ილია ჭავჭავაძე

ილია ჭავჭავაძე

მარად და ყველგან, საქართველოვ, მე ვარ შენთანა მე ვარო შენი თანამდევი, უკვდავი სული.

ილია ჭავჭავაძე – „აჩრდილი“.

„საგურამოს გზაზე მოუკლავთ ილია ჭავჭავაძე და დაუჭრიათ მისი მეუღლე...“ 1907 წლის 31 აგვისტოს ეს საზარელი ამბავი აცნობა ქართველ საზოგადოებას გაზეთმა „ისარმა“.

მოუკლავთ ილია ჭავჭავაძე! დაუჯერებელი ცნობა ელვის სისწრაფით მოედო თბილისს და მთელ საქართველოს. პირველი პატარა ცნობის შემდეგ გაზეთი „ისარი“ წერდა: „საზარელი ამბავი ილია ჭავჭავაძის მოკვლის შესახებ ტფილისში 30 აგვისტოს საღამოს 6 საათზე მოვიდა; „ისრის“ რედაქციამ კი დეპეშა მიიღო მეცხრე საათზე, როცა გაზეთი უკვე დაბეჭდილი იყო და პროვინციაში წასაღებად სადგურზე გაგზავნილი, ამიტომ თვით სტამბაში მოესწროთ ორიტრიქონის ჩამატება და ისიც ტფილისის ხელისმომწერებისათვის. აღსანიშნავია, რომ „ისრის“ თანამშრომელს, შემთხვევით იმ დღეს მცხეთაში მყოფს, რედაქციისათვის დეპეშა ნაშუადღევის 4 საათზე გამოუგზავნა, რედაქციაში კი საღამოს მეცხრე საათხე მიიღეს!

დაუჯერებელი ამბავი იმ საღამოსვე მსწრაფლ მოედო მთელ ტფილისის ქართველობას და თავზარი დასცა ყეელას“,

ილია ჭავჭავაძე მოუკლავთ!

ოლღა ჭავჭავაძე, თავგატეხილი და გასისხლიანებული ყვიროდა, შველას ითხოვდა – ვითომც ეკლესია აგიშენებიათ, აგვიყვანეთ, წაგვიყვანეთო. ცოტა ხანს გონს მოსულა, უთქვამს: „ურჩიეთ ილიას, არ წავიდეს, საშიშია!“

„ვერავის ეერ წარმოედგინა, რომ მხცოვან მოღვაწეს, ქართველი ერის სასიქადულო შვილს საქართველოს ნიადაგზე ვინმე ხელს შეახებდა!.. თვალით მნახველმა დაგვარწმუნა, რომ საზარელი მკვლელობა ნამდვილად მოხდა“...

„ილია ჭავჭავაძის შუბლი ბერდანის ტყვიით არის ჩანგრეული, ის შუბლი, რომლის ნაფიქრსაც არა ერთის და ორის თაობისათვის ახალი ფიქრები აღუძრია; ბერდენის ტყვიით არის განგმირული ილია ჭავჭავაძის გული, რომლის ნაგრძნობსაც ქართველთა მრავალი თაობისათვის გული აუძგერებია და თვალთაგან ცრემლი უღვრევინებია და ამის ჩამდენი საბედისწერო ტყვია ქართველის გასროლილია!

ი, ჭავჭავაძის მეუღლეს არაფერი არ ახსოვს, გარდა იმისა, რომ ილიას დაუძახია – რას ჩადიხართო...

„მოგვიკლეს ილია ჭავჭავაძე! საოცარია და დაუჯერებელი, მაგრამ ფაქტია უკვე, საშინელი ფაქტი. არა გვგონია, რომ იყოს ისეთი შეგნებული ქართველი, რომელსაც ცოტა რამ უღვივის გულში და სინდისი შერჩენია, რომ არ აღშფოთდეს და არ შეძრწუნდეს ამ საშინელების გაგონებაზე. ეს რა დღეს მოვესწარით! ეს რა უბედურება დაგვატყდა თავს!..“

„ეს ხომ ჩვენი პირველხარისხოვანი მწერალი იყო, რომელმაც შექმნა ახალი ხანა ჩვენს ლიტერატურაში ღა რომლის თხზულებებზე პირველი მოქალაქეობრივი აღზრდა მიიღო ორმა თაობამ მაინც! ეს ხომ ჩეენი პირველი საზოგადო მოღეაწე იყო, რომელმაც პირველად გაჰკაფა საზოგადო მოღვაწეობის ასპარეზი და თავის ამხანაგების პატარა წრის დახმარებით დაგვიარსა ყველა ჩვენი საკულტურო დაწესებულებანი. ეს ხომ იმ პატარა ჯგუფის პირველ რიგში იდგა, რომელმაც მესამოცე წლების ხანა შეჰქმნა ჩვენში –– ხანა განახლებისა და აღორძინებისა“.

„როცა ქვეყნის სამსახურში მოიქანცა, დაუძლურდა, დაბერდა და ცალი ფეხი უკვე სამარეში ედგა, ასე დავაჯილდოვეთ, ასე დავაფასეთ. მისი წარსული ღვაწლი და სამსახური...“

„რა ვთქვათ, რით ვიმართლოთ თავი უცხოთა წინაშე? მათ წინაშე, ვინც ილიასთანა მოღვაწეებს დიდების გვიოგვინით უმკობენ შუბლს“...

„დღეს მთელმა ქართველმა ერმა უნდა იგლოვოს არა მარტო ილია ჭავჭავაძე, უაზროდ და ვერაგულად მოკლული და ბარბაროსულად დასჯილი, არამედ მთელი ჩვენი აწმყო, სრულიად დაშლილი და მოსპობის გზაზე დამდგარი. სად მივდივართ, რად ვითხრით. სამარეს ჩვენისავე ხელებით! განა წარსულის ასე ბარბაროსულად უარყოფა და მოსპობა სრულიად გადაგვარების ნიშანი არ არის?“..,

მიხეილ ჯავახიშვილი წერდა: „კალამი მითრთის... ენა მებმის… აზრი მერყევა... ტყვიით განგმირეს მხცოვანი გული მხცოვანის პოეტისა და გვამი მისი დააგდეს მტვრიან შარა გზაზე. განგმირეს ის გული, რომელიც ნახევარი საუკუნის განმავლობაში ჩვენთვის იწვოდა ღვთაებრივ ცეცხლის ალზე, ჩვენთვის თრთოდა და ჩვენთვის ფეთქავდა. მოკლეს პოეტი, რომელიც ნახევარი საუკუნის განმავლობაში თავის კისრით ატარებდა ქართულ ლიტერატურას, რომელმაც შეჰქმნა ქართული ენა, ქართული პრესა, ქართული მწერლობა. მოჰკლეს და შარა გზაზე დააგდეს ის ილია, რომელიც 40 წლის განმავლობაში ბატონობდა ჩვენს საზოგადოებრივ აზროვნებას, საზოგადოებრივ მოღვაწეობას, ეროვნულ იდეას...

მოკვდა პოეტი! მოკვდა სხეული, მაგრამ არ მომკვდარა მისი სახელი და დიდება და არც მოკვდება იმ დრომდის, სანამ სძგერს გული ქართველისა, სანამ არსებობს თვითონ ქართველი, სანამ არსებობს მისი ენა ილიასგან გაფაქიზებული და ქართული კალამი და წიგნი, ილიასგანვე გამტკიცებული და გასუფთავებული. მხცოვანო პოეტო, „უღვთო იყო შენი სიკვდილი“.

მიხეილ წერეთელი: „საზარელი ამბავი ილია ჭავჭავაძის სიკვდილისა მეხივით დაატყდა თავს მთელ საქართველოს! მოჰკლეს ვინ – ილია ჭავჭავაძე! არავინ თავის დღეში ფიქრადაც არ გაივლებდა ასეთ რამე საზარელს, საზიზღარს და უცნაურს! ადამიანი, რომელმაც თავისი გული ჩონგურად აქცია და რომელიც ამ ჩონგურის სიმებს საქართველოსათვის აჟღერებდა ტკბილად და ძლიერად; ადამიანი, რომელმაც თავისი თავი, უმაღლესი გონების ჭურჭელი ნახევარი საუკუნის განმავლობაში ამუშავა საქართველოს ერის გულისათვის; ადამიანი, რომელმაც მთელი თავისი სიმტკიცე და ძალა შესწირა ჩვენის დაბეჩავებულის ცხოვრების აღდგენას, გამშვენიერებასა და განსპეტაკებას, – ეს ადამიანი წარიტაცა დღეს ვიღაცის მურტალმა ხელმა!“

ქუთაისი: „ილია ჭავჭავაძის მოკვლის ამბავი მეხივით დაეცა ყველას, 30 აგვისტოს, საღამოს 6 საათზე ქალაქში აქა-იქ გავრცელდა მკვლელობის ამბავი, მაგრამ არავის სჯეროდა ასეთი ველური ამბავი.

გამოკითხვის შემდეგ გაიგეს საზიზღარი მკვლელობის შესახებ. ეჭვი აღარ იყო. ყველა აღშფოთდა და გაოცდა“.

ვაჟაფშაველა. „ილია რომ მოჰკლეს!“ – მითხრა ერთმა ჩემმა ნაცნობმა მწუხარე და თან გაკვირვების კილოთი, თავზარი დამცა ამ ამბის გაგონებამ და ათასი კითხვა აღმიძრა: ვინ მოკლავდა, ნეტავ, ილიას? განა შეიძლება ამისთანა ადამიანის მოკვლა? ნუთუ ქართველებმა შეახეს ხელი თავის მამას ქართველთათვის თავდადებულს, თავისი ერისათვის მოჭირნახულე ადამიანს? იქნება უცხოელებს შეშურდათ ჩვენთვის ეს მართლაც ერთადერთი ბურჯი ჩვენი ქვეყნისა, ბურჯი ჭკუით, ნიჭით ღა გამოცდილებით? ათასი ამისთანა კითხვა დამებადა თავში და დღესაც კი, დღეს, როცა ეს სტრიქონები იწერება, არ ვიცი მიზეზი ილიას სიკვდილისა. ვიცით მე და თქეენ, მკითხველო, მხოლოდ ფაქტი, რომ მოეგვიკლეს საუკეთესო, პირველი ადამიანი, ჩვენი მწერლობის სულის ჩამდგმელი, მოღვაწე, დიდი მოამაგე ქართველი ერისა“...

ალექსანდრე ხახანაშვილი: „საშინელი ამბავია! ავაზაკის ხელი არ შეკრთა და გული გაუპო დატანჯულ და განადგურებულ საქართველოს ერთ საუკეთესო შვილთაგანს! მოჰკლეს ადამიანი, რომელიცნახევარი საუკუნის განმავლობაში თავში უდგა სამშობლო ქეეყნის საზოგადოებრივ აზრსა და მოღვაწეობას“...

სამსონ ფირცხალავა: „მკვლელს“. „დღეს ასაფლავებენ იმას ვისაც შეახე უწმინდური ხელი და მოჰკალი ვერაგულად. მოუსპე სიცოცხლე, ვინც არასოდეს არ მოკვდება. დაადუმე ენა, რომელიც იმეტყველებს თავის ნაწერებით ქვეყნის დასასრულამდე, განჰგმირე და ჩააჩუმე გული, რომელსაც აუძგერებია ასი ათასი გული გაცისკროვნებულის აზრით და მაღალის ადამიანურის მისწრაფებით.

ასაფლავებენ მამულიშვილს, რომლის სიკვდილმა დააობლა ერი. მისი გვამის ირგვლივ შემოკრებილა მთელი საქართველო, მისი კუბო მორთულია ცრემლებისაგან დანამებელის ყვავილებით, გზა იმის გასვენებისა ბრწყინავს დიდებითა და სიყვარულით...“

ქართველი დედაკაცი: „ილია მოჰკლეს, მოჰკლეს ილია! გესმით, ქართველნო? ილია მოჰკლეს, მხეცთ დაგვინგრის ტაძარი დიდი, სისხლით შესვარეს, წამების გვირგვინი არგეს ჩვენ სადიდებელ მოძღვარ-მგოსანსა. ილია მოჰკლეს, გული გაუპეს, წაგვართვეს, მოსპეს ჩვენი სიმდიდრე, ამპარტავნება. ილია მოჰკლეს, გული გაუპეს; გაუპეს ის წყლული გული, ის დიდი გული და ქართველობის ვაებით აღსავსე, რომელიც ორმოცდაათი წელიწადი მხოლოდ და მხოლოდ ქართველთათვის იდაგებოდა! ილია მოჰკლეს, მოჰკვეთეს წმინდა წყარო. შესწყვიტეს მიდრეკანი ცხოველმყოფელი მისის ბრწყინვალე მჭერმეტყველებისა! აღარა გვყავს ილია, ქართველებო! გჯერათ ეს თქვენ, შეგიძლიანთ ამ საშინელ, ულმობელ აზრს შეურიგდეთ? შეგიძლიანთ ილია გულიდან მოისხლიტოთ, უიმისოდ ჩვენი არსება წარმოგიდვინოთ?! აღარ გაყავს ილია? დიდი ილია, ჩვენი დამამშვენებელი, აღარ გვყავს ილია, ჩვენი მქადაგებელი, აღარ გვყავს ილია, ჩვენი ბედშავობის ჩამგონებელი, აღარ გეყავს ილია ჩვენი აღმაფრენი, შარავანდედით მოსილი მგოსანი?... აღარ გვყავს ილია, ის დიდი ილია, რომელზედაც ამპარტავნობით ვუთითებდით ყველა იმათ, ვინც გაჰბედავდა და ეჭვს შეიტანდა ქართველთა ძლიერს და გონებრივს ძლიერებაში... ვიტიროთ ილია, ქართველებო, ვივაგლახოთ, თავში ხელი ვიცეთ, ვიჭირისუფლოთ და მის საფლავზე კავშირი შევკრათ ძმობისა, ერთობისა, ხალხში მოვფინოთ მისი მცნებანი და მით დავუტკბოთ, დავარწმუნოთ, რომ ერი მისი მომწიფებული არის, რომ ერმა მისმა შეისმინა, მიუხვდა ნათქვამს, ნაფიქრალს, თვით დუმილსაცა და როგორც შვილი ერთგული გულში ჩაიკრა და თავის მდუღარება გულის ნაკვნესი ზედ დააფრქვია...

აკაკი წერეთელი: ახალ-მოძრაობის წინამორბედი, მაგრამ საწაღმართოსი და არა საუკუღმართოსი, დღეს უკუღმართად მოკლული, ძევს კუბოშო ჩვენ წინ და, თითქოს, გვეკითხება: „რა დაგიშავეთ, რომ ეს დღე დამაყენეთო“? გვეკითხება და ჩვენ, ქართველებს, თავის გასამართლებელი ვერა მოგვიხერხებია რა!.. და მეც, როგორც ქართველს, მწუხარების გარდა, სირცხვლიც ენას მიბამს, ვეღარას ვამბობ და გადავდივარ საპირადოზე: მშვიდობით, ძმაო! გარემოებამ გადაგვაბა ჩვენ ერთმანეთზე. ნახევარ საუკუნის გამნავლობაში ერთს უღელს ვეწეოდით; ერთი გზით დავდიოდით. ახლა ჩემი მარტოდ დარჩენა, დაობლება საძნელოა, მაგრამ ეჰ, არ ღირს პირადობაზე რაიმეს თქმა და ისიც ჩვენში დღეს!..

