუცას რაზმისთვის ტყეში.

ამ პერიოდში პანკისის ხეობაში, სოფელ ომალოში ამოსულა თვით ბერია, რომელიც იმ ჟამად „ყაჩაღების“ წინააღმდეგ მებრძოლი შტაბის უფროსი ყოფილა და დათიკო ფარეულიძესთან პირისპირ შეხვედრა მოითხოვა. შეხვედრა შედგა ხარება ფარეულიძის სახლში. დათიკო კბილებამდე შეიარაღებული მოსულა, ბერიას უთხოვია, ქაქუცა ცოცხალი უნდა ჩაგვიგდო ხელშიო, ამაზე დათიკოს გულიანად გაუცინია და უთქვამს, ამისთვის თუ მოსულხართ, ტყუილად გარჯილხართო, მთელი ხეობაც რომ ამოწყვიტოთ, ღალატი არ იქნებაო. ბერია მიხვდა, რომ აზრი არ ჰქონდა საუბრის გაგრძელებას. როგორც ამ ბობენ, უკან გაბრუნებისას ქისტების ვაჟკაცობით აღფრთოვ ნებულ ბერიას ოქროს საათი უსახსოვრებია დათიკოსთვის, თუმცა დათიკოს საჩუქარზე უარი უთქვამს.

ქაქუცას ქისტ შეფიცულთა
რაზმის წევრები

ნათელა ცათიაშვილის მოგონებებიდან:

„ჩემს ბავშვობაში ბებიაჩემისაგან გამიგონია, რომ მათ ოჯახთან ახლო ურთიერთობა ჰქონდა „ერთ ლამაზ, ჭკვიან, მოხდენილ, კულტურულ და განათლებულ ქართველ თავადს“, წარმოშობით მატნელს - ქაიხოსრო-ქაქუცა ჩოლოყაშვილს, რომელიც იმ დროს უკვე აღარ იმყოფებოდა საქართველოში. ბებიას საგულდაგულოდ ჰქონდა შენახული ხის ორნამენტიანი ჭურჭელი, რომელიც მისთვის ქაქუცას ოჯახს უსახსოვრებია. სულ მაინტერესებდა, რატომ არ ხმარობდა ბებია ამ ჭურჭელს და ერთხელ ვკითხე, ასე განსაკუთრებით რატომ უფრთხილდები-მეთქი? ბებიამ მიამბო, რომ ქაქუცა ჩოლოყაშვილს ფიც-ვერცხლით და-ძმობა ჰქონია შეფიცული ხაზო ბაღაკაშვილთან. ქაქუცა და მისი და-ძმები ბეისარა და ჯანო ბაღაკაშვილების ხშირი სტუმრები ყოფილან. ქაქუცას ულამაზესი ქისტის ქალი დეში მარგოშვილი შეჰყვარებია, მაგრამ სხვადასხვა აღმსარებლობის გამო ქალის მშობლები მათ ქორწინებას არ დასთანხმებიან.

შემდეგ უკვე, როცა ქაქუცამ სხვა ქალთან ერთად გადაწყვიტა ოჯახის შექმნა, მომავალი მეუღლის სანახავად ფაეტონით თან წაუყვანია თავისი დადნაფიცი ხაზო და მისი ბიძაშვილი ძააძი ბაღაკაშვილი - ბებიაჩემი. სხვა ახლობელ ქისტებთან ერთად ქაქუცას ისინი ნიშნობასა და ქორწილშიც გვერდით ჰყოლია. ბებიაჩემის თქმით, ქაქუცა თავისი ცოლ-შვილით თითქმის ყოველ შაბათ-კვირას სტუმრობდა მათ ოჯახს, მოჰქონდათ საჩუქრები და ისინიც, თავის მხრივ, დიდი სიყვარულითა და პატივისცემით ხვდებოდნენ, ისე როგორც ოჯახის წევრს. კლავდნენ საკლავს, იმართებოდა ლხინი, ცეკვა-თამაში... და, როგორც გითხარით, ქაქუცას მიერ საჩუქრად მიტანილი ნივთები ბაღაკაშვილის შთამომავლებისათვის დღესაც ოჯახის ძვირფას რელიქვიად ითვლება. სხვათა შორის, როდესაც ქაქუცამ საქართველო დატოვა, მან თავისი კუთვნილი მამულები, რომელიც ალაზნის პირას, დუისის გაღმა ჰქონდა, ქისტებს დაუტოვა, მათ შორის, ბაღაკაშვილების ოჯახსაც. ქაქუცას სამშობლოდან გაცილებაც სწორედ პანკისის ხეობაში, ბაღაკაშვილების ოჯახიდან მოხდა“ (ჟურნალი „საქართველოს ქალი“, თბ. 2006 წ.)

გთავაზობთ საფრანგეთში გადახვეწილი ელიზბარ მაყაშვილის, ქაქუცას თანამებრძოლის ლექსს, სადაც ავტორი უდიდესი სიყვარულით იხსენებს პანკისის ხეობაში მცხოვრებ ქისტებს:

ქაქუცას შეფიცულები:
უსუფ გორნაკაშვილი, როსტომ ფარეულიძე

შორის ქვეყნიდან
პანკისის ხეობის მოსახლეობას

„მიყვარდა კოხტა პანკისი,
ლამაზ ბუნებით შემკული,
მიყვარდა მათი მცხოვრებნი:
ქისტი, ფშაველი, გინდ თუშნი.
ქისტების ლაღი ცხოვრება
და პურ-მარილი განთქმული,
მათ ვაჟკაცობა, მხნეობა,
პირში თქმა, ძმებად ერთგული.
უშიშარ იყვნენ და ბევრმა
სამშობლოს თავი შესწირა,
თვალწინ მიდგანან ეხლაც კი
იდა, მიხაკო, ბათირა.
ჯოყოლოს ჭალის შიშანი,
ალაზნის ტკბილი დენანი,
ომალოს ვაჟი გმირებიქოსა,
ღანიში, ლევანი,
მიტო, ზაქრო და დათიკო
და ბევრნი სხვანი და სხვანი,
მეც მათთან ვიყავ ძმურადა,
მიყვარდნენ, როგორც ძმანია.
მიწა მიჩანდა ქალამნად,
მაღლა ზეცა კი ქუდათა,
ვსუნთქავდი წმინდა ჰაერით,
თავს ვგრძნობდი თავისუფლათა.
ცხოვრებამ სხვა მხრივ ინება -
უცხოეთს გადმოვიხვეწე,
დავბერდი, ვერ შევითვისე,
უცხო ბუნება, უცხო ზნე.
ალბათ დღეს აღარ არიან
ჩემ მეგობარნი ძველნია,
მაგრამ თქვენ დარჩით ქისტებად,
ვით მამა-პაპა თქვენია.
არ დაივიწყოთ ამაგი
მხნეობა მამა-პაპური,
რადგანაც თქვენში ტრიალებს
ქისტური სული და გული
ხანდახან სიზმრად მეჩვენის,
კოხტა პანკისის ხეობა
მასში მცხოვრები ქისტები,
მათი შნო, მათი მხნეობა.
შორით მოგიძღვნით თქვენ სალამს,
თქვენთან შეზრდილი შვილია,
ღმერთსა ვთხოვ, ბევრი გეზარდოთ
კვლავ სასახელო გმირნია.
მშვიდობით, დუის სოფელო,
ომალო, ჩემო ჯოყოლო
და თქვენსა გამარჯვებასა
ბოლო არ ჰქონდეს არა დროს!
ამას გწერთ შორის ქვეყნიდან
ალაზნის ველის შვილია.
ხანდახან მოიგონიეთ,
ელიზბარ მაყაშვილია.

1982 წელი, 14 თებერვალი, საფრანგეთი

ქაქუცა ჩოლოყაშვილის შეფიცულთა რაზმის ქისტი წევრების სია:

1. ბათაყა ცათიაშვილი
2. დათიკო ფარეულიძე
3. ბეისარ ბაღაკაშვილი
4. აბდულა დუიშვილი
5. ექა ანდალაშვილი
6. ზაქრო ანდალაშვილი
7. ჰაასეი აჭიშვილი
8. ქოსა იმედაშვილი
9. იდა ბორჩაშვილი
10. მიხაკო მუთოშვილი
11. ბათირა მუთოშვილი
12. ჰაასა ალხანაშვილი
13. სიკო ქავთარაშვილი
14. წოვენარგ გაურგაშვილი
15. მიტო წინწალაშვილი
16. ქილაი ცათიაშვილი
17. უსუბ გორნაკაშვილი
18. ბააცეი ღანიშაშვილი
19. ჯანო ბაღაკაშვილი
20. ლევან ფარეულიძე
21. ღანიშ ფარეულიძე
22. აბდულა ჩოფანაშვილი
23. მაზი ჩოფანაშვილი
24. ჩონქარა დუიშვილი
25. ხაძა ტოხოსაშვილი
26. ფილიპე ბორჩაშვილი
27. თიჩიი ბორჩაშვილი
28. არსენა ანდალაშვილი
29. ლაზარე ქავთარაშვილი
30. ლიეგეი ბორჩაშვილი
31. შიო ბორჩაშვილი
32. მოსე ანდალაშვილი
33. აბესალია გაურგაშვილი

სიკო ქავთარაშვილი

ქისტების წინაპრების ის ადათ-წესები, როგორებიცაა: გვაროვნული ურთიერთობა, მოსისხლეობა, ფიცი, ძმადგაფიცვა, სტუმარ-მასპინძლობა, ზნეობრივი კოდექსი და სხვა, არსებითი ცვლილებების გარეშე შეინარჩუნეს პანკისში ჩამოსახლებულმა ქისტებმა და დღესაც იცავენ. ცნობილია, რომ ბარად ჩამოსახლებული მთიელები, რომლებიც ახლოს ეცნობიან მათზე მეტად კულტურულ და ცივილიზებულ ბარელებს, ივიწყებენ ან შეგნებულად უარყოფენ ახალ გარემოში პრობლემების შემცველ ჩვეულებებსა და ხდებიან იმ საზოგადოების ორგანული ნაწილი, რომელიც ცხოვრობს სახელმწიფო კანონებით. მაგრამ ეს კანონზომიერი პროცესი ძალიან ნელი ტემპით მიმდინარეობდა ქისტურ საზოგადოებაში, ცხოვრების ბევრ ასპექტს საერთოდ არც შეხებია ცვლილება და ძველი წესებითა და ადათებით განაგრძობს ცხოვრებას.

მედიატორული სასამართლო, რომელსაც ქისტები „ჴეალს“ ეძახიან, ყველაზე სიცოცხლისუნარიანი გამოდგა ქისტურ ადათ-წესებში. ყველა სადავო საკითხი, დაწყებული წვრილმანი ქურდობიდან და დამთავრებული მძიმე დანაშაულობებით, იხილება ადგილობრივ სასამართლოზე.

მოსამართლის რანგში გამოდიან ქისტური სასამართლო კოდექსის მცოდნე, სოფელში ავტორიტეტული, პატიოსანი ადამიანები, უმთავრესად უხუცესები. თანამედროვე პირობებში, როცა საქმე ფინანსებსა და ეკონომიკურ ოპერაციებს ეხება, ახალგაზრდებსაც იწვევენ, ვისაც კარგად ესმით და ერკვევიან ასეთ საქმეებში. „ორი კაცის“, ორი მოსამართლის („ჴელხოი“) გადაწყვეტილებას ყველა ემორჩილება. თითოეული მოდავე თავისი მოსამართლის თანხლებით მოდის, აქ გადახრას და მოსყიდვას ადგილი არ აქვს, შესაძლებელია, კომპრომისზე წავიდნენ დავის აღკვეთის, ან მოდავეთა შერიგების მიზნით.

მოსამართლეებმა იციან, ასე ვთქვათ, ქისტური სამოქალაქო თუ სისხლის სამართლის კოდექსები, დაკითხავენ დავის (დოუ) მხარეებს, მოწმეებს და გამოაქვთ განაჩენი. იშვიათია, რომ მოწინააღმდეგეები განაჩენს არ დაეთანხმნენ და თუ ასეთი რამ მაინც მოხდა, საქმეს მეორედ განიხილავენ.

მისასალმებელია ისეთი ეთნოადათების შენარჩუნება, რომლებიც საზოგადოების ზნეობრივ სიწმინდეს იცავს და მის წინსვლას უწყობს ხელს, ადამიანთა ცხოვრების გაუმჯობესებასა და სრულყოფას ემსახურება, მაგრამ ყოვლად გაუმართლებელია ისეთი მავნე ხასიათის გადმონაშთების შენარჩუნება, რომელიც ვნებს საზოგადოების სიჯანსაღეს, ქმნის კონფლიქტებს, როგორც შიგნით, ისე მეზობელ ხალხებთან ურთიერთობაში, ამუხრუჭებს პიროვნების განვითარებასა და თავისუფლებას.

ქისტებმა, მათდა სასიქადულოდ, ქართველებთან ურთიერთობის შედეგად, საქართველოში სწავლა-განათლების მიღების, ქართულ საზოგადოებასთან აქტიური თანამშრომლობისა და ამ საზოგადოების წარმომადგენელთა მხარდაჭერისა და მეგობრობის დახმარების წყალობით შეძლეს ბევრი მავნე ტრადიციის უკუგდება, დადებითი დასკვნების გაკეთების შედეგად თავიანთი წეს-ჩვეულებების შეხამება ადგილობრივ, მათთვის მისაღებ ახალ წესებთან, ახალი ღირებულებების შეცნობა, წინაპართა ეროვნულ ტრადიციებთან შეხება და სრულიად ახალი ტიპის ეთნოსის ჩამოყალიბება პანკისელი ქისტების სახით. ეს პროცესი მიმდინარეობს ორი საუკუნის განმავლობაში და დღესაც გრძელდება.

ალ. ყაზბეგი, რომელსაც ხანგრძლივი დროის მანძილზე ურთიერთობა ჰქონდა ვაინახებთან,
თავის ნაწარმოებებში „ელისო“ და „მამის მკვლელი“ ამტკიცებს, რომ კავკასიის არც ერთ
ხალხში ქალი ისეთი პატივისცემით არ სარგებლობს, როგორც ვაინახებში.

იშვიათია სამყაროში საზოგადოება, სადაც ქალი ისეთი პატივცემული და დაფასებულია, როგორც ეს ვაინახურ თემში ხდება. მართალია, არსებობს არასწორი წარმოდგენა იმის შესახებ, თითქოსდა ვაინახებში ქალი დაჩაგრულია და არანაირ როლს არ ასრულებს საზოგადოებრივ ცხოვრებაში, რაც სინამდვილეს არ შეეფერება და, სამწუხაროდ, საზოგადოებაში ამ აზრის ჩამოყალიბებას თავის მხრივ ხელი შეუწყო იგივე მცდარმა წარმოდგენამ ისლამურ სამყაროში ქალის დაჩაგრულობის შესახებ.

ფაქტი კი ის არის, რომ ვაინახი ქალის ფენომენი და როლი ბევრ შემთხვევაში სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია ამ საზოგადოების სრულყოფილი ჩამოყალიბებისა და არსებობისათვის.

ქისტი ქალი
ილუსტრაციის ავტორი ევა გუმაშვილი

ქალის როლი ვაინახურ ოჯახში ძველად თვალსაჩინო იყო. ამაზე მეტყველებს მისი სახელწოდებაც - „წიინ ნაან“ (სახლის დედა, დიასახლისი). ქალს ყოველთვის დიდი როლი ეკავა მთიელთა ცხოვრებაში, ის მამაკაცთან ერთად ეწეოდა ცხოვრების მძიმე ჭაპანს: ოჯახს უვლიდა, ბავშვებს ზრდიდა და სამეურნეო საქმეებშიც აქტიურ მონაწილეობას იღებდა.

ბევრ ლეგენდასა თუ ზღაპარში, პოემასა და სიმღერაში ვაინახი ქალი დახატულია მამაც მეომრად, დიდად პატივცემულ ბრძენად, მისი სახე - ეს არის ამაყი და მომთხოვნი ქალის სახე, რომელსაც შეუძლია საკუთარი თავი დაიცვას.

„მიუხედავად, ერთი შეხედვით, უუფლებო მდგომარეობისა, ქალი თავისი ჭკუითა და ენერგიით თვალსაჩინო როლს თამაშობს ვაინახთა ცხოვრებაში“, - წერდა დალგატი ვაინახი ქალის შესახებ.

ვაინახურ საზოგადოებაში ასაკოვანი ქალები დიდი ავტორიტეტით სარგებლობდნენ, მათ რჩევას ეკითხებოდნენ და ზოგჯერ სახალხო სასამართლოში მედიატორებადაც კი ირჩევდნენ. ვაინახური საგმირო სიმღერების მიხედვით, ჯიგიტის საზ რუ ნავი ის არის, რომ ცუდი საქციელის გამო გასაკიცხი არ გახდეს შეყვარებული ქალიშვილების მიერ, ხოლო სი ყვა რული კი ჯიგიტებს უბიძგებს კეთილშობილებისკენ, მათი გმირობა შთაგონებულია დედის ან დის, ცოლის ან შეყვა რებულის მიერ და ყოველთვის იღებენ მათ მორალურმხარდაჭერას.

თანამედროვე ვაინახი
ქალები ეროვნულ სამოსელში

ქისტურ საზოგადოებაში ყო ველთვის არსებობდა და არსებობს დედის კულტი, არანაკლებ მნიშვნელოვანია უძმო დისა და ქვრივი ქალის ფენომენი ამ თემში.

ვაინახური საგმირო ეპოსის - „ილლის“ სიუჟეტების ცენტრალური ხაზი მიჰყავს გმირის დედას, რომელიც არის გმირის ჩამოყალიბების, მისი მსოფლმხედველობის მომწიფების, სამშობლოსათვის თავდადების იდეის მთავარი წყარო. დედის სახე საგმირო ეპოსში, ეს არის სახე ქალისა, რომელსაც საუკუნეების განმავლობაში ქმნიდა ვაინახი ხალხი თავის ცნობიერებაში. ჩეჩენი პოეტი ქალი რაისა ახმატოვა წერს: „კერიის ცეცხლის შენახვა, მთელი ცხოვრების მანძილზე ერთი სიტყვითაც არ აწყენინოს დედას, პატიოსნად იშრომოს, იცხოვროს ღირსეულად - აი, ძალიან მოკლედ ჩამოყალიბებული ღირსების კოდექსი ჩემი ხალხისა, რომელიც პოეტური აზროვნების თანასწორად გვერგო ჩვენ, შთამომავლებს“.

ერთ-ერთი საგმირო სიმღერის თანახმად, სოფლის უხუცესები მიდიან გმირის დედასთან, მისი ერთადერთი ვაჟის სათხოვნელად:

„ვთხოვოთ დედას, ვინც სურხო დაბადა,
რათა დაგვითმოს მან თვისი ვაჟი“.

მოხუცებმა ქუდები მოიხადეს და მუხლი მოიდრიკეს სურხოს კარის ზღურბლზე. თვით ეს ფაქტი მრავალმნიშვნელოვნად მეტყველებს სურხოს დედის ავტორიტეტზე. უხუცესებმა გმირ დედას აუხსნეს, რომ მხოლოდ მის შვილს შეეძლო ამ საგმირო საქმის შესრულება. დედა სიტყვის უთქმელად შევიდა შვილთან, გააღვიძა და უთხრა, რომ აულის უხუცესნი მოვიდნენ, შენი დახმარება მთხოვეს და მე ძალა არ მეყო მათთვის უარი მეთქვა:

„მათ რომ სულიც მოგთხოვონ,
ამოიგლიჯე მკერდიდან და მიეცი!..“

დედის სიტყვები ნათლად წარმოაჩენენ მის სულიერ სიდიადეს, სიმტკიცეს, მაღალ პასუხისმგებლობას ხალხის წინაშე.

სიმღერაში „ილლი უმარზე, ტახას ძეზე“ მოთხრობილია, თუ როგორ დაარიგა ობლად გაზრდილი ერთა დერთი ვაჟიშვილი დედამ და ეს რჩევა მე ტყველებს, თუ როგორ დგას ვაინახი დედა თავისი ხალხის ადათ-წესების სადარაჯოზე. ერთ დღეს უმარს სამი ცნობა მოუვიდა: პირველი - მის მამის მკვლელს თერგზე უნდა გამოევლო და ეძლეოდა შანსი შურისძიებისა, მეორე - მამის მეგობრები იმ ღამეს სტუმრობდნენ ყაბარდოდან და მესამე - მის დანიშნულს, მზეთუნახავ მალხააზის ძალად ათხოვებდნენ.

ძლიერ დაღონდა უმარი, იცოდა, რომ თითოეულ ამ ამოცანას ცალ-ცალკე იგი მოერეოდა, მაგრამ არ იცო და, რომელი იყო ამ სამში ყველაზე საშური და სწორედ აქ, მხსნელად მოევლინა დედა, თავისი რჩევით: მამის მკვლელს კიდევ შეხვდები და შურს იძიებ; საცოლესაც მონახავ, არა ხარ ბებერი; აი, მამის მეგობრები კი სათანადოდ თუ არ მიიღე, მეორედ აღარ გესტუმრებიან.

დედის რჩევამ აღანთო გმირი და შეძლო სამივე ამოცანის გადაჭრა. მართლაც, ძალიან ძნელი იყო ამ სამი, მეტად საჭირბოროტო საქმის აწონდაწონა, თითოეული ცალკ-ცალკე მეტად სერიოზული, ძნელი და საპასუხისმგებლო იყო, მაგრამ ბრძენმა დედამ განჭვრიტა, რომ სტუმარ-მასპინძლობის ადათი ყველაზე მაღლა იდგა და მისი დარღვევით დაირღვეოდა ღირსების კოდექსის ყველაზე მნიშვნელოვანი მუხლი.

როდესაც ერთ-ერთ გმირს სახლში მოყვანილი საცოლე, დაღლილს და მძინარეს, ყაჩაღებმა სახლიდან მოსტაცეს, დედა უმალ აღვიძებს შვილს და მკაცრად უბრძანებს დაიბრუნოს შელახული ღირსება და როგორი ამაყია დედა, როცა ვაჟიშვილი გატაცებულ საცოლეს დაიბრუნებს და გამარჯვებული ბრუნდება შინ.

ეპოსის გმირებისათვის აუცილებელია დედის თანხმობა ამა თუ იმ საქმის შესასრულებლად. ამიტომაც ისინი, სანამ შეუდგებიან გადაწყვეტილების შესრულებას, დედას მიმართავენ და თანხმობას სთხოვენ, რადგან ბავშვობიდანვე ჩანერგილი აქვთ, დედის უსურველი საქმე წარუმატებელია. საერთოდაც, ვაინახებში დედის სახე არის გამორჩეული ფენომენი, რომელსაც მჭიდროდ უკავშირდება გმირის ზნეობრივი და მორალური ჩამოყალიბება, ღირსების კოდექსის ერთგულად დაცვა. დედა ხშირ შემთხვევაში იძლევა რჩევა-დარიგებას, მითითებას, მკაცრად უბიძგებს ვაჟს საგმირო საქმისაკენ და ღირსების დაცვისაკენ, სამაგიეროდ, და და ცოლი, ხშირად საცოლე, განაპირობებენ ზნეობრივ მხარდაჭერას. განსაკუთრებით ფაქიზი დამოკიდებულება აქვთ დისადმი. მეუღლე უმეტეს შემთხვევაში (გამორჩეულად - ფოლკლორში) გვევლინება თავისი ქმრის ერთგულ და მამაც თანამებრძოლად, რომელიც მისთვის მძიმე მომენტში გვერდით უდგას და შეძლებისდაგვარად მხარს უჭერს მას.

ვაინახურ ფოლკლორში, საგმირო ეპოსში განსაკუთრებული ყურადღება ექცევა უძმო დას. მასზე მრავალი სიმღერაა შეთხზული. როგორც ცნობილია, ვაინახური საზოგადოება ძირითადად ეყრდნობოდა თეიფურ, გვაროვნულ ინსტიტუტს, რომელსაც არც ამჟამად დაუკარგავს თავისი მნიშვნელობა. როგორც ქვრივის ვაჟიშვილი პოულობს თანაგრძნობას ხალხში, უძმო დაც დიდი სიმპათიებით სარგებლობს და მასზე მრავალი ლირიკული სიმღერაა შექმნილი:

„ცამოწმენდილზე ვის უნახავს თქორი და წვიმა,
უძმო ქალწულს კი გული უძგერს, მალ-მალ უტირის“.

მართლაც, ახლგაზრდა ქალწულს დამცველი სჭირდება ძმისა და მამის სახით, აკი უძმო დის სიტყვები კარგად გამოხატავს ამას:

„ნუმც შევსწრებივარ, წყაროსთან მივიდე
და წყაროს თავზე ძმა არ დავლანდო,
ღმერთო, არ მომასწრო, საფიხვნოს შევხედო
და იქ მამაჩემს არ მოვკრა თვალი“.

საოცარია და-ძმის ფენომენი ქისტურ საზოგადოებაში. ერთ-ერთი ბალადა მო გვითხრობს, რომ როდესაც დედა დადგა არჩევანის წინაშე, მას ან ძმა უნდა დაეთმო ან შვილი, ის წამითაც არ დაფიქრებულა, შვილი დათმო და თქვა, რომ ძმა მხოლოდ ერთი ჰყავს ამ ქვეყანაზე, ერთი საფიცარი, ხოლო შვილი შეიძლება კიდევ გააჩინოს, მიუხედავად იმისა, რომ შვილის სიმწარე გულ-ღვიძლს უხრაკავს დედას.

ქალის საოცარ ხასიათზე მეტყველებს პანკისელი ქისტი ქალის ტრაგიზმითა და სულგრძელობით აღსავსე ისტორია, რომლის მსგავსიც იშ ვიათად ახსოვს დედამიწას:

პანკისის ხეობას, სულ ახლო წარსულში მომხდარი ეს მოვლენა ნამდვილად არასოდეს დაავიწყდება. როსტოვის ოლქში სეზონურ სამუშაოზე წასულმა ქისტმა ახალგაზრდებმა სიმთვრალეში ჩხუბის დროს მოკლეს ბირკიანელი ახალგაზრდა. მკვლელობა ძალზედ დიდი სისასტიკით იქნა ჩადენილი. მკვლელმა სიცოცხლით სავსე ახალგაზრდას ყელი გამოსჭრა.

ასეთი სადიზმით ჩადენილი მკვლელობა უპატიებელია და მოკლულის მამა და ახლობლები უარს ამბობდნენ სისხლის პატიებაზე. შერიგების მცდელობა დიდხანს გაგრძელდა, უხუცესები, შუამავლები ყოველ რელიგიურ დღესასწაულზე ვედრებით მიდიოდნენ დაზარალებულის სახლში და პატიებას სთხოვდნენ.

ერთ-ერთი ასეთი თხოვნის პროცესის დროს შეიკრიბა მთელი პანკისის ხეობის მოსახლეობა, დიდი თუ პატარა და მიადგნენ მოკლულის ოჯახს, წესისამებრ ყველამ მუხლზე დაიჩოქა, რიგ-რიგობით ეხვეწებოდნენ და ტირილით სთხოვდნენ, ეპატიებინათ მკვლელისთვის, მაგრამ მამა მტკიცე უარზე იყო.