შენ კი შენი ქვეყნიური ვალი შეასრულე და განისვენე სამარადისოდ. ამიერიდან ეკუთვნი ისტორიას. შენი საქმეები და ღვაწლი თავის-თავად იღაღადებენ. იმათ ჩვეულებრივი მითქმა-მოთქმა ვეღარც არას დააკლებს და ვეღარც რაიმეს მიუმატებს! თუ საქართველოს სიკვდილი არ უწერია, მაშინ მასთან ერთად შენც უკვდავი იქნები და თუ სასიკვდილოა, როგორც ზოგიერთებს სურთ და ჰგონიათ, მაშინ ნეტავი შენ, რომ მაგ შენი სიკვდილით წინა-უსწარ მის სიკვდილს და თვალით ვეღარა ნახავ! როგორც სიცოცხლე, ისე სიკვდილი შენი გახდა მიზეზად ხალხის ამოძრავებისა და აჰა, საქართველოს ყოველ კუთხიდან თავ-მოყრილნი გეხვევიან გარს!.. და ვინ იცის, ეგება სიკვდილით მაინც განამტკიცო ის, რასაც შენი სიცოცხლე შესწირე; ერთობას, თანასწორობას, ძმობას და სიყვარულს! მშვიდობით, ძმაო! საუკუნოდ იყოს ხსენება შენი!..

ბევრმა, ძლიერ ბევრმა გამოთქვა დიდი ვალალება და მწუხარება იმ გონებადაბნელებული ადამიანების საქციელის გამო, ვინც შეამზადა და ვინც შეასრულა უბოროტესი აქტი, 1907 წლის 30 აგვისტოს ტრაგედია წიწამურთან. საქართველოში არ დარჩენილა რამდენაღმე ჯანსაღად მოაზროვნე ადამიანი, რომ ილია ჭავჭავაძის ვერაგული მკვლელობა არ განეცადოს, როგორც მახვილის მოქნევა ქართველი ერის საუკეთესო ზრახვათა წინააღმდეგ. არ დარჩენილა პოეტი. მწერალი თუ სხვა მოაზროვნე, რომ თავისი საპროტესტო სიტყვა არ ეთქვას ამ ველური საქციელის გამო. ილია ჭავჭავაძის ხსოვნა, მის სახელს, მის მოღვაწეობას იგონებდა და აფასებდა ქართველ მწერალთა ის თაობა, რომელიც ი. ჭავჭავაძის აზრებით გამოიზარდა, აგრეთვე ქართველ მწერალთა შემდეგი თაობანი, რომელთაც ენახათ, მოესმინათ და განეცადათ თ. ჭავჭავაძის აზრი და ასე, მომდევნოთა მომდევნონი, ი. ჭავჭავაძის გზით მავალნი ქართული მწერლობის გზაზე ჩვენი თანამედროეე ქართული მწერლობაც ი. ჭავჭავაძის სახელსა და მოღვაწეობას ადიდებს და შარავანდედით მოსავს. აკაკი წერეთლის სიტყვისამებრ, ი. ჭავჭავაძის სახელი ცოცხალია მის ცოცხალ სამშობლოში, მოქმედია და მოქალქეობით აღსავსეა. ამის დასტურია ის დიდი სამზადისი, რაც დაისახა მწერლისა და საზოგადო მოღვაწის დაბადების 150 წლის თავის აღსანიშნავად.

რა იყო და ვინ იყო ილია ჭავჭავაძე, რომელმაც თავის თანამედროვეთა შეგნებაში ასეთი ღრმა კვალი დატოვა; რით მოვიდა ილია ჭავჭავაძე თავის მომდევნო თაობათა მსოფლმხედველობამდის და რატომ არის სიცოცხლით აღსავსე მისი ფიქრი და აზრი, მისი ლექსი და მოთხრობა, მისი პუბლიცისტური თუ კრიტიკული წერილი?

ილია ჭავჭავაძე ქართული მოაზროვნე ინტელიგენციის იმ თაობის. წევრია, რომელნიც ცნობილნი არიან „თერგდალეულების“, „სამოციანელთა“ სახელით. ილია ჭავჭავაძე ერთი იმათგანი იყო, გონების ამოძრავებისთანავე რომ თავისი მშობლიური ქვეყნისა და ერის ის ტორიასა და აწმყოს თვალსა და გონებას ადევნებენ, ხალხის ყოფისა და ცხოვრების წიაღს სწვდებიან, სწავლობენ და გამოცდილებას იყენებენ აწმყო დროისა და მომავლის გასაკეთილშობილებლად, ერის ცხოვრების წარმატებისათვის, ხალხთა შორის ჯანსაღი ურთიერთობა კავშირისათვის, ადამიანის გონიერი და სულიერი აღორძინებისათვის. ი.ჭავჭავაძის თაობამ განიცადა უხამსობა მონარქიული სისტემის კოლონიური მმართველობისა, ეროვნული ღირსებისა და ღირებულების წინააღმდეგ ლაშქრობისა. ის თაობა კარგად ხედავდა თვითმპყრობელობის უსამართლობას ეროვნებათა სულიერი და ინტელექტუალური არსებობის მიმართ, თუ რა გულმოდგინებით შლიდა და არღვევდა ეროვნული შეკავშირების საფუძვლებს — ენას და ისტორიას.

ი. ჭავჭავაძე ერთი იმ მოღვაწეთაგანია, შეგნებულად რომ დაუპირისპირდა უსამართლობას და მხატვრული და პუბლიცისტური სიტყვა და აზროვნება ერის გამოსაფხიზლებლად, გასაძლიერებლად და გათავისუფლებისათვის გამოიყენა. არა ერთი და ორი წლის, არამედ ნახევარი საუკუნის განმავლობაში იგი წარმართავდა ქართულ მხატვრულ აზროვნებას, მის სახელთან იყო დაკავშირებული ყველა ეროვნულ-კულტურულ-მეცნიერული საქმიანობა და მიღწევა XIX საუკუნის მეორე ნახევრის განმავლობაში.

ი. ჭავჭავაძე იყო მეთაური ერონვული და გამათავისუფლებელი მოძრაობისა საქართველოში, ორგანიზატორი ქართული პრესისა, ხელოვნებისა, კულტურულ-საგანმანათლებლო დაწესებულებებისა. მასში გაერთიანებული იყო სრულიად ქართველი ერის სიცოცხლე და არსებობა, იყო მეთაური და წინამძღოლი ქართველი ერის შემოქმედებითი ძალებისა. იგი იყო პოეტი, პროზაიკოსი, დრამატურგი, კრიტიკოსი, პუბლიცისტი, პოლემისტი. ყველა ეს დარგი მას დაკავშირებული ჰქონდა ჩვენი ქვეყნისა და ერის სასიცოცხლო და სამომავლო პრობლემებთან; იყო მეთაური საზოგადოებრივი აზროვნებისა, უპირველესი ადამიანი, დამცველი თავის ქვეყნის სახელისა და პრესტიჟისა რუსი თუ ევროპელი საზოგადო მოღვაწეების, მწერლებისა თუ მეცნიერთა წინაშე.

ამიტომ იყო, რომ 1907 წლის აგვისტოში, როცა სამოცდაათი წლის დიდი ქართველი, მწერალი და მოღვაწე ველური ხელით განიგმირა, მთელმა ერმა ი. ჭავჭაჯაძის სიკვდილი ჩათვალა ქართველთა ეროვნული ღირსების შელახვად და შეურაცხყოფად. იმ საზარელი გასროლის ხმა, რომელიც გაისმა სოფელ წიწამურთან და სადაც ახლა თეთრი მაღალი სვეტი დგას, რომელიც გამვლელს გაახსენებს იმ უადამიანო გამოხდომას, რაც გამოიხატება ქვეყნის იდეური მეთაურის მკვლელობაში. ის ხმა ჯერაც არ ჩამქრალა და მეოცე საუკუნეს, მისი დასაწყისიდან დღევანდლამდის მოჰყვება როგორც ხმა ღვთისა, რითაც იგი მიმართავს მკვლელს: „კაენ, სადაა ძმა შენი?"

1907 წლის 30 აგვისტოს გასროლის ექო კიდევ დიდხანს იტრიალებს საქართველოს ცის თაღების ქვეშ და ყოველ ახალ თაობას გაახსენებს უგვან და უგუნურ, ადამიანთა არსებობას, რომელთაც არ დაინდეს თავის ქვეყნისა და ერის წმიდათაწმიდა, ხატი და უმაღლესი გრძნობა-გონება.

1857 წელს ილია ჭავჭავაძემ დაწერა ლექსი „ყვარლის მთებს“. იგი იმ წელიწადს უნდა გამგზავრებულიყო პეტერბურგს, იქაურ უნივერსიტეტში იურიდიულ ფაკულტეტზე შესასვლელად. ოცი წლის ახალგაზრდა პირველად ემზადებოდა შორი გზისათვის და მის წინაშე დადგა საკითხი — სად მიდის და რად მიდის ჩრდილოეთში, რა ამოქ-ედებს მას ასეთი შორი მანძილის დასაძლევად. აღსანიშნავია ამ ნაწარმოებში გამოხატული გრძნობა მშობლიური მთების სიყვარულისა და, რაც მთავარია, თანდათანობითი განვითარება ამ სიყვარულისა, დაწყებული პოეტის ყრმობიდან.

ყვარლის მთები სიმბოლიური სურათია სამშობლოსი, საქართველოსი. ამ მთებთან არის დაკავშირებული მათი შვილი, ახალგაზრდა კაცი, მათთან გამოთხოვების ჟამს ფიცს რომ აძლევს ქვეყანას, რომ მას არასოდეს დაივიწყებს, რომ მშობლიური მთები მასთან იქნებიან ვით მისი გული, რადგან ეს მთები და მისი არსება ბუნებით არიან შეუღლებულნი. სამშობლოს შვილი თავის ქვეყანასთან ბუნებით არის დაკავშირებული და როგორც საკუთარ გულს, ქვეყნის შვილი, ისე უნდა ატარებდეს სამშობლოს სიყვარულს.

სამშობლოს მთათა სიდიადე ყრმობიდანვე კანკალსა და ჟრჟოლას განაცდევინებდა მას, მაგრამ ეს არ იყო შიშისაგან გამოწვეული კანკალი, არა! ყრმობიდანვე იგი თრთოლვით შესცქეროდა მათ სიმაღლეს და ბავშვური სურვილით შენატროდა მთათა ზემო მხარეს, სადაც ღრუბლებიც კი ვერ ბედავდნენ სრბოლას, სადაც გრიგალთა ქროლვას ამაყად ისმენდნენ ცადაზიდული მთები, სადაც წეროთა ქარავანი ძლივს გაუთანაბრდება ხოლმე ამ მწვერვალებს. ყრმობის მარტივი ნატვრით ენატრებოდა მას ფრენა, გრიგალთა მსგავსად, ამ მთათა მწვერვალებში, ნატრობდა თავისუფალი არწივის ფრთას, რომ მთათა სიმაღლეს გადაევლებოდა. სასტიკ ქართა ქროლვას, რომელნიც დაჭრილ ლომთა გვრგვინვასა ჰგავდა, ყურს მიუპყრობდა, რადგან ამ ხემბში რაღაც ნაცნობსა და მშობლიურს ისმენდა. ახლა პოეტს თავი მოსწონს, რომ ამ მთების შვილია და ქართველად არის გაზრდილი გრიგალთა, მეხთა და ქუხილთ შორის, ბავშვური და ახალგაზრდული მწუხარებისას, როცა ცრემლს ღვრიდა, მაშინაც მშობლიურ მთებს. შესტიროდა და შესჩიოდა, თუმცა მთანი მტირალს ნუგეშს ვერ სცემდნენ, სამაგიეროდ საოცნებო წარსულის წამნი სამუდამოდ დაი მარხა საკუთარ გულში.

ახლა წუთისოფლის ვალი მათ აშორებს, ამ მთათა წიაღში აღ ზრდილი შორს მიემგზავრება და, ეს არის სამშობლოს შვილისათვის უდიდესი სასჯელი.

„მშვიდობით, ჩემნო, თვალში ცრემლით განებებთ თავსა,

უცხოეთიდამ კვლავ პოგაწვდენთ ჩემს გულს და თვალსა;

კვლავ გაგიღიმებთ შორ ქვეყნიდამ თქვენ ჩემი სული,

და, დამიწყებსცა სიყვარულით ფეთქასა გული“.

წუთისოფლის სამსახური ათმობინებ, სამშობლოს, ავალებს წავიდეს უცხოეთში გონების გასავითარებლად. სამშობლო არის სტიმული მისი მოქმედებისა და ახალგაზრდამაც ფიცი მისცა თავის ქვეყანას, რომ მთელი თავისი არსებით შეასრულებდა ერის შვილისა და მოქალაქის მოვალეობას.

სწორედ ასეთი ლექსი უნდა დაეწერა ილია ჭავჭავაძეს. მისთვის, მართალია, ძნელი იყო წარმოდგენა მომავალი სამოღვაწეო გზისა, მაგრამ, მას თავიდანვე ჰქონდა ჩანერგილი აზრი, რომ შვილი მოვალეა შრომითა და მოღვაწეობით ემსახუროს ქვეყანასა და ერს.

ი. ჭავჭავაძის მთელი მოღვაწეობა იყო სამშობლოსათვის მიცემული წმინდა ფიცის განხორციელება.

ლირიკულ ლექსთა უმეტესობა ი. ჭავჭავაძეს პეტერბურგში აქვს დაწერილი იქ დაიწერა აგრეთვე პოემა „აჩრდილი“, „ქართვლის დედა“, „რამდენიმე სურათი ანუ ეპიზოდი ყაჩაღის ცხოვრებიდამ“, „გლახის ნაამბობი“, რუსეთში ყოფნისას თარგმნა ვალტერ სკოტის, შილერის, ბაირონის, პუშკინის, ჰაინეს, რიუკერტის, ლერმონტოვის, ანდრე შენიეს ნაწარმოებები. ე. წ. „პეტერბურგის პერიოდი“ ი. ჭავჭავაძის შემოქმედებისა მდიდარი და მრავალფეროვანია.

ყურადღებას იქცევს ი. ჭავჭავაძის პეტერბურგში ცხოვრების პირველ ხანებში დაწერილი ლექსები. ერთი მხრით იქმნება ისეთი თხზულებები, რომლებიც დიდი და სერიოზული მსჯელობის, შინაგანი თვითდაჯერებულებისა და ფიქრის გამომხატველნი არიან, მაგ., „ხმა სამარიდამ“, „გუთნის დედა“, „ქართლის დედას“ და სხვ., ამათ პარალელურად, 1857-1858 წლებში მას დაწერილი აქვს ლექსები, რომლებშიც დიდი ცხოვრების პირისპირ დგომისაგან გამოწვეული შეკრთომა, ან მარტოობის მწვავე განცდა გამოჩანს. 1857 წლის დეკემბრით არის დათარიღებული ლექსი „სანთელი“, ნაღვლიანი განწყობილებით, უღიმღამო არსებობით გამოწვეული, სევდით აღსავსე ნაწარმოები. მიბჟუტული სანთელი გასაქრობად არის მიწურვილი, სიკვდილს ებრძვის და მალე ჩაქრება, დაისადგურებს სიბნელე, შუქისა და სინათლისაგან მხოლოდღა დამწვარი პატრუქი დარჩება. მიმკრთალებული სანთელი კაცის სიცოცხლეს არის შედარებული. მეტად მინორული ტონი ხმიანობს ლექსში „გაზაფხული“, სევდიანია, თითქმის უიმედოა იგი, თვით გაზაფხულის დაბრუნებაც აღარ უხარია. გაზაფხულმა აამწვანა ველები, ყველა სულდგმული უგალობს განახლებას, ყველაფერი სიცოცხლეს იწყებს, მაგრამ ერთხელ მოკლული გული კი „არც აყვავდება, არც გაცოცხლდება“ თავისუფალი ჩიტი ქვეყანას გალობით ატკბობს, დაფრინავს იგი ხშირ ტყეში და ცის ლაჟვარდში, მაგრამ მას გალიაში ჩასვამენ, სადაც იგი, დანაღვლიანებული და ფრთებჩამოყრილი სიკვდილს მოელოდება. პოეტი ხშირად ფიქრობს უხეშ ცხოვრებაზე, წუთისოფლის ზვირთად ეჩვენება მოწყეტილი სიცოცხლის მდინარე, რომელიც, ვინ იცის რას უქადის მის მომავალს. აწმყო საკეთილოს არას ამბობს, წარსულიც მას ეთანხმება, მომავლის ვარსკვლავი არ ჩანს და ცხოვრების მდინარეს დიდ ზღვაში მიაქვს პოეტის ნავი. ზღვა დაღუპავს ნავს და ურგები კვალიც წაიშლება ზღვის ტალღებში პოეტი იწყევლის დაბადების ჟამს, ებრალება ზღვის სიღრმეში ჩასანთქმელად გამზადებული სიცოცხლე. და მდინარეს ემუდარება — მე და ჩემს ნავს დიდ ზღვაში ნუ შეგვიტანო.