ჩეჩენი ქალები
ერმაკოვის ფოტოკოლექციიდან

ცხადია, ქისტური მამა-პაპური წესითა და ადათით ოჯახის უფროსის სიტყვა გადამწყვეტი იყო და ახლო ნათესავებიც მის სიტყვას ემორჩილებოდნენ. ამ დროს სახლის აივანზე გამოჩნდა დედა მოკლული შვილის სურათით. ირგვლივ სამარისებური სიჩუმე ჩამოვარდა. ქისტური წესით ქალი ასეთ რთულ მოვლენაში მონაწილეობას არ იღებს, მაგრამ ის დედა იყო, მას ეთქმოდა თავისი სიტყვა. შავით მოსილმა ქალმა ბოდიში მოიხადა, რომ კაცების წინაშე აპირებდა სიტყვის თქმას და დაიწყო:

„ხალხნო, შეხედეთ ამ ახალგაზრდას (გადიდებული სურათი მაღლა ასწია გაძვალტყავებული ხელებით), ის დედ-მამის მორჩილი, უფროსების პატივმცემელი, უფლის მორწმუნე ახალგაზრდა ბიჭი იყო, იმედით შეჰ ყურებდა მომავალს, ჩვენთვის ყოფა რომ შეემსუბუქებინა, ჯერ კიდევ ყმაწვილი ჩაერთო შრომაში, მაგრამ ბედმა გაწირა, რას იზამ, ღმერთის ნებაა, წინ ვერავინ დაუდგება“.

შემდეგ ქმარს მიმართა: „ყუანახ (ვაჟკაცო), მე გავაჩინე ეს ბიჭი, მე ვაწოვებდი ძუძუს, მე ვათენებდი თეთრად ღამეებს, როცა ის ბავშვობაში ავადობდა. მისი ტკივილი ყველაზე მეტად მე მტკიოდა, მე გავზარდე ის. შეხედე ამ მუხლმოყრილ ხალხს, ისინი შენ გეხვეწებიან პატიებას. მე ვპატიობ პირველ რიგში ალლაჰისა და შემდეგ ამ ხალხის, ჩემი თანამოძმეების ხათრით. არ გაუშვა უკმაყოფილო და გულდაწყვეტილი ეს ხალხი დღეს, არ თქვა უარი! არავინ იცის, ხვალ ჩვენ ვის მივადგებით კარზე ასეთი თხოვნით! მე მიპატიებია ჩემი ღვიძლი შვილის სისხლი, ახლა ჯერი შენზეა“!

ყველა ტიროდა, მძიმე დღე იყო, მაგრამ გამორჩეული და დიდებული იმით, რომ გამოიკვეთა ქისტი ქალის დიდსულოვნება და საოცარი ხასიათი!

მამამ უთქმელად ასწია ხელი, შეხედა ხალხს და თქვა - მიპატიებია!

საოცარი მოვლენა იყო, იმ დღეს უხუცესები წარსულის ამბებს იხსენებდნენ, როცა ქალები, ქისტის ქალები, ვაჟკაცებს უტოლდებოდნენ ჭკუით, გონებითა და ვაჟკაცური სულისკვეთებით. ასეთ ქალებს ქისტები ოთხი სიტყვით ახასიათებდნენ: „დაჯდება ქალია, ადგება - ვაჟკაცი“, - იხსენებს ხასო ხანგოშვილი, ამ ამბის მომსწრე, მონაწილე და თვითმხილველი.

ასი წლის წინ ქისტი ქალის გარეგნობასა და ხასიათს ასე აღწერდა მათე ალბუთაშვილი;

„ტანადობა დედაკაცისა: ტანსარო, წელ-წერწეტი, კუშტი, ამაყი მოსიარულე, დინჯი ხასიათისა, მორცხვი, მოკრძალებული, მორჩილი, გულკეთილი, სტუმრის მოყვარე, ოჯახისთვის თავდადებული.

მიუხედავად იმისა, რომ მთელი საოჯახო საქმე საკაცო-სადედაკაცო, შინ და გარეთ, დედაკაცს აწევს კისერზე, მაინც არ ეტყობა ჯაფისა და შრომის ბეჭედი პირზე და კისერზე. გარე კანიც კი არ აქვს დაღმანჭული, რაც ადამიანს შუახნის მოხუცის იერს აძლევს. თავისი შრომითა და გარჯილობით კიდეც ამაყობს.

ქისტი ქალის სილამაზე, მგონია, ყველას გაუგონია. ბევრ პოეტს მუზა გაღვიძებია მისი სილამაზით, უცხო მნახველი განცვიფრებაში მოუყვანია.

სილამაზესთან შეხამებულია მისი ეროვნული ტანსაცმელიც, რომელიც სიკეკლუცის დამთავრებაა. პირდაუბანელს, ჩაუცმელს მაინც შვენის, პირდაბანილი ხომ წვიმიან ღამეს გამოსულ მთვარეს დაედრება. პირი-სახე ცისარტყელასავით შვიდ ფერად უნათის, როცა ირიბად შეკრული ფართო შავი მანდილის ბოლოები უკან ფრთებივით გადაეყრება. მანდილი წინიდან მცირედ უკან რომ გადაიწევა, მაღალი, თეთრი სპეტაკი შუბლი მთელ მის სახეს გვირგვინად ადგას.

სუფთად დავარცხნილ წაბლისფერ თმას შუა მთვარის სხივივით ზოლი გასდევს. მერცხლის ფრთასავით გადაჭიმული შავი წარბების ქვეშ მთის მაყვალივით შავი თვალები სამაცდუროდ დაიბღვირება. ჯამში რომ აურიო რძე და წითელი ღვინო, მისი ლოყები ჩა ი სახება. მისი სწორი ცხვირი ბევრ რუს გოგოს შურს გაუღვიძებს. ვარდისფრად შეხამებული მრგვალი ყურები, ზედ ეროვნული საყურეები შავი მანდილის ქვეშიდან გამოიყურება.

ნაზ ტუჩებს შიგნით ჩამწკრივებულან ბროლივით თეთრი კბილები, ხანდახან ლაპარაკის დროს, ნაზად გაიღიმებს და როგორც ღრუბლებში ელვის ზოლი, ისეთი ნათელი გამოკრთება. დაკვერცხილი, მრგვალი ნიკაპი მის ფაფუკ ღაბაბს ოდნავ ფარავს, გედივით თეთრ მაღალ ყელს უმშვენებს ცალკე ნაჭრად წაქარგული ნაკერი თეთრი საყელო, რომელიც ქოჩას (გრძელი ფეხებამდე პერანგი) შიგნით აქვს ჩატანებული. ქოჩა წინიდან გულზე ხალვათად ადგას და მის შიგნით აბურცული უმანკო მკერდი თამამად მოჩანს.

მინახავს დილით, ნამიანს მინდვრად ქისტის ქალის ფეხშიშველი, ცივი ნამით გაბანილი ფეხის ტერფები და აქეთ-იქიდან თხილებივით ფეხის კოჭები, ტუხტის ყვავილივით გაფერმკრთალებული გარეული მტრედის ფეხს დამსგავსებია.

მას გარედან ეცვა გრძელი, შავი ლასტიკის ჩახური, გულღია, გრძელი ახალოხი, დაბეზმენტოლი, ზედ ქალური ვერცხლის ქამარი გულსამკაულით. თორმეტ ნაწნავად დაწნული წაბლისფერი თმა, შუადან ყველა ერთად შეწნულ-შეწაპნილი ბოლოში თავდებოდა სათვალღვინჭილით.

ამას თქვენ დაუმატეთ მისი ტანის მოყვანილობა: ზეამართული, წელი-წერწეტი, ამაყი ქცევითა და სიარულით გონების თვა ლით წინ დაგიდგებათ მთელი სურათი ქისტი ქალის“.

მხატვრული სიტყვიერების დიდოსტატია მემატიანე მათე. ის პოეტური ნიჭით დაჯილდოებული კაცია, მხატვრული შედარებების, მეტაფორების, ეპითეტების საჭირო ადგილას გამოყენების ხელოვანი. თუ გავიხსენებთ, რომ ამას წერს საეკლესიო პირი, მღვდელი, პირდაპირ გაოცებას და აღტაცებას ჰგვრის მკითხველს.

ქალისადმი დიდ პატივისცემას გამოხატავს მანდილის სიმბოლო: ორი ვაჟკაცი, ხანჯალშემართული რომ გაიწევს ერთმანეთის მოსაკლავად, მყის დაუშვებენ იარაღს, თუ მათ შორის ქალი მანდილს გადაისვრის. ალბათ, აქედან მომდინარეობს ჩვეულება, რომლის მიხედვით ვაინახ ქალებს უმანდილოდ ვერ ნახავთ.

თუ შურისმაძიებლის მიერ დევნილი ქალის კაბას შეეხებოდა, მაშინ ის სიცოცხლეს ინარჩუნებდა.

ძველი ადათ-წესებით ქალიშვილისა თუ ქვრივი ქალის შეურაცხყოფისთვის დამნაშევე 7 ძროხას იხდიდა, ქმრიანი ქალის შეურაცხყოფისთვის - 10 ძროხას, ქალის მოკვლა უდიდეს დანაშაულად, ცოდვად ითვლებოდა და მკვლელს ორი კაცის საზღაურს ახდევინებდნენ.

პანკისის ხეობაში ქართველებთან ორასწლიანი თანაცხოვრების შემდეგ, რა თქმა უნდა, ქისტებს ჩამოუყალიბდათ განსაკუთრებული სახე, რომელიც გამოირჩევა თავისი მრავალფეროვნებითა და განსაკუთრებული ზნე-ჩვეულებებით, თავისი ფსიქოლოგიითა და მენტალიტეტით და მეტ-ნაკლებად შეიცვალა ქალის როლიც ქისტურ საზოგადოებაში. ქალი ქისტურ საზოგადოებაში ყოველთვის იყო და არის რიდისა და პატივისცემის ობიექტი.

საკამაოდ მოკრძალებულია ქალ-ვაჟის სიყვარული ქისტურ საზოგადოებაში. ქალიშვილი არასოდეს არ გამოხატავს საკუთარ გრძნობას ვაჟის მიმართ, ეს დიდ სირცხვილად ითვლება. ქისტურ საზოგადოებაში ყოველთვის ვაჟი აქტიურობს. ისინი ოფიციალურად დანიშვნის შემდეგაც კი არ ხვდებიან ერთმანეთს ხალხის თანდასწრებით. ქალ-ვაჟის შეხვედრები ხდება ნათესავის ოჯახში მაჭანკლის მეშვეობით. თუკი ქალი გამოამჟღავნებს თავის გრძნობას ვაჟის მიმართ (ასეთი შემთხვევები ქისტებში თითქმის არ არის) ამ შემთხვევაში ქისტი მამაკაცი იქცევა ღირსეულად და ირთავს მას ცოლად, უყვარს ის თუ არა.

არც ქართველი მწერლები და პოეტები დარჩენილან გულგრილნი ქისტი ქალის საოცარი ფენომენის მიმართ. გაბრიელ ჯაბუშანურის „ბალადა ქვაკაცაზე“ შემდეგს მოგვითხრობს:

აბრაგი ახმედის დედა ფეტიმატი ფრიად პატივცემული ქალი იყო, შრომისმოყვარე, ალალი ლუკმის დამფასებელი. მისი ქმარი და ვაჟიშვილი თერგგაღმა კაზაკებთან ბრძოლაში დაიღუპნენ, მაგრამ ქალი სულიერად არ დაცემულა:

„მკაცრ იყო ზეზიკის ძიძა და გამზრდელი -
დედაი ახმედის ფეტიმატ.
როდესაც გიაურთ ძეი და მეუღლე
მოუკლეს, -
არ გატყდა, არა....“

იგი ღმერთს შესთხოვს, რომ დარჩენილმა ერთადერთმა ვაჟმა ახმედმა ათწილად უზღოს სამაგიერო გიაურებს, ხოლო თუ მისმა ვაჟმა არ გაამართლა მისი იმედები, დე, ისიც მიიღოს უფალმა.

ის უხმოდ დაემხო მუხლებზე და შესთხოვა ყოვლისგამგეს:

„ - ალაჰ!
შენ ხედავ:
ორი მზე ჩამიქრეს ავ რუსთა, -
ერთი მზე,
ერთი ძე
ახმედ
მრჩება და თუ იგი ათწილად არ უზღავს
მაგიერს გიაურთ,
ვახმე!...
გაფიცებ, ალახო, შენს მზეს და დიად წიგნს,
შენს სახელს გაფიცებ დიადს, -
მიიღე ძე ესეც!...“

ვაინახი ქალის საოცარი ბუნების საიდუმლო ნაწილობრივ ახსნა დიდმა ქართველმა პოეტმა გაბრიელ ჯაბუშანურმა, რომელმაც დაქვრივებულ ქისტ ქალს ასეთი ნანა ამღერებინა ჩვილი ვაჟის აკვანთან:

„ყელს შეგაბამ გულში გავლილ ტყვიას,
ეს ის არის, რომ განგმირა მამა,
ემაგ ტყვიით უნდა მოჰკლა მკვლელი...
მაგრამ, შვილო, თუ გამოხვალ ტრელი,
თუ ახარე მოსისხლე და მტერი,
მაშინ შენვე მოგვხდეს ეგე ტყვია“.

რაოდენ საკვირველიც არ უნდა იყოს, ვაინახი ქალი, სამყაროს ყველაზე მაღალ გრძნობაზე - დედაშვილობაზე წინ ოჯახის ღირსებას აყენებს.

პოეტი ქისტის ქალებს ბუნების სილამაზეს ადარებს:

„ეს ფერადი ტყეები ფოთოლმოშრიალენი,
ქალებია ქისტისა ფერადთავშლიანები.
ქალებია ქისტისა ცეკვად გამზადებულნი...
მუქი მწვანე ფიჭვები, გრიგალების ნაცემნი,
დგანან, როგორც მღიმარი ქისტის დედაკაცები“.

გაბრიელ ჯაბუშანურის ჰადიშათმა ტრფობის ყველა საზღვარი გაარღვია:

„შენდამი ტრფობა, მიკვირს, სად იშვა,
უცნობს უცნობის ლახვარი მეხო,
ბინდბუნდში გიხმობ, მზეო ჰადიშათ
და ჩემსავ ძახილს მომახლის ექო...

ცა ცრემლებს მაცრის. მთამ არ გადმიშვა,
არ მშორდებიან ნისლის გველები,
აქ აძოვებდი ნახირს, ჰადიშათ,
მზეო, მე ახლაც აქ მეგულები...“

ველად გავარდნილი მთის არწივი მიხა ხელაშვილი, რომელიც ყოველწამიერად უყურებს სიკვდილს თვალებში, ქისტი ქალის სილამაზითა და სიყვარულით იყუჩებს გულს. იგი მზესთან აიგივებს მის მშვენიერებას:

„ქალო, მთის შვილო, ხარ სხვა რჯულისა,
მაგრამ ვერვინ გჯობს ფეროვნებითა,
შენი სახეა შემკული ტურფად
ათი ათასი გემოვნებითა.
შენს სინაზეს და სილამაზესა
მზეც მიითვისებს, უარს არ გეტყვის,
რაც ქვეყანაზე არსი რამეა,
შენ შემოგხარის, ყველა შენ გეტრფის“.

ქისტი ქალის თავმდაბლობასა და მოკრძალებას ლამაზად უმღერა პოეზიის დედოფალმა ანა კალანდაძემ:

ქისტი ქალი
ილუსტრაციის ავტორი
ევა გუმაშვილი

„ჭიჩოზე ნისლის კოტორი
მძიმედ, ნელინელ ქანავსა...
ზემოთ მიიწევს, ღრუბლისკენ,
ქვე არ ჩამოდის, ჭალასა...
თვალებს უხარით ყურება,
გრძნობს, სახეს არცა მალავსა...
ეს თავმდაბლობა უხდების,
როგორც ქისტების ქალასა...“

და კიდევ:

„მასპინძლის ქალი ქისტისა,
შნოს და ლაზათის მქონეო,
რა დაატყობდა, სტუმარსო,
მგონია... მოვეწონეო,
შეჩერდებოდა ცოტა ხნით,
წყალიც ეზიდა თუნგითა
(გულს ცუდი არც ვის რა ედო,
მით არც არავის უკვირდა!):
სირცხვილი იყო გაქცევა, -
ღმერთმა გვაშოროს ესენი...
ბევრია უცხო ბარისთვის
მთის ადათი და წესები“.

მგელიკა ჭინჭარაული რჯულის სხვადასხვაობას არაფრად აგდებს, მთავარია ქისტი ქალის საპასუხო გრძნობა, ის მზად არის გადაიაროს მთები და ჩავიდეს უცხო მხარეში:

„იქავაც წავალ ტერელოს,
ქისტის ქალაის გუმანსა,
ქალ იყვას, რჯული რა არის,
ყურს არას ვუგდებ ყურანსა“.

მას მხოლოდ სატრფოსთან დაშორების შიში აკრთობს:

„კოცნა მაინც გაიმეტე, ქისტის ქალო,
დამახვიე მკლავზე შენი ნაწნავები,
დავშორდებით? ოი! ღმერთმა დამიფაროს,
მოდი, თმებზე დაგაბნიო ვარსკლავები.
მოდი, ახლოს სუნთქვა ვიგრძნო შენი სულის,
ან მაგ მკერდში გული როგორ დაფართხალობს,
მოდი ახლოს, გაგიმხილო სიყვარული,
მოდი ახლოს, გეამბორო, ქისტის ქალო“.

ტარიელ ხარხელაურმა ქისტი ქალის თვალთა ხავერდით საკუთარი ტაძრის ჭერი მოაფარდაგა:

„როგორც გინდა, შენ შენს უფალს ავედრე,
დღეს სხვა მტკივა, ეგ ნაკლებად მადარდებს.
ქისტის ქალო, თვალთა შენთა ხავერდით
ჩემი ტაძრის ჭერი მოვაფარდაგე...“

ამირან არაბული თავისი წიგნის „სულუქცევრად საკითხავნი“ ერთ-ერთ თავში - „ქორძო და ქისტის ქალი“ წერს: „ქორძო წიკლაურს, ბერდიშვილთ აბიკას შვილს, შევარდნოდა თვალი გამრჯე, კეთილ, სტუმართმონდაურ ქისტის ქალზე; შევარდნოდა და რის არხოტიონი იქნებოდა, ლექსად არ ამოეთქვა გულ-გვამში ნაბრუნი სახმილის ალი და ლიღარი:

„ტანის უხდება მიხვრ-მოხვრა,
თავზე მოხვევა შალისა,
დღეს მირჩევ მასთან ბაასი,
არ გათენება ხვალისა...
აქა ვარ, მაგრამ არ ვიცი
ხვალ ჩემი გზა და კვალისა,
ჩვენ შორის მთები ჩადგება,
გადუწვდომელი თვალისა...
ნეტავი რჯულიანიმც გქმნა
ან ჩემი მიწა-წყალისა“.

ხევსური პოეტი მურღვა არდოტელი მზადაა ხამხის (ქისტეთი) ხეობის გრიგალსაც კი ეძმოს, ოღონდ ქისტის ქალს დაუმტკიცოს, რომ არც შურისძიებით არის შეპყრობილი და არც სამტროდ არის მოსული:

„ეხ, ქისტის ქალო, მარეხ, ჯაირახს
მე მირჩევნია ჩემი არდოტი.
ვერ განეშორე ვაჟებს ბაირახს
და ღილღოს ცაზე შენ არ დარდობდი.

იქნებ გგონია, რადგან „ფხია“ ვარ,
მტრად ვარ მოსული და სისხლს დავეძებ...
მაშინ ქისტეთის ამაყ მთებს ჰკითხე,
ხამხის ხეობის გრიგალს რად ვეძმე.

ან გამომჭერი ყელი გიაურს,
ან დამაწყვიტე ქაზდარს ბეჭებით.
ღამდება, მთები ისევ ოხრავენ
და ცა ივსება თეთრი კენჭებით“.

ქისტი ქალის ამოუხსნელ ფენომენსა და ბუნებას თანამედროვეობაში ღრმად სწვდება პოეტი ირაკლი ნადარეიშვილი, რომელიც ასე მიმართავს ქისტ ასულს:

ქისტის ასულო, გულზვიადო, თვალებხატულო,
ვერცხლის ქამარით ფაშატივით შემორახტულო,
მკერდაზიდულო, წარბ-მთვარისებრ გადარკალულო
გრძნობა მეწყერო, კლდის ჩქერებად გადმოღვარულო.

მყინვარწვერიდან ჩამომდნარო წყაროვ მალულო,
მზერაუკმეხო, უკარებავ, ჟინგაგვალულო,
კლდის ციცაბოზე საცალფეხოვ, არ გაკვალულო,
ვნებავ, მღვიმეთა სიღრმეებში გადამალულო...

თავშალიანო, ტანზე ფარჩა შემოტმასნილო,
თვალშარიანო, ვერ ნათქვამო და ვერ ახსნილო,...
ღამევ, ვარსკვლავით მოჭედილო, ხანაც უძილო,
მადლო ხილულო, შესახებო, ხანაც უხილო...

დალალ-ნაშალო, თვალგიშერო, ტუჩ-კბილ ასხმულო,
სულო უდრეკო, სიამაყევ ქვაში ჩასხმულო,
ჰანგო, სალამურ ნაკვნესებო, ზეცად ასულო,
აფერუმ! ვინაც შეგიშნოვებს, ქისტის ასულო...

იოსებ ლონგიშვილმა ესპრომტად შეაფასა ქისტი ქალის სილამაზე:

„გზის პირას დგას ქისტის ქალი,
ყველას მისკენ მისდის თვალი,
მისკენ ცქერით და ყურებით
გამიბრუდდა კისრის ძვალი“.

საერთოდაც, ქართველ პოეტებს არასოდეს დაუმალავთ თავიანთი სიმპათიები ვაინახი ქალის მიმართ და არც ქართული ხალხური პოეზია დარჩენილა გულგრილი ქისტ ქალთან მიმართებაში.

„ქალი ქისტის სჯობს ხევსურსა,
ვაჟი კი - ორსოებლელი (არხოტ-ბლოელი),
სამდევროდ - გუდამაყრელი,
თავის ბან-კარზე - სნოელი“.

ან:

„ქისტეთისაკენ მივდივარ,
კაცნი თქვეს ქონებიანნი,
ბევრანი ხყვანან ცხვარ-ძროხა
და ქალნი ოქროსთმიანნი“...

და კიდევ:

„ქისტის ქალო, შენზე დარდმა დამლია,
შენს ლანდსაც კი დავდგომივარ დარაჯად!“

ვაინახი ქალის როლი არც თანამედროვე ეპოქაში დაკნინებულა, თუმცა ამის მცდელობა დღემდე გრძელდება. ჩეჩნეთში მიმდინარე ბოლო სისხლისმღვრელი ომების შედეგად ჩეჩენი ქალის იმიჯი შეიცვალა და ის შაჰიდი ქალის ეპითეტით შემოსეს. მსოფლიო მედიამ კი ვაინახი ქალის აუხსნელი ფენომენი მხოლოდ რელიგიური ნიშნით ახსნა და შეეცადა დაეჩრდილა ის გამორჩეული ღირსება და სიამაყე ჩეჩენი, ინგუში თუ ქისტი ქალისა, რომელიც საკუთარი ნამუსისა და ოჯახის დასაცავად, ზოგ შემთხვევაში, თვითმკვლელობით ამთავრებს სიცოცხლეს. გავიხსენოთ არცთუ ისე შორეული ისტორია ერთ-ერთი ჩეჩნური აულის „დაადი იურთის ტრაგედიისა“, როდესაც ორმოცმა ჩეჩენმა ქალიშვილმა ნამუსისა და ღირსების დასაცავად თერგის ტალღებში დაასრულა სიცოცხლე და ყველა მცველი კაზაკიც თან გაიყოლა.

როგორც დავინახეთ, ქალს დიდი ადგილი უჭირავს ვაინახურ საზოგადოებაში, მას კრძალვითა და რიდით ექცევიან და ქისტი ქალი ხშირ შემთხვევაში საკმაოდ დიდ როლს თამაშობს გმირის ზნეობრივ და რაინდულ ჩამოყალიბებაში. ვაინახებში ისლამის გავრცელებას არ შეურყევია ოდინდელი საზოგადოებრივი ტრადიციები, ადათ-წესები. ქალმა ურყევად შეინარჩუნა საუკუნეების განმავლობაში შემუშავებული როლი და ფუნქციები ჩეჩენი, ინგუში და ქისტი ხალხის ცხოვრებაში და ეს ამოუცნობი სახე ქისტი ქალისა კიდევ დიდხანს დარჩება სამყაროს საიდუმლოდ.

ვაინახური ტომები (ჩეჩნები, ინგუშები, ქისტები) უხსოვარი დროიდან საქართველოს ესაზღვრებოდნენ და ფიზიკურ-გეოგრაფიული პირობების გავლენით ერთმანეთთან სოციალურ-ეკონომიკური და პოლიტიკური ურთიერთობები ჰქონდათ. ამ ურთიერთობებს განაპირობებდა ისიც, რომ ქართველური მთიელი ტომები (ხევსურები, მოხევეები, სვანები, ფშავ ლები, მთიულები და თუშები) ეთნოგენეზისის თვალსაზრისით ყველაზე ახლო დგანან ვაინახებთან.

ივ. ჯავახიშვილის ცნობით: „სხვა გვარის გაძარცვა, დარბევა და გაქურდვა, თუნდაც ეს ნავარდობა მკვლელობით დამთავრებულიყო კიდეც, ისეთ საქებარ და სასახელო გმირობად მიაჩნდათ, რომ მეკობრეთა ასეთ ვაჟკაცობას ზოგჯერ ლექსითაც შეაქებდნენ ხოლმე“.

როგორც ცნობილია, ხალხი თავის მწუხარებას, სიხარულსა და აღტაცებას ფოლკლორში ასახავს. იქმნება სიმღერები გმირებზე, რომლებმაც თავი ისახელეს მომხდურ მტერთან ბრძოლაში, ანდა ნადავლისათვის თარეშის დროს და ა.შ.

ქისტებთან მეკობრული სახის კონფლიქტებსა და იქ გამოჩენილ ვაჟკაცობაზე მრავალი ხალხური ლექსია შექმნილი. ცხადია, ასეთი სახის საგმირო პოეზია მეტ-ნაკლებად ტენდენციურია. თუმცა, როგორი ტენ დენციურიც არ უნდა იყოს რომელიმე მოქიშპე მხარე, ზეპირსიტყვიერება ხალხის საერთო საკუთრებაა და იქ სიმართლე უმთავრეს შემთხვევაში არ იკარგება. ფოლკლორი ხალხის სულის სარკეაო ნათქვამია და, მართლაც, ზეპირსიტყვიერებაში ხალხის რეალური ცხოვრება ისახება.

საკმაოდ დიდი ადგილი ეთმობა ქისტებს ქართულ ფოლკლორში, განსაკუთრებით ხევსურულ, ფშაურ და თუშურ ზეპირსიტყვიერებაში. ქართული ხალხური პოეზიის მეორე ტომის პირველ ნაწილში „ბრძოლა მომხვდურებთან“ 220 ლექსია შესული და დიდზე დიდი უმრავლესობა ამ ლექსებისა ქისტებთან (მაისტელები, მითხოელები, ღილღველები, ხილდიხაროელები, ტერლოელები) შეტაკებებს ეხება.

ერთ ხალხურ ლექსში ასე მიმართავენ ქისტს:

„ქისტო, ვინ ხარი ქისტეთსა,
ქისტო, ვინ ბრუნავ ბანზედა,
აღარც გამოხვალ საამჯნოს,
აღარც დაგვიჯდებ ჯარზედა...
ამოხვედ ნაყაიჩოზე,
სახლებ შეგიყრი მხარზედა;
ჩამოხვედ გუდანთის მთაზედ,
ხელი წაგიდის ხმალზედა“.

ქართველური ტომებიდან ყველაზე მჭიდრო კონტაქტები ქისტებთან ხევსურებს ჰქონდათ და ყველაზე უფრო რეალურად ამ ურთიერთობებს სწორედ ხევსურული ზეპირსიტყვიერება ასახავს. ალბათ, ამით უნდა აიხსნას, რომ ქართველი მწერლები ხშირად ხევსურულ ფოლკლორზე დაყრდნობით ქმნიდნენ თავიანთ საუკეთესო ნაწარმოებებს ქისტების შესახებ.

ადი ქავთარაშვილი

ხევსურებში მრავლადაა თქმულება თუ ლეგენდა ქისტებზე, მათ ადათ-წესებზე, ვაჟკაცობაზე, მათთან მეგობრობასა თუ მტრობაზე. ხევსურულ ფოლკლორში ქისტები მიჩნეულნი არიან ღირსეულ მოწინააღმდეგეებად, ღირსეულ სამეგობრო ხალხად და არსად არ იგრძნობა თავისი უპირატესობის გამოხატვა.

ხევსურულ ხალხურ პოეზიაში ხოტბას ასხამენ არა მარტო ხევსურ გმირებს, რომლებმაც თავი ისახელეს ქისტებთან ბრძოლაში, არამედ ქისტ გმირებსაც, რომლებიც უშიშრად შეხვდნენ სიკვდილს. აქ მთავარია ვაჟკაცობა და გულადობა, არა აქვს მნიშვნელობა, რომელი მხარე გამოხატავს ამას - ქისტური თუ ხევ სურული. რამდენი მაგალითის მოყვანა შეიძლება, სადაც ხევსური აღტაცებას გამოთქვამს ქისტის სიმამაცის გამო:

„ქისტო, დიდგული ყოფილხარ,
ყამ (შიში - მ.ხ.) არ გქონია მტრისაო...“

ან:

„ქისტო, გიცხონდა გამზრდელი,
გულ შენ გდებია მაგარი..“

მაისტში მიმავალ, ქისტეთში სალაშქროდ გამზადებულ ხევსურებს ესმით ამ საქმის სერიოზულობა და სათანადოდ ემზადებიან კიდეც:

„სამაისტლოებს ვაჟებსა ბაკნით ასმიეთ ლუდიო,
დიდია მაისტის თავი, ყმა იქ ვერ ჩავა ცუდიო,
გან იქაც ქალეებია, გადაიმრუდონ ქუდიო?
გამავლენ ქისტის შვილები, ხანჯრით იციან ჩხუბიო“.

ქისტებისა და რუსის ჯარის შეტაკებას ასე აღწერს სახალხო მთქმელი:

„...რუს-ქისტების შუღლს შავესწარ, ჭიუხებს ედგა ბაბანი,
მაისტით ამადიოდა პულიმიოტის კაკანი,
არ შაარცხვინა იბიმა დედაის ნარწებ აკვანი“.

იბი ალხასტოვი იყო 40-50-იან წლებში თავისუფლებისმოყვარე, დევნილი ქისტების ჯგუფის ერთ-ერთი წინამძღოლი. სახალხო მოლექსე ხვთისო ალუდაური აღფრთოვანებულია მამულისათვის თავგანწირული მოყმის სიმამაცით. იგი თავის პოეტურ ნათქვამში სოლიდარობას უცხადებს სიკვდილ-სიცოცხლის მიჯნაზე მდგომ უშიშარ და შეუდრეკელ მებრძოლს:

„მასწავლეს აის ადგილი, სად ქისტებმ ხოცეს ჯარია,
კლდე ტყვიით შაჭრელებული იბაის ნაომარია.
იქ ხოცა მაიორები, წყალში ჩაყარა მკვდარია,
ჭალას გაჰფინა არღუნმა, სამასი რუსის გვამია.
შე ცხონებულო, იბაო, რამდენ კა საქმე ჰქენია,
სამართლიანად ისრევდი, არც თქვენ გზოგავდათ მტერია,
ბევრჯერ დავლიე არაყი, შესანდობარი თქვენია“.

ქისტი აბრაგი

საყურადღებოა ის გარემოებაც, რომ ქართული საგმირო პოეზიის უმნიშვნელოვანესი ნაწილი ქისტებს ეხება. სწორედ ქისტე ბთან ურთიერთობაში ვლინდებოდა ქართველი მთიელების საგმირო თვისებები, ქისტებთან შეტაკებებში იწრთობოდა მათი საბრძოლო სულისკვეთება. ისინი ერთურთს ღირსეულ მეტოქეებად თვლიდნენ და პირადულ მტრო ბას თან ერთად ერთურთის დაფასებაც იცოდნენ. ამიტომ იყო ასე ხშირი ქისტებისა და ქართველების ძმადნაფიცობა, რაც ლეგენდარულ ერთგულებასა და თავდადებაში გადაიზრდებოდა ხოლმე. ერთ-ერთი ხალხური ლექსი გამზრდელს უქებს ქისტ მოწინააღმდეგეს:

„ქისტო, გიცხონდას გამზრდელი,
ზედ მიხვედ შორით გამხტარი,
მხარჩიით გადმაქნეულმა
დაკვრიცნა უბის მასრანი,
მხარზეით ჩამამდინარმა
სისხლმ შაგიღებნა კალთანი“.

ხალხურ ლექსში მთქმელი ფშავლებს მიმართავს და ამცნობს, რომ შატილის გზა არც ისე უსაფრთხოა, რადგანაც იქ შეიძლება ქისტები იყვნენ ჩასაფრებული, რომელთა ტყვიაც იშვიათად სცდება სამიზნეს:

„შატილს ნუ მისდევთ, ფშავლებო, განა ქალაქის გზანია,
არცა სხედს ოქრომჭედლები, არც იწურება რვალია,
იქა სხედს ქისტის შვილები, ტყვიას გამააქვს ჩქამია,
სამს ძმას ერთსავით მაჰკლავენ, არა აქვს სამართალია“.

ერთ-ერთ თუშურ ხალხურ ლექსში „თუშეთს მობრძანდა მოვრავი“ მთქმელი მო გვითხრობს თუშების მოურავის ჯარის შეტაკებას ქისტებთან, ვინც სიკვდილის შიში საერთოდ არ იციან:

„... შენ ქაჩუს როგორ გადახვალ, დღემუდამ ქისტებ დისაო.
მოვრავი გამოაბრუნა, შეკვრა შენ იცი გზისაო.
ჩამოიარა აღმისხევ, ქისტებსაც ჩამოხკრეფდაო,
ფარსმაში ჩამოუდიოდ ერთ ჯარი ქისტებისაო.
ფარსმის შუუბან დაგროვდეს, ხანია შუადღისაო.
ამას ნუ დაენდობითა, ლაბაზანისა შვილსაო,
დამბაჩა დაუმალავის, ყამს არა სიკვდილისაო.
დამბაჩა მოვრავს დაგვიცა, ახლ ხანჯარს წაიწვდისაო,
ხანჯარ იასავლს დაგვიცა, თვითონ ხომ გაიქცისაო“.

თუშურ ხალხურ პოეზიაში, მიუხედავად მტრისადმი დიდი სიძულვილისა, სიმართლეს არ ღალატობენ:

„უცებ გაისმა, - „დადექით“, თან თოფებ გამოსტყვრისაო,
დაბორიალდა ცხენ-ძროხა, გზა ვეღარ გაიღისაო,
ცხენიდან გადმოხტ გიორგი, ქარივით დაბრუნდისაო,
თოფი მოიგდო გვერდზედა, არც არას მოჰფარდისაო,
დაუმიზნ ქისტის ტიღასა, მეხივით გავარდისაო,
მაგრამ დაასწრეს რჯულძაღლთა, დრო არ აცალეს ცდისაო,
გაგმირეს ცხელი ტყვიითა, მოარტყეს გულის პირასო,
ამხანაგებიც დახოცეს, სისხლი ღვარადა დისაო,
არსადა ჩანან პატრონნი, არც მკვდრის, არც ცოცხლებისაო“.

მარცხით დამთავრდა თუშებისა და ფშავლების გალაშქრება მელხისტში (მითხოში), მითხოელებმა ჯერ დატოვეს აულები, სანამ თუშ-ფშავთა ლაშქარი მათ აულებს არბევდა, მოემზადნენ, ჯარეგოს ვიწრო ხეობაში გზები შეკრეს და ჩასაფრდნენ, მოთარეშეები თითქმის ამოწყვიტეს, ამბის ჩამტანის გარდა ცოცხალი არავინ დატოვეს:

„დაუბარებავ მითხოთა:
„მაგყვებით წინას ვალზედა“.
აქ თუ მავიდეს ქისტები,
მკვდარ შაიდების მკვდარზედა.
ახლებო, მაიგონიდით,
ჯარეგას რა დღე გათენდა,
ჩახოცეს თუში, მშაველი,
მკვდარი შეყარეს მკვდარზედა“.

სამშობლოში პრობლემა შექმნილ ფშაველს, იქვე მეზობლად ეგულება ქისტეთი, სადაც თავს შეაფარებს:

„გადამყევ, გადაგიყოლებ,
ქისტეთს დავიდებ ბინასა,
მაჰმადის რჯულზე დავდგები,
სახელად ვიტყვი წიქასა,
ტანზე ჩავიცომ ჩოხასა,
ლუგლუგას, ქისტებისასა...“

ერთ-ერთი მორიგი თარეშის დროს ქისტებმა სამი ხევსური გამოასალმეს სიცოცხლეს. საპასუხო სროლის დროს ერთი ქისტიც დაიღუპა.

ხევსურმა ხმით მოტირლებმა ქისტებისაგან დახო ცი ლი ხევსურები ქება-დიდებით დაიტირეს, ხოლო ქისტების მარჯვე შუღლსა და ვაჟკაცობაზე ერთი სახოტბო სიტყვაც არ დასცდენიათ.

„მოტირალთა შორის იმყო ფებოდა ერთი ხევსურის დიაცი, ცნობილი თავისის პირდაპირობით, სის წორითა და პირში მთქმელობით. ეს დიაცი, გადმოცემის მიხედვით, „სიკვდილის წინ რომ მდგარიყო, მაინც სიმართლეს იტყოდა ტირილშიაც და ისე ლაპარაკშიაც“...

და რაკი ხევსურმა დიაცებმა თავისიანი მკვდრები ქებით ცად აიყვანეს, ქისტები კი ჩალადაც არ ჩააგდეს, მიუკერძოებელი დიაცი გაჯავრდა, წინ გადავიდა და ასე იტირა:

„დედა ვაცხონე ქისტებისაო,
საჯანგეს შამაყრილებისაო,
ხევსურთ გტირიანთ მატირალნიო
დიდის ქებით და დიდებითაო,
ქისტებმა კარგა შაგიფერესთო,
არ დაგხვდესთ ხელდაკონვილებიო,
სამ-სამი ჩამაიღით მკვდარიო,
ღილღველმ კი გადიარნა მთანიო,
სამი თან წაიტანა ხმალიო...“

სიმართლის თქმა გონიერ გამგონთათვის წყლულთა უებარი წამალია, - წერს ამირან არაბული თავის წიგნში „სულუქცევრად საკითხავნი“.

გიორგი ლიქოკელის გადმოცემით: „ერთ ქისტ სახელგანთქმულ ყოფილ მეომრობით, სახელად ბაჩაყი. მაუსომ ბაჩაყს ჴმლისად ჴელი-დ გადასტანებივ ერთად ჩასაფრებულებს შვიდრვა ჴევსურს. გაუქცევავ ეს ხევსურები, ზოგ დაუხოცავა-დ, ზოგ კი გადაშჩომივ ცოცხალი:

„წამაგვიყარნა ბაჩაყმა
ჴევსურნი შვიდი-რვანიო:
მაგვწკეპდის, მაგვაწუხებდის,
მაგვჭყივის: ბაჩაყ ვარიო!
ნეტავინ ჩამაგვიჩინნა
ბაბურაულნი ძმანიო?
აგებაღ ბაჩაყს მახკლევდეს,
მაგვშორდებოდა ღვარიო“.

ღილღველთ ლაშქრის დაცემა ამღასა და ახიელაზე ასე აისახა ზეპირსიტყვიერებაში:

ისაყა ბაღაკაშვილი

„სამშაბათს გათენებადა დიდი დგას ცოდო ბრალია;
იხევის დედამიწაი, ცოდვით ჩამადნეს ქვანია,
ცაზე აყენებს მასკვლავთა არხოტივნების ბრალია,
სიბრალულისგან ქრებოდა ცისკარი ამამჴდარია…
..ახლა დაეცნეს ამღასა, დილა თენების ხანია.
დახკივლეს ქისტისშვილებმა, დაღვედრა ყველამ გვარია.
თოფის ჴმა, ელვა, ქუხილი, სრუ იძვრის მთა და ბარია.
კარში გამავა დავითი, ხოდედიშვილი ჩქარია,
დადგების გაკვირვებული, თან ღგონავ საოცარია.
აიმ დროს წამაეხვივნეს ქისტის შვილების ჯარია.
ნუ მახკლავთ, ქისტის შვილებო, ქვრივის გაზრდილას, ბრალია!
დედა დაშჩების ბებერი, დიაცი ახალზალია“.

ქართველებისა და ვაინახების მჭიდრო პოლიტიკური, ეკონომიკური და კულტურული ურთიერთობების ნათელი დადასტურებაა ორი მოძმე ხალხის ფოლკლორი, სადაც რეალურად აისახა მეზობელი ხალხების ცხოვრება, მათი ადათ-წესები და, რაც მთავარია, ზნეობრივი კოდექსი, რომელიც თითქმის ერთნაირი, გასაგები და მისაღებია როგორც ქართველის, ისე ვაინახისათვის.

საქართველო მრავალეროვანი ქვეყანაა. აქ საუკუნეების განმავლობაში მშვიდად და ბედნიერად ცხოვრობენ სხვადასხვა ეთნოსის წარმომადგენლები. ზოგიერთი ეთნოსის საქართველოში ცხოვრების ათვლის წერტილი 26 საუკუნის მიღმიდან იწყება (ებრაელები), ზოგიერთი ეთნოსის რიცხოვნებას ამ ქვეყანაში ნახევარ მილიონამდეც მიუღწევია (აზერბაიჯანლები, სომხები), ზოგი ათასსაც ვერ გასცდა (უდები) და მაინც ყველა ბედნიერად გრძნობდა და გრძნობს თავს ამ უაღრესად თბილ, დალოცვილ და მადლიან მიწაზე.

თუმცა ქართულ მწერლობაში განსაკუთრებული საგმირო საგა მხოლოდ ქისტებზეა (ვაინახები) შექმნილი. ქისტები ყოველთვის სიამაყით აღვნიშნავთ: მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოში 80-ზე მეტი სხვადასხვა ეროვნების წარმომადგენლები ცხოვრობენ, მართლაც განასაკუთრებული სიყვარულითა და სითბოთი გაჟღენთლი პოეზიისა და პროზის ნიმუშების ადრესატები გამორჩეულად ქისტები გახდნენ.

საქართველოში ქისტებს თანაბარი სიყვარულითა და პატივისცემით ხოტბას ასხამს როგორც ხალხური სიტყვიერება, ასევე კლასიკოსები და ბუმბერაზი მწერლები.

ცხოვრების ყველა ეპოქა, ხანგრძლივი თუ ხანმოკლე, მეტად ქარიშხლიანი აღმოჩნდა კავკასიელებისათვის, განსაკუთრებული ბედისწერა ამ მხრივ ჩრდილო კავკასიელებსა (გამორჩეულად ვაინახებს) და ქართველებს ერგოთ. ბოლო 400 წლის განმავლობაში კი შეუსვენებლივ მოუწიათ გაშმაგებულ ურჩხულთან ბრძოლა, თუმცა კავკასიელებს ქედი არ მოუხრიათ და წამიერადაც არ შეუწყვეტიათ ფიქრი და ბრძოლა თავისუფლებისათვის.

მე-20 საუკუნის ფეხდაფეხ კავკასიელებმა კიდევ ერთხელ აიმაღლეს ხმა დამპყრობლის წინააღმდეგ, თავისუფლებისათვის ბრძოლის იარაღი კანონიერ ჩარჩოში ჩასვეს და ერთიანი ძალებით მთიელთა რესპუბლიკა შექმნეს. კიდევ ერთხელ გაცოცხლდა თარგა მოსიანთა გულებში დამოუკიდებლობისა და ერთიანობის იდეა და კავკასიელი ხალხები თავისუფლებისა და ძმობის დროშის ქვეშ გაერთიანდნენ.

ამ პერიოდში ქართველი გენიოსის ვაჟა ფშაველას მიერ უკვე შექმნილია მსოფლიო ლიტერატურის განძი და შედევრი „სტუმარ-მასპინძელი“ და იქმნება პოეზიისა და პროზის სხვადასხვა უკვდავი ძეგლი... თავისუფლების დროშასა და წინააღმდეგობის ძალას სისხლში ახშობენ, პირდაპირ ხვრეტენ თავისუფლებისმოყვარე ლომგულა ვაჟებს და მაინც არ ცხრება ჟინი სიყვარულისა და ძმობისა... იწყება რეპრესიებისა და კაცთა კვლის ხანგრძლივი პროცესი, ხალხს თავისუფლებასა და გაერთიანებაზე ფიქრსაც კი უკრძალავენ და მაინც არ იღლება სამეგობროდ აღმართული ქართული კალამი, ქართველი კლასიკოსები უფრო მძაფრად უმღერიან ერთიანობასა და ძმობას. „გველის მჭამელის“ ფეხდაფეხ ქვიან ბილიკს კვალავს რობაქიძის „ლამარა“ და დიდი კონსტანტინეს „ხოგაის მინდია“... მიღმეთიდან სულთი ჯახოტი გულში იკრავს ციციას და თეთრ რაშზე ამხედრებული ქარაფებზე მიაქროლებს ნანატრ სიყვარულს. იტანჯება ყაზბეგის გული და თავს მხოლოდ იმით იმშვიდებს, რომ მუჰაჯირობის მტანჯველ გზაზე ჩერბიჟანთ ანზორი გულით ლოცავს ვაჟიასა და ელისოს ხანმოკლე ბედნიერებას...

გიგი ხორნაულის ქისტი ბიძა არავის აძლევს ძმის ოჯახის დაჩაგვრის უფლებას და ბოლომდე იცავს მის პატივსა და ღირსებას; „სისხლში ნაწრთობი“ ქისტი და ხევსური ვაჟკაცები კი შველის თხოვნით მისულ მტერსაც ღირსეულად მასპინძლობენ.

გამორჩეული სიმძაფრითა და საოცარი ტრაგიზმით აისახა უსამართლობასთან შერკინებული და ქედმოუხრელი ლომების სამშობლოდან აყრა და უცხო მხარეში გადასახლება გაბრიელ ჯაბუშანურის პოეზიაში, განსაკუთრებულად „დაიტირა“ პოეტმა ვაინახების ბედისწერა ციკლით „ჰოი, ღილღოს დაღრუბლულო ცაო“ და სამარადისო ძეგლი დაუდგა მათ ძმობასა და მრავალსაუკუნოვან ურთიერთობებს.

არანაკლბ მძაფრი და ემოციური, მთელ არსებას რომ დაგინაწევრებს და თანალმობით თავბრუს რომ დაგახვევს... სწორედ ისეთია ამირან არაბულის გულისწუხილი და თანაგრძნობა ვაინახების მიმართ ამ ციკლის შესავალში „ღილღოს ნგრეული აულების მოზარე“.

მხოლოდ დიდზე დიდ სიყვარულსა და მართალ გულს შე უძლია ისეთი სისპეტაკითა და აღტაცებით გადმოსცეს მსოფლიო საოცრება „ქისტური ცეკვა“, როგორც ამას ლადო მრელაშვილი აღწერს.

ჩვენ „ქარი გიმღერის ნანათი“ შეგვიყვარდა პოეზიის დედოფალი ანა და რას წარმოვიდგენდი, თუ რა სასიამოვნო და გულისამაჩუყებელი განცდები გველოდა მისი განუმეორებელი პოეზიის ქისტური ციკლიდან: „რაისთვის აქებ ქისტებს, ბერდედავ“, ან „ვაჟკაცის ფასი ჩვენც ვიცოდით და ქისტმაც იცოდა“ და კიდევ მრავალი სხვა.

არც ბათირა და ბაღათერ არაბულებმა უღალატეს გმირი წინაპრების ტრადიციებსა და ღირსეული მტერ-მოყვარეობის საოცარი ბალადები შექმნეს. ბაღათერ არაბული მტკიცე გალავანს ავლებს ქისტების უსამართლოდ დაღვრილი სისხლის სადარაჯოზე და მომავალ თაობას ანდერძად უტოვებს ქისტებსა და ქართველებს შორის ურყევ ძმობასა და მეგობრობას.

არასოდეს რომ არ დატოვებს გულსა და მეხსიერებას, სწორედ ისეთია ეთერ თათარაიძის სამძიმარი მგლოვიარე ქისტებისათვის ოსე პაპას სახელით ნათქვამი. არა, არ გამქრალა დიდი ბერდედას ერთი წვეთი ჩეჩნური სისხლისა, პირიქით, დუღს და ზოგჯერ ცხარე ცრემლებად იღვრება თუში ქალის ვარდისფერ ღაწვებზე...

ვაჟკაცობის, ურთიერთდანდობის, მეგობრობისა და პატივისცემის, ღირსებისა და სიმამაცის საოცარი ბალადაა შოთა არაბულის შემოქმედება. ალბათ მსოფლიო ლიტერატურაში იშვიათად მოიძებნება „მტრების წუთისოფლის“ მკვიდრთა, მგლისფერა ვაჟების ნეთხიჩოელი ელიმარძისა და არხოტიონი მანგიას ღირსეული მტერ-მოყვრობის საოცარი მაგალითი. და არც მოსისხლე მტრის მიერ სამიზნედ ამოღებული ხიზირის ცეცხლოვანი ქისტური ცეკვა დაავიწყდება ისტორიას.

ადამიანთა რეალურ ცხოვრებაში იშვიათი მოვლენაა, როცა ჟამთააღმწერელი უზუსტესად, შელამაზებისა და დამახინჯების გარეშე აღწერს ფაქტებსა და რეალურ ისტორიებს, არსად არ აკნინებს მტრის ღირსებას, არასოდეს წარმოაჩენს საკუთარ უპი რა ტესობასა და ზედმიწევნით რეალურად ასახავს სინამდვილეს. ამის დასტურია ახლახანს მზის შუქზე გამოსული ალექსი ოჩიაურის „მოსისხლეობა და ჭრა-ჭრილობა ხევსურეთში“, ქისტებისა და ხევსურების ღირსეული მტერ-მოყვრობის საოცარი მატიანე, რომელიც ღირსებისა და ზნეობის უმაღლეს მწვერვალზეა ასული.

მამა-შვილი მურმან და მზია რატიანები განსაკუთრებული სიყვარულით, კავკასიური ღირსებითა და დოკუმენტური სიზუსტით აღწერენ ჩეჩენ-კავკასიელ მთიელთა ბრძოლას უსა მართლობის წინააღმდეგ და მამაც აბრაგთა თავგანწირვას ზნეობრივი კოდექსის სადარაჯოზე.

რთულია სევდისა და გოდების, ამავე დროს, სიამაყის გარეშე წაიკითხო გრიგოლ აბაშიძის „უკაცური აული“ და გიორგი გობეჩიას „თავისუფალი არწივი“.

კობა არაბულს ქისტების ძმობაში არც არასოდეს შეპარვია ეჭვი, თუმცა ახლა მისი სადარდებელი და საზრუნავია, მომავალმა თაობამ გაიაზროს, ვინ არიან ქისტები.

თავადაც პანკისელი ვალერიან ჩეკურიშვილი არავის უთმობს „მეზობელი ქისტების“ სიყვარულსა და ქომაგობას.

შეუძლებელია არ დაეთანხმო თინათინ მღვდლიაშვილის უძილობის მიზეზს, მებრძოლ ჩეჩენ არწივებზე ზრუნვითა და დარდით გათანგულსა და დაღლილს, რომ ისევ მათი ბედი აწვალებს ...

მიხეილ ღანიშაშვილი კავკასიელებს მიმართავს, იჩქერიელ მგლებს მიბაძონ, რადგან მათ მონობის უღელზე დაბადებიდანვე თქვეს უარი. რაც შეეხება ქისტი ქალის ფენომენს ქართულ პოეზიასა და პროზაში, ქისტი ქალი ვაჟამ აღაზას სახით მსოფლიო ლიტერატურის შედევრად აქცია, ხოლო გრიგოლ რობაქიძემ ლამარას სახელით სამუდამო ძეგლი დაუდგა. გაბრიელ ჯაბუშანურის ჰადიშათმა ტრფობის ყველა საზღვარი გაარღვია, ხოლო ტარიელ ხარხელაურმა ქისტი ქალის თვალთა ხავერდით საკუთარი ტაძრის ჭერი მოაფარდაგა; ანა კალანდაძე ქისტ ქალს შნოსა და ლაზათს, სიამაყესა და თავმდაბლობას უქებს; ველად გავარდნილი მთის არწივი მიხა ხელაშვილი, რომელიც ყოველწამიერად უყურებს სიკვდილს თვალებში, ქისტი ქალის სილამაზითა და სიყვარულით იყუ ჩებს გულს. იგი მზესთან აიგივებს მის მშვენიერებას. ქისტი ქალის რჯულის სხვაობას არაფრად აგდებს მგელიკა ჭინჭარაული, მას მხოლოდ სატრფოსთან დაშორების შიში აკრთობს…

აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ გან სა კუთ რებულ აღრთოვანებასა და ემოციას იწვევს ჩვენში დღევანდელი გლლობალური ცვლილებებისა თუ ცივილიზაციის თავისებურ ეპოქაში ახალგაზრდა ქართველი პოეტებისა და მწერლების დამოკიდებულება ქისტების მიმართ, რომელიც საუკუნეების განმავლობაში ოდნავადაც კი არ შეცვლილა.

შეუძლებელია აღნიშნო ყველა პოეტისა და მწერლის ღვაწლი და ამაგი, თუმცა ჩვენთვის თითოეული მათგანის, იქნება ეს დიდი გენია თუ რიგითი პოეტი, მწერალი თუ კრიტიკოსი, ყოველი სტრიქონი და ფრაზა ერთნაირად ძვირფასი და მისაღებია, ჩვენს გულებში სამარადჟამოდ ანთებული ძმობისა და სიყვარულის კაშკაშა ჩირაღდანია.

რამდენჯერ აგვატირე შენი განსაკუთრებული დამოკიდებულებით, გულიანო ქართველო!

რამდენი მზიანი დღე და მთვარიანი ღამე გაგვითენეთ საქართველოს ულამაზეს ცისქვეშეთში!

რამდენჯერ ვიამაყეთ, რომ სწორედ თქვენი შვილობა გვარგუნა ბედმა!

რამდენჯერ გავიხარეთ, რომ სწორედ ამ მადლიან მიწაზე დაირწა ჩვენი აკვანი!

რამდენჯერ გაგვითბა გული თქვენი სითბოთი და სიყვარულით!

რამდენი უჩუმარი და გულწრფელი მადლობა გითხარით, ვინ მოთვლის!

და ახლაც ვაგრძელებთ ლოცვას და ყოვლისშემძლეს მთელი არსებით შევთხოვთ, მოწყალების კალთა გადააფაროს ჩვენსა და თქვენს ტკბილ სამშობლოს!

დალოცვილი და ერთიანი ყოფილიყოს ჩვენი საქართველო, დედა კავკასია, ამინ!

და არაერთხელ ეხარებინოს გული და გონება კაცთმოყვარეობის, თანალმობის, ურთიერთდანდობა-პატივისცემისა და მეგობრობის სამარადისო ძეგლს - ქისტების ქართულ საგას ამ მადლიან და დალოცვილ მიწაზე, ამინ!