საშინელი სიზმრების რკალშია მოქცეული პოეტი: ბნელი უფსკრული ესიზმრა. ჯოჯოხეთის სიბნელე იხილა, უსაზომო სიღრმეში ქვეყანათა ნანგრევებს ჭვრეტდა. განწირულ ქვეყანათა თანამგზავრი იყო წყევლა, შეჩვენება, განგდება, იქაური მზე სისხლით სავსე ფიალას ჰგავდა, კოსმოსიც სისხლს ჰგავდა, უსაზღვრო ცის სივრცეში ჯოჯოხეთი ტრიალებდა, იდგა ღვთის რისხვის ხმა, უგზო-უკვლო ქვეყნები წყევლით ტრიალებდნენ და ისმოდა მხოლოდ: „წყეულიმც იყავ“. ყველაფერი ეს დემონთა ლხინი იყო, კაცები დემონთა მსგავსად ერთმანეთს კბილით გლეჯდნენ, თვით სიკვდილი უღონო იყო, რომ ამ ვაებისათვის მოეღო ბოლო.

პოეტის ურვით მოკლული გული მწუხარედ ტირის თითქოს იმისთვის, რომ სხვა ზეცის კალთების ქვეშ მოქცეულა და სხვათა უფერული ვარსკვლავები კიაფობენ სხვათა ცაზე. სამშობლოს ზეცა სხვანაირად არის გაბრწყინებული და სულ სხვა რიგადაა დამშვენებული.

უმაღლეს ძალას შესთხოვდა პოეტი, ნუ მიმცემო ბედის ტრიალს და ნუ დამაწაფებო დემონის ფიალას, უკუ-თქმისა და მაცდურობის საწამლავით რომ ლიცლიცებდა. მაგრამ, თუ უმაღლეს ძალას სურს გამოცდა პოეტის სულისა, მაშინ დეე უფალის ხმის ქვეშ გაჰქრნენ მისი, პოეტის სურვილნი.

ეჩვენებოდა, რომ ცხოვრების ზღვაში მარტოკა დასცურავდა და მის გულს ქართა გრიალში აღარაფერი საიმედოდ აღარ ეჩვენებოდა. გამოუცდელს ზღვის ზვირთნი აქეთ და იქით აწყვეტენ, თითქოს მისი შთანთქმა აქვთ გადაწყვეტილი — ნუ ატირდებიო, — მიმართავს პოეტი ვიღაცას, თუ ჩემი ურგები კვალი წყლის სივრცეში დაიკარგებაო.

ასე მიჰყვება ერთმანეთს მისი ლექსები, რომლებშიც მარტოობის განცდა, ცხოვრების ზღვასთან ბრძოლა, საკუთარ შესაძლებლობათა არარაობა არის გამოთქმული.

შემდეგ იცვლება მისი შემოქმედების აზრი, ახალი შეგნება ჩნდება. სიკვდილი უკვე აღარ აშინებს მას, მაგრამ ერთი სურვილი უჩნდება — მისი კვალი დარჩეს ამ ქვეყნად და ამის მიხედვით მომავლის ადამიანებმა თქვან — მას თავისი მოვალეობა შეუსრულებია, მის ქნარს შორს, ჩრდილოეთში ამაოდ არ უკვნესია, არამედ რაღაც სასარგებლო შეუქმნია თავის თანამემამულეთათვისო.

ამავე დროს მის ლირიკაში სიყვარულის თემა ჩნდება. სიყვარული ჯერ გაუბედავია, „მწყუროდეს, მაგრამ კრძალულებითა მე შენთვის კოცნა ვერ გამებედოს“. სატრფოს გულისცემა ლოცვის ბგერებად ეჩვენება და ცოდვილ ფიქრთა მორევას სიყვარულის სიწმინდით იგერიებს. სიყვარული ცრემლს უჩენს თვალებში, იგი ტანჯვასა ჰბადებს, მაგრამ, სწორედ ეს არის სრული სიცოცხლე. ნაზი ბულბული გაგიჟებული სიყვარულს სტვენს. დიდხანს ეძებს ამ ბულბულს იგი, მაგრამ ვერსად პოულობს. ბულბული თურმე მის გულში სტვენდა სიყვარულს. წრფელია და წმინდა ეს სიყვარული, იგი მის არსებობას ამტკიცებს, აღონიერებს, იმ შეკრთომას ავიწყებს, ცოტა ადრე რომ აწვალებდა და აფიქრებდა მას, გაბედულებას ანიჭებს და სწორედ ამ დროს წერს ი. ჭავჭავაძე შემართებულ ლექსს „გავსწორდეთ, ბედო“. „გავსწორდეთო“ — მიმართავს პოეტი ბედს, ჩემ სიცოცხლეში შენს ნებაზე და შენი კარნახით ვთამაშობდი, ბევრი ნუგეში მოგისპია ჩემთვის, ბევრი ტკბილი ოცნება გაგითელია, სისხლის ცრემლებით ამოგიწვავს ჩემი თვალები, შენი ბრჭყალების კვალი გულზე მაქვს დაჩნეული. გეყო! მოვიდა ანგარიშის გასწორების დრო, უნდა გავსწორდეთ მე და შენ. შენი უფლებისა და ბატონობის დრო წავიდა, უნდა ადგილები გავცვალოთ, აქამდე შენს ნებაზე დავდიოდი, ახლა კი მე მიჭირავს დუდუკი, მე დავუკრვა და შენ კი იხტუნე!

ფეხქვეშ მტკიცე ნიადაგი იგრძნო, გამხნევდა, გამაგრდა. აღარ ეშინია ბედისა, თავისი ცხოვრების გზისა...

ყვარლის მთებს უწერდა ი. ჭავჭავაძე: „თვალში ცრემლით განედა ბებთ თავსა, უცხოეთიდამ კვლავ მოგაწვდენთ ჩემს გულს და თვალსა“. ჩრდილოეთში ყოფნისას გულისყურიდან და გონების თვალიდან და არ მოუცილებია თავისი სამშობლო, მის აწმყოზე, მის კეთილდღენობაზე ფიქრობდა და ოცნებობდა და, თუ უღონობაზე ან შეუძლებლობაზე წერდა, მხოლოდ იმიტომ, რომ, ვაი თუ ჩემს ქვეყანას ვერა ან რა ვარგო, ვერაფრით გამოვადგეო. სამშობლოზე ფიქრი არასოდეს შეუწყვეტია იქ დაწერა მან „გუთნის დედა“. მას თავისი მოძმე, 1) თავისი ქვეყნის ადამიანი ჰყავდა მხედველობაში, როცა ლაპარაკობდა, რომ ბუნების გვირგვინს, ადამიანს წართმეული აქვს უფლება მაღლა ახედვისა, რომ ადამიანს ადამიანობა აღკვეთილი აქვს, იგი პირუტყვის დარად უღელშია გაბმული, უუფლებოა, უსიხარულოა. ადამიანისათვის ძალით წაურთმევიათ უფლებანი, აღუკვეთიათ სიმართლის თქმის ნება, მას, ადმიანს, თავის ჭირისა და წუხილის გამოთქმის საშუალება არ გააჩნია. ადამიანსა და მის ერთგულ პირუტყვს შორის განსხვავება არ არის, ადამიანი თავის ზართან ერთად არის შებმული უღელში, რაც სწორედ ადამიანობის დაკარგვის, მისი აღკვეთის ნიშანი არის. მისი ხმალი — ენა სიმართლისათვის დაჩლუნგებულია, ადამიანობის ნიშანს — ენას, აზრის გამოთქმის საშუალებას აღარ ანებებენ. ამიტომაა, რომ მოაზროვნე ადამიანისათვის უფრო მძიმეა ის უღელი; ვიდრე პირუტყვისათვის.

ი. ჭავჭავაძე, რასაკვირველია, თავის ქვეყნის, თავისი ხალხის ვითარებაზე ლაპარაკობდა.

შესანიშნავია თავისი აზრით ი. ჭავჭავაძის ლექსი, დაწერილი პეტერბურგში — „ქართვლის დედას“. ეს ნაწარმოები იმათ რიგში დგას, რომლებშიც ავტორი, მოაზროვნე და პოეტი, საეროვნო საკითხებს აყენებს, თავისი ერის საზოგადოებრივი ცხოვრების ნაკლოვან მხარეეზე მსჯელობს. ეს ლექსი სამოქმედო გზაა, მისი, როგორც სამშობლოს მოქალაქის, მიზნების ჩვენებაა, სამშობლოს განვითარების პერსპექტივის მიმთითებელია, ქართველი დედის დანიშნულების მაჩვენენელი. სრულიად დასაშვებია, რომ ი. ჭავჭავაძეს ამ ლექსის შეjმნისას ნ. ბარათაშვილის პოემის პერსონაჟის, ქართველი ქალის სახე ედგა თვალწინ. ნ. ბარათაშვილის პოემა „ცისკარში“ დაიბეჭდა 1959 წლის სექტემბრის ნომერში, ი. ჭავჭავაძემ ეს ლექსი დაწერა იმ წლის დეკემბერში.

ი. ჭავჭავაძემ, პირველმა ქართველ სამოციანელთაგან, დააყენა საკითხი აწმყოს სამსახურისა მომავალი ცხოვრების გაუკეთესების მიზნით. შესანიშნავი და გმირულ-ვაჟკაცური იყო ქართველი ხალხის წასული. მაგრამ იგი ვეღარ დაბრუნდებოდა, წარსული დიდება ვეღარ აღსდგებოდა, ამიტომ მასზე ფიქრი, მისი დაკარგვით გამოწვეული ცრემლი და ვაება ვერაფერსღა არგებდა სამუდამოდ დამკარველს. წარსულზე ტირილი უაზრობაა, ჩვენმა ახალმა დრომ, სამშობლოს მომავალმა ახალ ვარსკვლავს უნდა მისდიოს, „ჩვენ უნდა ჩვენი ვშვათ მყოობადი, ჩვენ უნდა მივსცეთ მომავალი ხალხს“.

ი. ჭავჭავაძემ, როგორც ახალთაობის წარმომადგენელმა, დიდი ტვირთი იკისრა: ხალხის მომავალი ცხოვრების აგება, მისი მოწყობა, ამ ახალ ცხოვრებაში ადამიანობის დამკვიდრება, კაცთათვის ადამიანურ უფლებათა მოპოვება. ქართველ დედას ახალი მოვალეობის აღსრულება დააკისრა პოეტმა, მას, დედას სულით ძლიერი შვილი უნდა აღეზარდა, დედა შვილისათვის უნდა ჩაეგონებინა ძმობის, ერთობის, თავისუფლების იდეები, შვილის გული სიკეთის ქმნისაკენ უნდა მიემართა, მამულისათვის მებრძოლად უნდა აღეზარდა და მაშინ ქართვლის დედა მიიღებდა ნაყოფს, მიიღებდა კაცურ კაცს, სამშობლოს მოყვარულ შვილს, მოქალაქეს, მზრუნველს, ერისათვის გულატკივებულს. ქართველი დედის ვალი იყო აღეზარდა ისეთი შვილი, რომელსაც ჭეშმარიტება წინ გაუძღვებოდა და თავის შემდეგ განათლებულ კვალს დატოვებდა.

ასე ზრუნავდა ახალგაზრდა ჭავჭავაძე თავისი ქვეყნის და ერის მომავლისათვის, დაკარგული ძალის აღდგენისათვის. ძმობა, ერთობა, და თავისუფლება უნდა ყოფილიყო მომავალი ქართველის შეგნების საფუძველი. ამ საფუძვლის შექმნა კი ქართველის დედას ეკისრებოდა.

ასეთივე აზრი ამოქმედებდა პოეტს, როცა წერდა ლექსს „ნანა“. აქაც ქართველი მოქალაქის სამოქმედო პროგრამაა გაშლილი, აქაც დედისა და შვილის მოვალეობაზეა მსჯელობა. პატარას, ყრმას ჯერ არა ესმა რა და წინამორბედი გრძნობა მას ღვთიურ ვალს ქართველთა, სამშობლოს მიმართ ჯერ ვერ უხატავს, მაგრამ მოვა დრო, გაიზრდება პატარა, მკლავი გაუმაგრდება და ყრმობის სიზმრები სინამდვილით შეეცვლება. მიხვდება მაშინ მამულის ვითარებას, შეისმენს მის მწარე კვნესა და მშობლისაგან დალოცვილს გული აუღელდება, დედის ნანა ხმლის ჟღერით შეეცვლება, მიხვდება ერის ბედშავობას, წამხდარ და დათრგუნვილ დიდებას და გმირობას, დაინახავს დაობლებულ მამულს. მაშინ უნდა აინთოს გული, მტერს მეხად დაეცეს და, როგორც ერთგულმა შვილმა მტერი უნდა მოსპოს და მამულს მსხვერპლად შეეწიროს. დედის გული, ჩვეულებრივ ჩვილი და ნაზი, მამულის მდგომარეობით სალ კლდედ იქცევა, რადგან დედას შვილი მამულის მსხვერპლად უნდა. ვაი იმ დედას, რომელიც შვილს სამშობლოს დამცველად და გამათავისუფლებლად ვერ გაზრდის, ამისთანა დედას შვილი არ ჰყვარებია.

„ჩემის მამულისათვის
მე ჩემს ძუძუს გაწოვებ,
მისის სიკეთისათვის
გაგწირავ და გაბრძოლებ...
მას დედის ძუძუ ტკბილი
შხამადაც შერგებია,
მამულისთვის სიკვდილი
ვისაც დაზარებია!“

მამულისთვის სიკვდილი დიდი რამ არის. მამულისთვის მკვდარი უკვდავებას ჰპოვებს.

თითქოს წინასწარმეტყველურად თქვა ეს პოეტმა. სწორედ ხუთი ათეული წლის შემდეგ ამ სიტყვათა მთქმელი თავის მამულში დასცეს, რითაც მან უკვდავების კარი შეაღო!

მშობლიური ქვეყანა ყოველთვის თვალწინ ედგა მწერალს, მისი ბუნება, შორი მთების თეთრი ზოლი, საქართველოს ლაჟვარდი ცა. მამულის მდგომარეობა სულს უგუბებდა, შორიდან ეტრფოდა მას, ნატრობდა მის გამოფხიზლებას. სუნთქვა ეკვროდა პოეტს, როცა თავისი ქვეყნის მდგომარეობას წარმოიდგენდა. სხვადასხვა მხატვრული სახე და სურათი შექმნა მიყუჩებული, უმოქმედო, ძალაწართმეული სამშობლოსი.

„მკრთალი ნათელი სავსე მთვარისა
მშობელს ქვეყანას ზედ მოჰფენოდა
და თეთრი ზოლი შორის მთებისა
ლაჟვარდ სივრცეში დაინთქმებოდა.

არსაიდამ ხმა, არსით ძახილი!..
მშობელი შობილს არრას მეტყოდა,
ზოგჯერ კი ტანჯვით ამოძახილი
ქართვლის ძილშია კვნესა ისმოდა!

ვიდექ მარტოკა... და მთების ჩრდილი
კვლავ ჩემს ქვეყნის ძილს ეალერსება.
ოხ, ღმერთო ჩემო! სულ ძილი, ძილი,
როსღა გვეღირსოს ჩვენ გაღვიძება?!“

ისევ ნ. ბარათაშვილისებური სახე და აზრი ჩნდება ი. ჭავჭავაძის პოეზიაში. 1859 წელს პეტერბურგიდან დროებით ჩამოსული წერს ლექსს „მტკვრის პირას“. ეს არის ფიქრი მტკვრის პირას. მტკვრის დინება მშობლიური ქვეყნის ცხოვრებას აგონებს ი. ჭავჭავაძეს, ზვირთთა მღერა წუხილით ავსებს მის გულს, ჩვეული ფიქრის ამშლელია მდინარის დენა, მტკვარი ნეტარ დროთა მესაიდუმლედ დაუსახავს პოეტს.