„ვაჟკაცობის ფასი იცოდნენ ქისტებმაცა და ხევსურებმაც. ამიტომ სხვათაგან გამორჩეულად აფასებდნენ ერთურთს, თუნდაც მტრები ყოფილიყვნენ. ღირსეული მტრის სადღეგრძელო - „კა მტრის დალოცვა“ დღესაც შემორჩენილია ხევსურეთში. მტრის ღირსება-უღირსობასთან დაკავშირებული მთიელთა შეხედულება შესანიშნავად ამოთქვა ვაჟკაცობითა და ნიჭით სახელგანთქმულმა, სამშობლოსათვის თავშეწირულმა ქაქუცა ჩოლოყაშვილის რაზმელმა მიხა ხელაშვილმა:

„დედა მომიკლეს ფშავლებმა, სამოც-ოთხმოცი წლისაო,
მტერიც არ შემხვდა მტრისფერი, ვარ უბედური დღისაო,“

არხოტში, ტანიეს, ჯიხვებზე სანადიროდ გადავედი თათარა ოჩიაურთან. მარტო ოჯახს ედგა ცხვარი ქისტეთის საზღვართან. `საშიშროება ხომ არაფერია დაცემისაო? - ვკითხე. არაო, - მითხრა, - მტრობა არაფერი გვაქვს და არ დამეცემიან. ქისტებ სამტროდაც კარგნია და სამოკეთეოდაც. კაებ ძმებივით მივდ-მავდით ერცხვასთან. რაის მტრობა, რაის შიშიო“.

ალექსანდრე ყაზბეგი

მთიელ ქართველთა შორის „ქისტი“ ეპითეტი იყო და არის კარგი, საუკეთესო ვაჟკაცისა. „ქისტივით კაციაო“ როცა ვინმეზე იტყოდნენ, ეს იმას ნიშნავდა, რომ ადრესატი მგელივით სწრაფი იყო და შეუპოვარი, მოქნილი, მუხლადი.

აი, ამ მთიელთა შეხედულებებიდან, ქისტებთან ურთიერთობის საარაკო გადმოცემებიდან თუ ზეპირსიტყვიერებიდან ამოდიოდნენ მთიდან გამოსული ქართველი მწერლები, როცა ქისტებს დიდი სიყვარულით ხატავდნენ თავის შემოქმედებაში. მათგან განსაკუთრებით აღსანიშნავნი, რა თქმა უნდა, ალექსანდრე ყაზბეგი და ვაჟაფშაველა არიან. ისინი მთიულური პირდაპირობით ამბობდნენ სათქმელს და სულაც არ იზღუდებოდნენ დემოკრატიული იდეებისა და ჰუმანიზმის, ხალხთა მეგობრობის ყალბი მოთხოვნებით. უღირს მეზობლებს აუგად მოიხსენიებენ, ხოლო ღირსეულს პატივს მიაგებენ“, - წერს გამოჩენილი საზოგადო მოღვაწე და სახელოვანი მწერალი გიგი ხორნაული მ. ხანგოშვილის წიგნის „ვაინახი პერსონაჟები ქართულ მწერლობაში“ წინასიტყვაობაში.

მართლაც, შეუძლებელია არ დაეთანხმო გიგი ხორნაულს, რომ ქართველმა კლასიკოსებმა ალექსანდრე ყაზბეგმა და ვაჟა-ფშაველამ სამარადისო ძეგლი დაუდგეს ქისტურ ღირსებასა და ქისტ-ქართველთა მრავალსაუკუნოვან ძმურ და მეგობრულ ურთიერთობებს.

ვაჟა-ფშაველა

ეს ორი ბუმბერაზი მთის შვილი შეყვარებული იყვნენ მთაზეც, ბუნებაზეც, მთიელებზეც და, საერთოდ, უფლისგან შექმნილ ყველაზე დიდ მშვენიერებაზე - ადამიანზე:

„ვაჟა და ყაზბეგი, ეს ორი პოეტი მივიდნენ მთასთან ხევის დეკანოზებივით, მხოლოდ იმ გარჩევით, რომ ვაჟა „რელიგიით“ მივიდა, ყაზბეგი კი ეთიკით. ვაჟა მთების ჯანყში ხედავდა ლაშარსა და ლოცულობდა, ყაზბეგი კი მთაში კაცს ეძებდა და აფიცებდა ხანჯალსა და ძმობას. აი, აქ ისმის იგივ მორალური ხმა, რომელიც ა. ყაზბეგს ათრთოლებდა ბავშვობიდანვე“.

(„ცხოვრება ალ. ყაზბეგისა“, თბ., 1988).

„შეიძლება თამამად ითქვას, რომ ქართველ მწერლებში ალ. ყაზბეგს ვერავინ შეედრება მშობლიური კუთხისა და მეზობელი ხალხის სიყვარულში. ყოველი მისი ნაწარმოებიდან, ნაწარმოების ყოველი სტრიქონიდან, სტრიქონის ყოველი სიტყვიდან იღვრება ცხოველი სიყვარული, თანაგრძნობა, თანადგომა თავისი მოძმისადმი და ასევე ღრმა სიძულვილი მტრისადმი, რომელმაც დაიპყრო მისი ხალხი და ფეხქვეშ თელავს მისი ქვეყნის მრავალსაუკუნოვან კულტურას, ზნე-ჩვეულებებს, ადათ-წესებს“.

(მ. ხანგოშვილი. ვაინახი პერსონაჟები ქართულ მწერლობაში. თბ., 2007).

მოხევეები ქისტების მეზობლები არიან, მჭიდრო კონტაქტები აკავშირებთ ქისტ-ღილღვებთან როგორც მეგობრული, ისე ნათესაური. ალ. ყაზბეგის წინაპრები, ჩოფიკაშვილები, ქისტური წარმოშობისა იყვნენ. მწერლის მამის პაპა ყაზიბეგი ცნობილი პიროვნება იყო, ერეკლე II კარზე დაახლოებული და თავად მეფის დავალებებს ასრულებდა მთაში და ჩრდილო კავკასიაში, კერძოდ, ქისტებში მეომრების დაქირავებასა და ქართველთა მტრების წინააღმდეგ ბრძოლაში (ვ. კოტეტიშვილი, „ალექსანდრე ყაზბეგი“, „ცისკარი“, თბ., 2016).

ალექსანდრე ყაზბეგი ქვეყანას მოევლინა იმ პერიოდში (1848 წ.), როდესაც მისი მშობლიური კუთხის - ხევის მეზობლად, ჩეჩნეთში მძვინვარებს სასტიკი და დაუნდობელი ომი დამპყრობელ რუ სეთსა და თავისუფლებისმოყვარე ჩეჩნეთს შორის, ეს ის პერიოდია, როდესაც დამარცხებული და სამშობლოდან დევნილი შამილი ჩეჩნებმა შეიფარეს, იმამად გამოაცხადეს და მისი ხელმძღვანელობით დაიწყეს ბრძოლა დამოუკიდებლობისათვის.

ცხადია, იმ ომზე, რომელშიც რუსეთის მთელი იმპერია იყო ჩართული, რომელშიც ყაზბეგის მამასაც ჰქონდა კონტაქტები, როგორც ხევისა და მთიულეთის მმართველს, რუსეთის არმიის გენერალ-მაიორს, ალ. ყაზბეგს ბავშვობიდანვე ესმოდა, ხოლო მისი რუსეთში სტუდენტობის პერიოდში (1867-1870 წწ.) შამილი ტყვედ იმყოფებოდა რუსეთში და ჯერ კიდევ ქუხდა მისი სახელი რუსეთის არისტროკატიულ წრეებში, იქ, სადაც ტრიალებდა ახალგაზრდა ყაზბეგი. ჩეჩნების ბრძოლა თავისუფლებისათვის ჯერაც არ იყო ჩამცხრალი.

ელისო და ჩერბიჟანთ ანზორი

სულთი ჯახოტი და ციცია

როდესაც მწყემსობა გადაწყვიტა, ალ. ყაზბეგი „რამდენჯერმე გადავიდა ჩაჩან-ქისტებში, გამოძებნა შორეული წინაპრები თერგის ოლქის სოფელ მახანურში, ნამგალაები გაიჩინა გუდამაყარში“ (ა. კალანდაძე. ცეკვა ხანჯლებით. თბ., 1988).

ჩეჩენი

თავის მოგონებებში ალ. ყაზბეგის მეცხვარეობის პერიოდის ამხანაგი ანდრია კობაიძე იხსენებს მეცხვარეობის წლებს: „ამ დროს გაიცნო ჩეჩენ-ქისტები და მათ ზნე-ჩვეულებებს ძალიან აკვირდებოდა. იგი მაღლა აყენებდა ჩეჩნებს. ჩეჩნებიც სანდროს დიდ პატივს სცემდნენ. ერთ დროს სანდროს მწყემსები პეტრე გუჯარაიძე და დავით გიგაური შეიპყრეს ჩეჩნებმა და ცხვრის ფარა მთლად გარეკეს. რა შეიტყვეს, რომ ეს ცხვარი კნიაზისა არისო, უკლებლივ დააბრუნეს და ბოდიშს იხდიდნენ, თქვენი არ გვეგონაო. ამიტომაც სანდრო მო გვითხრობს, რაც თვალით ნახა და რაც ეხატებოდა მას თვალწინ“ („ცხოვრება ალექსანდრე ყაზბეგისა“, თბ., 1988).

ყაზბეგის მეცხვარეობის 7 წელი, რომელიც მწერალმა ჩეჩნეთში დაჰყო (ზამთარს ჩეჩნეთის ნაყოფიერ ველებზე ატარებდა), უაღრესად მძი მე პერიოდი იყო ჩეჩენ-ქისტებისათვის. ბრძოლა დამოუკიდებლობისათვის, რომელიც 100 წლის გან მავლობაში გრძელდებოდა, რუსების გამარჯვებით დამთავრდა. ჩეჩენ-ინგუშეთის ველები კაზაკური სტანიცებით დაიფარა. უკანასკნელი გაბრძოლება - 1877 წელს, 27 წლის იმამ ალიბეგ-ჰაჯი ალდამოვის აჯანყებაც მარცხით დამთავრდა. ქვე ყა ნა აოხრებული და გა ნად გურებულია, ძარცვა-გლეჯა ჩვეულებრივი მოვლენა გახდა.

ასეთ მდგომარეობაში არათუ ცხვრის ფარებით, მარტოდ სიარულიც კი საშიში იყო, მაგრამ ალ. ყაზბეგს ბევრი მეგობარი-მასპინძელი ჰყავდა ჩეჩნებში და უშიშრად მოძრაობდა. ოღონდ კაზაკურ სტანიცებში გავლა ჯოჯოხეთს უდრიდა მწყემსებისათვის.

ალ. ყაზბეგი „ნამწყემსარის მოგონებებში“ წერს: „მთელი ჩვენი მოგზაურობა მინდორზედ, ვიდრე ბრაგუნს გავიდოდით, ერთგვარად მიდიოდა, ყაზახების ურიცხვი სტანიცების ადგილებზედ ისე არ გაგვივლია, რომ შარი არ მოედოთ და ჩხუბი არ აეტეხათ, მაგრამ მწყემსების სიმარდემ უფრო მეტად დაგვგაკავშირა ერთმანეთს და ზურგი გაგვიმაგრა. თუ საჭიროება მოითხოვდა ხოლმე, ბრძოლით და ჩხუბით ვიკვალავდით გზას, რომელიც სიმართლით ჩვენთვის თავისუფალი უნდა ყოფილიყო. მხოლოდ მაშინ გავიგე, რა მდგომარეობამაც ათქმევინა ჩვენს მწყემსებს: „ღმერთო, გვარიდე ყაზახის შარს“, რადგანაც მშვიდობიანობის დამცველი ყაზახები უშფოთოდ და შარმოუკიდებლად ფეხს არ გვადგმევინებდნენ. მაგრამ რა განსხვავება იყო იმათ და ჩეჩენთ სოფლებს შუა, რომელთა ავკაცობაც, შეუბრალებელი გარეგნული ხასიათი ბავშვობიდანვე ყურში გვქონდა ჩაწვეთებული.

ისინი დაგვხვდებოდნენ თუ არა, ზრდილობიანად სოფლის ბოლოს მოგვესალმებოდნენ, თითქოს დიდი ხნის ნაცნობები არიანო, აიღებდნენ ხელში წკეპლებს და გვშველოდნენ სოფლის გაცილებას, ღიმილით და მზრუნველად გვკითხავდნენ ჩვენს მოსავალზედ, მშვიდობიანობაზედ და საზოგადოდ „გურჯეთის ხაბარზედ“, რომლის შეტყობა ისე უნდოდათ“.

ალ. ყაზბეგი თავის „ნამწყემსარის მოგონებებს“ ჩეჩენ-ქისტებისა და ქართველების მომავალზე შემდეგი წინასწარმეტყველებით ამთავრებს:

„აქ ვწყვეტ ამ წერილებს, რადგანაც, რაც ვნახე და გავიგონე, როგორც ეს ყველა ჩავისმინე და გავიგე, გადავწყვიტე, მოთხრობებად გადმოგცეთ და გაგაცნოთ იმ ხალხის ჩვეულება, ხასიათი და წესები, რომელიც ან საქართველოს ნაწილს შეადგენს, ან არა და იმის აუცილებელს დამოყვრებულს მეზობლებს, რომლებთანაც უფრო მკვიდრი კავშირი არ აგვცდება ჩქარს მომავალში“.

ყაზბეგის, ამ ბრძენი ადამიანის, წინასწარმეტყველება აუხდენელ ოცნებად რომ არ დარჩენილა, არაერთხელ დავრწმუნდით. სხვათა შორის, ჩეჩენ-ინგუშების დეპორტაციის შემდეგ საქართველოს მოსაზღვრე ჩეჩნეთ-ინგუშეთის მთიანი ზოლი საქართველოს შემადგენლობაში გადმოვიდა, რომელიც მან ნებაყოფლობით დაუბრუნა ვაინახებს, როგორც კი ისინი გადასახლებიდან დაბრუნდნენ. 1990-იან წლებში, როდესაც საქართველოს დევნილი პრეზიდენტი ზვიად გამსახურდია ჩეჩნებმა შეიფარეს და ღირსეულად უმასპინძლეს, ჩეჩნებსა და ქართველებს შორის ურთიერთობები განმტკიცდა, თუმცა ისიც ფაქ ტია, რომ ეს ურთიერთობები მუდმივად საფრთხის წინაშე დგას. არც პროვოკაციები აკლია ამ დალოცვილ ურთიერთობებს, არც პროვოკაციის შემსრულებლები და პროვოკაციას წამოგებულები.

ალ. ყაზბეგის მთელ რიგ თხზულებებში ჩეჩნეთს, ჩეჩენ ხალხსა და მათ ბრძოლას დამოუკიდებლობისათვის დიდი ადგილი უკავია. „ციცია“, „ელისო“, „ელბერდი“, „მამის-მკვლელი“ ყაზბეგის ის ნაწარმოებებია, სადაც ავტორი ჩეჩენ პერსონაჟებს დიდი სიყვარულითა და პატივისცემით ხატავს და მკითხველიც მათ ქართველ პერსონაჟებთან ერთად გულით შეიყვარებს.

რთულია უფრო გულისშემძვრელი, უფრო ტრაგიკული სიყვარულისა და ერთგულების მაგალითები მოიძებნოს მსოფლიო ლიტერატურის მასშტაბით, რასაც ყაზბეგის შემოქმედებაში ქისტ-ჩეჩნებისა და ქართველების ურთიერთობა გვაძლევს.

ცნობილი ჩეჩენი კლასიკოსი მწერალი აბუზარ აიდამიროვი წერს: „ალექსანდრე ყაზბეგმა ჩამინერგა რწმენა საკუთარ ძალებსა და შესაძლებლობებში, რის შემდეგაც გადავწყვიტე მთელი ჩემი ცხოვრება მიმეძღვნა მწერლობისთვის. ალ. ყაზბეგის შემოქმედების ზეგავლენით მე დავწერე ჩემი პირველი მოთხრობა „თავისუფლების სახელით“, რომლის საფუძველზეც შემდეგში შევქმენი იმავე სახელწოდების რომანი. მისი მოცულობით არცთუ დიდი, ტრაგედიით სავსე მოთხრობა „ელისომ“ მიბიძგა აზრისკენ, შემექმნა ისტორიული რომანი „გრძელი ღამეები“ (Тутуев Х. По следам кавказских мифов «Абузар Айдамиров», 2005).

აბუზარ აიდამიროვი

აბუზარ აიდამიროვს მიაჩნდა, რომ ალ. ყაზბეგი, ვაინახებისა და ქართველების ძმობისა და მეგობრობის მომღერალი, დღესაც ხელს უწყობს მოძმე ხალხების დაახლოებას. მის ნაწარმოებებში ქართველი და ვაინახი გმირები ერთმანეთის მხარში დგანან გაჭირვების ჟამს და იბრძვიან საერთო მტრის წინააღმდეგ: „იაგო და კობა მიემართებიან ალმოდებულ ჩეჩნეთში და დგებიან ჩეჩენ მებრძოლთა რიგებში, რომლებიც იბრძვიან თავისუფლებისათვის. ჩეჩენი სულთი ჯახოტი სიცოცხლეს უსწრაფებს მხარის უფროსს, თავად აპრაკუნეს, თავისი ძმადნაფიცი ბეჟიას მკვლელს. მოხევე ვაჟია ცდილობს გადაარჩინოს ანზორი და ელისო, რომლებიც თურქეთში გადაასახლეს და მათთან ერთად იღუპება. ალექსანდრე ყაზბეგი ხალხთა მეგობრობის დიადი მომღერალია“.

აღაზა

ვაჟა-ფშაველა, „სტუმარ-მასპინძელი“

აბუზარ აიდამიროვს უერთდება მთელი ვაინახი ერი და თითოეული მათგანის შეგნებაში უკდავების შარავანდედით არიან შემოსილი დიდი ვაჟა და დიდი ყაზბეგი, ღირსეული შვილები მრავალტანჯული კავკასიისა, რომლებიც ისტორიაში ერთიანი და თავისუფალი კავკასიის, ვაინახებისა და ქართველების ძმობისა და მეგობრობის მომღერლებად დარჩებიან სამარადჟამოდ.

რაც შეეხება ვაჟა-ფშაველას, შეუძლებელია რა ბუნებრივი ნიჭითა და გონებრივი შესაძლებლობითაც არ უნდა იყოს და ჯილდოებული მწერალი, სხვა ეთნოსის წარმომადგენლებზე შექმნას ისეთი მსოფლიო მნიშვნელობის შედევრები, როგორიცაა „სტუმარ-მასპინძელი“, „ალუდა ქეთელაური“, „მოკვეთილი“, „სისხლის ძიება“ და სხვ., თუ ახლოს არ იცნობს ამ ეთნოსის გენეტიკას, მენტალობას, ადათ-წესებს, ტრადიციებსა და ღირსების კოდექსს.

ვაჟა კარგად იცნობდა როგორც საქართველოს მოსაზღვრედ მცხოვრებ ჩეჩნებსა და ინგუშებს, ასევე პანკისელ ქისტებსაც. ბევრჯერ არის ნამყოფი პანკისის ხეობაში. ბევრჯერ უქეიფია სოფ. ჯოყოლოში, რომელიც მისი „სტუმარ-მასპინძლის“ მთავარი გმირის ჯოყოლა დარქიზანაშვილის სახელს ატარებს. „ეს ადგილი ადრე ჯოყოლოელების საქეიფო ადგილი ყოფილა, საპატიო სტუმარს კარგ ამინდში აქ მასპინძლობდნენ თურმე. დღესაც აქ გორის ძირში დევს ქვა, რომლის ჩრდილო-აღმოსავლეთის ფასადზე, სადაც ცეცხლს ანთებდნენ, შეიმჩნევა წარწერა: „ლუკა რაზიკაშვილი, 1907 წ.“ (ხ. ხანგოშვილი, ქისტები, თბ., 2005 წ.).

ასევე ცნობილია, რომ პირველი ქისტი განმანათლებელი, მწერალი და ეთნოგრაფი მათე ალბუთაშვილი ახლოს იცნობდა ვაჟა-ფშაველას, ძმები რაზიკაშვილები ხშირად სტუმრობდნენ მას პანკისის ხეობაში.

ცხადია, რომ ქისტებთან ასე ახლო ურთიერთობაში მყოფ ვაჟას ჰქონდა ინფორმაცია ისტორიულ პიროვნება ჯოყოლაზე და შემდეგ კი, როგორც თავადაც ამბობს, „ფანტაზიის ნაჩმახის“ სახით გარდაქმნა მხატვრულ პერსონაჟად და პიროვნული ღირსების, ოჯახის, თემისა და სამშობლოს სადარაჯოზე დააყენა.

როგორც კრიტიკოსებიც ამტკიცებენ, მსოფლიო ლიტერატურაში იშვიათად მოიძებნება ადამიანობისა და ღირსების იმ სიმაღლემდე ასული პერსონაჟები, როგორებიც ვაჟა-ფშაველას ჯოყოლა ალხასტაიძე და ალუდა ქეთელაურია. არანაკლებ საყურადღებოა აღაზას პორტრეტი ვაჟას შემოქმედებაში.

ერთი რამ ცხადზე უცხადესია, რომ ვაჟა-ფშაველას გმირებს ურჩევნიათ პიროვნული ღირსების სანაცვლოდ დათმონ საკუთარი სიცოცხლე, რადგანაც მათ მორალისა და რწმენის დათმობის ხარჯზე შენარჩუნებული ბიოლოგიური არსებობა არაფრად უღირთ.

რადგანაც ვაჟასა და ყაზბეგის შემოქმედება როგორც საქართველოში, ისე მის ფარგლებს გარეთაც (ვაჟასა და ყაზბეგის შემოქმედება თარგმნილია ძალიან ბევრ უცხოურ ენებზე) ფართოდ არის ცნობილი, ჩვენ არ დავიწყებით მათი შემოქმედების მეცნიერულ ანალიზს, თუმცა უდავოდ მიგვაჩნია იმის აღნიშვნა, რომ ამ მთის ორმა მგოსანმა და გენიოსმა, ზეადამიანურობისა და კაცობრიობის კეთილშობილური ცივილიზაციის ზენიტში აიყვანა ქართველ-ქისტთა ურთიერთობები და მარადიულობის შარავანდედით შემოსა.

მწერლობაში უიშვიათეს გამონაკლისს ქმნის „ხოგაის მინდიას“ ფენომენალური სამკუთხედი, რომელიც ქართველ კლასიკოსთა შემოქმედებაში შემდეგნაირად გადანაწილდა: ვაჟა-ფშაველას „გველის მჭამელი“, გრიგოლ რობაქიძის „ლამარა“ და კონსტანტინე გამსახურდიას „ხოგაის მინდია“.

მითს იმის შესახებ, რომ გველის ხორცის ჭამა ადამიანს უხსნის გონებას, სიბრძნეს მატებს, ბუნების საიდუმლოებების ამოცნობის უნარს ანიჭებს, შემოქმედი იყენებს ნაწარმოების სიუჟეტის განსავითარებლად.

ასეთია დედააზრი ვაჟა-ფშაველას „გველის მჭამელისა“, რომელიც ერთ-ერთი საუ კეთესო ფილოსფიური ხასიათის პოემაა, სადაც გველის ხორცით „გამეცნიერებული“ ხოგაის მინდია თავის თანამოძმეებზე მაღლდება, სიკეთით ივსება, ბოროტებას ვერ ეგუება და იტანჯება, რადგან მისი გაგება უბრალო მოკდავთ არ ძალუძთ.

ვაჟა-ფშაველა, „სტუმარ-მასპინძელი“

ამ საკითხით დაინტერესება ქართულ მწერლობაში საკმაოდ დიდი იყო. ვაჟას შემდეგ ეს თემა გაახმოვანა დიდმა ქართველმა კლასიკოსმა გრიგოლ რობაქიძემ თავის დრამაში „ლამარა“, ხოლო შემდეგ განავრცო ქართული მწერლობის კლასიკოსმა კონსტანტინე გამსხურდიამ მოთხრობაში „ხოგაის მინდია“.

ეს თემა განსაკუთრებულ ინტერესს იწვევს ჩვენში იმით, რომ სამივე ნაწარმოებში სიუჟეტის გახსნაში ერთ-ერთი მთავარი ადგილი ქისტებს, ქისტ პერსონაჟებს უჭირავთ. ეს შემთხვევითი არ არის, თუმცა არც იმითაა გამოწვეული, რომ ვაჟას „გველის მჭამელის“ ზეგავლენით იყოს შექმნილი „ლამარა“ და „ხოგაის მინდია“. სამივე ნაწარმოები დამოუკიდებელი, სხვადასხვა თვალთახედვის ქმნილებაა. თითოეულმა კლასიკოსმა თავისებურად გადაწყვიტა ბოროტებისა და სიკეთის მარადიული დაპირისპირება.

ლამარა

თუმცა გრიგოლ რობაქიძე თავის „ლამარაში“ (მოკლე ბიოგრაფია) წერს: „ვსახავდი მინდიას, თვალწინ მიდგა მისი მომღერალი: ვაჟა. გავბედე ცდა: მგოსანი „ლამარაში“ მისნის თანამედროვედ შემეყვანა, როგორც ისტორიული პიროვნება - თანამედროვე ზეისტორიულის, მითიურისა“...

ლამარას თეატრალურმა გასცენიურებამ უდიდესი გამარჯვება და პოპულარობა მოუტანა კოტე მარჯანიშვილის თეატრალურ დასს, თავად პიესა „ლამარასა“ და მის ავტორს. მოგვიანებით გრიგოლ რობაქიძე წერს: „სახელი „ლამარა“ მოეფინება მთელს საქართველოს. დაარქვეს იგი სადოღე ცხენებს, დაარქვეს ერთ რესტორანსაც ტფილისში. საითგან მოდის ეს სახელი? მოვიგონოთ ერთი წარმართი ღმერთ-ქალი, ცნობილი სახელით „ლაგამარ“ - გავიხსენოთ ლამარია, სახელი სვანთა ერთი პატარა სალოცავისა. ქართველ ქალს არასოდეს რქმევია „ლამარა“. დრამის განფენის შემდგომ ამოციალდნენ მრავალნი „ლამარანი“, ცქრიალი ცირანი. დღეს დაქალებული იქნებიან. ერთი „ლამარა“ ევროპაშიც იმყოფება. ვინაა იგი? ცნობას მოგცემთ პარიზში მცხოვრები თამარ ბერეჟიანი, ქართველი ქალის სილამაზის დედოფლური წარმომადგენელი“. სხვათაშორის აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ სახელი „ლამარა“ რობაქიძის დრამის განსცენიურების შემდეგ პოპულა რული გახდა პანკისელ ქისტებში და იმ პერიოდში მრავალ ქალიშვილს დაარქვეს, არა მხოლოდ პან კისელ ქისტებში, ჩეჩნებიც არქმევდნენ ამ სახელს, ოდნავ შეცვლილი ფორმით „ლამაარ“.

ქისტ ლამარას კი ასე ახასიათებს რობაქიძე: „ქისტი გოგოები გამოჩნდებიან: წყაროსკენ მიდიან, მათ შორის ლამარა: კენარი ტანი, თმა მწიფე, უნაბისფერი, თვალებში ზღვის ტალღის ციალი, ბიჯი ნელი, ამაყი. თვალს ვერ აცილებენ“...

კონსტანტინე გამსახურდიასთან ლამარას პროტოტიპი მზისფერი ხადიშათია: „და შეუყვარდა ძმობილის ქალიშვილი ხადიშათი მინდიას. ხადიშათი იყო მიზეზი აშექალას ათვალწუნებისა. სწორედ ქისტეთში გატარებულმა წლებმა გაირბინა მის თვალწინ. თვალწინ წარმოუდგა „მზისფერი“ ხადიშათი: „ხადიშათ, სადა ხარ ახლა, ხადიშათ, მზისფერო ქალავ?“ (გამსახურდია კ. რჩეული თხზულებანი. ტ. II თბ., 1959 წ. გვ. 180).

მთიელების რაინდულ კოდექსში ხაზგასმულია, რომ მოხუცი, ქალი და ბავშვი პასუხისმგებლობისაგან თავისუფალნი არიან, მათი მოკვლა ან შეურაცხყოფა დაუშვებელია. ეს კარ გად იცის დიდმა კლასიკოსმა და ახდენს ამ თემით სიუჟეტის გახსნას.