ი. ჭავჭავაძის მსოფლმხედველობის დადგინება პეტერბურგის პერიოდში მოხდა. რასაკვირველია, ამის საფუძველი მას სამშობლოდან გაჰყვა. პეტერბურგი სააზროვნო ცენტრი იყო, რუსული ლიტერატურისა, დემოკრატიული პრესის კერა, იქ ცხოვრობდნენ რუსული მეცნიერების, ხელოვნების, განათლების, ლიტერატურის მესვეურები და წარმომადგენლები. რევოლუციურ-დემოკრატიული აზროვნების დიდი მიმმართველი და ხელმძღვანელი ნიკოლოზ ჩერნიშევსკი პეტერბურგში ცხოვრობდა და მოღვაწეობდა. ჩერნიშევსკი მაშინდელი ახალგაზრდობის გონების მეთაური, ბევრი მნიშვნელოვანი ნაშრომის ავტორი, ყველაზე სახელოვანი მოღვაწე იყო. მის მრავალრიცხოვან მიმდევართა და დამფასებელთა შორის ბევრი ქართველი ახალხაზრდა ერია. ჩერნიშევსკის მთელი მოღვაწეობა ერთი მიზნისაკენ მიემართებოდა — რევოლუციური ბრძოლა ბატონყმობისა და მონარქიის წინააღმდეგ. მისი ლიტერატურული და ესთეტიკური შეხედულებანი, აზრები ხელოვნების დანიშნულებაზე და მიზანზე ამ იდეას ემსახურებოდა. რუსულ ლიტერატურასა და ხელოვნებას იგი დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდა ხალხის გონებრივ განვითარებაში. იგი პრინციპული წინააღმდეგი იყო იმ შეხედულებისა, რომელიც ზღუდავდა ხელოვნების გავლენის სფეროს. ხელოვნებას იგი ანიჭებდა მასწავლებლის როლს, რომელსაც ხალხისათვის უნდა ესწავლებინა საზოგადოებისა და ბუნების ურთიერთკავშირი, ლიტერატურას ცხოვრებისეული ფორმით უნდა გამოეხატა სინამდვილე, ცოცხალი ფაქტებისა და ნიმუშების მეშვეობით. იგი აფასებდა პატრიოტული გმირობის სილამაზეს, რევოლუციური ბრძოლის ამაღლებულ პათოსს. ხელოვნებას და ლიტერატურას, როგორც საზოგადოებრივ შეგნებას, მოძველებულისა და უვარგისისათვის განაჩენი უნდა გამოეტანა, რაც ისტორიულად მოძველებული და განწირული იყო, ადამიანთა საზოგადოებას ხელს უშლიდა ცხოვრების სილამაზით დატკბობაში, დასაგმობი და უარსაყოფი იყო. ხელოვნების ფუნქცია ამ პროცესში მას მნიშვნელოვნად მიაჩნდა, რადგან მას ცხოვრების სახელმძღვანელოდ თვლიდა. ნამდვილი ხელოვნებაო, ამბობდა იგი, თავის იდეურ ძალას მოიპოვებს ხალხისა და სამშობლოს სამსახურში. რუსული ლიტერატურის ახალ ეტაპად მას მიაჩნდა ნ. გოგოლის შემოქმედება, რადგან მასში მოცემული იყო ისტორიულად განწირული თვითმპყრობელურ-ბატონყმური ცხოვრების საფუძვლებისა და საყრდენების კრიტიკა, ამ წერილის შემოქმედების ღირებულებას იგი ხედავდა კრიტიკული მიმართულების დამკვიდრებაში. ნ. გოგოლის შემოქმედებითი ტრადიციებისათვის ბრძოლა, ამასთან ერთად, იყო ბესარიონ ბელინსკის კრიტიკის დემოკრატიული ტრადიციების დაცვა. ნ. ჩერნიშევსკი ბ. ბელინსკის შემოქმედებას ისტორიულ მოვლენად თვლიდა, სახელმძღვანელო მაგალითად. ადამიანის პიროვნება უნდა შეფასებულიყო საზოგადოებრივი ცხოვრების პირობების მიხედვით, ცხოვრების კრიტიკული ასახვა ნიშნავდა ბოროტების მიზეზებისა და წყაროების ძიება-ახსნას.

ბ. ბელინსკისა და ნ. ჩერნიშევსკის შემოქმედებამ და შეხედულებებმა დიდი გავლენა მოახდინა XIX საუკუნის 50–60-იანი წლების ახალგაზრდობაზე. ამისი ცოცხალი მაგალითია ილია ჭავჭავაძისა და ნიკო ნიკოლაძის შეხედულებათა ფორმირება, მათი მხატვრულ-პუბლიცისტური და ლიტერატურულ-კრიტიკული შეხედულებები.

ი. ჭავჭავაძემ პეტერბურგში დაწერა ლექსი „პოეტი“, რომელშიც გამოხატა პოეტის დანიშნულების იდეა და თემა: პოეტი დედამიწაზე გამოგზავნა ცამ არა ტკბილი სიმღერისათვის, პოეტს ნიშნავს ცა, ე. ი. პოეტური ნიჭი უმაღლესია, იგი უნდა კვებოს მიწიერმა საქმეებმა. პოეზიასთან კავშირი, ე. ი. ღმერთთან ლაპარაკი პოეტს ესაჭიროება ერის საწინამძღვროდ. დიდი ღმერთის საკურთხევლის ცეცხლი, ე. ი. პოეზია, პოეტური ნიჭი იმისთვის ღვივის პოეტში, რომ იგი, პოეტი, ერის მოძმე იყოს როგორც ლხინში, ისე ჭირში. ერის, სამშობლოს ტკივილი პოეტს უნდა სტკიოდეს და ერის ტანჯვით სული უნდა ეტანჯებოდეს, ერის ბედნიერება და უბედურება პოეტის გულს უნდა ხვდებოდეს და, როცა პოეტის გული მტკიცედ დაუკავშირდება ერის ცხოვრებას, სიხარულს, გაჭირვებას, მაშინ ციური ნაპერწკალი, ანუ პოეტური ნიჭი პოეტის გულში ცეცხლს გააჩენს და პოეტიც შესძლებს ერს ტანჯვის ცრემლი შეუმშრალოს.

ლექსში „პოეტი“ ასე გამოხატა ი. ჭავჭავაძემ პოეტის დანიშნულება, მისი საზოგადოებრივი ფუნქცია ერის ცხოვრებაში. ასე დაუკავშირდა ი. ჭავჭავაძე თავის იდეურ მასწავლებლებს — რუსული რვვოლუციური დემოკრატიის აზროვნების წინამძღვრებს — ბესარიონ ბელინსკის და ნ. ჩერნიშევსკის.

ეროვნული და გამათავისუფლებელი ბრძოლა იყო მიზანი ი. ჭავჭავაძისა, ამისათვის ემზადებოდა პეტერბურგში ყოფნისას. სწორედ ამ დროს დაემთხვა იტალიის ეროვნული გათავისუფლებისათვის მოძრაობა ჯუზეპე გარიბალდისა და ჯუზეპე მაძინის (მაცინას) მოთავეობით. ამ მოძრაობის გამოძახილია ი. ჭავჭავაძის ლექსი, რომელშიც ხალხთა ბორკილის მტვრევის ხმით აღტაცებული პოეტი თავის სამშობლოშიც ნატრობს მსგავსი ხმის მოსმენას:

„ღმერთო, ღმერთო, ეს ხმა ტკბილი

გამაგონე ჩემს მამულში“.

ქართველ სტუდენტთა სახელით პოეტმა გამოხატა მზადყოფნა დიდი საქვეყნო საქმეების შესასრულებლად: ძმურად გამოსადეგნი ვართ, — ამბობენ ახალგაზრდები, — ჭირში გაჭირვებულს დავემარებით, ფიქრისა და საქმის დროს ბრძენსაც არ დავუვარდებით, დიდს არ გავექელვინებით, პატარას მხარს მივცემთ, ძალას გულდაგულ დავხვდებით, სამართლიანობას თაყვანსა ვცემთ, წინსვლაში არ დავიხევთ, უკან დარჩენილს დავეხმარებით, რადგან ვიცით, რომ უღონოსა და დავრდომილს დახმარება უნდა, უანგაროდ ვივლით წინ და ის გვექნება ფიქრად, რომ წინა კაცი უკანა კაცის ხიდია. მამულის შვილები ვართ და ამიტომაც ვიზრდით სულს, რომ დაობლებულ ჩვენს მამულს გამოვადგეთ, თუ იგი ბრძოლად გვიხმობს — ასეთი იყო განწყობილება ქართველი ახალგაზრდობისა, ი. ჭავჭავაძესთან ერთად განათლება, რომ იღებდნენ, თანდათან იკრეფდნენ ძალას შრომისა, მოღვაწეობისა და ბრძოლისათვის. მათ მიზანი იცოდნენ და მის მისაღწევადაც მზად იყვნენ.

ამ ხანებში დაწერა ი. ჭავჭავაძემ „გაზაფხული“ (ტყემ მოისხა ფოთოლი), „მას აქეთ რაკი შენდამი ვცან მე სიყვარული“, „ჩემო კალამო, ჩემო კარგო, რად გვინდა ტაში“... 1860 წელს მან პეტერბურგიდან თბილისში ჟურნალ „ცისკარს“ გამოუგზავნა წერილი „ორიოდე სიტყვა თავად რევაზ შალვას ძის ერისთავის მიერ კაზლოვის „შეშლილის“ თარგმანზედა“. სულ მალე თითონაც დაბრუნდა საქართველოში. მას უნივერსიტეტის კურსი ბოლომდე არ მოუსმენია, იძულებული იყო სამშობლოში დაბრუნებულიყო, რადგან პეტერბურგში მზადდებოდა რეპრესიები სტუდენტების წინააღმდეგ. მდგომარეობა მეტად დაძაბული შეიქმნა და დღე-დღეზე მოსალოდნელი იყო სერიოზული წინააღმდეგობა მთავრობასა და სტუდენტური ახალგაზრდობას შორის.

ი. ჭავჭავაძე დაბრუნდა საქართველოში და სწორედ იმ ხანებში დაიბეჭდა პეტერბურგიდან გამოგზავნილი მისი წერილი. ი. ჭავჭავაძე მაშინ 23 წლის იყო. ეს წერილი სრულიად დროული იყო და თავისი მიზანდასახულობით სრულიად გამართლებული, მან დიდი როლი შეასრულა ქართული მწერლობის ისტორიაში, ლიტერატურული კროტიკის დადგინებაში და, საერთოდ, საზოგადოებრივ აზროვნებაში. წერილს დიდი გამოხმაურება ჰქონდა, იგი იყო სრულიად ახალი სიტყვა, გაბედული, პრინციპული, სიმართლითა და შემართებით დანუხტული, დაწერილი ისეთი შეგნებით, რომ იგი უნდა ყოფილიყო მიჯნა ძველსა და ახალს შორის, რომელსაც უნდა შეეცვალა აზროვნების მიმართულება. ცხადია, ი. ჭავჭავაძეს შეგნებული ჰქონდა პირველი ლიტერატურულ-კრიტიკული წერილის მნიშვნელობა და ისიც, თუ რას გამოიწვევდა იგი, რა მოჰყვებოდა ჩამორჩენილობის, შეზღუდული გონების და მოძველებული ესთეტიკის მხილებას, უარყოფას მხოლოდ ერთი თხზულებისა, არამედ უარყოფას ლიტერატურის სახიათის, ტრადიციის, რომელთა შერყევასაც მისი დამცველები არავის აპატიებდნენ. ი. ჭავჭავაძის წერილი გამოქვეყნდა 1861 წლის აპრილის თვის „ცისკარში“, ეს იყო შემდეგ არაერთხელ ნახსენები „აპრილის სტატია“, რომელშიც უარყოფილი და გაკრიტიკებული იყო თვით „ცისკრის“ პოზიციაც, მისი ლიტერატურული კრედო,

ი. ჭავჭავაძემ თავისი წერილის მასალად გამოიყენა ერთი რუსი პოეტის – ივანე კოზლოვის (1779—1840) პოემის „შეშლილის“ ქართული თარგმანი, რომლის მთარგმნელი იყო ჟურნალის თანამშრომელი რევაზ შალვას ძე ერისთავი. პოემის თარგმანი დაიბეჭდა 1860 წლის „ცისკრის“ მეათე ნომერში.

ივანე კოზლოვი სამხედრო მოხელე იყო, მაგრამ 1821 წელს მხედველობა დაკარგა, დასნეულდა და დამბლა დაეცა. ამის შემდეგ მიჰყო ხელი პოეტურ შემოქმედებას და დაწერა ლექსები და პოემები, რომელთა შორის ისეთებიც იყო, რომელთაც მას სახელი მოუპოვეს. ა. პუშკინს მოსწონდა კოზლოვის ლექსები, ლექსიც კი უძღვნა მას. 20-იან წლებში მან დაწერა პოემა „შეშლილი“, რომანტიკულ-სენტიმენტალისტური განწყობილებით აღსავსე ნაწარმოები. კოზლოვის პოემის ქართული თარგმანი დაიბეჭდა 30 წლის შემდეგ, როცა რუსულ ლიტერატურაში უკვე სხვა სტილი და სხვა განწყობილება იყო განმტკიცებული და რომანტიკულ-სენტიმენტალურ ნაწარმოებებს არც გასავალი ჰქონდა და აღარც იწერებოდა. ჭავჭავაძემ განიხილა ამ ნაწარმოების ქართული თარგმანის შინაარსი, იდეა და თარგმანის პოეტური ღირსებანი. ამასთან ერთად, წერილის დასაწყისშივე ჭავჭავაძემ შენიშნა, რომ იგი წერილში არ იხმარდა ქართული ანბანის იმ ასოებს, რომელთაც მაშინ ფონეტიკური საფუძვლები აღარ გააჩნდა, ე. ი. ხალხის მეტყველებაში აღარ იხმარებოდა, მხოლოდ მწერლობაში, უმთავრესად სასულიერო ხასიათის ნაწარმოებებში თუ გამოჩნდებოდა, ეს ასოები იყო: ჲ, ჳ, ჴ, ჱ და უ ̂, თან დააყოლა: „თუ, ვინიცობაა, ეს ენის წინააღმდეგ მიაჩნდეს ვისმეს, ჩვენ ყოველთვის მზად ვართ გავსცეთ პასუხი და გამოვუცხადოთ, რა მიზეზითაც არა ვხმარობთ“. უნდა აღინიშნოს, რომ ი. ჭავჭავაძე როგორც პოემის რუს ავტორს, ისე მთარგმნელს მეტად მკაცრად მოეპყრო. კოზლოვის დამსახურება რუსული ლიტერატურის წინაშე, სრულიად უგულვებელყოფილია ჭავჭავაძისაგან. რეალისტური შემოქმედების პრინციპების დაცვისას იგი არაფერს არ თმობდა, თუ ლიტერატურული მემკვიდრეობა დღევანდელი დღისათვის სარგებლობის მომტანი არ იყო. ი. ჭავჭავაძემ წერილი დაიწყო ივანე კოზლოვის შემოქმედებისა და მხატვრული მეთოდის ანალიზით და დაასკვნა: „ეს გრძელი შესავალი იმიტომ გაუკეთეთ ჩვენს სტატიასა, რომ თუ, ვინიცობაა, „ცისკრის“ მკითხველი ბევრს რამეს ელოდა თავად ერისთავის „შეშლილის“ თარგმანისაგან და ვერა ჰპოვა რა, მაგის მიზეზი თითონ კაზლოვი იყო. კაზლოვის ლექსები თვით რუსეთში ჩაჰბარდნენ პატრონს და ქართველებს რად გვინდა?“ ამის შემდეგ მან ხელი მიჰყო თარგმანის შეფასებას და მკითხველი მიიყვანა დასკვნამდის, რომ თარგმანი შორსაა დედნისაგან. „რაც უნდა ცუდი იყოს, მაინც თუ კაცმა იკისრა მისი გადმოთარგმნა, გულმოდგინედ და მსგავსად უნდა გადმოეთარგმნა და არა ისე უწყალოდ გაეფუჭებინა, როგორც თავად ერისთავს გაუფუჭებია. მისი თარგმანი ასეთი რამ არის, რომ შთამომავლობას უნდა გადასცეს კაცმა, რათა გამოთქმულ სიცუდის მაგალითად სახეში ჰქონდეთ მომავალ მწერლებს“. ი. ჭავჭავაძემ აჩვენა თარგმანის უზუსტობა და, რაც მთავარია, ქართული წინადადების წყობისა და ენის ელემენტური უვიცობის ფაქტები, რის დასასაბუთებლად ასეთი მაგალითები ამოწერა თარგმანიდან:

„იმის ამბავი შენ მომიტანე, თუ სატრფოს თავი ჩემზედ რას ჰფიქრობს“...

„დილით თუ ღამით ვფიქრობ მასზედა, ცრემლი არ მშრება არც ეოთ თვალზედა“...

„მის საშინელსა ჩემსა ტანჯვასა...

„ან სვინდისის მე ყვედრებაში რისთვის ჩავვარდი ვფიქრობ ჩემს თავში“... და . შ.

ი. ჭავჭავაძე აცხადებდა: თარგმანი ბოლომდე ვერ წავიკითხე, დავიღალე, დავიქანცე, დავყრუვდი რითმების უთავბოლო რახარუხითო. „სწორედ მეოცდამეერთე თავის თუ მუხლის მეხუთე სტრიქონზე შევდექით! კიდევ ბარაქალა ჩვენ ბიჭობას, რომ იქამდი მივსულვართ!“ წერილის დასკვნაში ი. ჭავჭავაძე წერდა: „სამი ღვთაებრივი საუნჯე დაგვრჩა ჩვენ მამა-პაპათაგან: მამული, ენა და სარწმუნოება. თუ ამათაც არ ვუპატრონეთ, რა კაცები ვიქნებით, რა პასუხს გავცემთ შთამომავლობას? სხვისა არ ვიცით და ჩვენ კი მშობელ მამასაც არ დავუთმობდით ჩვენ მშობლიურ ენის მიწასთან გასწორებას. ენა სამღვთო რამ არის, საზოგადო საკუთრება, მაკაცი ცოდვილის ხელით არ უნდა შეეხოს“.

თავის პირველ წერილში ი. ჭავჭავაძე მხოლოდ რუსულიდან თარგმნილ ნაწარმოებს შეეხო, განიხილა მისი იდეა, სრულიად მიუღებელი მაშინდელი ქართული საზოგადოებრივი ცხოვრებისა ლიტერატურისათვის თარგმანის ენა, დროის შეუფერებელი თემა და განაცხადა, რომ ენა ეროვნული საუნჯეა, წინაპართაგან გადმოცემული, რომელსაც გაფრთხილება და მეურვეობა ეჭირვება, ენა ეკუთვნის ხალხს და მისი უდიერად ხმარება დანაშაულია ერის წინაშე. ბუნებრივია, ი. ჭავჭავაძის კრიტიკულმა წერილმა გამოხმაურება გამოიწვია. მოხდა ისე, რომ ერთი მხრით იდგა ი. ჭავჭავაძე, მეორე მხრით კი რამდენიმე თანამშრომელი „ცისკრისა“: ბარბარე ჯორჯაძისა, გიორგი ბარათაშვილი, რევაზ ერისთავი და სხვანი. მოხდა აზრთა, შეხედულებათა, ესთეტიკის, მსოფლმხედველობის დაპირისპირება, გამოიკვეთა ორი ბანაკი, ორი პოზიცია. ეს განსაკუთრებით გამოჩნდა იმის შემდეგ, რაც ცისკარში დაიბეჭდა პეტერბურგიდან გამოგზავნილი წერილები „თერგდალეულების“ ხელმოწერით. ამ წერილის ავტორები და ი. ჭავჭავაძის შეხედულებათა დამცველები იყვნენ: კირილე ლორთქიფანიძე, აკაკი წერეთელი და სამსონ აბაშიძე. ი. ჭავჭავაძესთან ერთად ისინი დაუპირისპირდნენ იმათ, ვინც ცდილობდა ძველი ესთეტიკურ-ლიტერატურულ და საზოგადოებრივი ურთიერთობის დაცვას. ი. ჭავჭავაძის მოწინააღმდეგეთა წერილები დაიბეჭდა „ცისკრის“ მეხუთე და მეექვსე ნომრებში და შემდეგაც, ხოლო ი. ჭავჭავაძემ თავის კრიტიკოსებს პასუხი გასცა იმავე, 1861 წლის ჟურნალის მეექვსე ნომერში დაბეჭდილი წერილით: „პასუხი“. ი. ჭავჭავაძეს მოუხდა განმარტება მიეცა მოკამათეებისათვის, თუ რა არის ხელოვნება („ხელოვნება არის განხორციელება სახეში იდეისა, აზრისა; მუსიკა, მხატვრობა, პოეზია — ესენი სულ სახეში გამოთქვამენ იდეიას, მხოლოდ იმით განიყოფებიან, რომ თავის იდეის გამოსათქმელად სხვადასხვა მასალებსა ხმარობენ, როგორც მუსიკა — ხმასა, მხატვრობა — ხაზსა, პოეზია — სიტყვასა“), რა არის კრიტიკა („კრიტიკა არის განხილვაც, განჩხრეკაც, გარკვევაც, გარჩევაც და დაფასებაც ერთად“). მან ყველას გასაგონად თქვა, რომ ენის შემქმნელი არის ხალხი, ის არის კანონმდებელი ენისა და არა რაღაც „ანბანთ თეორეტიკა“, რომ ლიტერატურის ენა უნდა ხალხისას ემყარებოდეს.

ი. ჭავჭავაძისა და მის თანამდგომთა შემოქმედებასა და მოღვაწეობაში, აგრეთვე, ქართული კულტურის ისტორიაში, განსაკუთრებით ჟურნალისტიკაში, ღირსმნიშვნელოვანი იყო 1863 წელი, როცა ი. ჭავჭავაძემ დაიწყო ჟურნალ „საქართველოს მოამბის“ გამოცემა. ნიკო ნიკოლაძე ამ ჟურნალზე წერდა: „რაც კი რამე იყო ჩვენში ახალგაზრდა, მხნე, ახალი წესის და ცხოვრების მოყვარე, ყველამ იცნო ის პატიოსანი მამულის დროშა, რომელიც მხნედ ეკავა ილია ჭავჭავაძეს... დღეს ჩვენ ყველა ვხედავთ, თუ რას ნიშნავდა „საქართველოს მოამბის“ საქმე, მაგრამ არც 1863 წელს იყო ეს დაფარული ვინმესთვის, ყველა გრძნობდა, ყველა ხედავდა. რომ „საქართველოს მოამბეს“ უნდა ჩაებერა ჩვენი ახალგაზრდობისათვის დროების სული, ეჩვენებინა ახალი გზა, შეექმნა ახალი სასიყვარულო მიზანი — მამულის, საზოგადოების სიკეთე და ღირსება“.

ი. ჭავჭავაძის „საქართველოს მოამბე“ იყო მისაბაძი და სანიმუშო ორგანო შემდეგი დროის ქართული ჟურნალისტიკისათვის. პირველი ნომრის პირველ გვერდზე ი. ჭავჭავაძემ დაბეჭდა ნ. ბარათაშვილის ლექსი „შემოღამება მთაწმიდაზედ“. ამით მან გამოხატა ნ. ბარათაშვილის შემოქმედების დიდი სიყვარული და დაფასება. იმ ადგილზე, სადაც სარედაქციო წერილი იბეჭდება, რომელიც ჟურნალის რედაქციის პოზიციას და მიზნებს შეიცავს, ჟურნალის რედაქტორმა ნ. ბარათაშვილის თხზულება დაბეჭდა. ჟურნალის თანამშრომლები იყვნენ, ძირითადად, ახალგაზრდა ძალები ― „თერგდალეულები“. აქ დაიბეჭდა ი. ჭავჭავაძის, გიორგი წერეთლის, ვახტანგ თულაშვილის, კირილე ლორთქიფანიძის, პეტრე ნაკაშიძის, ილია ოქრომჭედლიშვილის და სხვათა ნაწარმოებნი. ჟურნალის დანიშნულებისა და მისი პროგრამის შესახებ რედაქტორმა პირველ ნომერში დაბეჭდა წერილი „საქართველოს მოამბეზედ“, რომლითაც მან მკითხველს რამდენიმე საკითხი განუმარტა, რომ ცხოვრება მოძრავი და განვითარებადია, ისიც იმ უნივერსალურ კანონს ექვემდებარება, რასაც ყველაფერი რეალურად, მატერიალურად არსებული. ცხოვრება იბადება, იზრდება, ჰყვავის, მოაქვს ნაყოფი და მერე კვდება, რათა ახალ თესლზე ახალი ნაყოფი ამოვიდეს. ცხორების შესაცნობად და გასაგებად არსებობენ მეცნიერება და ხელოვნება, რომელთაც საშუალებები გააჩნიათ ცხოვრების კანონების ასახსნელად. მიზანი კი ერთია. ლიტერატურა შუამავალია მეცნიერებასა და ხალხს შორის, ამიტომ ამ ლიტერატურის ენა გასაგები უნდა იყოს ხალხისათვის, რათა ადვილად შესძლოს მეცნიერების მიღწევათა გატანა. ლიტერატურის ენა არ უნდა შორდებოდეს ხალხის ენას. ეს ევალება საზოგადო ჟურნალს, რისთვისაც არის გამიზნული ქართველოს მოამბე“. „ჩვენი საქმე საქართველო!ს ხალხის ცხოვრებაა, მისი გამჯობინება ჩვენი პირველი და უკანასკნელი სურვილია“. რედაქტორმა ჟურნალს მიზნად დაუსახა გაფაციცებით თვალ-ყურის დევნება ქართველი ხალხის ცხოვრების სინამდვილისა. ხელოვნება მოვალეა ცხოვრების სიღრმეში ჩავიდეს, იქ მონახოს აზრი თავისი სურათებისათვის, ცხოვრებაში აღმოაჩენს ხელოვნება მარგალიტებს და უფრო მეტს ლექსა და ლაფს. ხელოვნებამ ერთგვარი ძალით უნდა გამოხატოს კარგიც და ავიც. არც ერთის გამოთქმა არ უნდა აშინებდეს ლიტერატურას, ჟურნალს არავის უნდა ეწყინოს, როცა ჟურნალი ხელოვნების საშუალებით ახდილად იტყვის ქართველი კაცის ავსა და კარგს, ამხილებს ცუდსა და საზიზღარს, ეცდება მათი წარმოშობის მიზეზების გამორკვევას. ი. ჭავჭავაძე წერდა: „ქართველის უსიყვარულობაში ნუ ჩამოგვართმევენ, რაც ჩვენი ჟურნალი საქვეყნოდ გამოსთქვამს მას, რაც ქართველში უარყოფითია... საქართველოში თუ სადმე ორსა და სამს უყვარს ქართველი, ჩვენ იმათში უკანასკნელი არა ვართ. ეს კი უნდა ვთქვათ, რომ ჩვენ ქართველში გვიყვარს მხოლოდ მისი სიკეთე, სიცუდე კი ყველგან საზიზღარია....

ი. ჭავჭავაძემ ჟურნალში დაიწყო ბეჭდვა „გლახის ნაამბობისა“, „კაცია ადამიანისა“, დაბეჭდა თავები პოემისა „აჩრდილი“, „კაკო ყაჩაღი“, რითაც მან ქართველი ხალხის ცხოვრების მახინჯი მხარეები წარმოაჩინა. იგი არ მოერიდა არავის და არაფერს და ამხილა ის ვითარება, რამაც წარმოშვა ლუარსაბ თათქარიძე, „გლახის ნაამბობის“ პერსონაჟი თავადისშვილი დათიკო და სხვ. თუმცა ავტორმა ვერ შესძლო ყველა თხზულება დაებეჭდა, ხელისუფლება თავისი ცენზურით ხელს უშლიდა ყველაფერი ეთქვა და ემხილებინა ყველა მახინჯი მხარე საზოგადოებრივი ცხოვრებისა.

ი. ჭავჭავაძემ ვერ მოახერხა დაეძლია ცენზურის შემზღუდველი რეჟიმი, ამიტომ ჟურნალის გამოცემა შეწყვიტა. „საქართველოს მოამბე“ გამოვიდა მხოლოდ 1863 წელს და დაიბეჭდა თორმეტი ნომერი. მან ვერ მოახერხა პოემა „აჩრდილი“ მთლიანად დაებეჭდა, არ მისცეს საშუალება კაკო ყაჩაღის ამბავი მთლიანად გამოექვეყნებინა, ასევე „გლახის ნაამბობიც“. რაც მოახერხა, ისიც საკმარისი აღმოჩნდა იმისათვის, რომ „საქართველოს მოამბე“ და ი. ჭავჭავაძის მოღვაწეობა თანამედროვეებსა და შემდეგი პერიოდის ქართული ჟურნალისტიკის წარმომადგენლებსაც ეღიარებინათ უპირველეს და გაბედულ ნაბიჯებად.

„აჩრდილი" ერთ-ერთი უმთავრესი თხზულებაა ი. ჭავჭავაძის შემოქმედებისა. მისი რამდენიმე თავი გამოქვეყნდა „ცისკარსა“ და „საქართველოს მოამბეში“, მთლიანად დაბეჭდვა კი ავტორმა ვერ შესძლო. პოემის წერა ი. ჭავჭავაძემ ჯერ კიდევ პეტერბურგში ყოფნისას დაიწყო.

ავტორმა „აჩრდილს“ ეპიგრაფად შოთა რუსთაველის ორი ტაეპი წარუმძღვარა — „რა ვარდმან მისი ყვავილი გაახმოს, დაამჭკნაროსა, იგი წავა და სხვა მოვა ტურფასა საბაღნაროსა“. ამით პოეტმა გამოხატა სიცოცხლის მუდმივობა და დროთა ცვალებადობა. ავტორი საქართველოს დიადი დღეების აჩრდილს ამეტყველებს, მისი თვალით ხედავს წარსულსა და აწმყოს. აჩრდილი ამბობს:

„მარად და ყველგან, საქართველოვ, მე ვარ შენთანა!..

მე ვარო შენი თანამდევი, უკვდავი სული,

შენთა შვილთ სიხლით გული სრულად გადამებანა,

ამ გულში მე მქვს შენი აწმყო, შენი წარსული“.

საქართველოს ეს უკვდავი თანამდევი სული ქვეყნისა და ერის ცხოვრების მოწმეა, მათთან ერთად განუცდია ტანჯვა და ვაება, მას ახსოვს წარსულის დიდება, ახსოვს ქვეყნის მადლი — თავისუფლება. ახლა კი ეს თავისუფლება აღარაა, განწირულება დაუფლებიათ სამშობლოს შვილებს და ადვენის იმედიც თითქმის გამქრალა. ტანჯვისგან რწმენა დაუკარგავს ქვეყნის შვილს. ასე იქნება, ვიდრე შვილები გზას არ გაიკვლევენ და გონებით არ განსჭვრეტენ საყოველთაო ცხოვრების დენას. აჩრდილი შეწუხებულია, რომ არც დიდს და არც პატარას გული აღარ შესტკივა ქვეყნისათვის, ყველას დავიწყებული აქვს უპირველესი მცნება, რომ ცას ადამიანისათვის მიუნიჭებია სამშობლო. ახლა ქვეყნის შვილებს აღარ აგონდებათ მამულისათვის თავის დადების გრძნობა. აჩრდილი — საქართველოს თანამდევი უკვდავი სული შეძრწუნებულია, რადგან ქართველებს აღარ ჰყავთ გმირი, საგმირო ასპარეზიც ჯაგით ავსილა, გმირის წარმოშობის საგანი — სამშობლოსათვის ზრუნვა და თავისდადება ახლანდელ ქართველში მოსპობილია და წაწყმედილა. მამული უცხო კალთასაა შეფარებული, რადგან შვილებმა დაჰგმეს იგი. არა და,

„ვიშ, ეს ქვეყანა, ხმელეთის თვალი,

დიდის სამოთხის კუთხე პატარა".