ქისტები თავს დაესხნენ ხევსურების სოფ. ჯუთას, ციხეს ცეცხლი წაუკიდეს და სასტიკი, დაუნდობელი ბრძოლა გაჩაღდა: „ძაღლიკა აფთარაულის ალმოდებულ სახლიდან გამოვარდა ოჯახის დიაცი ლელაი, ორი ძუძუთა ბალღი მკერდზე მიეხუტებინა. ფეხშიშველა გამორბოდა თოვლში. წამოეწია ლელაის ქისტი, ვერცხლის ფარაგი წააჭრა, ბალღებს დაუყვავა და გაეცალა“ (გამსახურდია კ. რჩეული თხზულებანი. ტ. II თბ., 1959წ. გვ. 196).

ახლა ხევსურები დაეცნენ ქისტების აულს - „ერთ მიყრუებულ შუკაში დედაკაცს ცალ ხელში ატირებული ბალღი ეკავა, ცალითაც სატევარს უტევდა მუზარადიან ხევსურს. ხევსური უკან იხევდა გაკაპასებული დიაცის პირისპირ“ (გამსახურდია კ. რჩეული თხზულებანი. ტ. II, თბ., 1959 წ. გვ. 217).

სამივე ნაწარმოების მთავარი მოქმედი გმირი ხოგაის მინდია (რობაქიძესთან რაიბულის მინდია) ხევსურია, ხევსურეთის ღვიძლი შვილი და მაშასადამე მეზობელი ქისტების მტერ-მოყვარე. ისტორიულად ცნობილია, რომ ამა თუ იმ ხალხის, ტომის ხასიათზე, ეთნოგრაფიაზე ზეგავლენას ახდენენ მეზობლად მცხოვრები ხალხები. ხევსურებისა და ქისტებისათვის ვაჟკაცობის გამოცდას სწორედ ერთმანეთთან ურთიერთობა წარმოადგენდა და ერთმანეთის ქიშპობა-ჯიბრში იჭედებოდა მათი ხასიათი.

ხოგაის მინდია ხან ქისტების ტყვეობაშია (კ. გამსახურდიას „ხოგაის მინდია“), ხანაც თავად ბარდება ქისტებს ტყვედ (გრ. რობაქიძის „ლამარა“) მაგრამ ყველა შემთხვევაში ტრაგიკულად იღუპება ქისტებთან ბრძოლაში. სწორედ ქისტებთან დაპირისპირებასა თუ დაძმობილებაში ვლინდება გველისმჭამელ მინდიას ტრაგიზმი.

ერთი რამ ცხადია, რომ დიდმა ქართველმა კლასიკოსებმა ვაჟამ, კონსტანტინემ და გრიგოლმა ქისტები და ქისტური გარემო მიიჩნიეს ყველაზე შესაფერისად თავიანთ ეპოქას გასწრებული გმირების სამოქმედო ასპარეზად.

გაბრიელ ჯაბუშანური

„მიმიღე, როგორც მკვიდრი ღილღველი
და ვყაროთ რამლი ჩვენი ხვალისა,
კვლავ თუ მოგვაშთობს მაინც ნაღველი,
ვიმღეროთ საგა ზელიმხანისა“, -

ასე მიმართავდა გაბრიელ ჯაბუშანური „უნჯ სპათაგან“ დაცლილ, ოდინდელ მკვიდრთაგან იძულებით მიტოვებულ, უკაცურობით დაღონებულ კენტ აულს და თავს მოვალედ რაცხდა, უსაშველო დარდი და ვარამი განექარვებინა უკეთური ძალების მიერ შეუბრალებლად აკლებულ-ატიალებული ქისტეთის მიწა-წყლისთვის.

საყოველთაოდ არის ცნობილი, რა ჯოჯოხეთური რისხვა იწვნია ჩეჩენმა და ინგუშმა ხალხმა 1944 წლის 23 თებერვალს. ეს იყო არნახული სისატიკით და მუხანათური დაუნდობლობით დაღდასმული გენოციდის დღე სულით მტკიცე და ბუნებით ამაყ, თავმოყვარე მთიელთა ცხოვრებაში.

ათასობით ქალი და კაცი, ხანდაზმული, ბავშვი და ჭაბუკი ერთ დღე-ღამეში ძალით აჰყარეს მამა-პაპათა მიწიდან და შორეულ ყაზახეთში გა დაასახლეს...“ - წერს ამირან არაბული გაბრიელ ჯაბუშანურის ღილღური ლექსების კრებულის „ჰოი, ღილღოს დაღრუბლულო ცაო“ წინასიტყვაობაში.

გაბრიელ ჯაბუშანურმა ვაინახების ტრაგედიისადმი მიძღვნილ თავისი ლექსების ციკლში დაგვიხატა მკვიდრი მოსახლეობისაგან დაცლილი, ყოველი სულიერისაგან დაცარიელებული ქისტური აულები, რომლებიც თავისი მდუმარებით თავზარს სცემდა პოეტს. სწორედ ამაშია ჯაბუშანურის ნიჭიერება: მან თავის პოეტურ შედევრებში აღადგინა ქისტური აულების ყოფა-ცხოვრება, ქისტური საზოგადოების ზნე-ჩვეულებანი, ადათწესები, ეთიკის ნორმები. კითხულობ მის ლექსებს, ბალადასა თუ პოემას და თვალწინ გიდგება სიცოცხლით სავსე მთის აულები, მთის ფერდობზე გაშლილი ცხვარ-ძროხა, მოჯირითე ჯიგიტები და წყაროზე მიმავალი ფერადთავშლიანი ქისტი ქალიშვილები.

დაცარიელებული, გაპარტახებული და პირქუში აულების ხილვამ მთლიანად შეძრა ჯაბუშანური. მისმა პოეტურმა სულმა ძლიერ განიცადა მოძმე ხალხის შემზარავი ტრაგედია და აღშფოთდა მუხანათური ბედისწერისა და უსამართლობის გამო:

„დაღონებულო, კენტო აულო,
მიტოვებულო და უკაცურო,
მინდა მარტვილი გაგემცნაურო
და შენთან ერთად ცრემლი დავწურო!“

მართალია, გაბრიელ ჯაბუშანურმა იცის, რომ იგი არ არის დამნაშავე ბოროტებაში, რომელიც რუსეთის იმპერიამ ჩაიდინა ვაი ნახების მიმართ, იცის, რომ „ღილღო დაღუპა მისივე სისხლის თავაღებულმა ველურმა შფოთვამ“, მაგრამ როგორც ადამიანი მთლიანად ვერ იხსნის პასუხისმგებლობას, სხვათა მხრიდან ჩადენილი ბარბაროსობის გამო, ეს არ არის შიშველი კოსმოპოლიტიზმი, ეს არის იმ ადამიანის სულიერი განცდა, რომელიც ითავისებს ადამიანის ტკივილსა და მწუხარებას. ასეთი რამ მხოლოდ ერთეულ ადამიანებს ძალუძთ და მათ რიგებში აუცილებლად არის გ. ჯაბუშანური.

17 მწუხარებითა და სევდა-გოდებით აღსავსე წელი გაატარა გაბრიელმა ღილღოში, 17 წლის განმავლობაში ყოველდღიუად იწურებოდა მისი გული, ყოველდღიურად ტანჯავდა ის უსამართლობა, რაც ვაინახებს ხვდათ ბედისწერად და სწორედ ამ თანალმობისა და სიყვარულის დასტურია ის საოცარი ციკლი ღილღოს ცისქვეშ პოეტის მიერ 17 წლის განმავლობაში დაღვრილი რამლისა, რომელიც ისტორიას „ჰოი, ღილღოს დაღრუბლულო ცაოს“ სახით დარ ჩა.

მის სულიერ მდგომარეობასა და ნაღველს ამძაფრებს ღილღოს დაღრუბლული ზეცა, პირქუში აულები და ქისტი ქალისჰადი შათის გაღიმება:

„ამ აულებს ეხლაც ახსოვთ, ზეცავ,
ქისტის ქალის - ჰადიშათის გაღიმება მწირის...
დღეს ის ქალი სად დაგოგავს, ნეტავ?
სად იგონებს მშობელ მთებს და უსასოოდ ტირის...
იქნებ ჩაქრა თვალთა მისთა ღვარი,
გამოაკლდა დობილებს და შეერია ქაოსს...
დააწვიმე მწირ აულებს ცვარი,
ჰოი, ღილღოს დაღრუბლულო ცაო!“

შეუფასებელია გაბრიელ ჯაბუშანურის ღვაწლი და დამოკიდებულება ვაინახების ტრაგედიის მიმართ. ჭეშმარიტად მართალია ამირან არაბული, როცა წერს: „და თუკი ვინმეს გული ეწურვოდა და ეღვენთებოდა ამ ცოდვა-ბრალით აღსავსე წლებში განუკითხავი ძალმომრეობის მორიგ მსხვერპლთა გამო, თუკი ვინმე მართლა გრძნობდა და თავისობდა მშობლიურ ბუდეს ძალით აგლეჯილი და ყაზახეთის უსახურ ველებზე წასხმული ქისტების ზარავანდივით მწარე ხვედრს, ერთი პირ ველთაგანი მათ შორის უსათუოდ გაბრიელ ჯაბუშანური გახლდათ, ხატ-ღმერთის წინაშე პირსწორი კაცი და ჭეშმარიტი პოეტი, ვინც ყოვლის-შემძლე განგებისა თუ წერა-მწერლის ნებით საკუთარი სიცოცხლის თითქმის მესამედი ღილღოს პარტახ აულებში გახარჯა“ (გ. ჯაბუშანური. „ჰოი, ღილღოს დაღრუბლულო ცაო!“, თბ., 1991 წ.).

მშობლიური მიწა-წყლიდან აყრილი ვაინახების ბედ-იღბალზე მოზარე გაბრიელ ჯაბუშანურის მსგავსად, სხვა ქართველი მწერლებიც გამოეხმაურნენ ამ შემზარავ მუხანათობას საბჭოთა წყობილების მხრიდან. მათ შორის პირველი თუ არა, მეორე იყო დიდი ქართველი მწერალი გრიგოლ აბაშიძე. მისი მოთხრობა „უკაცური აული“ ენათესავება გაბრიელ ჯაბუშანურის ლექსების თემას და იდეას, მსგავსად პოეტისა, მწერალიც მწარედ განიცდის ბედკრული ხალხის ჭირ-ვარამს, მაგრამ გრ. აბაშიძე საკითხს განიხილავს პოლიტიკურ ჭრილში, ააშკარავებს საბჭოთა ხელისუფლების, მისი ხელმძღვანელის ანტიხალხურ, დესპოტურ პოლიტიკას.

ამ მოთხრობის („უკაცური აული“) ქვესათაურია „მეომრის ნაამბობი“, იგი დაწერილია ჩეჩენ-ინგუშების დეპორ ტა ციის დროს, მაგრამ გამოქვეყნდა 1981 წელს ჟურნალ „ცის კარში“. ქართველი მეომარი ყვება ქისტ ყასბულათ თუთაევის თავგადასავალს, რომელსაც მეორე მსოფლიო ომში ჰოსპიტალში გაეცნო და მალევე დაუმეგობრდა, გამოჯანმრთელების შემდეგ გადაწყვიტეს, ჯილდო - შვებულება ჯერ ინგუშეთის მთებში, ყასბულათის მშობლიურ აულში გაეტარებინათ, შემდეგ საქართველოში, ქართველი მეომრის მშობლებთან.

ქართველი მეომრის ნაამბობის მიხედვით, ყასბულათი განათლებული პიროვნება არის:

„ყასბულათს უმაღლესი სასწავლებელი მოსკოვში დაემთავრებინა, საკვალიფიკაციო შრომის თემად ინგუშური ფოლკლორის შესწავლა აერჩია და დისერტაცია მოსკოვშივე დაეცვა ბრწყინვალედ.

ჰადიშათი

შემდეგ მშობლიურ მხარეს დაბრუნებია და ომის დაწყებამდე საოლქო გაზეთის რედაქტორად უმუშავია. პირველი დღიდანვე ფრონტზე მოხალისედ წასული ყასბულათი ბოლოს პოლკის პოლიტხელი გამხდრა...

მთიელი ვაჟკაცი მარტო სიტყვით კი არა, მამაცობითა და მეომრული თავდადებითაც მაგალითის მიმცემი გამხდარა მთელი პოლკისთვის.

ამაზე თავად არაფერს ამბობდა, მაგრამ პოლკოვნიკის გიმნასტურაზე მბრწყინავი საბჭოთა კავშირის გმირის ვარსკვლავი და საბრძოლო ორდენები მჭევრმეტყველურად ადასტურებდნენ პოლიტხელის ვაჟკაცობასა და თავდადებას“.

(გრ. აბაშიძე. უკაცური აული. ჟურნალი „ცისკარი“. თბ., 1981)

ყასბულათს მამაც მეომარი ჰყავდა, სამოქალაქო ომის მონაწილე იყო, ახლოს იცნობდა იოსებ სტალინს, მისგან ნაჩუქარ რევოლვერის ტარზე ეწერა: „რამზან თუთაევს ი. სტალინისაგან“. ეს იარაღი მამამ შვილს აჩუქა ფრონტზე წასვლის წინ და დააბარა, ღირსეულად ეტარებინა. მამა-შვილი თავდადებული კომუნისტები იყვნენ, სჯეროდათ კომუნისტური იდეალებისა და როგორ მწარედ მოტყუვდნენ...

ყასბულათს ეჩქარებოდა მთებში ასვლა, მშობლებისგან წერილი კარგა ხანია არ მიეღო, ორჯონიკიძეში არ გაჩერებულან და მანქანით შეუდგნენ მთებს მიხვეულ-მოხვეული გზებით. მეგობრებს თვალში ეცათ, რომ სოფლები დაცარიელებული იყო, კანტი-კუნტად ხვდებოდათ გზაზე ქალი თუ კაცი, მაგრამ ჩაცმულობით და იერით არ ჰგავდნენ მთიელებს და ეს უკვირდათ.

„სოფლები თითქმის ცარიელი, იყო. აქა-იქ თითო-ოროლა კაცი რომ გამოჩნდებოდა, არც ერთს მაღალი ფაფახი არ ეხურა და წელზე ხანჯალი არ ეკიდა. ქალი და კაცი ჩაცმულობითაც და შეხედულებით „უფრო ბარის მცხოვრებთ ჰგავდნენ, ვიდრე მკვიდრ მთიელებს“. მხოლოდ ერთხელ დალანდეს ნაბდიანი ცხენოსნები. „გზა ტყეში დაიკლაკნა, რამდენჯერმე ცხენის ფეხის ხმა მომესმა. თვალი მოვკარი ხეებს იქით მოლანდებასავით გაქროლილ ცხენოსნებს. ერთხელ სულ ახლოს გაიქროლეს და გზაზე ქვები ჩამოაშვავეს.

დეპორტაცია

ყასბულათს მათკენ არც გაუხედია, ფიქრში წასულს, ალბათ, არც ცხენების თქარა-თქური გაუგონია. საჭეს გაოგნებული უჯდა და ამ ქვეყნისა არაფერი ესმოდა“.

ავიდნენ მეგობრები ყასბულათის მშობლიურ სოფელში, მაგრამ აული ადამიანთაგან დაცლილი იყო, სამარისებური სიჩუმე სუფევდა, თავზარდამცემი, შიშისმომგვრელი სიჩუმე იდგა მიტოვებულ, დანგრეულ-დაქცეულ სახლებში. მეომრებს, რომელთაც გადამწვარი, ყუმბარებისგან გადათხრილი, დანგრეული უამრავი სოფელი ჰქონდათ ნანახი, მაგრამ იქ ადამიანები იყვნენ, ცოცხლები, მკვდრები, პირუტყვი იყო, ძაღლები, მაგრამ აქ მხოლოდ სიჩუმე სუფევდა, სამარისებური და შიშისმომგვრელი.

საღამოს ხუთი შეიარაღებული ცხენოსანი გამოეცხადა სასოწარკვეთილ მეომრებს, მათ მეთაურ ზაურბეგს ყასბულათი იცნობდა და მისგან გაიგეს დაზაფრულმა მებრძოლებმა, თუ რა მოხდა:

„ყასბულათმა საბრალობლად შეხედა ზაურბეგს და გაბზარული ხმით ჰკითხა:

- ხალხი სად არის, სოფელს რა მოუვიდა?

- სოფელი აჰყარეს ... გადაასახლეს.

- აჰყარეს? რათა, რისთვის?

- რისთვის და არაფრისთვის, - თქვა ზაურბეგმა და სახე კიდევ უფრო მოექუფრა. - ჩვენს ხალხს სტალინისა და ქვეყნის ღალატი დასწამეს, მოულოდნელად ჯარი ჩამოგვიყენეს და მთავრობის ეს დადგენილება გამოგვიცხადეს. ერთ საათში დიდიან-პატარიანად მანქანებზე დაგვსხეს და შორეულ გზას გაგვიყენეს.

- ჩემი მოხუცებულებიც? და-ძმაც?

- ყველანი უკლებლივ, აგვყარეს და შორეულ ყაზახეთის გზას გაგვიყენეს“.

ყასბულათი გაოგნებულია, ვერაფრით დაუჯერებია, რომ ასეთ უსამართლობას ჩაიდენდა ხელისუფლება, რომლის დასამკვიდრებლად და დასაცავად სისხლი დაეღვარა მამამისს, მას და მრავალ მის თანამოძმეს. ზაურბეგი ყასბულათის ეჭვზე - ნუთუ სტალინიც იყო ამ დანაშაულის მონაწილე, მკაცრად ეუბნება:

„ - შენც მამაშენის შვილი ხარ! - მუხლზე დაირტყა ხელი ზაურბეგმა, - თავად სტალინის ხელმოწერილი დადგენილებით აგვყარეს და გადაგვასახლეს და მაინც, სადღაც, კიდევ იმის იმედითა ხარ! ალბათ, შენი ასეთი ერთგულების ჯილდოა, რომ სტალინს შენზე განსაკუთრებული მითითება მოუწერია: საბჭოთა კავშირის გმირს - ყასბულათ თუთაევს უფლება აქვს, სადაც ისურვებს, იქ იცხოვროსო.

- მადლობელი ვარ მაგ წყალობისთვის! - მწარედ ჩაიცინა ყასბულათმა და ნათქვამს გრძელი ოხვრა მოაყოლა“.

ყასბულათმა ნაბოძებ ჯილდოზე უარი თქვა და თავი მოიკლა. ის არ ჩადგა ზაურბეგისნაირი გმირების რიგებში, რომლებიც მოსახლეობისგან დაცლილ მშობლიურ მიწაწყალს პატრონობენ და როგორც კი შესაძლებლობა მიეცემათ, შურს იძიებენ მტერზე. ყასბულათის შეკითხვაზე, რას აკეთებთო, უპასუხა:

„- ტყეში ვიმალებით, ჩვენს დამღუპველებს ვუსაფრდებით და, სადაც წავეწევით, ვუსწორდებით, - უპასუხა ზაურბეგმა და უცებ ქისტურზე გადავიდა.

ზაურბეგს პრეტენზია აქვს ქართველი სამხედროების მიმართ:

„ერთხანს ყველანი ვდუმდით. მერე ზაურბეგმა ჩემკენ მოიხედა და იკითხა:

- ეს შენი ამხანაგი სადაურია?

- ქართველია, თბილისელი.

- გურჯი? - მოეღუშა სახე ზაურბეგს: - გურჯებიც მონაწილეობდნენ ჩვენს აყრაში. შამილის დროსაც ეგენი მოუძღოდნენ ჩვენს დამპყრობლებს.

- მაგას ნუ ამბობ, ეგ რა შუაშია! - ხმადაბლა შეუწყრა ყასბულათი“.

მაგრამ ქართველი მეომარი ისევე განიცდიდა მომხდარს, როგორც ყასბულათი და ქართველების მომდურავი ზაურბეგი, უფრო მეტადაც, რადგან მან უფრო ღრმად ჩაიხედა ამ ტრაგედიაში და იგრძნო საბჭოთა წყობილების სისტემის არსი - ბოროტების იმპერიის არსი:

„რა საცოდავი უნდა იყოს ეს სამშობლოსა და სტალინისათვის თავდადებული ვაჟკაცი ახლა, როცა სიცოცხლის აზრად ქცეული მისი რწმენა ხელის ერთი მოსმით ხუხულასავით დაანგრია და მოსპო მანვე, ვის საქმესაც რამზან თუთაევმა მთელი სიცოცხლე შესწირა, ვის მიმართ ერთგულება და სიყვარული რამზანის შვილმა, ყასბულათმა თავის ცხოვრების უპირველეს მოწოდებად და გამართლებად დასახა.

სტალინის მიერ ჩეჩენ-ინგუშეთის აყრა ყასბულათისთვის მარტო ეროვნული ტრაგედია არ არის, სტალინმა ამ ნაბიჯით ერთბაშად დაამხო და შეურაცხყო რწმენა ყოველივე იმისა, რასაც სიყრმიდანვე შეჰხაროდა ყასბულათი, რასაც მთელი თავისი შეგნებული ცხო ვ რება მიუძღვნა და რის დასაცავადაც დღეს ასე თავგამოდებით იბრძვის გერმანელი ფაშისტების წინააღმდეგ“.

ასეთ იდეურ მსხვრევას ვერ გაუძლო ყასბულათმა, ამ გმირმა ვერ შეძლო გამოენახა თავის თავში ახალი რწმენა - ბრძოლა უსამართლობის წინააღმდეგ - როგორც ეს შეძლო მისმა თანამემამულემ, კომკავშირელმა ქალმა ლაისათ ბაისაროვამ, რომელმაც იარაღი აიღო ხელში, აბრაგებს შეუერთდა და იბრძოდა საძულველი საბჭოთა წყობილების წინააღმდეგ. სიმბოლურია ისიც, რომ ყასბულათმა თავი მოიკლა სტალინის ნაჩუქარი იარაღით. სტალინმა დაუმსხვრია მას რწმენა და სიცოცხლეც წაართვა.

ლაისათ ბაისაროვა

ცოტა ხნით ისევ ხევსურებსა და ქისტებს დავუბრუნდეთ.

ქისტებსა და ხევსურებს შორის მეტოქეობა ყოველთვის იყო, მტრობაც იცოდნენ და მეგობრობაც, როგორი ურთიერთობაც არ უნდა ჰქონოდათ ერთმანეთში, წინა პლანზე ღირსება იდგა, ღირსებისათვის სიცოცხლეს სწირავდნენ. ღირსეული ვაჟკაცი მტრის ღირსებას აფასებდა, ამით ის თავის ღირსებასაც წარმოაჩენდა. მამაც და უშიშარ მტერს პატივისცემით ეპყრობოდნენ. ამის უამრავი მაგალითი არსებობს - ქართველი მწერლები თავიანთ შემოქმედებაში სწორედ ღირსეულ ვაჟკაცებს უმღეროდნენ, მათ სიმამაცეზე, ურთიერთდანდობაზე ქმნიდნენ შედევრებს. ხალხურ პოეზიაში ასეულობით ლექსია გამოთქმული ქისტების ვაჟკაცობაზე, მამაცობაზე, ღირსებაზე, მეგობრობაზე:

„ახადს, გოდერძის ციხეო, ქვამც ნუ გდებია ქვაზედა!
მოგიხდნენ ქისტის შვილები, ალი აგხვიეს ტანზედა,
გამაიყვანეს ლამაზი, მაატირებენ გზაზედა“.

ან კიდევ:

„ქისტო, გიცხონდას გამზრდელი!
ზედ მიხვედ შორით გამხტარი,
ხელუკუღმ გადმოქნეულმა
დაგიჭრან უბის მასრანი,
გულზეით გადმონადენმა
სისხლმ შაგიღებნა კალთანი“.

ამ ურთიერთობებში უპირველესი ვაჟკაცობისა და ღირსების პატივისცემა, ურთიერთდანდობა და ერთგულება იყო, რასაც ასე უფრთხილდებოდნენ მთიელები. სწორედ ამ ურთიერთობების ნიადაგზე შექმნილმა ხალხური სიტყვიერების ნიმუშებმა დაუდო სათავე დღეს მსოფლიო მნიშვნელობის ფრაზას: „ვაჟკაცობისას ამბობენ, ერთურთის დანდობისასა“.. ვაჟკაცობისა და ურთიერთდანდობის ღირსეულ და საოცარ ტრადიციას აგრძელებს კიდევ ერთი ქართველი მწერალი გიგი ხორნაული თავის მხატვრულ ნაწარმოებში „სისხლში ნაწრთობი“, რომელსაც ქვეშ აწერია „ნამდვილი ამბავი“.

მთიელმა, მთაში გაზრდილმა, უკეთ იცის მთის მკაცრი, მაგრამ ღირსეული ტრადიციების შესახებ, გმირი წინაპრების სახელოვანი ისტორია, ის ღირსეული მტრობა და შუღლი სხვადასხვა ტომის მთიელებს შორის, რომელიც, უმეტეს შემთხვევაში, მამაცობისა და ღირსების გამოცდა იყო. სწორედ მათ რიცხვს მიეკუთვნება ცნობილი ქართველი მწერალი და ფოლკლორისტი გიგი ხორნაული, ვისმა კალამმაც კიდევ ერთხელ დაამტკიცა, რომ „ვაჟკაცის ფასი ჩვენც ვიცოდით და ქისტმაც იცოდა“.

გიგი ხორნაულის მოთხრობა „სისხლში ნაწრთობი“ განთიადის პეიზაჟის აღწერით იწყება და მოთხრობის დასაწყისშივე, საჯიხვეში, სანადიროდ მიმავალი ორი ხევსურის ვაჟკაცური ბუნება იკვეთება: „სახეზე ორივეს დაძაბულობა ეტყობოდა, ყოველ მოსაფარში შეიძლებოდა მჯდარიყო ქისტი, ყოველწამს შეიძლებოდა ეწივლა ტყვიას. მოთვალთვალე მტერმა არ თქვას, ეშინიათო, თავს არ იბრუნებდნენ აქეთ-იქით, თვალებს კი მგლებივით აცეცებდნენ და ჩუმად ზვერავდნენ მიდამოს“.

აქვე ჩანს მოსისხლე მტრის ღირსების დაფასებაც: ხომ შეიძლებოდა, ქისტთა განთქმული ვაჟკაცი ღაზი ყოფილიყო, მის მომკვლელს კი სახელი გაუვარდებოდა მთაში. ქალები ლექსად დაამღერებდნენ.

„ტერღის განთქმულ საჯიხვეებს ვერ სთმობდნენ ქისტები და არხოტელები, გადაეყრებოდნენ სადმე და ან ტყვიას დააზელდნენ, ან ხანჯლებით ჩეხავდნენ ერთურთს. ბევრ დედას ჩამოუტანეს მკერდნატყვიარი ვაჟკაცი, ყორნებისაგან გამოხრული ან მარჯვენა მოჭრილი“.

ჯიხვზე ნადირობისას ერთ-ერთ მონადირეს - ადუას მარცხი მოუვიდა და თავისზე უფროს და გამოცდილ ჯამრულს ფეხი ტყვიით დაუზიანა:

„წრიაპი აუცდა, შეტორტმანდა და თოფი გაუვარდა. თვალში გაუელვა ტყვიისაგან შესროლილმა ჯამრულის ფეხმა. ცოფ-მორეულივით მიატრიალა თოფი დაჭრილმა, რაკი გაიგო, ქისტის ტყვია არ მომხვედრიაო, კვლავ შებრუნდა და უკვე შორს მიმავალ ჯიხვებს თოფვა დაუწყო“.

ჭრილობა საკმაოდ მძიმე აღმოჩნდა, „მუხლიდან თეთრად ამოჩრილ ძვლებს სისხლი შადრევანივით ასხამდა“.

მართალია, ადუამ სისხლის შეჩერება შეძლო, მაგრამ ორივეს კარგად ესმოდა, რომ ჭრილობა საშიში იყო: „ჯამრულს გულს უკლავდა გახეიბრების შიში, ადუას კი - ვაითუ ხელში შემომაკვდესო“. იქვე აღწერილია ხევსურული მტკიცე და ვაჟკაცური ხასიათი, როდესაც ჯამრული მამაცურად იტანს საშინელ ტკივილებს და მეგობარს თავს ისე აჩვენებს, ვითომც აქ არაფერი ხდებაო.

წვალებ-წვალებით, შებინდებისას ძლივს ჩაათავეს კლდიანები, დეკიანებთან შემოაღამდათ კიდეც. ყინვა სულ უფრო ძლიერდებოდა და ჯამრულის გათოშილ სხეულს გრძნობა თანდათან ეკარგებოდა.

სანამ ადუა არხოტს წავიდოდა და ხალხს შეატყობინებდა, მანამ ჯამრული ცოცხლებში აღარ იქნებოდა. აი, ქისტების სოფელში - ნეთხაში ჩასვლას კი მოასწრებდა ადუა, მაგრამ მოსისხლის კარზე მისვლა როგორ იქნებოდა, ეს ვერ გადაეწყვიტა. არც უკან დასახევი გზა ჩანდა სადმე.

„ - ჯამრულო, ნეთხას უნდა ჩავიდე, ქისტებსა ვთხოვო შველა.

ჯამრული შეტოკდა. მრისხანედ მიაშტერდა ადუას.

- ჩვენ მოსისხლეებსა? გონთ ხარა? დაგინახავენ თუ არა, თოფს დაგკრავენ!

- სულ ერთია! არხოტამდე შენ ვერ ჩააღწევ. შენ თუ რამე დაგემართა, მეც ტყვიას ვიკრავ“.

საქმე კი შემდეგში გახლდათ:

„ბევრი ქისტის სისხლი ედო ჯამრულს. მის კვალს დღენიადაგ დასდევდნენ. ნამეტნავად ქისტების განთქმული ვაჟკაცი - ღაზი. ღაზიმ ბევრი ვაჟკაცი მოუკლა არხოტიონთ, თვით ჯამრულსაც ბევრჯერ სდია, მაგრამ ვერაფერს გამორჩა. ვერსად მოიგდეს“.

ხევსურმა კარგად იცის მტრის ღირსება და ძმისწულს ურჩევს: „წადი მაშ, ადუავ, და პირდაპირ ღაზისთან მიდი, თუ დაგვინდობს, ისევ ის დაგვინდობს“.

ადუა ჩავიდა ქისტების სოფელში და პირდაპირ ღაზის სახლს მიადგა. თოფით ხელში გამოსულ ღაზის ძმობა შესთავაზა და დახმარება სთხოვა. ქისტები ეჭვის თვალით უყურებდნენ ხევსურს, მაგრამ ღაზიმ თავისიანები დატუქსა და სტუმარი შინ შეიპატიჟა. განსაკუთრებით ის უკვირდათ ქისტებს, რომ სტუმარი არხოტელი იყო - არხოტელთაგან დახოცილთა საფლავებზე ხომ ჯერ ბალახიც არ იყო ამოსული:

„ღაზი შინ შეუძღვა ადუას და თან რამდენიმე მეზობელიც შეიპატიჟა. უმასპინძლეს და თბილად ჩააცვეს. სიჩქარე არის საჭირო, - განაცხადა ღაზიმ და ცოტა ხნის შემდეგ ღაზი და ადუა მიუძღოდნენ წინ თოფ-იარაღში ჩამჯდარ ათიოდე ქისტს“.

ჯამრული ბოლომდე მაინც არ ენდობა ქისტებს და მისკენ მომავალნი რომ დაინახა, თოფს წასწვდა აჩქარებით, მაგრამ ადუამ შეაჩერა:

„ - გამარჯობა შენი, მგელო! - სიცილით წამოადგა თავს ღაზი.

- გაგიმარჯოს! - მკვახედ გამოსცრა ჯამრულმა და ქისტურ ტანსაცმელში გამოწყობილი ადუა მრისხანედ შეათვალიერა.

ქისტები თვალმოუშორებლივ აშტერდებოდნენ თავის დაუძინებელ მტერს“.

ქისტები მარდად დატრიალდნენ, თან წამოღებული კეტებისა და თოკებისგან საკაცე

შეკრეს, ზედ ნაბადი დააგეს და დიდი პატივისცემითა და მოწიწებით დააწვინეს ჯამრული, თოკებით დააკრეს და ფრთხილად დაუყვნენ დაღმართს.

მაინც ბოლომდე ვერ ენდობოდა ჯამრული ქისტებს, ამ ყველაფერს გამოუცდელობის შეცდომად უთვლიდა ადუას და ისღა ამხნევებდა, რომ ქისტებმა იარაღი არ აჰყარეს. ღაზი კი ბიჭებს სიფრთხილისკენ მოუწოდებდა:

„ - ფრთხილად, თქვენი ჭირიმეთ, ბიჭებო, ფრთხილად! - თვითონაც ხელი შეაშველა უფსკრულის თავზე აწეულ საკაცეს. ადუას ახლოსაც აღარ აკარებდნენ: შენ საკმაოდ გაწვალებულხარო.

გულდამტკბარი იყო ადუა, ისეთი სიფრთხილითა და მოწიწებით მიჰყავდათ ჯამრული, იტყოდა კაცი, მტერი კი არა, თვით მაჰმადი წევს საკაცეზეო. უსწორმასწორო და უგზო სავალმა ჭრილობიანი ფეხი მაინც შეუწუხა: აშლილი ტკივილი გულს მოეხვია ჯამრულს. სიცხისაგან იწვოდა და გონება ეკარგებოდა. ნეთხაში აბოდებული მიიყვანეს“.

ეჭვი არ არის, რომ ღაზის ოჯახში მთის მკაცრი დევიზი მოქმედებდა: „დღეს სტუმარია ეგ ჩემი, თუნდ ზღვა ემართოს სისხლისა“.

ახიელაში კი ამ დროს კალოობა იყო გაჩაღებული. ხევსურის ქალები სამუშაოს ეშურებოდნენ. გამორჩეულად დარდიანი იყო ადუას დედა, ვისაც მთელი ღამე თვალი არ მოუხუჭავს, მონადირეებს ორჯერ მოსვლის ხანი ჰქონდათ და ისინი კი ჯერ არ ჩანდნენ. გული რამე ხიფათს უგრძნობდა.

„ალბათ ქისტებს თუ გადაეყარნენ და ერთურთი ჩახოცესო, ვაითუ, კლდეებში ჩაიჩეხნენო, გულის ხეთქვით მოელოდა ავხმის მაცნეს, ვაითუ, უპატრონოდ არიან და ყვავ-ყორნები ჯიჯგნიანო“.

ასევე შეწუხებული ჩანდა ჯამრულის დიაციც.

უცბად წყნარად დაიკივლა აშექალმა (ადუას დამ) და ადგილზე გაშეშდა. ქისტეთის მხრიდან საჯიხვის კლდიან ბილიკზე ვიღაც თავგამეტებით მოაქროლებდა ცხენს:

„ხვეულებს პირდაპირ სჭრიდა, კლდეს ნალით მოამტვრევდა და ყოველ წამს მოსალოდნელი იყო ცხენ-მხედრის დაგორება. ყველა შეჩერდა და გაოცებით დაუწყო ცქერა. ხევსურებიც კი გააოცა მხედრის სიმამაცემ“.

მხედარმა სოფელში შემოაგდო ცხენი. „ოფლსა და ქაფში ცურავდა შავრა. საფიხვნოსთან მოსწია ლაგამს და ლაშდართხმული ყალყზე შეაყენა. აღვირს მოზიდა, მოაბზრიალა და თავიდან მოვარდნილი ბოხოხი ჰაერშივე დაიჭირა“.

ახლა კი იცნეს ხევსურებმა ქისტი და მაშინვე იარაღს ეცნენ. „ - ხევსურნო, სადარა გამოვიდეს, სადარა!“ - შესძახა ქისტმა. ცხენი ლაგამს ხრავდა და პატრონის გატაცებას ცდილობდა. პატრონი კი რკინის მკლავით უგრეხდა კისერს ხან მარჯვნივ, ხან მარცხნივ. გაფიცხებულ ცხენს ადგილზე ათოთქროვებდა. მომიზნებული თოფების შავ ტუჩებსა და ხმლებს გულგრილად არიდებდა თვალს და დაღლილობისგან ფერმკრთალ არწივისებურ სახეზე ღიმილი დასთამაშებდა. მოძმეთა მარჯვენებით აყვავებულ სახლ-კოშკის შავ კედელს შეავლო თვალი. ადრინდელები თეთრად ელვარებდა, გვიანდელებს კი ჯერ ისევ შავად შემხმარი ტყავ-ხორცი ჰფარავდა. „სადარას სახლი იქნებაო“ - ამის გაფიქრება და იარაღში ჩამჯდარი ვაჟკაცის გამოჩენა ერთი იყო. იარაღს ეცნენ ხევსურები: მოსისხლე ქისტი როგორ შემობედავდა სოფელში, თუ უკან მტრის ჯარიც არ მოჰყვებაო. სადარა მტკიცე ნაბიჯით მიუახლოვდა ქისტს და თვალი თვალში გაუყარა:

„ - მე ვარ სადარა! რა გინდა?“

ღაზი სადარას გამოემცნაურა და შეატყობინა, რომ ადუას ხელით შემთხვევით დაჭრილი ჯამრული მოგვყავს და მოგვეშველეთო.

„ქუდის მოხდით დაემშვიდობა ყველას, თავი ცხენის კისრამდე დახარა, სოფელში ცხენ-დაცხენ შესვლისათვის პატიება ითხოვა და სადავე მიუშვა - ელვასავით გავარდა სოფლიდან“.

ხევსურები გვიან მოვიდნენ გონს, მოსისხლე მტერს, ნეთხელ ღაზის, ანთებული თვალები გააყოლეს და თოფები შემართეს, მაგრამ სადარას ბრძანებით თოფები ძირს დაუშვეს და როდესაც ღაზის მოსვლის მიზეზი გაიგეს, დაეჭვდნენ, რომ ადუა და ჯამრული ცოცხლები იქნებოდნენ და ქალების წივილ-კივილითა და მოთქმით, მამაკაცების ლანძღვა-გინებით შეუდგნენ აღმართს.

ადუას დედას ბერდედულის შვილის მეტი არაფერი ედარდებოდა. პირველი ავიდა ქისტეთის გადასასვლელზე. „ავიდნენ და ადგილზე გაშრნენ. ენა დაებათ, თვალს არ უჯერებდნენ“.

„საკაცეზე შემოწოლილ ჯამრულს გარს მოსხდომოდნენ ადუა და ცხა-ათიოდე ქისტი. წეკოს აბოლებდნენ, მხიარულად მასლაათობდნენ. ღიმილით წამოიშალნენ ქისტები, ქუდის მოხდით მიესალმნენ ხევსურებს“.

ბერდედული პირველი მიიჭრა შვილთან და გაიგო, რომ სინამდვილეში ქისტებმა გადაარჩინეს სიკვდილს ჯამრული, უმასპინძლეს და ექიმიც დაუყენეს თავზე.

„ბერდედულმა სათითაოდ შეათვალიერა თოფ-იარაღში ჩამჯდარი აშოლტილი ვაჟკაცები. მათი გარეგნობა და ვაჟკაცური იერი ხიბლავდა კაცის თვალს. წამოდგა, ღაზის მიუახლოვდა, კისერი ჩამოხარა და გადაკოცნა.

ამდენს კი ვერ გაუძლო დედროვანთა გულმა, თავსაფრის ბოლოებით დაიწყეს ცრემლების წმენდა. დამუნჯებული მამაკაცები მოწყლიანებულ თვალებს მალავდნენ რკინით გადალესილი ქისტი ვაჟკაცების შემხედვარეს ჟრუანტელი დაუვლიდა ტანში.

იგრძნობოდა, რა ბასრი იყო მათ წელთ ნაბამი ხანჯლები და რა პირმოუცვლელი იყო მათი თოფები. იგრძნობოდა სიმკაცრე ყინულიანი მთებისა“.

ძნელია, წერო კომენტარები და მკითხველს არ აცალო დატკბეს მწერლის მართალი შემოქმედებით. მხოლოდ ნამდვილ შემოქმედს შეუძლია არ გააყალბოს ფაქტები და მტრის ღირსება ღირსეულად გადმოსცეს. გიგი ხორნაულის შემოქმედებაში ქისტი პერსონაჟები ისეთი დიდი სიყვარულით არიან აღწერილნი და ისეთი ვაჟკაცური თვისებებით შემკულნი, რომ გული სიამაყით გევსება, მწერალი არ თაკილობს საკუთარზე წინ დააყენოს მეზობელთა ღირსება, თუმცა ამ შემთხვევაში მისი საკუთარი კი არ კნინდება, პირიქით...

ვფიქრობთ, კომენტარი ზედმეტია მოთხრობის ფინალისთვის. მწერალი ამას თავად მშვენივრად ახერხებს:

„ქისტებმა სადავეები აუკრიფეს ბალახზე მიშვებულ ცხენებს. ქუდის მოხდით და თავის დაკვრით დაემშვიდობნენ ხევსურებს და უზანგში ფეხის შეუდგმელად მოახტნენ ცხენებს.

- ღაზი! - დაუძახა ჯამრულმა.

- ჰაი, ჯამრულ! - უპასუხა ღაზიმ და ცხენი ჯამრულთან მიაგდო, მქისედ ჩამოხტა და ცალმუხლზე მდგარმა ხელი მიაგება ჯამრულის გამოწვდილ ხელს. ორი დაძარღვული, დაკოჟრილი ვეება თათი ერთმანეთს ჩაეჭიდა.

- როცა მოვრჩები, არაყით გადმოვალ შენთან, ფიცვერცხლი უნდა ვჭამოთ.

ღაზის სახე კიდევ უფრო გაუბრწყინდა და ერთ ხანს უხმოდ დასცქეროდა ჯამრულს.

- ბედნიერი იქნება ჩემი ოჯახი, ჯამრულ, თუკი ამდენად დაგვაფასებთ. ჩემი სახლის კარი ყოველთვის ღია იქნება თქვენთვის.

მერე სწრაფადვე მოახტა ცხენს, შეუერთდა მომლოდინე მხედართა ჯგუფს და მათთან ერთად მოხდენილი ჭენებით გადაეშვა ქისტეთისაკენ“.

* * *

„ერთხელ მეც შეგხვდი, სიკვდილო, ჩაგძინებოდა მთაზედა,
ვიფიქრე, გავუსწორდები, ხელიც ავიკარ ხმალზედა,
მაგრამ ვერ გამოგიმეტე, მზე დაგნათოდა თავზედა,
დავიჩოქე და გაკოცე ნამწაკიდებულ თმაზედა“.

* * *

კითხვა, უფრო სწორად, შემეცნება იმისა, თუ რატომ გაატარეს მთელი სიცოცხლე ურთიერთმტრობასა და სიძულვილში, დაიბადა ხევსურ მანგიასა და ქისტ ელიმარძას შეგნებაშიც, მაგრამ ძალიან გვიან, იმდენად გვიან, რომ სიძულვილმა მოცელა მთელი მათი შთამომავლობა.

შოთა არაბულის 1986 წ. გამოცემულ მოთხრობების კრებულში არის მოთხრობა, რომელიც ასახავს ხევსურებისა და ქისტების ურთიერთობებს არცთუ ძალიან შორეულ წარსულში. მოთხრობის სათაურის ქვეშ ფრჩხილებში ასეც უწერია: ციკლიდან „ხევსურეთის წარსულის ქრონიკები“. საყურადღებოა ის გარემოებაც, რომ აღნიშნულ მოთხრობათა კრებულის სათაურად „მტრების წუთისოფელი“ შეარჩია ავტორმა, რომელმაც, როგორც მთიელმა და ხეუსურების საამაყო შვილმა, კარგად იცის ვაჟკაცობისა და ურთიერთდანდობის ტრადიცია და ფასი მთაში.

მოთხრობაში ასახულია ის პერიოდი, როცა ჯერ კიდევ, როგორც ხალხური ლექსი ამბობს: „ქისტებსა, არხოტივნებსა დღე-შუ სისხლის წყალ უდისა“. მართალია, როგორც არხოტისა და ღილღოს საზღვარზე მოდარაჯე ქორძო ამბობს - „რაც დრო შეიცვალა, თოფიც აღარ გავარდნილა ღილღო-არხოტში, არც ქურდობა მომხდარა“, მაგრამ მისი ამხანაგის, უთურგის პასუხი ნათლად მეტყველებს, რომ მეზობლების ურთიერთობაში ბევრი არაფერი შეცვლილა: „სანამ ეგ დრო ღილღო-არხვატს მოაღწევს, - თქვა უთურგიმ, - ბევრი ღილღველი და არხოტიანი მოკვდების კიდევ ერცხვის ხელით“...

და აი, „ქისტეთისაკენ ჩაწურული არხვატის ხეობის“ ვიწრო ბილიკზე ცხენიანი კაცი გამოჩნდა და ხევსურებმაც იარაღი მოიმარჯვეს. ორ ყარაულ ხევსურს შორის გამართული დიალოგი ნათლად მეტყველებს, რომ ახალგაზრდა თაობის წარმომადგენელი (ქორძო წიკლაური) უკვე განსხვავებულად უცქერის ქისტებისა და ხევსურების მტრულ ურთიერთობებს:

არხოტი

„ - პირველსავე ტყვიას მასაკლავად ესრევა?! - წამოიძახა ამხანაგის უცაბედი მოქმედებით შემკრთალმა ქორძომ და ისიც საყუჩთან ჩაჯდა თოფმომარჯვებული.

- თუ ქისტია, მასაკლავად! - გამოსცრა უთურგიმ წეკოს წევისაგან ჩაყვითლებული კბილებიდან და თოფს უფრო მოხერხებულად გამოექადლა“.

ქორძოს მოკრძალებულ შენიშვნაზე „იქნებ როგორი ქისტი...“ - უთურგიმ დაცინვით უპასუხა, მაგრამ როდესაც ქორძომ შენიშნა, რომ ქისტი მოხუცი იყო, კმაყოფილებით, მაგრამ გადაჭრით განაცხადა:

„ - მე ბებერ კაცს თოფს არ ვახლი!~

ქისტი მართლაც ბებერი აღმოჩნდა, მაგრამ ახალგაზრდული სიმარდე ჯერ კიდევ შემორჩენოდა და ეტყობოდა, რომ საუკეთესო მხედარი უნდა ყოფილიყო.

ახალგაზრდა ხევსური ქისტის გარეგნობამ აღტაცებაში მოიყვანა:

„ქორძო მონუსხულივით შეჰყურებდა მოხუცი ქისტის გარეგნობას და მორთულობას. თეთრი წვერი, ღრმად ჩამჯდარი ჭკვიანი თვალების ზემოდან ბორჯღოდ გადმოჯამფრებული ხშირი წარბები, თვალებს ირგვლივ წვრილი ნაოჭების გვირგვინი, ქუდსა და წარბებს შორის გამოჩენილი სპილოს ძვლისფერი ტკიცინა შუბლი, უნაგირის ტახტაზე ჩამოწყობილი დამუმიებული და გრძელთითება ხელები არამიწიერ იერს აძლევდა მოხუცს, ამასთან ერთად - მისი შეუვალი სიდინჯე და დამცინავი იერიც, და რასაკვირველია, ბუნებრივი იყო ახალგაზრდა არხოტიონის გაოცება“.

ხევსურები ქისტურად დაელაპარაკნენ მოხუცს, მან კი ქართულად უპასუხა:

„ხევსურები ოდნავ შეცბუნდნენ, მაგრამ ქისტის ქართული არ გაჰკვირვებიათ. ერთმანეთის მეზობლად მცხოვრები ქისტები და არხოტივნები იოლად სწავლობდნენ ერთიმეორის ენას“.

უთურგის მუქარანარევ კითხვებსა და მის საშიშ შესახედაობას მოხუც ქისტზე სულაც არ უმოქმედია, იგი ამღას მიდიოდა, მანგიას უნდა ესტუმროს. ქისტმა უფრო ხნიერ ხევსურს სახეზე შეამჩნია მისადმი მტრული განწყობა: „ავად აბრიალებულ თვალზე შეამჩნია ქისტმა, რომ ხევსური სასიკეთოს არაფერს ფიქრობდა.

- მე არხვატიონთ სისხლი აღარ მმართებს... - თქვა ქისტმა მშვიდ ხმაზე, - ისე კი, თუ სხვა ქისტების ვალსაც მე მომთხოვენ, ჩემს მაკვლაზე არხვატში საკარგყმოს მოგართმევენთ...“

ქორძომ ახლა ქისტს მიმართა, რომ ბებერ კაცს ხევსური თოფს არ ესვრის და მისი დაცვაც თავად ითავა:

„ - შენდროულა კაცს არხვატიონი თოფს არ ახლის! - ვეღარ მოითმინა ქორძომ და ამრეზილ უთურგისა და ცხენზე დაუდევრად მჯდომ ქისტს შორის ჩადგა“.

მოხუცი ქისტი თითქოს ცდიდა ხევსურთა ვაჟკაცობას, დაუდევრად და გამომწვევად, მაგრამ დინჯად და დარბაისლურად ბაასობდა და უცბად ქორძოს პასუხად თავისი ვინაობა გაამჟღავნა, რამაც ხევსურები შეძრა და გააფითრა:

„ - თუ ის კაცი მითხოელი ელიმარძა იქნება?! - თქვა ქისტმა და უნაგირზე შემაღლდა.

ვაინახი უხუცესები

ხევსურები გველნაკბენებივით შეტოკდნენ...

უთურგის თოფის ჩახმახმა საბედისწეროდ გაიჩხაკუნა.

- ცხენის მჭამელო! რამდენი ამღიონის სისხლია შენს კისერზე, - იყვირა უთურგიმ, - რომენ ერთსა შაგწირა?!

- იყო და აღარ არის!.. - მოხუცი კვლავ ზვიადად შემართული, ცალყბად შეღმენილი უყურებდა ბრაზით თვალანთებულ ხევსურებს, რომელთაც ვერ გადაეწყვიტათ თეთრწვერა მოხუცისთვის თოფის დახლა“.

ქისტს სულაც არ შეშინებია, პირიქით, ფრიად კმაყოფილი ჩანდა ხევსურთა აფორიაქებით.

„- ლოგინში სიკვდილს მტრის ტყვიით სიკვდილი უჯობს ელიმარძას, - ჩაილაპარაკა თავისთვის კმაყოფილ კილოზე ქისტმა, - ოღონდ ეგაა, არხოტიონი მანგიას უნახავად წასვლა არ მინდოდა სამზეოდან...“.

ხევსურ მანგიას, ქისტების დაუძინებელ მტერს, ერთადერთი შემორჩენილი ვაჟი თორელიც მოსისხლეებმა მოუკლეს. თორელს ნეთხიჩოელი ელიმარძას ვაჟიშვილი ჰყავდა მოკლული და, რასაკვირველია, ხევსურები გააკვირვა მოსისხლე მტრის სტუმრობამ, მაგრამ, ეტყობოდა, ელიმარძას რაღაც მათთვის გაუგებარი მიზეზი ჰქონდა ამისათვის:

„- ჩემი სულთის მამკლავი თორელი! - წამოიღაღადა მოხუცმა, თან თვალები არხოტისკენ მიაშტერა, - ჩემი არწივის მზის ჩამქრობიც ჩამქრალა...“.

ამღაში თორელის დაკრძალვაზე მითხოელი ელიმარძას გამოჩენამ ხევსურებზე მეხის გავარდნასავით იმოქმედა:

„- ელიმარძა?! - წამოიბუხუნა მანგიამ და ტახტზე წამოჯდა.

მოხუცებიც ფეხზე ადგნენ.

მთელი ჭერხო ასადგომად დაფათურებულ მანგიას შეჰყურებდა.

წუთით მიცვალებული ყველას დაავიწყდა, სიტყვა „ელიმარძას“ ჩურჩულებდა დიდი და პატარა, ქალი და კაცი“.

მიხვდა ხევსური მანგია, რისთვისაც მოსულიყო ელიმარძა: შვილმოკლული, ლოგინად ჩავარდნილი მტრის ნახვა უნდოდა, უნდოდა ენახა, როგორ დაჩაგრა და დააძაბუნა მწუხარებამ. მაგრამ ბებერი მგელი არც ისე ადვილი წასახდენი აღმოჩნდა, სწრაფად დაფაცურდა, ჩაიცვა, სკამი მოატანინა წინგარდაზე და მოემზადა ღირსეულად დასახვედრად.

„კაცი უცბად სულ გამოიცვალა, თავისი უბედურება თითქოს გადაავიწყდა, აკანკალებული ხელებით ვეღარ იცვამდა ჩოხას, მაგრამ მაინც იცვამდა, შემოიკრა ქამარ-ხანჯალიც“.

მითხოელი, როგორც სამძიმარზე მოსულს შეეფერებოდა, ისე შევიდა სოფელში. ყველა ცნობისმოყვარეობით შესცქეროდა თავიანთ დაუძინებელ მტერს, რომლის თარეშებზეც საარაკო ამბებს ჰყვებოდნენ არხოტში:

„სოფლის პირში რომ მოვიდნენ, ქისტი ცხენიდან ჩამოხტა და საფერხე დასადავებული წამოიყვანა.

ყველა სულგანაბული და გაფაციცებული უყურებდა სოფელში შემოსულ დაუძინარ მოსისხლეს, რომლის ბრძოლებზე და შეუპოვრობაზე, წარსულსა და ნამოქმედარზე ზღაპარივით ჰყვებოდნენ ხოლმე ხევსურები არხვატის საფიხვნოებში“.

ადამიანის ბუნების არაჩვეულებრივი ცოდნით აღწერს შოთა არაბული მოსისხლე მტრების შეხვედრას. ამავე დროს, მან საოცრად ღრმად იცის ხევსურებისა და ქისტების ტრადიციები, მათი ზნე-მორალი, რაინდული ხასიათი. საოცრად ლაკონიურად, ზედმეტი ემო ციებისა და მაღალფარდოვანი მეტყველების გარეშე გადმოსცემს ამ ორი მოხუცი ადამიანის მწვავე განცდებს, პირისპირ დგას არა ორი პიროვნება, არამედ ორი ხალხი, თავისი ადათებითა და წეს-ჩვეულებებით. თანაც ორი ხალხი, რომელთაც შორეულ წარსულში ერთი ფესვები ჰქონდათ და ჟამთა ვითარებამ ისტორიის სხვადასხვა არენაზე გამოიყვანა.

აქ მოვიყვანთ იმ შეხვედრის ვრცელ ნაწყვეტს, მკითხველისათვის კომენტარის გარეშეც ყველაფერი ნათელი რომ გახდეს:

„რომ დაიგუმანა ქისტის მოახლოება, მანგია წამოდგა და ბანზე დინჯად, გამართულად გაიარა, თითქოს წინგარდაზე საქორწილო სუფრა ჰქონდა გაშლილი და არა შვილის ცხედარი ესვენა.

ქისტი ნელა უახლოვდებოდა მანგიას ბან-კარს, გამჭვალავი თვალით აკვირდებოდა ყველაფერს, ეზოში რომ შევიდნენ, ცხენის სადავე ქორძოს მიუგდო და ბანზე ავიდა.

მანგია დოინჯშემოყრილი უყურებდა ქისტს.

ქისტი წყნარად მიუახლოვდა ცხედარს, მერე დაიხარა და მიცვალებულის სახეს კარგა ხანს აკვირდებოდა, მის ტანსაც აატარ-ჩაატარა მზერა.