ახლა ქედმოდრეკილია.

შიგა და შიგ ამ დავრდომილ ადამიანთა შორის გამოკრთება ღვთის ნაპერწკალი, მაგრამ, რადგან ქვეყნის შვილებს ერთურთს შორის შური და ქიშპი განუზრახავთ, ეს განგების ნაპერწკალი ძალას ჰკარგავს. აჩრდილი საშინელ სურათებსა ჭვრეტს თანამედროვე საქართველოში: აგერ უფალი და მისი მონა! რა მწუხარებას შეუპყრია დამონებული მშრომელი. იგი, ბედშავი, დღე და ღამ ოფლში ცურავს, შრომობს, მაგრამ ვერაფერი ბედენაა დამონებული ადამიანის შრომის შედეგი — „ვინა შრომობდა და ვინა ძღება, ღმერთო, სად არის აქ სამართალი?!“ დამონებულ ადამიანს კაცური ღირსება ახდილი აქვს, უწმინდური ხელით თხრიან დედის გულიდან უკეთეს გრძნობას, შვილის სიყვარულს ცოდვად უთვლიან და დედის ძუძუდან მოგლეჯილს, ვინ იცის, სიდამ სად გაჰყიდიან. გაამწარებენ მონას, მის შვილს შეუბრალებლად ნამუსს მოუკლავენ, წრფელი გულში ნაღველს ჩაუსხამენ. უმანკო პირზე საზარელი დაღი დააჩნდება და როცა უფლება და შვილწართმეული თავის მომავალს დაინახავს შეგინებულსა და შეურაცხყოფილს, მაშინ იტყვის: „ნეტავი გველად, გველის წიწილად მე მომცემოდი, რომ ქვეყნის ქელვად, ქვეყნის სათრევლად შენ, ჩემო შვილო, არ გამხდომოდი“. დარბაისელი დიდკაცი განცხრომაშია, როცა მისი საწყალი მოძმე სასოწარკვეთილია და დამონებული. ცბიერი ვაჭარი მოძმეთ ატყუილებს და არ ენაღვლება მათი შიმშილი. თვით ხალხის მამასაც — მღვდელს გულხელი დაუკრეფია და სიყვარულისა და სიმართლის სიტყვას ვეღარ ამბობს.

თბილისსაც დაუკარგავს თავისი ფერი, ერთი შეხედვით, თითქოს ქალაქი ცოცხალია, „ჰლხინობენ კიდეც, კიდეც ჰხარობენ, ჰფიქრობენ, ჰგრძნობენ და ჰმოქმედებენ“, ფაციფუცში არიან, ყველგან ჟღივილია, მაგრამ მათ გრძნობასა და მოქმედებას „ფრჩხილის ოდენიც არა აქვს აზრი“, ყველა თვალთმაქცობს, იქ აღარც სიცოცხლეა, აღარც გემოვნება. ის, რაც წინათ მამათა ნაღვაწი და სადარდებელი იყო, დღეს ის მათ შვილებს არაფრად უღირთ:

„გრძნობას — ოქროს ფასად ჰყიდიან,

მთავრის ღიმილზე — პატიოსნებას

და დაჟანგებულ ბორკილზე სცვლიან

თავის მამულის თავისუფლებას“.

ქართველ გმირთა სავანე მცხეთა?l დიდი ცხოვრების დიდი აკლდა მა?! ქართვლის მორჭმულმა შვილებმა იქ ჩარგეს თავისუფლების ნერგი, იქ ჰყვაოდა ხე ცხოვრებისა, იქ სდიოდა წყარო შვებისა, გადმოდიოდა ნაძვის სურნელება, ქართვლის ტკივილი ყუჩდებოდა...“, ახლა:

„...აღარა სჩქეფს წყარო ცხოველი,

ხე ცხოვრებისაც იგი დამჭკნარა

და იგი დედა-ქალაქი ვრცელი

აწ სამიკიტნო დაბად გამხდარა,

ნგრეულან მისნი დიდნი პალატნი,

დიდი ცხოვრება მის დაცემულა,

დღეს იმ ცხოვრების წმინდა ალაგნი

პირუტყვთ ქელვითა შეგინებულა“.

რამდენი ვაება გადახდენია ქართვლის სამკვიდროს „ჯვარცმულსა ღვთისთვის თვით ჯვარცმულსა და წამებულსა ეკლიან გზაზე“, რამდენი შემზარავი ბრძოლა გადაუხდია, მაგრამ გადარჩენია ყოველ განსაცდელს. მას ჰყავდა გულმტკივნეული შვილები, ფარნავაზის მსგავნი, რომელნიც ქვეყანას მზის სხივივით ფენდნენ თავისუფლებას ახლა?!

„წამხდარა ყველა, ის ღონე და ის ძლიერება,

მტვრად გარდაქმნილა ახოვანი იგი ცხოვრება,

აწ იგი თითქოს თვის დენაში შეყენებულა...“

ეს მიმოხილვა წარსულისა და აწმყოსი ი. ჭავჭავაძეს გაშლილი აქვს საქართველოს შესანიშნავი, ბრწყინვალე ბუნების ფონზე:

„აღმობრწყინდა მზე დიდებულადა

და გაანათლა ქვეყანა ბნელი,

კავკასიის მთების წვერთა მაღალთა

ზედ გადაჰფინა ოქროს ნათელი,

აღმოჩნდა მთების ზემოთ მყინვარი,

ცისა და ქვეყნის შუა დაკიდულ,

იგივ ზვიადი, იგივ მძვინვარი.

იგივ დიდებულ და დადუმებულა

ქვესკნელთ ძალთაგან იგი მთა მედგრად

ცის გასარღვევად აღმოზიდულა,

მაგრამ მის სრბოლა ცაში უეცრად

თითქოს განგებით შეყენებულა...“

რა ხელმა დახატა ეს დიდებული მშვენიერება ქვესკნელის ძალთაგან მიწის წიაღიდან ამოვარდნილი, რომლის ყინულით ნაკვეთი თავი მზის ოქროს სხივებით არის მორთული.

ამ ამაყი სიმაღლის ფონზე მოევლინება პოეტს „კაცი დიდი, მყინვარზედ მდგომი მოხუცებული... მარჯვენა ხელით ეჩრდილნა თვალნი, ყურადღებითა შორს გაჰყურებდა, მის გარეშემო შვენოდნენ მთანი და მათ ფეხთა ქვეშ თერგიც გაჰყეფდა, თერგი მრისხანე, თერგი მბდღვინვარე ქაფისა ზვირთთა მიაქანებდა, ვით შმაგი ლომი დაჭრილი, ცხარე, ჰრბოდა, ბღაოდა, მიღრიალებდა, სჭექდა და ჰქუხდა...“

1857 წლის ზაფხულში ნახული სურათი მყინვარისა და თერგისა, როცა ი. ჭავჭავაძე პეტერბურგს მიემგზავრებოდა პირველად, თან გაჰყვა ახალგაზრდა კაცს და შემდეგ მყინვარი და თერგი მისი შემოქმედების სიმბოლურ ხატებად დარჩნენ.

ასე ატარებს ი. ჭავჭავაძე თავის მკითხველს საქართველოს წარსულში, ასეთ სურათებს უჩვენებს დასაგმობი აწმყოსი. პოეტი აქ არ ჩერდება. მას წარსულთან და აწმყოსთან ერთად უფრო მომავალი აფიქრებს და, ამ მომავლის დადგომას ი. ჭავჭავაძე ბრწყინვალე სიმბოლური სურათებით გამოხატავს. „აჩრდილის“ უკანასკნელ თავებში, სადაც იგი მიმართავს მაჟორულ ხმებს იმის დასარღვევად, რაც არსებობს მშობლიურ მხარეში, რაც შედეგია ძალმომრეობისა, ადამიანისათვის საარსებო საშუალებათა წართმევისა, ერის თავისუფლების დაკარგვისა, ხალხის კისერზე დადებული, დაჟანგებული დიდი ხნის ბორკილისა. საჭიროა ზეციური, ღვთაებრივი ძალები, რომლებიც საძირკვლიანად შესძრავენ არსებულ მომაკვდინებელ მდგომარე ობას, ამისთვის საჭიროა კატაკლიზმი, დიდი ზებუნებრივი ძალა, რათა აღიგავოს პირისაგან მიწისა უსამართლობა, უუფლებობა, ადამიანისაგან ადამიანის დამონება, ავკაცობა, ბიწიერება და სიშმაგე ადამიანთათვის მშვენიერი, მომხიბვლელი ყოფის დადგინებისათვის. და პოემაში ი. ჭავჭავაძე ასეთ სურათს ხატავს: იმ დროს, როცა ყოველი ღონე და ძლიერება წამხდარია, როცა ახოვანი ცხოვრება მტვრად ქცეულა, შეჩერებულა და წინათ ფართო გზაზე მავალი ახლა შეყენებულა. როცა ამ ცხოვრებას ზედ ამჩნევია ქართვლის ტკივილი, როცა შური და მტრობა, ერთურთის ბძარვა თხრიდა სიკეთეს, როცა ყოველგვარი შფოთის, ლალვის, უადამიანობის, წამების ფიალა ლიტლიცებს, სწორედ მაშინ „ქუხილმა დაიგრიალა, გრგვინვა დაიწყო მისმა ხმამ მთებში, ცაზედ ელვამ გაიკრიალა და გაანათა მდინარე ხევში“, მაშინ ცა შავი ღრუბლებით მოიგრაგნა, მთანი და ველნი ნისლში დაინთქნენ, ქარმა მთის ხევებს დაჰღმუვლა და ბუქი სვეტივით აატრიალა, ქარიშხალმა რისხვით დაგლიჯა კლდენი და ღრენი და ზვავმაც მაღლიდან დაიგრიალა, ბუნება ჯოჯოხეთად იქცა და ერთმანეთში აირია წყალი, ცეცხლი, მეხი და ქუხილი. აი, მაშინ, ქართა ღმუილი და მეხთა ტეხა შეწყდა, „გამოიღიმა ნათლად მთამაცა, და მზისა სხივით გაბრწყინებული კვლავ დავინახე მოხუცებული“, გამოჩნდა ისევ საქართველოს თანამდევი უკვდავი სული — მოხუცებული, რომელსაც ცისკენ აღეპყრნა ათრთოლებული ხელები და მუხლიც მოედრიკა... იგი მოხუცი, საქართველოს თანამდევი უკვდავი სული, ღვთის დედას ევედრებოდა:

„დედავ ღვთისაო! ეს ქვეყანა შენი ხვედრია...

შენს მეოხებას ნუ მოაკლებ ამ ტანჯულს ხალხსა;

საღმრთოდ მიიღე სისხლი, რომელ ამ ხალხს უღვრია,

ჩაგრულთ სასოო, ნუ არიდებ მოწყალე თვალსა!

რაცა ტანჯულა ეს ქვეყანა, ტანჯვად ეყოფა,

მოეცი ძალი დავრდომილსა კვლავ აღდგომისა,

სახელოვანი განუახლე წარსულთ დღეთ ყოფა,

მამა-პაპური სული, გული მოჰმადლე შვილსა.

ძლიერო ღმერთო! შენთვის ბრძოდნენ ქართვლისა ძენი,

დასაბამითვე არ იციან — რა არს მშვიდობა,

იკმარე საღმრთოდ მათ პატიჟნი და სისხლის ძღვენი,

თუ რამ შეგცოდეს, — შეისყიდეს ტანჯვით შენდობა.

მოჰმადლე ქართველს ქართვლის ნდობა და სიყვარული

და აღუდგინე მშვენიერი ესე მამული!..

ჰოი, სახიერო! ცისარტყელა განავლე ცასა,

რათა წარღვნისა მოლოდინი წარხოცო ხალხსა!..“

ცის ლაჟვარდში გადმოეშვა შვიდფეროვანი ცისარტყელა და სამშობლოს გადაეფინა...

პოემა „აჩრდილი“ დაწერილია მაღალი მოქალაქეობრივი გრძნობით, სამშობლოს ღრმა და უსაზღვრო სიყვარულით, პოეტური სიღრმითა და გატაცებით, ი. ჭავჭავაძის საყვარელი მხატვრული ხერხის . შედარების, დაპირისპირების გამოყენებით. პოემა წამკითხველს უნერგავს მომავლის რწმენას, საეროვნო, საქვეყნო საქმიანობისათვის ზრუნვის სურვილს, სამშობლოსათვის თავის დადების გრძნობას. პოეტი არ ერიდება საზოგადოებრივი ნაკლის ჩვენებას. პირიქით, კონტრასტული სურათებით იგი საკმაოდ მუქად ხატავს მათ, რათა მკითხველში მათ მიმართ მართებული რეაქცია გამოიწვიოს, ხოლო უფრო მიმზიდველად საოცნებო და სამომავლო ვითარებას გაუსვას ხაზი.

სწორედ აქ არის გასახსენებელი 1861 წლის ოქტომბერში ყვარელში დაწერილი ლექსი — „ჩემო კალამო...“, რომელშიც ი. ჭავჭავაძე ამბობს:

„ჩემზედ ამბობენ: „ის სიავეს ქართვლისას ამბობს,

ჩვენს ცუდს არ მალავს, ეგ ხომ ცხადი სიძულვილია!“

ბრიყვნი ამბობენ, კარგი გული კი მაშინვე სცნობს —

ამ სიძულვილში რაოდენ სიყვარულია“

ი. ჭავჭავაძე არ დაერიდა თავისი ქვეყნისა და ერის ცუდის ჩვენებას. მას ამ დროს ამოქმედებდა აზრი, რომ უარყოფითის ჩვენება სამშობლოს დიდი სიყვარულით იყო ნაკარნახები.

პოემა „აჩრდილი“ საინტერესოა სხვადასხვა მხატვრულ-გამომსახველობითი პოეტური ხერხების გამოყენების თვალსაზრისითაც. ავტორი სხვადასხვა საშუალებებს მიმართავს ნაწარმოების აზრის მკაფიოდ გადმოსაცემად. შთაბეჭდილებისა და ემოციის გასაძლიერებლად მას ოსტატურად აქვს შერწყმული ერთმანეთში პოემის იდეურ-შინაარსობლივი და გარეგანი მხატვრულ-გამომსახველობითი საშუალებანი. ნაწარმოების კითხვისას იგრძნობა მისი ტემპის სხვადასხვაობა, ტონალობა იცვლება, რაც დაკავშირებულია სტრიქონთა მარცვლების რაოდენობის ცვლილებასთან, პოემა ორატორიას ჰგავს, იგი აღსავსეა ეპიკური და დრამატიული პასაჟებით, პოეტის ლირიკული განდგომებით, რეჩიტატივებით, საგალობლებით. პოემა აღწერილობითია, რაც ავტორს საშუალებას აძლევს საფუძვლიანად დაახასიათოს ზოგიერთი მოვლენა თუ ფაქტი, პოემის შინაარსის გადმოცემას პოეტი ხან მდორედ წარმართავს, ხან აჩქარებულად, იმის მიხედვით, თუ რა სიტუაციაა გადმოსაცემი, ამისთვის სტრიქონთა სხვადასხვა ზომებია გამოყენებული — ათ და თოთხმეტმარცვლიანი ტაეპები. ამ ზომათა მონაცვლეობა ცვლის მბობის ტონს და ექსპრესიის სხვადასხვა სახეობა იქმნება, ბუნების მოვლენების გადმოცემისას პოეტი მათ შესაფერის ბგერებს მიმართავს და ხმოვანებით ილუზიას აძლიერებს. ამის საჩვენებლად პოემის XXV და XXVII თავებია საინტერესო, პირველში ბუნების ძალთა ხმაური მოისმის, ხოლო მეორეში იმავე ბუნების სხვა მდგომარეობაა აღწერილი. პოემის ტექსტი პოეტური ხელოვნების სხვადასხვა საშუალებების შემდეგნაირ სურათსა ქმნის: მეტაფორა ტროპის ეს სახე ი. ჭავჭავაძეს „აჩრდილში“ უხვად აქვს გამოყენებული. აღსანიშნავია, რომ ნაწარმოები მთლია ნად მეტაფორას წარმოადგენს, რადგან პოეტს გადატანითი მნიშვნელობით შეურჩევია სათაური ნაწარმოებისათვის, გადატანითი მნიშვნელობით გამოუხატავს „კაცი დიდი, მყინვარზედ მდგომი, მოხუცებული“. გადატანითი მნიშვნელობა აქვს მიცემული ქუხილს, გვრგვინვასა და გრიგალს. ასეთივე მნიშვნელობისაა „შვიდფეროვანი სარტყელი ცისა“.

„აჩრდილში“ უხვად არის გამოყენებული სხვადასხვა ტროპი, სხვადასხვა გამომსახველი საშუალება, რომელთა კრებადობა არის შედეგი ნაწარმოების ძირთადი და მთავარი იდეისა, ხოლო ისინი ამ იდეის მხატვრულად გამოსახვას ემსახურებიან.

„აჩრდილში“ რომელიმე კონკრეტული საკითხი არ არის დამუშავებული. ნაწარმოებში განზოგადებულად არის წარმოდგენილი სამშობლოს პოლიტიკური და სოციალური მდგომარეობა. პოემა იშლება დროის სამივე განზომილებაში, ასახულია სამშობლოს წარსული, აწმყო ვითარება და მდგომარეობა და პოეტის მისწრაფება, მიზანი, სამშობლოს მომავალი.

ი. ჭავჭავაძისათვის, პატრიოტული გზნების მწერლისათვის, მშობლიური ქვეყნის წარსულის, აწმყოს და მომავლის ჩვენება-დაპირისპირება ხელსაყრელი იყო, იგი ცხადად აჩვენებდა იმ განსხვავებას, პოეტის წარმოდგენით, წარსულს განასხვავებდა მისი თანამედროვეობისაგან. თანამედროვეობის მიმართ პოეტი შემართებულ განწყობილებას ამჟღავნებს.

ი. ჭავჭავაძის მეტაფორებს გარკვეული იდეური დატვირთვა მათი მეშვეობით მწერალი მჭიდრო ურთიერთობას ამყარებს მკითხველის განცდებსა და ემოციებთან, იგი მას დააფიქრებს და თავი სუფლად შეიყვანს ენის სამყაროში.

მეტაფორულია მყინვარზე მდგომი მოხუცებული კაცის სახე, რომელიც ქვეყნის მსგავსად უძრავად, უხმოდ, მშვიდად დაფიქრებულიყო, მარჯვენა ხელით თვალნი ეჩრდილა და შორს ყურადღებით იცქირებოდა. ამ დიდებულ მოხუცს ათქმევინებს პოეტი: „მარად და ყველგან, საქართველოვ, მე ვარ შენთანა!.. მე ვარო შენი თანამდევი უკვდავი სული“. ეს უკვდავი, საქართველოს თანმდევი სული მეტად რთული მხატვრული სახეა. უპირველესად ყოვლისა, იგი თვით ჩვენი ქვეყანაა, რომელსაც გაუვლია წარსული, არსებობს უნიათო აწმყოში და იცქირება მომავლისაკენ, ეს არის, ამასთანავე, სამშობლოს არსებობის იდეა, ის მძლავრი ეროვნული არსი, რაც დამახასიათებელი მხარეა თითოეული ეროვნული ერთეულისა, როცა ამ ერთეულს თავისი ხანგრძლივი არსებობის ტრადიცია შეუმუშავებია და ეს ტრადიცია ისტორიული მოვლენებით, ტერიტორიით, ენით და ამ ენაზე შექმნილი კულტურით გამდიდრებულა. ამასთან ერთად, ამ მხატვრულ სახეში თვით ავტორიც მოჩანს, რომელსაც ჯერ კიდევ 1857 წელს ჰქონდა ნათქვამი: „სამშობლო მთებო... თქვენ ხსოვნას მე ვერ მივცემ დავიწყებასა, თქვენ ჩემთან ივლით გაუყრელად, ვით ჩემი გული...“

რადგან მყინვარზე მდგომი დიდებული კაცი რთული მხატვრული სახეა, თვით საქართველოს არსებობის სახეა, მეტაფორული ხატია, ამიტომაც მისი მეტყველება, რაც ნაწარმოების უდიდეს ნაწილს იცავს, მისგან აღნუსხული ვითარება მრავალგან მეტაფორულია.

პოემის პირველი თავი ექსპრესიულობით არის აღნიშნული. იქ ორი ურთიერთსაწინააღმდეგო ვითარება სიმშვიდე და რისხვა-მუქარა არის გაერთიანებული: მზის დიდებული აღმობრწყინება და ბნელი ქვეყნის განათება, კავკასიონის მწვერვალთა ოქროს ნათლით გაბრწყინება და ცასა და ქვეყანას შუა დაკიდებული, ზვიადი მყინვარი, ზვიადი და მძვინვარე, ქვესკნელის ძალთაგან ცის გასარღვევად ამოზიდული; რომლის ზვავმა, განკითხვის დღის მოლოდინში უნდა რისხვითა და მუქარით დაიგრიალოს, ხმელეთს დაეცეს, ქვესკნელში ჩავარდეს და ყველაფერი თან ჩაიტანოს. დაპირისპირებულ მხარეთა ხატვაში მოძრაობა და მოქმედებაა მოცემული, მზის ამოსვლაში და ზვავის მუქარასა და რისხვაშიც. ბუნება გაცოცხლებულია, ამოძრავებულია და პოეტს ეს ყველაფერი მეტაფორულად აქვს გამოხატული.

საქართველო ქვეყნის ანუ სამყაროს მარგალიტია — „იგი მოხუცი მას დააცქერდა, ქვეყნის მარგალიტს მაგა ობოლსა სიყვარულითა იგი დამზერდა“. საქართველო ობოლი მარგალიტია, ანუ მეტად კარგია, არაჩვეულებრივი, ძვირფასი, საუკეთესო, იშვიათი და უბადლო ქვეყანაა, „ხმელეთის თვალი, დიდი სამოთხის კუთხე პატარა“.

ასეთი მეტაფორული სურათი უპირისპირდება მეორეს. საქართველო ობოლი მარგალიტია, მაგრამ იქ გმირის საასპარეზო მოედანი ჯაგით ავსილა, ვერანად ქმნილა. ეს კონტრასტული მეტაფორული სახეები ამკვეთრებს პირველსაც და მეორესაც.

მეტაფორებით გამოთქვამს პოეტი თავის აღტაცებას, მაღალი საკაცობრიო იდეის განხორციელების მოლოდინს:

„შრომის სუფევა მოვა მაშინა

ჭეშმარიტების მის ძილერებით

და განმტკიცდება სოფელსა შინა

კაცთმოყვარების სახიერებით...“

შრომის სუფევა თანასწორად მოფენს ნიჭს ანუ სიკეთეს და

„მის მადლით წარწყმდეს ძარცვა და რბევა

და ერთგან სძოვდეს ცხვარი და მგელი“.

ძმობა, ერთობა და თავისუფლება, რომლებიც ახლა ეკლის გვირგვინს ატარებენ, მომავალში კაცთმოყვარეობისა და სათნოების გვირგვინს დაიდგამენ.

გმირული წარსული და განადგურებული აწმყო ერთმანეთისათვის დაუპირისპირებია „საქართველოს თანმდევ სულს“.

საქართველოს ორი უძველესი დედაქალაქის — მცხეთისა და თბილისის სახით იგი ორ ეპოქას ახასიათებს. მცხეთა დღეს სამიკიტნო დაბად ქცეულა, ადრე იყო „სავანე გმირთა, დიდი აკლდამა დიდის ცხოვრების“. მამა-პაპათა სამოღვაწეო ასპარეზი შვილთათვის აღარაფერს წარმოადგენს, შეგინებულია დიდებული დრო და დღეს: „შვილთ არ უღირთ არც ერთ ფლურადა“. ამ ნაწარმოების მეტაფორები ავტორის მსოფლმხედველობისა, საქართველოს წარსულთან, აწმყოსთან და მომავალთან მისი დამოკიდებულების გამომხატველნი არიან.

რიტორიკული ფიგურები, პოემის რიტორიკული ხასიათი განსაზღვრა პოეტის დამოკიდებულებამ სამშობლოსთან, იმ სურვილმა, რომ მკითხველს ეგრძნო ძალა და მნიშვნელობა დროის სამი განზომილების დაპირისპირებისა, დაენახა წარსულის სიდიადე, შეეფასებინა თანამედროვეობის უარყოფითი მხარეები. პოეტი პოემაში ახორციელებს მკითხველთან უშუალო დამოკიდებულების კავშირს, მას მიმართავს, მიუთითებს, მოუწოდებს, უხსნის და აჩვენებს წარსულს, თანამედროვეობას და ახედებს მომავლისაკენ. ეს კონტაქტი მკითხველთან პოემაში ხორციელდება ხანგრძლივად და უწყვეტად.

პოემის I—IV თავები ექსპოზიციისათვის აქვს გამოყენებული ავტორს, V თავი, რომელიც მან „ცისკარში“ დაბეჭდა 1859 წელს (№ 11) სათაურით „არაგვი“ (აქედან კირილე ლორთქიფანიძემ გადაბეჭდა „ჩონგურში“ 1864 წ.), წარმოადგენს მიმართავს. ეს თავი ნაწარმოების სტრუქტურაში ექსპოზიციურ ნაწილს უშუალოდ უკავშირებს ძირითადი თემის გაშლას. იგი არის სკერცო, თუმცა არა აჩქარებული, რომელიც ხსნის ნაწარმოების აზრს და მკითხველს აჩვენებს თხზულების ძირითად იდეას. ლირიკული ტონით პოეტი საქართველოს ტრაგიკულ ისტორიას წარმოადგენს, რომელიც მისი სამშობლო ქვეყნის მდინარის ნაპირებზე გათამაშებულა. ასეთი ტრაგედიის მოწმეა საქართველოს თითქმის ყველა მდინარე, მაგრამ ი. ჭავჭავაძე არჩევს არაგვს, რამდენადაც იგი მცხეთასთანაა დაკავშირებული, რადგან იქ, სადაც არაგვი მტკვარს შეერთვის:

„იქ ერთხელ ქართლის სიცოცხლე დუღდა,

იქ მამულისთვის ქართვლის ხმა ჰქუხდა...

არაგვის დენაში პოეტი საქართველოს წარსულის დანახვას, მდინარის ნაპირებთან დაღუპული მამულის ხილვას ცდილა.

პოემის ეს თავი V თავი) რიტორული მიმართვის ნიმუშია. ეს ნაღვლიანი გახსენებაა ქვეყნის ისტორიისა (აღსანიშნავია რემინისცენცია ნ. ბარათაშვილის ლექსთან „ფიქრნი მტკვრის პირზედ“, ორივე თხზულებაში მდინარეები მოწმენი არიან ქართვლის ცხოვრებისა, ამასთან, ორივე პოეტი — ერთი მტკვრისაგან და მეორე არაგვისაგან უპასუხონი რჩებიან):

„ჩვენო არაგვო) რა რიგ მიყვარხარ) ქართვლის ცხოერების მოწამედ შენ ხარ შენს კიდეებზედ ჩემი მამული იყო ერთ დროსა გამშვენებულიl ჩემის ქვეყნისა დიდება ძველი შენს წმინდა თვალწინ აყვავებულა; მიყვარხარ მისთვის, რომე ქართველი აქ — შენს კიდეზე დაბადებულა...

VII თავი, მოხუცის დიდებული ხმა, მთლიანად რიტორული მიმართვაა, ოღონდ იგი ავტორისაგან სხვისი ნათქვამის ო-ნით არის გადმოცემული — „მე ვარო შენი თანამდევი...“

რიტორული მიმართვის ხასიათს ხაზს უსვამს ორი სიტყვა — „საქართველოვ“ და „წამებულო“. საქართველო და წამებული სინონიმებია:

„მარად და ყველგან, საქართველოვ, მე ვარ შენთანა|*

და

„მაგრამ არ ირწმენს, წამებულო, შენს აღდგენასა".

რითაც პოეტმა თავისი ქვეყნის ბედი ზუსტად, ორიოდე სიტყვით დაახასიათა.

ეს რიტორული მიმართვა ორმაგი შინაარსით არის გამოყენებული: ასე მიმართავს საქართველოს მისი თანამდევი უკვდავი სული და ასევე ი. ჭავჭავაძე, რომელმაც აქ გაიმეორა აზრი, გამოთქმული ადრე ლექსში „ყვარლის მთებს“ (შეადარე — „თქვენ ჩემთან ივლით განუყრელად, ვით ჩემი გული.." და „მარად და ყველგან, საქართველოვ, მე ვარ შენთანა“).

-

პოემის უდიდესი ნაწილი (VII—XXIV თავები) რიტორული მიმართვაა, რომლითაც საქართველოს უკვდავი და თანამდევი სული უკავშირდება თვით საქართველოს მიმართვითი რიტორული ფიგურების („ჩვენო არაგვო“, „მარად და ყველგან, საქართველოვ, მე ვარ შენთანა“, „მაგრამ, ქართველნო“, „შრომისა შვილო“, „ქართლის სამკვიდროვ“...) გვერდით ი. ჭავჭავაძე მიმართავს ჩვენებით რიტორულ ფიგურასაც, სადაც, რასაკვირველია, ნაგულისხმევია მიმართვა, მაგრამ აღწერილობით-ჩვენებითი ფორმა არის გამოყენებული, მაგ., VIII თავი: — „აქ არვის — დიდსა თუ პატარასა, — ქვეყნის ტკივილით არ სტკივა გული.... XI თავი — „აგერ უფალი და მისი მონა...“, XV თავი — „აგერ დიდკაცი, დარბაისელი...“, XVI თავი — „აგერ ტფილისიც“, XVII თავი — „აგერა მცხეთაც“ და სხვ. პოემის XIII თავი — „შრომისა შვილო“, წარმოადგენს მშრომელის მიმართ მიძღვნილ რიტორულ ტირადას და, ამასთანავე ერთა მიმართვის ფორმით. აქაა ტყვედ პყრობილი შრომის დახასიათება და აღტყინებული სურვილი ანუ წინასწარჭვრეტა კაცთა ცხოვრების შემფერხებელი ბორკილის მსხვრევისა და შრომის სუფევის ჭეშმარიტებით გაძლიერებული დადგინებისა, როცა იგი სუფევა თანასწორად მოჰფენს ნიჭს და ახლა უქმ სიტყვებს — ძმობას, ერთობას, თავისუფლებას შინაარსი მიეცემა, განცხოველდებიან აზრით და სათნოებასა და კაცთმოყვარეობას ეკლის გვირგვინს მოხსნიან. ამის შემდეგ პოეტი რიტორული მიმართვით მაშვრალს მიმართავს და უხატავს კაცობის აღდგომის სურათს. XV თავში ი. ჭავჭავაძეს ჩვენებითი რიტორული ფიგურები ზედიზედ აქვს გამოყენებული „აგერ დიდკაცი“, „აგერ ვაჭარიც“, „აგერა მღვდელიც“, რომლებითაც დახასიათებულნი არიან მოქალაქეობრივი ფუნქიცების შესრულებისაგან შორს მდგომნი. ამ რიტორული ჩვენებების შემდეგ პოეტი რიტორიკულ შეკითხვათა რიგს სთავაზობს მკითხველს, ოღონდ ეს შეკითხვები პასუხის გაცემას არ საჭიროებენ, რადგან ავტორი იქვე იძლევა შეკითხვათა პასუხს:

„სად არის სიტყვა დიდის სწავლისა,

სიყვარულის და სამართალისა,

რომ მათ ბაგეთგან არ მომდინარობს

და ერს დაცემულს არ აღამაღლებს?