- ღირებულხარ, მანგიას შვილო, თოფსაკრავად! - თქვა მან, - იმ სიბრტყე მკერდი გქონია, რომ დაესწრო, ჩემი სულთი შენ ტყვიას არ აგაცილებდა...

ხევსურები

მერე მანგიასკენ შებრუნდა.

მოხუცები მშვიდად აკვირდებოდნენ ერთიმეორეს, თავიდან ფეხებამდე ათვალიერებდნენ.

- როგორ ფერი აქვს შენთვის დღეს სამზეოს, არხოტიონო? - უთხრა ქისტმა მანგიას მშვიდად, წყნარი ხმით.

- ჩემი ძმის მამკლავი რახელ მახვედ ჩემ კარზე, ცხენის მჭამელო. ის ხომ არ გეგონა, მანგიას მტირალს დაინახავდი?!

- თითქმის ჩურჩულით იკითხა მანგიამ.

- მოვედი, შვილის ქორწილი რომ მოგილოცო, - თქვა ქისტმა და ხანჯლის წვერივით წამახული თითი ცხედარს მიაშვირა.

მანგიამ უცნაურად გაიღიმა, თან ნაბიჯი ცხედრისკენ გადადგა.

- ხო, წევს მანგიას შვილი გველეშაპივით, ლილღველო, სიცოცხლეც უღირდა, სიკვდილიც უღირს!

- გიხარის, რომ მოგიკლეს?!

- მოსისხლემ მოკლა...

- ჰო, ხევსურები იბადებით, რომ ერთიმეორე ხოცოთ...

- ქისტებიც! - თქვა ამაყად მანგიამ.

- სასაფლაოზე დათვალეთ ჩვენი ნათოფარები, - უპასუხა დამცინავად ქისტმა და თეთრ წვერზე დინჯად ჩამოისვა ხელი“.

ბებერი მგლები, რომლებიც ახალგაზრდობაში ერთმანეთის სისხლით ვერ ძღებოდნენ, ახლა, როცა აღარ ძალუძთ, ერთმანეთს იარაღით შეებან, მწარე სიტყვებით ქილიკობენ, ერთმანეთს ცდიან, თითოეულს სურს, დაძაბუნებული იხილოს მეორე.

კამათი ქისტმა დაასრულა, როცა მანგიას სარკასტულ შენიშვნაზე - „შენ არხვატისკე მაშინ წამოხვედი, ჩემი ჩალოგინება რომ გაიგე...“ - უპასუხა, რომ ერთმაც და მეორემაც სიცოცხლე ურთიერთგანადგურებას შესწირეს და საბოლოოდ მარტონი დარჩნენ და დამარცხდნენ კიდეც.

„ - არა! - თქვა ქისტმა და შორს მთებისაკენ სადღაც ჰკიდა ნაღვლიანი მზერა, - ჩემი თავი მებრალებოდა ოხრად დარჩენილი, ჩემი დაუძინებელი მტერიც შემბრალდა გაჩემფერებული, მამაცი მტერი!.. იმიტომ წამოვედი, ჩემი ტკივილი შემომეჩივლა, შენიც მომესმინა...

მანგია ყბაჩამოვარდნილი, დატყვრეცილი თვალებით გაოცებული შეჰყურებდა ქისტს, მეჩვენება, თუ ნამდვილად ეს სიტყვები სთქვა, რაც ჩამესმაო, - აღარავინ თოფავს ერთმანეთს ახლა და არც მოსისხლეობენ, - განაგრძო ქისტმა ნაღვლიანად, - ქისტეთ ჩემ სწორებს შვილბოლოში თავი არ უჩანს, ერთი მე ვარ მარტოხესავით ამოსული... მამაპაპის მაგივრადაც მე გახლიდით ტყვიას, რა შემრჩა...“.

ამ სიტყვების წაკითხვის შემდეგ უნებურად გახსენდება ბალადა ვეფხისა და მოყმისა და მოყმის დედის გადაწყვეტილება, მისულიყო ვეფხვის დედასთან და სამძიმარი ეთქვა მისთვის შვილის დაღუპვის გამო. ამ სიტყვებმა კერპივით გაუტეხელ მანგიაზეც ძლიერ იმოქმედა. იგი შეეცადა, რაღაც აზრი მიეცა თავიანთი ნამოქმედარისათვის. კი მიხვდა, რომ უაზრო და არაფრისმომტანი იყო მათი ურთიერთბრძოლა და ხოცვა-ჟლეტა, მაგრამ გამოსავალს ეძებს და სახელს და დიდებას ებღაუჭება წყალწაღებულივით:

ვაინახი უხუცესები

„ - სახელი! - თქვა მანგიამ და ახლოს მიუჩოჩდა ელიმარძას, - სახელი დარჩა, ნეთხიჩოელი ელიმარძის სახელი!..

მერე ელიმარძაზე არხოტელების გამოთქმული ლექსი ჩაილაპარაკა:

„გახსოვდას, ელიმარძაო,
არხვატით წანატანია,
მიხოლ, მიგიდის ტყვეები,
მიგიდის ხაროვანია,
იცოდე, არ შეგრჩებოდა
არხოტივნების ვალია!“

მაგრამ ქისტი შეუვალი იყო თავის მოსაზრებაში. მან მანგიას დაანახვა თავისი მომავალი, შედეგი, რაც მოჰყვა მტრობასა და ბოროტებას:

„ქისტმა ხელი ჩაიქნია და მისკენ წაძაგრულ ხევსურს თვალებში ჩახედა.

- ცოდვიანო არხოტიონო, რამდენ ქისტის ქალს ჩააცვი შავი, რომ მახკვდები, შინაით შანდობის მთქმელი აღარავინ დაგრჩა, არცვინ შენი სახელის მხსენებელი იქნება. წავიდა შენი თორელი, იქ, - მან თითი ცისკენ აიშვირა, - ჩემს არწივთან წავიდა...“

ჩახვდა ქისტის ნათქვამს არხოტიონი, მძიმედ, მაგრამ მაინც ჩაწვდა ელიმარძას სიტყვების მნიშვნელობას, მათს ჭეშმარიტებას და პირველად ამ ორთაბრძოლაში დაიჩივლა:

„ - მძიმე ყოფილა მტრიანი კაცის წუთისოფელი, ნეთხიჩოელო, - თქვა მან ხიხინით, - ძალიან მძიმე. კიდევ კარგი, რო შენ გხედავ... მადლობელი ვარ შენი აქ მოსვლისა... ძალიან დიდი მადლობელი...“

გამოთხოვებისას ქისტი ნამდვილი თანაგრძნობით ეკიდება მანგიას საწუხარს და ამხნევებს:

„ - გამაგრდი, არხოტიონო, - თქვა ელიმარძამ, თან უცნაური ღიმილით გაუნათდა სახე, - თორემ ელიმარძა იფიქრებს, რომ ბოლოს ნასრევი არ აგაცდინე...“

მანგიას არ დაუმალია თავისი დამარცხება, არც უკმაყოფილება გამოუთქვამს, გზა დაულოცა მიმავალს:

„ - ჩათვალე, ცხენის მჭამელო, რომ დამჯალდე, ნასრევი შენი შესაფერისი გამოვიდა... ხელი მოგიმართოს არხოტის ჯვარმა...“

მაგრამ ამჯერად მათ სიტყვებში ბოღმა, სიძულვილი არ იყო. ორი ბებერი მტერი სიძულვილში გატარებულ სიცოცხლეს ნანობდა და ურთიერთპატივისცემას განიცდიდა.

„მრავალი წლის დაუძინებელი მოსისხლეები ერთხელ კიდევ ეკირკიტებოდნენ ერთიმეორეს ლიბრიანი, ბებრული თვალებით, რომლებშიც მტრობის და სიძულვილის ნატამალი არ ჩანდა, პირიქით, მათ გამოხედვაში იხატებოდა უსაზღვრო სინანული და მოკრძალებული ურთიერთპატივისცემა“.

მანგიამ ქორძოს და უთურგის დაავალა სტუმრის გაცილება და უთურგის უკმეხობაზე ისეთმა რისხვამ შეიპყრო, რომ ხევსურები სახტად დარჩნენ:

„ - სტუმარს გაჰყევით სოფლის ბოლომდე! პატივი დასდეთ და ჯვარი დასწერეთ! - ბრძანა მანგიამ.

- პატივი კი არა, ტყვია უნდა მაგ ძაღლს! - ჩაისისინა უთურგიმ.

- რეგვენო! - იფეთ ქა ხევსურების გასა ოცრად მანგიამ, - ეგ ძაღლი არას, ეგ ნეთხიჩოელი ელიმარძაა!.. მაგან ბევრჯელ შემოხკივლა არხვატს არწივივით და შემოგვთოფნა... რამდენიც მავუკალით, მაგვიკლა, ახლა აღარც მაგას ვინ დარჩა მასაკლავი, არც მე... - უცბად ხმა ჩაუწყდა მოხუცს“.

ნამდვილი ჭეშმარიტებაა ის, რომ ვაჟკაცის ფასი ქისტებმაც იცოდნენ და ხევსურებმაც.

აქ ყველანაირი კო მენ ტარი ზედმეტია, მხო ლოდ ერთის თქმა შე იძლება: ღირსება, მტრისა თუ მო ყვრისა, ღირსეულთ შორის მხოლოდ ღირსებით იზომება!

ვაინახი უხუცესები

დასასრულს კი მოვუსმინოთ ლადო მრელაშვილს: „ქისტები ის ხალხია, რომელთაც მარტო ქართველები კი არა, სხვა ტომებიც უნდა სცემდნენ პატივს. ისინი სიკვდილის ჟამს იმ სამასი მეომრის ტოლფარდნი არიან, რომელთაც უკლებლად დასდეს თავი კრწანისზე! ხევსურებსა და მათ შორის მართლაც განუწყვეტლად დიოდა სისხლის წყალი, მაგრამ არასოდეს შეურყვნიათ თავიანთი სახელი არავაჟკაცური საქციელით. თუმცა ხშირად ეცემოდნენ ერთმანეთს, სტაცებდნენ ცხვარსა და საქონელს, მაგრამ ეს ყველაფერი ისეთი ელფერით ხდებოდა, რო არსად იბღალებოდა მათი სიმამაცე და პირდაპირობა, ეს ორი ტომი, - ხევსურები და ქისტები, ის ხალხია, რომელთაც თავიანთდა შეუცნობლად ერთმანეთის საქციელი სხვათა მისაბაძ საქციელად აქციეს: კაცობა და მამაცობა - რაინდობის სიქველე ხმლისა და ხანჯლის წვერით შეუშვეს ერთმანეთის ძარღვებში.... შენ თუ გინახავს დანას დანაზე როგორ ლესავენ? - გინახავს! აი, ეგრე ლესავდნენ ერთმანეთს საუკუნეების განმავლობაში გმირობისათვის... მათი მტრობა არასოდეს გადაზრდილა სიძულვილში. პირიქით! ეს მუდამ იყო თავად მათთვისაც გაუცნობიერებელი, ბოლომდე გაურკვეველი ერთმანეთის სიყვარული, რომელსაც ერთმანეთთან შეხვედრისას, სიტყვითა თუ იარაღით თავისებურად გამოხატავდნენ. ღმერთმა ნუ ქნას, რო ეს ორი ხალხი ერთმანეთს დაშორდეს, თორემ უქისტოდ დარჩენილი ხევსური ვეღარ იზამს ხევსურობას. გახარების მაგიერ დაღონდება, დაიბოღმება, უმტროდ დარჩენილი დაჰკარგავს სიფხიზლეს, დაჩლუნგდება, როგორც დანაზე აულესავი დანა და საქართველოსაც მოერღვევა ჩრდილოეთის კედელი! აი, რად მიყვარან ქისტები! (ლადო მრელაშვილის რომანი „და შეჰქმნა ღმერთკაცი“.)

ამინ! უფალმა გისმინოთ!

ნაცრისფერი ქალაქის მკვიდრი ვარ... განგებამ ინება თოვლიანი სტეპები მეცნო და ქართული იების სურნელი მეძებნა ყველგან. რამდენ შემოღამებას აუნთია სევდის ლამპარი ჩემში და მხოლოდ საქართველოს ვარსკვლავიანი ზეცის მადლი მომწევია თეთრ ღამეებში...

შენი მერამდენე შვილი ვარ, საქართველოვ? ფერთა პალიტრა ვერ დაიტევს ამდენ ფერს, მაგრამ იტევ... უძლებ და უცინი დრო-ჟამს, საწუთროს უძღებს...

შენს გაზაფხულებს ვერ შეედრება ედემის ბაღი...

შენ ყველა იცნე, ყველა იგრძნე, ყველა იწამე...

შენში შეერთდა ყველას გზა და ყველას სიმართლე....

ქართული ენის გენიას შევვედრი - სიტყვა და აზრი არ მომაკლოს, ენა არ გამიღარიბოს...

ჩემო ლექსებო! საქართველოს სიყვარულში კი იშვით, მაინც ვერ ვუგალობე საკადრისად ქართულ ცას და მიწას, თუმცა ამ მიწისა და ცის მადლი მომყვება დაბადებიდან და ყოველი თვალის გახელისას გილანდებ პირველს...

შენი ვალი მაქვს, საქართველოვ...

შენი დარდი მაქვს...

შენი კვნესამე!

მაია მარგოშვილი
სანკტ-პეტერბურგი

ასე ეტრფიან სამშობლოდან შორს მყოფი ქისტი პოეტები საქართველოს...

ასე უმღერიან დედა საქართველოს...

სადაც არ უნდა იყვნენ, გულით დააქვთ საქართველოს სიყვარული...

მზად არიან საკუთრი სიცოცხლე თვალის დაუხამხამებლად დასთმონ მისი თავისუფლებისა და დამოუკიდებლობისათვის...

ხმალჩაუგებლად დგანან პანკისიდან საქართველოს სადარაჯოზე...

არწივისებური მზერითა და რკინისებური გულით გადმოჰყურებენ სპეროზას მთიდან კავკასიას...

უშიშარ არიან ვითარც უხორცონი და სული საქართველოს მზით აქვთ გამთბარი...

სამარადისო ფიცი აქვთ დადებული ერთგულებისა...

არასოდეს კარგავენ ღირსებასა და ზნეობრივ სიდიადეს...

ბურჯად დგანან თორღვა პანკელის ციხესთან...

ეამაყებათ, რომ სწორედ საქართველოს შვილობა არგუნათ ბედმა...

იების კონად კრავენ სიყვარულსა და პანკისიდან ლოცვად უგზავნიან ქართულ ზეცას...

აი, ასეთი, სწორედ ასეთი სიყვარული შეუძლიათ ქისტ პოეტებს (და არა მხოლოდ პოეტებს) ქართული მიწისა და ცისა!

მახმად (ჯოყოლა) გაურგაშვილი

შენს სიტურფეს გული აუთრთოლებია
და სიმღერად მიწვევს შენი მთა-ველი,
შენი სუნთქვა რიონ-თერგის ჩქერებია
და მამულის თვითეული მტკაველი.

ალაზნის ველს კიდით კიდე ფარავს ზვარი
ხარობს მიწა, ფიროსმანის მშობელი!
ქართლის მინდვრებს აპურადებს ლიახვ-მტკვარი,
ვარ კოლხეთის გამარჯვების მთხრობელი.

ხრიოკ სამგორს, უთვალავჯერ მტრისგან თელილს,
რომ იცავდა გმირ გუშაგთა მახვილი,
ვხედავ სივრცით ხშირ ტყეებით მხრებში გაშლილს
და მის ტევრში ისმის ირმის ძახილი.

ენგურჰესი აცისკროვნებს შენს მთა-კორდებს
და არაგვთან მზე იმკვიდრებს საბუდარს
შენი მკერდი მოუქარგავს ია-ვარდებს,
მეც გულწრფელად მით ვაჟღერებ მგოსნის ქნარს!

რომ არ ვიმღერო, არ ძალმიძს,

ილიას ხსოვნას

დასტური მომცა გრძნობამა.
სტვირო, შენ ბანი მითხარი,
ხმა ხმას შევუწყოთ ძმობამა.
სამღერლად ფრთები შემისხა,
თავის სამშობლოს ტრფობამა,
იმისთვის თავდადებული
მამულის შვილთა ცნობამა.
ხან მზერას მთისკენ მივაპყრობ,
გული სიამით ფრთხიალებს,
ფიქრნი აღგზნების აღმძვრელნი,
მატკბობს და გარს მიტრიალებს.
გამარჯვებულის იერით
ცაში არწივი ტრიალებს,
ბუნების ძალთა განჭვრეტა
მაცბუნებს, შემაჟრიალებს.
ხან ძველი მომაგონდება,
ცრემლი მდის შეუშრობელი,
კარგსა ჰკლავს, უღირსს აცოცხლებს,
ვერაგი წუთისოფელი.
რაოდენ კაცთა სახეა,
აუხსნელ-შეუცნობელი?
მახინჯი სულის პატრონთა,
ღმერთო, შენ იყავ მგმობელი!
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
სამშობლოსათვის შენი ყოველი
სიტყვა პირბასრი, მჭრელი თუ მწველი,
ვით მოწოდება გვრგვინავდა ყველგან
მოყვასისათვის სიმართლის მთქმელი,
უკანასკნელი კაცის სახებაც -
მამულს შესწირე სიცოცხლე შენი.

ვაჟა

„ხანდახან ჟინი ამიღებს,
სიმღერას დავაგუგუნებ“.

მოვედი, ვნახე მიდამო,
ტყე-ველი, ჭალა ფშებითა,
აბორგებული არაგვი,
ირგვლივ დიდრონი მთებისა.
ჩარგლულას ხმა-მოძახილი,
გულში ჩამწვდომი ხმებითა,
ცაში ორბ-არწივთ ნავარდი,
ელვით კლაკნილი გზებითა.
ბექი ბექს ჩასდევს „პირთავქვე“
ხშირი შამბნარით „ფარული“,
დაბლა უფსკრულში ნისლი წევს,
ქვა-კლდეებს მკერდში ჩაკრული,
გორისთავს წყაროს ძახილი,
მოისმის, როგორც მაყრული,
პირიმზეს ჰკოცნის მზის სხივი,
ჭიუხში შემოპარული.
ჩქერალში შეხტა კალმახი,
ტალღას გამოჰკრა მხარული,
ბუნების ფერთა სიუხვე
მგონია ვითარც ზღაპრული.
მამა-პაპათა აჩრდილნი
ფიქრებში მესახებიან,
მამულის ტრფობით დაფერფლილთ
ხსოვნას არ ავიწყდებიან.
შენც მათ კრებულში დაგლანდე,
უფლის ტახტის წინ დამდგარი,
გარს გეხვეოდენ გმირები,
დიდების გზაზე შემდგარნი.
მეც შენებრ ბევრჯერ მომტაცა,
სალმა კლდემ თვალთა მზერანი,
ბევრჯერ ვავლიე ჭიუხში,
ჩემი ოცნების მერანი,
მაგრამ ძნელად თუ გაზარდოს
დედამა შენი ფერანი,
არწივს მივდევდი კვალდაკვალ,
სულში მრჩებოდნენ ძერანი,
შენ დაატყვევე სამუდმოდ
ეს ჩემი გულის ძგერანი!

ჩარგალი-ყვარელი
1978 წელი, ივლისი

ალექსანდრე ყაზბეგის ძეგლთან

დიდხანს მეწადა მენახა
მყინვარი ნისლით ბურვილი,
სპეროზას გავუზიარე
ეს ჩემი გულის წყურვილი.
ვეწვიე მხარეს გმირების,
ამცხადებია სურვილი,
ვნახე კიდიდან კიდემდე
ბუნება გასაკვირველი.
იქ ვეამბორე შენს ძეგლსა
გავხდი მე შენი მხილველი,
შენი ტანჯული სულისთვის
სულ მუდამ ხარკის მწირველი.
ალაზანს მოშორებულმა
თერგსაც მივეცი სალამი,
იმის ნაპირთან გულმართლად
კვნესოდა შენი კალამი.
წინ მიგიძღვოდა კელაპტრად
მთიელთა წმინდა ალამი,
მას შეეწირა სამუდმოდ
შენი სიცოცხლე ალალი.

ყაზბეგი
1964 წ.14 ივლისი

ექვთიმე თაყაიშვილს

ერის შავბედი სულს გიმწარებდა
და ხალხის წყლული წყლულად მიგაჩნდა,
კლდეზე მიჯაჭვულ ამირანივით
დრო ავბედითი მკერდს გიკორტნიდა.
სამშობლოს ურვა ტანჯვა-ტკივილით
თვისტომში შენებრ ვინ განიცადა?

შენი უბადლო გრძნობა-გონება
მძლე საქართველოს მომავალს ჭვრეტდა
და იმ მძიმე ჟამს შენი გენია
ჩვენ მყოობადის ნაყოფს ნერგავდა,
ვინ იცის იმ დღეს, ერისთვის შავ დღეს
შენი ფიქრები რას გვისახავდა.

სამშობლოსათვის მტლად დადებული
უცხო მხარეში ტკეპნიდი მიწას,
ვითარც ხიზანი გზად გადებული
სხვათა მამულში იდებდი ბინას,
შენ საქართველოს შემოუნახე
უფლის ნაბოძი სრუ საგანძური.

ნიკოლოზ ბარათაშვილს

სიცოცხლის დღენი შენი იყო სევდით აღსავსე,
დამწუხრებული შესჩიოდი შენს ბედის ვარსკლავს
და თვით სიკვდილიც-ხვედრი კაცთა ამ საწუთროსი,
სამშობლოს გარეთ გიმზადებდა დატანჯულს საფლავს.
მაგრამ გენია, ვითარც ცეცხლი ჩაუქრობელი,
გარს რომ ეხვია შენს ბრწყინვალე სულს სხივ-კონებად,
უკდავ დიდების გიმზადებდა ადგილსამყოფელს
ცის მნათობს შორის სამარადისოდ გაბრწყინებული.
როს სამშობლოდან გარდახვეწილს შავი აჩრდილი
სასიკვდილოდ დაგტრიალებდა,
უთვისტომოდ ამ წუთისოფელს ეთხოვებოდი
მაგრამ დატანჯულს ბედი ქართლის შენ გაღონებდა.
და თვით მტკვარიც, ბედის მდურავი, გულჩათხრობილი,
ცრემლების ფრქვევით დაგტიროდა მამულის შვილსა;
მთაც მწუხარებით დანისლული მამადავითის
თავის გულმკერდში იხუტებდა შენს მგზნებარ სულსა.
განვლო დრო-ჟამმა, საქართველოს წარმტაც მთა-ველებს
მოევლინაო ბედნიერი ნანატრი ხანა.
და შენც, მგოსანო, შეიმოსე უკდავ დიდებით,
შენსა ღვაწლს მადლით იხსენიებს ივერთ ქვეყანა.

გიორგი (გოგლა) ლეონიძეს

შენმა ნათელმა გონებამ
და ლექსთა შენთა დენამა,
მეც ამიჩქროლა გულ-გრძნობა
ჰანგი ააწყო ენამა.
ათი ათასად იმრავლა
ჩემი შენდამი რწმენამა.
ამ აზრთა განმტკიცებაში
ხელი შემიწყო ზენამა.
კეთილს არ ავნოს ვერცოდეს
ცაში არწივთა ფრენამა,
მუხლმოდრეკილი პატივს გცემ
ჩემი სიცოცხლის ლხენამა.
ვაჟამ წინადვე შეიტყო
ლექსისთვის იყავ მშიერი,
გისურვა ყოფილიყავი
ამაღლებული, ძლიერი.
და არც შემცდარა, იცოდე,
ეს ბუმბერაზი მთიელი,
ძირშივე ამოგეთხაროს
ორგული გადამთიელი.
იღწვი და გარჯას ეწევი
რომ ერი გყავდეს ძლიერი,
არარა საშიშროებას
არ უშინდები ხნიერი.
აგყვავებოდეს სამშობლო
შენგნითაც ნაპოხიერი
ცეცხლის გამჩენი ლექსითა
დათრგუნე ყველა ცბიერი.

ყვარელი
1964 წ.10 მარტი

სულეიმან გუმაშვილი

ოღონდ გათავისუფლდეს!

ქისტი თავს დასდებს ისევ დიდგორზე,
ისევ დაწვება მიწაში ქართლის,
ოღონდ სულს ლევდეს მტერი ქართველის,
მტერი ვერაგი და მუხანათი.
ქისტი დაიჭრის უშიშრად ძარღვებს
და სისხლს გაიღებს, არ დაიბნევა,
ოღონდ დაჭრილი ქართველი დედა
დადგეს გორდა ხმლით მტრის დასარბევად.
ქისტი დაანთებს სანთლებს, ილოცებს,
როგორც ქართველი ხატში, საყდარში,
ოღონდ ჯვარცმული ქართველი დედა
აღსდგეს მტრისაგან აღგვილ მთა-ბარში.
ქისტი ლოცულობს საქართველოის
მზესა და მთვარეს, მაჰმადს და ქრისტეს,
ოჰ, საქართველო გათავისუფლდეს! -
ეს სანუკვარი ნატვრა აქვთ ქისტებს.

საქართველოს

საქართველო რომ არ მაღელვებდეს,
ვით სწორუპოვარ მეფე დავითსა,
მისი ავ-კარგი არ მაწუხებდეს,
ვით სულხან-საბას, ერის მამასა,
დედა სამშობლო ჩემად არ მაჩნდეს,
როგორც ილიას, თერგდალეულსა,
ზურგი გამისკდეს დედამიწისა,
ზღვამ პირი მკიდოს მაშინ წყეულსა!
მამული ჩემი აღარ მიყვარდეს,
ვითარც ბიძინა ჩოლოყაშვილსა,
მისი სვე-ბედი არ მაღონებდეს,
გულისტკივილი პატარა კახისა,
ქართული ლექსი აღარ მომწონდეს,
რაც უთქვამს ტატო ბარათაშვილსა,
მაშინ რადა ვარ ქვეყნად ცოცხალი,
ხატი გამიწყრეს მთის და ბარისა!
სამშობლოს ნახვა აღარ მეღირსოს,
ვით დაბერებულ გურამიშვილსა,
მისი ბუნება არ მახარებდეს,
ვით ფშაველ ლუკა რაზიკაშვილსა,
ქართველთ მეობა თან არა მდევდეს,
როგორც ფარ-ხმალი მძლე წინაპრისა,
მაშინ გამაგდეთ, დამკალით სადმე,
დამაგდეთ სვავთა, ყორანთ საჯიჯგნად!
ქვეყნის სახელი თან არ დამქონდეს,
ვით წიგნი შოთა რუსთაველისა,
მისი ნიავი არ მაცოცხლებდეს,
ვით ფხიას და თუშს-მწყემსს მთა-ველისას,
ქართული ენა არ მადარდებდეს,
ვით პოეტ მუხრან მაჭავარიანს,
მაშინ ქისტი ვარ, მე აღარ მეთქმის
და ჩემი ყოფნაც დასანანია!

ენავ ქართულო

სულზე უტკბესო, უნეტარესო,
ენავ ქართულო, უხვსიტყვიანო,
ბრძოლით მოსულო, სისხლით დაცულო,
დედის მადლივით სისხლხორციანო!
თაფლივით ტკბილო, შვილივით ზრდილო,
აკვნიდან აკვნით გადაცემულო,
ხმალმოქნეულის გულის გამპობო,
გმირთა გულ-მკერდზე ჯავშნად ჩაცმულო.
სიპით ნაგებო, გალავნიანო,
მკვდრეთით აღმდგარო და სისხლნადენო,
მკერდგაპობილის ტუჩზე ჩნეულო,
თალხიანო და მაინც ნათელო,
მტრის თუ მოშურნის დამბრმავებელო,
ურმის კოფოზე მეგზურ-მხლებელო,
ყრმათა აკვნებთან აკოკრებულო,
ციხე-გალავნის გამმაგრებელო.
ხარო და ზვარო, ქედო და ბარო,
გადაჭიმულო მძლე ვეფხვის ტყავო,
კავკასიურო, ნაიბერალო,
ჩვენი ზეობის სიბრძნევ და ხვავო.
ბელაქანიდან პონტოს პირამდე
ქართულ ქურანზე ამხედრებულო,
ლომთა, არწივთა დედავ მშობელო,
სიკეთის მადლით განათებულო!
შენ, ვალმოხდილო, უსესხებელო,
ქართველთ საუნჯევ, ერის სინდისო,
დედ-მამის მიერ ნაანდერძებო,
ჯავარიანო, ტკბილო, სათუთო,
ვინც გიღალატებს, ვინც გაგიდგება,
ღირსი არაა, ერქვას ქართველი,
ჩვენი ვალია, შენს ტკბილ ჰანგებზე
ვამრავლოთ შვილნი - არწივთ მართვენი.
იდიდე მარად, იხარე მუდამ!
ვაშა, დიდებით სახსენებელო!
დამმოყვრებელო, დასაფიცარო,
გამარჯვებულო, მუდამ დღეგრძელო.
სულზე უტკბესო, უნეტარესო,
ენავ ქართულო, უხვსიტყვიანო,
უბით ნატარო, სისხლით დაცულო,
ქართველი დედის სისხლხორციანო!

ვარ შენ ქარქაშით ამოწვდილი ხმალი

მთებს შავი ღრუბელი კუპრისფრად რომ ღებავს,
მსურს, გადავარჩინო სიბნელეს ქვეყანა.
უშენოდ, სამშობლოვ, არ მინდა სიცოცხლე,
ვარ ყმად გაჩენილი, მსახურად შენთანა!
დედავ, როცა გიჭირს, მინდა, გამოგადგე,
შენს სახელს, შენს დროშას არ დავცემ ძირს, არა!
მინდა ხმლად გამჭედონ შენს დიად ქურაში,
მტერს რომ ელდა ეცეს და დაფრთხეს მშიშარა!
ვარ გორდა, მძლე ხმალი, მტრების შემმუსვრელი,
დავლეწო ყოველი აქ შემოვარდნილი!
რად მინდა სიციცხლე, დღეს დაუხარჯველი,
თუკი წაბილწეს უშგული, შატილი.
დიახ, გორდა ხმალი ვარ, ფხაალესილი,
დედავ, ელვისებრ მზედ აელვებული,
ხალიბურ ჯიშის და ხალიბურ ფოლადი,
რომ მტერი თრთოდეს და გარბოდეს ვნებული.
თუკი შენ ცრემლი გდის, რად მინდა მე ლხინი,
რად მინდა სიმდიდრე ან ფული ულევი...
ვარ შენი ქარქაშით ამოწვდილი ხმალი,
მტერზე რომ გამცვითონ, არ გყავდეს მომრევი!

დედაჩემი პანკისი

პანკისი ჩემი დედა, საწყისი
როგორც თოთო ბავშვს, მე მეფერება,
თურმე ინახავს ის ჩემს ბავშვურ წლებს,
ეს არის ჩემი ბედნიერება.
არ მავიწყდება მისი ღიმილი,
ზრუნვა, ამაგი, მეურვეობა,
ვითარცა შვილებს: ოსს, ქისტს და ფშაველს
სულ გვასწავლიდა ქართულ ზნეობას.
და დღესაც ისევ, იმავ დედობით
გველაციცება, თავზე დაგვხარის,
ვინ დაივიწყოს მშობელი დედა,
როდესაც ვყავართ ქართველს ძმასავით.
გულზე მედება დედის ამბორი
და სიყვარული ჩემში შედედდა,
პანკისი არის ჩემი აკვანი,
ხოლო გამზრდელი - ქართველი დედა.
ვწერ ალალ ლექსებს უწრფელეს გრძნობით,
გამრჯე მარჯვენის იმედით ვცხოვრობ...
რაც მიწერია, რაც შემიქმნია,
ჩემს დედა პანკისს მსურს, ვუსახსოვრო!

ქისტის შვილობა

მოსული დილა ისე წავიდა,
ვით მთის ნიავი ნათამაშები,
და მთებს მოედნენ ტყე, ჭიუხები,
ვითარც ბახტრიონს ყიზილბაშები.
სილა გაწნული ამაყ კაცივით
სახტად დამრჩალან სალი კლდეები,
ღამის ხელიდან თავდაღწეული
იკრიბებიან ცხელი დღეები.
მუქთად დაჯდომა აქ არ ეგების,
აქ სინდისია კონტროლიორი,
ვიდრე იდენენ საქართველოში
ალაზანი და მტკვარი, იორი.
მოდის, მოგორავს ეს შემოდგომა,
მოაქვს ბარაქა ვეებერთელა.
ახლა კი ჩავწვდი - ჩემი კახეთი
მტერმა თუ რატომ ვერ გადათელა.
დღეს მე გავიგე, მამულს ვუყვარვარ,
როგორც უყვარან დედას შვილები,
მეც თუ არ მიყვარს ეს საქართველო -
აღარ ვიქნები დასატირები.
ქისტს შვენის მისი დედა-შვილობა,
ვით ჩოხა, ცეკვა, ქამარ-ხანჯალი,
საქართველოს ნუ გაუჭირდება,
კლდეს შემოამტვრევს მგელი ნაგალი!

მუხმად (ბორის) ნაციშვილი

ყველასთან ძმობა მწყურია

მთიდან მოვდივარ ამაყი,
დასვენებული, ფხიანი.
ცხენი მყავს ერთი აშარი,
ლამაზთვალება, ფრთიანი.
ყველასთან ძმობა მწყურია,
აქ სათაკილო რაია?
გულს გახატია სამშობლო? -
ჩემი ძმა ხარ და დაია.

თებერვალი, 2007 წელი.

მერე რაა

მერე რაა, რომ მტერი გვყავს ფლიდი,
მერე რაა, რომ ჩაინგრა ხიდი,
როდის არ გვმტრობდნენ? ჩვენ მაინც ვმკიდით,
მცხეთას და თბილისს ხმლით ხელში ვქმნიდით!
მერე რაა, თუ ჯერ კიდევ ცივა?
მერე რაა, თუ უბერავს ქარი?
ია იღვიძებს, ხეში დგას წყალი,
დოლია, ისევ მრავლდება ცხვარი!
შაშვი სტვენს, ბაღში ბულბულიც გალობს,
ბანზე მერცხალი ჭიკჭიკებს, ხარობს,
დანისლულ მკერდში ტკივილი ზარობს,
შადიმანია, კიდევ რომ გვარობს ...
რა არის მერე, თუკი გაგვძარცვეს,
რა არის მერე, თუკი დაგვჩაგრეს,
ბევრჯერ ყოფილა, ლეკვი შობილა
და საქართველო მთელი ყოფილა.
დიდი თურქობა გადავიტანეთ,
მონღოლთ უღელი შორს მოვისროლეთ,
ურდომ მრავალჯერ გადაგვიარა
და საქართველო მაინც ყოფილა!
მწამს, საქართველო დაფრთიანდება,
მწამს, საქართველო გამთლიანდება,
შორს თეთრი დათვი და მისი თათი!
ერი და ბერი ერთიანდება!

თებერვალი, 2011 წელი.

ჩემი ვალია

მე ამაყი ვარ, ბეჭებზე ქისტი რომ მაწერია!
მე თამამი ვარ, საქართველო ჩემი კერია!
ო, რა ბრალია, თუმცა ალია
და მოფერება ჩვენი ვალია,
წინაპრის ძვლები დამიტირია,
ქართველი არსად გამიწირია!
კავკასიონზე მე ძმობის ლამპრად
ვენთო ბოლომდე, დამიფიცია,
იქით ჩეჩნეთი და ინგუშეთი,
აქ საქართველო დამილოცია!
გულია ჩემი, ღვიძლია ჩემი,
აალებადი ნაპერწკალია,
კავკასიელო, ომახიანო,
უნდა შევეკრათ, ჩვენი ვალია,
რომ მტერი ჩვენი, სისხლისა მსმელი,
ქარს გავაყოლოთ, მავნე მწერია,
თერგი, რიონი, კავკასიონი
ერთად დავიცვათ, ჩვენი ვალია!

მარტი, 2011 წელი.

მე საქართველოს ბედი მაწვალებს

მარად მწამს ღმერთი და საქართველო,
ქართველი კაცის სტუმართმოყვრობა,
მათგან ვისწავლე კაცურკაცობა,
არა ლაჩრობა, კეთილმოპყრობა.
მე საქართველოს ბედი მაწვალებს,
არ მინდა ვიყო, როგორც ზარნაშო,
თვალდავსებული, მივიწყებული,
არ მინდა, გულის კარი დავახშო.
ნეტავ შვილების სიმრავლით ვნახო
კავკასიონი გალაღებული
და ივერთ მხარე, გაბრწყინებული,
ერთა ძმობაში ამაღლებული!

აგვისტო, 2002 წელი.

მე საქართველოს შვილი ვარ

ივერიის ძველ გმირებზე
ლეგენდები ბევრი თქმულა
და სამშობლოს სიყვარულის
სადღეგრძელო მოლზე სმულა.
ვინც ქვეყანას უორგულოს,
ვეფხვის ბრჭყალით დაკაწრულა,
გამყიდველი, მოღალატე
სამუდამოდ განწირულა.
მშობელ ქვეყნის ერთგულთათვის
გზა ღვთისაგან გარანდულა,
მამულზე ფიქრს პირადულზე
რომ არ გაცვლის სულმდაბლურად.
ჩემი ქვეყნის სიყვარულით
გული ცეცხლით დადაგულა,
ზეაღმტაცი გრძნობა ჩემი
არასოდეს გათანგულა.
საქართველოს სიყვარულში
სიტყვა ჩემი დახარჯულა,
მისთვის ვევნო და ვეწამო,
გული მისთვის დატანჯულა.
ვაინახების მოდგმისა
მთაში ბევრი დამარხულა,
პაპისპაპა გადმოსულა
ანდრეზებში შენახულა.
საქართველოს მიწა-წყალზე
დავიბადე მე მის წულად
და სამშობლოდ მიმაჩნია,
სისხლით ჩემით დანამულა.
კავკასიის სანახებში
ქედი ქედზე მიქადლულა,
გული ჩემი, სამარემდე
ივერიას მიჯაჭვულა.
საქართველოს შვილი ვარ და
მყვარებია მე აქ ყველა,
მამა-პაპაც აქ მეგულვის
სიამაყით მსურს გამხელა.

სექტემბერი, 2001 წელი.

დავით პანკელი

ჩვენი სამშობლო

რა ლამაზია ჩვენი სამშობლო,
ეს უკვდავება ბარის და მთისა,
სანატრელია და საოცნებო,
სანაპიროთა ბაღნარნი მტკვრისა.

თბილისს ამკობენ ჩირაღდანები,
ვით ნაპერკწალნი დავითის ხმლისა,
თვით ნარიყალას რომ დაშრიალებს,
ქართველი დედის ნაწნავი თმისა.

ქართველთა წარსულს გვიჩურჩულებენ,
უჯარმის ციხე და მეტეხისა,
გმირი ტაძარნი გმირთ უგალობენ,
ალავერდისა და შუამთისა.

სვეტიცხოველი, გელათი, ჯვარი,
ცად მიბჯენილნი, კლდენი სალისა,
მარად მლოცველნი რკინის მარჯვენის,
მძლეთამძლეველის გორგასალისა.

ვით ნიავქარი გაშლილ ტრამალებს,
თავს დაგვნავარდობს სიმღერა ძმისა,
სამშობლოსათვის თავგანწირული,
გმირი პაატა სააკაძისა.

უკვდავებაა თელავის კალთა,
გამომჭედელი ერეკლეს ხმლისა,
მომავლის რწმენით გზას რომ გვინათებს
სიბრძნე ილია ჭავჭავაძისა.

სხვაგან სად არის ასეთი ზეცა,
ყოვლის მნათე მზე და დედამიწა,
ზღვისპირეთი, თუნდ, პალიასტომი,
ბაზალეთის ტბა და ბროლის რიწა.

მზის საბუდარად გარდაქცეულა,
ყოველი გოჯი მთის და ველისა,
დღესაც თამარის გვირგვინს ამკობენ,
ოქროს თითები რუსთაველისა.

ოდითგან ისმის ბრძოლის ნაღარის
ხმა, მოდუდუნე ზღაპრად ქცეული,
ჰყვავის მზიური დედა სამშობლო,
ბაღთა ბაღნარად გარდაქცეული.

1968 წ. ქ. თბილისი

ფიროსმანი

ფიროსმანის ტივით ვცურავ,
მისი ცეცხლის ალი მათბობს,
ყვავილების ზღვაში ვბრუნავ
ლამაზების ეშხი მათრობს.

უკვდავების გალერეას,
მოსავს ბინდის შავი ნოხა.
ნოხა, როგორც ფიროსმანის
გახუნული შავი ჩოხა.

მტკვრის ნაპირებს მოსდებია,
ცხელი მწვადის ოხშივარი,
არღანს გლოვა მოსწყენია,
განუკურნავს ძველი ბზარი.

მთვარეულში ჯიხვის ყანწით,
ვეძალები ღვინო ოხერს,
ვედარები დარდიმანდით
მუშთაიდის ყარაჩოხელს.

სავსე ტიკით გვერდს მიმშვენებს,
ფროსმანის ლერწმის ტანი,
და წალკოტში მირჩევს ფერებს
მისი ფუნჯის ჩირაღდანი.

ფიროსმნული სიყვარული,
როცა თვალებს ამიალებს,
მიცეკვდება მისებრ გული
და შორიდან ვეტრფი ქალებს.

მტკვრის ტალღებში გახვეული
ვეხუტები დედაქალაქს,
ვუმღერ ღამეგათეული
ავჭალას და ორთაჭალას.

განთიადი ახელს თვალებს,
ნაღვლიანად მღერის ყარა,
ფიროსმანის ტილოს მახვევს,
მეტეხი და ნარიყალა.

წმინდა სულით მთაწმინდაზე
ლექსს კითხულობს ეთიმ გურჯი
და იღვიძებს მის ტკბილ ხმაზე
საქართველოს დედაბურჯი.

ფიროსმანის ტივით ვცურავ,
მისი ლერწმის ციცქნა ღერო
ამ სიმღერას მისთვის ვწურავ,
უკვდავება შეუმღერო.

08. 03. 1996 წ. გროზნო

ზვიად გამსახურდია

ზურგში ხიშტებს გიღერებენ
იმპერიის ვირთხები,
გზის ჩახერგვას გიპირებენ
შექმნეს ლაბირინთები.

ყოველ გრიგალს გაუძლებენ
შენი გემის აფრები,
შენს მიზანს ვერ გაუსწრებენ
სისხლისმსმელი ჩაფრები.

მნათობია ქვეყნისათვის
შენი მრგვალი იდეა,
მტაცებელი კრემლისათვის,
ხელუწვდომი კიდეა.

ფრთიან გრძნობა არეული,
შიდა მტრების ფიქრები,
როგორც ხეზე ახვეული,
ძირმოთხრილი ფითრები.

მწამს მიაღწევს მწვერვალს შენით,
ანთებული სანთელი,
ახალი გზის აღმოჩენით
ბნელს მოჰფინოს ნათელი.

4. 12. 1990 წ. ავჭალა

საქართველო მთლიანობდეს

არ იქნება სიცოცხლეში
ბრმა კომპასით სეირნობდეს,
და აგრეთვე უღრან ტყეში
ცხვარი მგელთან ზეიმობდეს.

ვინ სთქვა, ყვავი მურიასთან
ლეშის გვერდით ყეინობდეს,
ან ქართველი ურიასთან
ვაჭრობაში ხეირობდეს.

როდის იყო, ბატი კლდეზე
არწივისებრ ტახტს რომ ფლობდეს,
ან შევარდნის სიმაღლეზე,
სხვა ფრინველი ნავარდობდეს.

არ ყოფილა, სადმე დათვი,
ეშმაკობით მელას ჯობდეს
საქათმეში შეყოს თათი
და ქათმებთან კარგზე ბჭობდეს.

ვის სმენია გატეხილი
ნამუსი რომ იამზობდეს,
ან ჩვენი ტყე გაჩეხილი
გაზაფხულზე ხმიანობდეს.

დოლა თხა რომ რქიანობდეს,
თავს ვაცებთან იმშვენებდეს,
კაცი დღე-ღამ ყიალობდეს
და მომავალს აშენებდეს.

თარგამაძის სიტყვის წყობა
სიცრუეს არ გვიამბობდეს,
სატანური ბრბოს დამხობა,
ნეტავი არ გვიანობდეს.

პარლამენტის ყველა ხილი
რატომ უნდა ჭიანობდეს?
შევარდნაძის შეძახილი
რომდე უნდა გვზიანობდეს!

პრეზიდენტი ჭკვიანობდეს,
მთავრობა კი მზიანობდეს,
ერი უნდა ხმიანობდეს,
რომ ქვეყანა ფხიანობდეს.

ბარი-ბარად იყო მარად,
მთა ზურმუხტით მთიანობდეს,
მტრის გულბზარად, ჩვენდა დარად
საქართველო მთლიანობდეს!

15.05.2003 წ. ქ. ახმეტა

საქართველოს

საქართველოვ, შენ ხარ ჩვენი თაიგული,
გორგასალის ხმლით მომკილი ყვავილისა.
გმირების და ვაჟკაცების აღმზრდელი ხარ
და გამწრთობი დავით აღმაშენებლისა.
თამარ მეფის გვირგვინს როდი დავივიწყებთ,
ეს ხომ შოთას ოქროს ხელით ნაჭედია.
საქართველოს მშობლიური სიყვარული
ვფიცავთ, ყოველ ქართველს გულზე გვაწერია.
თბილისიც ხომ ააყვავე, შენი გული,
მტკვარი გიმღერს თურქის მთიდან სიყვარულით.
ბაღ-ვენახით დარაზმული სანაპირო,
მიაცილებს ტალღებს ზღვისკენ სიხარულით.
ნარიყალა დასცქერს დინჯად, ნაღვლიანად,
მტკვრის ნაპირზე მოშრიალე ვერხვის ფოთლებს.
თვალწინ უდგას საქართველოს წინაპარნი
და... იგონებს დაჭრილ გმირთა მწარე ოხვრებს.

1969 წ. ქ. თბილისი

ახმეტას

ლაჟვარდებში აზიდულნი
დაგცქერიან მთები,
გაუშლიათ გოლიათებს
აღმაფრენის ფრთები.
შენი ქების და დიდების
მრავლდებიან ხმები,
საოცნებო თაიგულო,
ბაღთა ბაღი ხდები!
გრგვინავს ხე-ტყის გოლიათი,
შენი მტკიცე სული,
ათასგვარი საჩუქრებით
ციდან ჩამოსული.
ისმის ბიო-ქიმიურის,
გუგუნი და ქშენა,
მოვარვარე მის უბეში,
დუღს მშრომელთა რწმენა.
დაგსევიან ვარსკვლავები,
კონსერვებში ფეთქავ,
პურის კომბინატის გულით,
სურნელებას პენტავ.
თამადა ხარ ენატკბილი,
სადღეგრძელოს მთქმელი,
თვით მარანი უძირო ზღვად,
დღეს რომ გარდამქმენი.
შეასწავლე ყოველ მხარეს
სალოცავი ენა,
აამღერე ქართულ ჰანგზე,
ქვეყნის დიდი სცენა.
საოცნებოვ, ეს სახელი,
ვინ გიწოდა ნეტა!
დაილოცოს ის კახელი,
ვინც აგაახმეტა!
თუ არ გაქე, ღირსო ქების,
როგორ ავიტანო,
ამ დიადი ხომალდების
ბრძენო კაპიტანო!

1981 წ. ქ. ახმეტა

ქურა აღმაშენებლის

ისმის, ხალხში როგორ ღელავს
ჰანგი სირმის სიმების,
ამ შფოთვარე გულში ელავს,
ნაპერწკალი იმედის.
გული ვეღარ ითმენს ამდენს,
რომ გზა ტკეპნოს უკუსვლის,
ღმერთო, წაღმა დატრიალდეს,
ჩარხი მნათი მომავლის!
აღმავლობის გზნებით გვწყალობს,
დალოცვილი მადლი ცის,
გაზაფხულდა, ჭერი ხარობს,
დრო დაგვიდგა გამოცვლის.
ქვეყნის ფართო სავალს ამკობს,
ფენა მრავალ ფერების,
სიდიადის ფოლადს აწრთობს,
ქურა აღმაშენებლის.

22. 03. 1987 წ. ქ. თბილისი

გურამ ხანგოშვილი

გიორგი ანწუხელიძის ხსოვნას

გმირო, წამებით მოკლულო,
არ შეირცხვინე გვარია!
ანწუხელიძე გიორგი
არვის გეგონოთ მკვდარია!
ბევრ ცოცხალს დღესაც ჯობია
რუსებთან მეომარია,
სამშობლოსათვის დაეცა,
შემოვკრათ გლოვის ზარია.
რა არ აკადრეს უბედურს,
ზურგზე შეადგნენ წიხლებით.
გმირი გმირულად კვდებოდა,
ალვანში იყო ფიქრებით.
თუშებს უმრავლოს, გიორგი!
ბიჭები შენისთანაო,
იმ დროს ნეტა რას ფიქრობდი,
თუ გაგახსენდა დედაო.
რა მწარე სანახავია
შენი წამების სურათი,
ცოფებსა ჰყრიდნენ ღორები -
თუში რომ შეხვდათ გულადი.
ვერ დაგაჩოქეს, წაქცეულს
რით არ გებრძოდნენ მხეცები
და ვერც გინებამ უშველათ,
ვერც შეგაცდინეს ფერებით.
შენი ქვეყნისთვის გასწირე
თავი, დიდებით მოსილი,
მტრისთვის თავდაუხრელი და
ავაზასავით მოქნილი.
შვილებიც დაიზრდებიან,
არ შეირცხვენენ სახელსა,
დედასაც დააფასებენ
უმამოდ მათსა გამზრდელსა.
მსუბუქი იყოს ის მიწა -
რაც გულზე დაგეყარაო,
უთანასწორო ბრძოლებში
გმირთა სიკვდილი კმარაო!

ჩემი კახელები

ყველა მივდივართ და სადღაც ვიკარგებით,
თუმც არ წაიშლება ჩვენი სახელები,
როგორ მენატრება ჩემი კახეთი და
როგორ მაგიჟებენ დინჯი კახელები.
ეს ხომ სამოთხეა, მართლაც საოცარი,
ყველგან ბეღლები და ღვინის მარნებია,
ვინც კი ქვეყანაზე კარგი ვინმე არის,
მათში კახელები ბევრად კარგებია.
ჩემო კახეთო და ჩემო საქართველოვ,
როგორ მენანებით, ირგვლივ ჭორებია,
მტრები ეცდებიან, თქვენ კი იდღეგრძელეთ,
სანამ ამ მიწაზე ყურძნის ვაზებია.
ნეტა რამ მოქგარგა ასე სიყვარულით,
ანდა ვინ გაგიღო გულის კარებია,
უცხო მნახველები შენზე გიჟდებიან
ჟინით შეპყრობილნი შოკში ვარდებიან.
მიყვარს საქართველო, მიყვარს ქართველები,
მათშიც მირჩევნია ჩემი კახელები,
ბევრჯერ მტრის მახვილით გულში დაჭრილები,
ისევ კახეთისთვის თვალებდათხრილები.
ყველა მივდივართ და სადღაც ვიკარგებით,
თუმც არ წაიშლება ჩვენი სახელები,
როგორ მენატრება ჩემი კახეთი და
როგორ მაგიჟებენ დინჯი კახელები.

***

გული დაგიკოდეს, ჩემო საქართველოვ,
ვეღარ გაიმართე წელში,
კაცი მაინც იყო ამათ განერიდო,
ყაჩაღად გავარდე ტყეში.
რამდენ რამეს იტევს შენი მიწა-წყალი,
რამდენ დარდს, ვარამს და სევდას,
ცისკენ გასაფრენად ძალა რომ არ ჰყოფნის
დაჭრილ არწივს უფრო ჰგავს.
მაგრამ არა უშავს, შენ ხომ მტრობის მეტი
არც კი გინახია რამე,
ისევ გათენდება, ისევ მზე ამოვა,
ისევ გაათენებს მთვარე.
შენ ხომ აღარ იცი შიში რა არის და
ჭირმაც შეჩვევა ხომ იცის,
ხალხის უფრო მჯერა, რადგან მათ იციან
ყადრი მშობლიური მიწის.
მინდა მადლობები ვარდებად ვარიგო,
ვინც კი უანგაროდ დგანან,
დიდსა და პატარას ყველას გენაცვალეთ
კაციც შენ ყოფილხარ, ვარლამ¹
განა ამ ქვეყანას თქვენთვის დაიტოვებთ,
ეს ხომ სხვებისთვისაც გინდათ,
ჩვენი საქართველო, ჩვენი საფიცარი,
არის ჩვენთვის ძალზე წმინდა.
შენი რომელია, სხვისი ვინ გამხდარა
ამის გაგებაც კი ღირდა,
ცუდი ყველგან არის, კარგი ვაჟკაცები
ჩვენთან არასოდეს ჭირდა.
ესეც გაივლისო, როგორც დანარჩენი
სიზმარში მოხუცმა მითხრა,
ქისტები ჩვენ გვერდით მუდამ იდექით და
ეხლა სად დგეხართო, მკითხა.
თვალი გამიყარა, თვალში ჩამაშტერდა
გული გამიჩერდა უცბად,
მერე შეტრიალდა, ეს კი გავიგონე
თქვენ ხომ ვაჟკაცობით ჰქუხხართ.
რამეს არ ვუმატებ, მართლა ასე იყო
თქვენც ხომ ამ დღეში ხართ მითხრა,
ხელი ჩაიქნია, არც კი მოუხედავს
მზერით ვაცილებდი დიდხანს.

20.04.2021. პანკისი.

_____________

1. რიონის მცველი (მ. ხ.)

მაია მარგოშვილი

ჩემს საქართველოს

თეთრ ღამეებში დამეკარგა მთვარის ნათელი,
ნისლია ყველგან, იდუმალი, თეთრი ნაღველი,
მღვრიე გრძნობებად მოქსოვილი სული იკივლებს,
უცხო მიწაზე ჩამიქრება შენი სანთელი...
ამ ღმერთგამწყრალი განთიადის ამარა დავრჩი,
შენს ხატოვნებას გამახსენებს სიზმარში არჩვი,
როდის ამენთე, აღარ ვიცი ... ო, არ გამიწყრე,
შენ დაგიტოვე ჩემი ხმა და ტანი სამიწე.
როდის გამათბე, დაგივიწყე, ახლა მანძილებს
ვებრძვი და ვფარავ გზებს დამტვერილს, ფიქრებს ვაწყვილებ,
ეს ერთი გზაა მარადი და ისიც შენამდის,
შენი გულისთვის მიტირია გათენებამდის!
სხვა ვერ ვიწამე, გულში ჩუმად ბევრჯერ გინატრე,
შენ, ჩემო ფეთქვავ, ჩემო ენავ, ჩემო სინათლევ!

ქისტებზე თქმული

დარო, ავდარო ჩემი მთის და ჩემი ბარისა!
გეფიქრებოდეს ერთი მუჭა ხალხის იღბალი,
იცან ტკივილი რუსეთს წასულ ქისტი ქალისა,
გულჯავრიანი ალაზნისა იხმე რჩევანი ...
მიწაში ჩარჩათ მომავალი, როგორც წარსული,
მიწა აპურებთ, მიწა იღებთ, მიწა აწვალებთ ...
ეჭვების ნისლი გაუფანტე ფიქრში წასულებთ,
დრო და ბალახი არ შეახმო მამათ საძვალეს.
დარო, ავდარო ჩემი მთის და ჩემი ბარისა,
გეტირებოდეს ერთი მუჭა ხალხის იღბალი!..