სად არის იგი მღაღადებელი

ქვეყნის ხსნისათვის ჭეშმარიტება?

სად არის იგი ბიწაძის მდევნელი

ჯვარცმულის ღმერთის მაღალი მცნება?“

პოემის XVIII თავი ხოტბაა სამშობლოსი, საქართველო და მაცხოვარი ერთ დონეზე დაუყენებია პოეტს. საქართველო, „ქართვლის სამკივდრო“, „ქვეყნის თვალად დაბადებული“ ჯვარცმული და წამებულია, იგი ეკლიან გზაზე მოარულია... პოეტი თვალს გადაავლებს თავისი ქვეყნის წარსულს, გაითვალისწინებს მისი ეკლით მოსილ ისტორიულ გზას და ჰიპერბოლური რიტორული მიმართვით ამბობს აღფრთოვანებული:

„შენ ხარ, მარტო შენ. მაგალითი სხვა არსად არის,

რომ სხვა ქვეყანას, სხვასა ერსა ეგ შესძლებიყოს...“

ხოლო პოემის XIX თავი, რომელშიც პოეტი ალექსანდრე მაკედონელის ლაშქრობას ეხება, თავისი დროის ხელისუფლების ეროვნულ პოლიტიკას იმპერიაში შემავალი ხალხების ეროვნული გადაგვარების ტენდენციას — რიტორიკული მიმართვითა და დახასიათებით გამოხატავს. აქ იგი ეროვნული თვითმყოფობის გრანდიოზულ სურათს ხატავს:

„შეგირყია დიდ ცხოვრების სამკვიდრო ბჭენი
შენმა მოძალემ და მოლალემ უცხო მთავარმა.
სძულდა ქვეყანა, რომელიცა მას ეპყრა ხელთა,
სძულდა თვით ერიც, მის სიკეთე, ნიჭიერება...
ვერა, ვერ ჰმართონ ვერსად ერი იმა მმართველთა,
ვისც არ აქვთ ერის სიყვარული და შეწყნარება.
ერის მჩაგვრელი, ქვეყნის მთხრელი იგი მმართველი
მთელს საქართველოს თვის ფერხთა ქვეშ მჩვარებრ ჰქელვიდა,
ერის იმედის, სასოების, ნიჭის მმუსრველი
თვით ერის ენას მაგ ერის განძს იგი სდევნიდა“.

განუკითხავ მმართველს სძაგდა ის ენა, რომელშიც ერის ღირსება და სულიერი ძალა მდგომარეობს, რაც ერის ნიჭის ამსახველი და გამომხატველი იყო, რაშიც ერის დიდება და პატიოსნება სუფევდა, რისთვისაც მამა-პაპათა გული და ხელი დაშვრა...

პოემის XXVI თავი რიტორიკული ვედრებაა, იგი მომდევნო აპოთეოზის დასაწყისია, ლოგიკური დამთავრებაა პოემისა, რომელშიც საქართველოს ბედი და უბედობა არის გამოხატული. ამ ნაწილის უკანასკნელი სტრიქონებიც მიმართვაა, რომელშიც ი. ჭავჭავაძე ნ. ბარათაშვილისეულ სინონიმს მიმართავს — „ჰოი, სახიეროl ცისარტყელა განავლე ცასა...“

|ლირიკული წიაღსვლა. „აჩრდილი“ პოემაა, მაგრამ არა ნორმატიული. იგი უგმირო და უსიუჟეტოა, ლირიკული განწყობილებითა და პატრიოტული პათოსით შექმნილი. პოემის ლირიკული გმირი ავტორია, დიდებული მოხუცის სახით გამოხატული. პოემის ამბავი საქართველოს ამბავია პიროვნებათა დაუსახელებლად. პოემის სიუჟეტი არის მსჯელობა საქართველოს წარსულზე, აწმყოზე და მომავალზე. მთელი ნაწარმოები ლირიკულია, ამიტომ ძნელდება ლირიკულ წიაღსვლათა გამოყოფა. ამ მხრივ საინტერესოა პოემის V თავი — „ჩვენო არაგვო“, რიტორიკული მიმართვა, რომელიც ავტორის მაღალ პატრიოტულ განწყობას გამოხატავს და ლირიკული წიაღსვლის ფუნქციას ასრუ ლებს. აქ ავტორს უშუალო კავშირი აქვს დამყარებული სიყვარუის ობიექტთან — სამშობლოსთან, რომელსაც პირდაპირ და უშუალოდ მიმართავს მდინარე არაგვში განსახიერებულს.

<>გაპიროვნება. კავკასიონის დიდებული სახის შექმნისას პოემის დასაწყისშივე მიმართავს ი. ჭავჭავაძე გაპიროვნებას, პირველივე სტრიქონები ამაღლებული სურათების ხატვას ემსახურება: „აღმობრწყინდა მზე დიდებულადა“ და კავკასიონის მწვერვალებს ოქროს ნათელი გადააფინა. მზის ამოსვლა და მიდამოსათვის სხივების მიფენა ყოველდიღური მოვლენაა, მაგრამ ამ ყოველდიღური და პროზაული ამბის გადმოსაცემად განსაკუთრებული სიტყვიერი კონტექსტით ამაღლებული განწყობილება იქმნება: მზემ ოქროს ნათელი გადაჰფინა მთის მწვერვალებს, ამ დროს მთათა ზემოთ გამოიკვეთა მყინვარი, დაკიდებული ცასა და ქვეყანას შუა, ზვიადი, დიდებული და დადუმებული. პოეტმა ერთმანეთს დაუკავშირა ბუნების ორი ბრწყინვალე მოვლენა — დიდებულად ამოსვლა მზისა და ცასა და ქვეყანას შუა დაკიდებული მყინვარი — მიწის საოცრება და ორივეს მიაკუთვნა სიცოცხლის, მოძრაობის თვისებები.

დილის მადლის ძალა პოეტმა დაუპირისპირა მყინვარის მძვინვარებას, ზარსა და რისხვას, ამ მადლს ყველაფერი დაემორჩილა. ქვეყანა დადუმებული ყურს უგდებს ცას და ცაც, უღრუბლო და მოკიაფე, ქვეყანას აცისკროვნებს. გაპიროვნების საშუალებით პოეტმა გრძნობით აღსავსე სამყარო წარმოადგინა.

პოემის IV თავში პოეტს თავისი ფიქრი და ზრუნვა აქვს გამოხა ტული მყინვარზე მდგომი დიდებული მოხუცებულის სახით. ეს არის იდეის გაპიროვნება, იდეის ამოქმედება და ამეტყველება, განყენებული აზრისათვის სიცოცხლის მიცემა. ამ განყენებულ აზრს, სამშობლოს იდეას, გაპიროვნებულს დიდებულ მოხუცში, „მარჯვენა ხელით ეჩრდილნა თვალნი, ყურადღებითა შორს გაჰყურებდა“. მის ფერხთა ქვეშ თერგი ჰყეფდა მრისხანებით, რბოდა დაჭრილი ლომივით, ბღაოდა, მიღრიალებდა, სჭექდა და ჰქუხდა. მადლიანი დილის ფონზე თერგის ბღავილი მიმზიდველ კონტრასტულ სურათსა ქმნის. განთიადის პროცესი ერთობ გაცოცხლებული, მოძრავი, ფიქრთა და აზრთა გამომთქმელ ბუნების ცოცხალ ანსამბლსა ქმნის.

თავისი თანამედროვე საქართველოს მდგომარეობისათვის პოეტს, აგრეთვე, გაპიროვნების ხერხი გამოუყენებია — სამშობლო მხარე საწყლად ქედმოდრეკილია და შვილთაგან დაგდებულ–მიტოვებული დაწყლულებულია. იგი, ობოლი, უცხო კალთას შეფარებია. ამ გა პიროვნებით პოეტმა ხაზი გაუსვა ზოგიერთ შვილთა უმადურობას, მოქალაქეობრივი შეგნების უქონლობას, საზოგადო საზრუნვათაგან განგებ თვალის არიდებას, დაახასიათა ისინი, ვისაც ყველას და ყველაფრის მიმართ შეგუების ინსტინქტი გაევითარებინა, ვინც საეროვნო საქმეს უგულვებელყოფდა.

XIV თავში პოეტი აღთქმული ქვეყნის სიკეთეს და მაშვრალის განკაცების იდეას გამოხატავს, ამასთანავე, მან განსაზღვრა XIX საუკუნის როლი კაცთმოყვარეობის დადგინების საქმეში:

„და ამ ზვიადმა საუკუნემა

უნდა შეას იგი შრომის სუფევა...“

და შემდეგ:

„ეგ სიმღერაა ვით ლოცვა ტკბილი!..

მინდორნი, ტყენი, ნახნავნი, ველნი

შენის ლხენითა განიხარებენ,

შენგან შემკულნი იგი ყოველნი

შენს ტკბილ სიმღერას ბანს გამოსცემენ“.

თანამედროვე ცხოვრების ერთფეროვნება და სასიცოცხლო უნარის მოდუნება პოეტმა გამოხატა სიტყვებით:

იქ დღე ჰრბის დღესა, ვით ჰრბოდა
ერთნაირად და უფერულადა...“

ხოლო ქართველის სამკვიდროს დასახასიათებლად ი. ჭავჭავაძე საქართველოს ჯვარცმულთან აიგივებს და ამ ვითარებას ხაზგასმით გამოთქვამს:

„ქართვლის სამკვიდროვ, ქვეყნის თვალად დაბადებულო,
რამდენს ვაებას შენსა თავზედ გადაუვლია!..
ჯვარცმულის ღვთისთვის თვით ჯვარცმულო და წამებულო,
ეკლიანს გზაზედ შენებრ სხვასა რომელს უვლია?
სხვა რომელია, რომ ათასთ წელთ ბრძოლა მედგარი
გამოევლოს და სრულიად მტვრად არ აღგვილიყოს?“

მეტაფორა, გაპიროვნება, რიტორული მიმართვა ერთურთს ერწყმის XXI თავში, სადაც ავტორი ფარნავაზის შემდეგდროინდელი ქართლის — საქართველოს თავდაცვით ბრძოლებს ახასიათებს:

„მას აქეთია, ქართლო, შენს შვილსა
არ ჩაუგია ქარქაშში ხმალი...
შენზედ მოიქცა ძველის ქვეყნისა
გაუმაძღარი და ხარბი თვალი.
მას აქეთია ოთხ-კუთხივ მტერნი
შენს თავსა შენვე გეცილებოდნენ...
იყო დრო, როცა შენს ძახილზედ, ხმაზედ

მამულის დროშა გაიშლებოდა...“

ღონე და ძლიერება, ახოვანი ცხოვრება ახლა მტვრად ქმნილა, იგი თავის დენაში შეყენებულა და ეს დრო:

„ოდესღაც მოდენილა თვის ფართო გზაზედ,
ბევრჯერ უსაგნოდ, ბევრჯერ აზრით აღელვებულა...
ქართვლის ტკივილი ყოველთვის კი სჩნევია მას ზედ.
დენილა იგი ტანჯვათ შორის და სიამეთა,
ხან დაცემულა და მიმქრალა, ხან აღდგომილა,
ხან შური, მტრობა, ერთურთ ლალვა სთხრიდა კიდეთა,
რომელთ შორისაც ის ცხოვრება მძლავრი ჰშობილა...“

და შემდეგ მეტაფორა-გაპიროვნებით პოეტი ახასიათებს ცხოვრების ძლიერ ზვირთთა აღქაფებას, სხვადასხვა ტოტებად დანაწილებას, სისხლით მორწყულ წინაპართა შრომის ზვირთთაგან დანთქმას. ისევ მეტაფორითა და გაპიროვნებით ჭავჭავაძე გამოხატავს ნატვრას ტოტებად დანაწილებული მდინარის შეერთების თაობაზე, როცა ცად მიღწეული კავკასიის ტომნი ერთი ფიქრითა და აზრით განდიდდებიან და ქართველობა სიქადულად ექნება ქვეყნის წინაშე ყოველს ქართველის შვილს.

XXV თავში ი. ჭავჭავაძე კვლავ შედარებას მიმართავს ნისლში შთაცვივდნენ მთანი და ველნი, ქარმა დაჰღმუვლა ხევ-ხუვსა, მთებსა, ბუქი სვეტსავით აატრიალა, რისხვითა ჰგლეჯდა კლდესა და ღრესა, ზვავმაც მაღლიდან დაიგრიალა. ბუნების მშვიდი დუმილი ბნელ ჯოჯოხეთად იქცა, ერთმანეთში აირია წყალი, ცეცხლი, მეხი, ქუხილი... ამ კატაკლიზმური სურათის შემდეგ შედარების მეორე მხარეს პოეტი ასეთი გაპიროვნებით გამოხატავს:

„მცირეს ხანს შემდეგ გადიწმინდა ცა,
გამოიღიმა ნათლად მთამაცა
და მზისა სხივით გაბრწყინვებული
კვლავ დავინახე მოხუცებული.
ცისკენ აღეპყრნა თრთოლვითა ხელნი
და მოედრიკნა მუხლნი ძლიერნი...
თურმე მოხუცი ის ჰლოცულობდა...“

აღსანიშნავია ი. ჭავჭავაძის ალტრუიზმი, რაც მას ნაჩვენები აქვს ჯერ კიდევ თავისი შემოქმედებითი ცხოვრების დასაწყისშივე. იგი გამოჩნდა „აჩრდილშიც“. ი. ჭავჭავაძე ვერ ურიგდებოდა ერთი ხალხისაგან მეორის დაპყრობას. რასაკვირველია, პოეტს პირველ რიგში თავისი სამშობლოს მდგომარეობა ჰქონდა წარმოდგენილი. ალექსანდრე მაკედონელის ლაშქრისაგან საქართველოს შემოსვლის მაგალითს ჭავჭავაძე ახასიათებდა ძველსა და ახალ დამპყრობლებს, რომლებიც არყევდნენ დაპყრობილი ერის სამკვიდრო ბჭეს. დამპყრობელს სძულდა დაპყრობილი და ცდილობდა მის თვისებათა წაშლას, უპირველეს ყოვლისა, ერის უპირველეს თვისებას — ენას ეტანებოდა მის დასათრგუნავად, რის უამრავი მაგალითიც ი. ჭავჭავაძეს თავის ქვეყანაში ჰქონდა.

ეროვნებანი მას მიაჩნდა ერთ ძირზე ამოსულ ტოტებად, განსაკუთრებით კი, როცა იგი კავკასიაზე მსჯელობდა. როდის იქნებაო, ამბობდა იგი, რომ მძლავრი კავკასიის ტომები. ერთი აზრით, ფიქრით და იდეით გაერთიანდებიან. როცა ეს მოხდება, მაშინ თავისუფლება მშვენიერ სხივთა ელვარებით დაადნობდა მონობის ბორკილს. ასევე მსჯელობდა ი. ჭავჭავაძის „ქართვლის დედის“ პერსონაჟი — დედა, დასნეულებული და დასუსტებული, ოღონდ ხალხის გათავისუფლების ბრძოლით ძალმოცემული. იგი მამულის, სამშობლოს გაცოცხლების იმედით სუნთქავდა, აღტაცებული იყო ხალხის გამოფხიზლებით. „ხალხი აზვირთდა, ხალხი აღსდგა, ხალხი მოქმედობს, კასპიის ზღვიდამ შავ ზღვამდინა ერთს ფიქრსა ფიქრობს“ — და ეს ფიქრია მთელი კავკასიის გათავისუფლება.

ალტრუისტულია ი. ჭავჭავაძის გრძნობა, მას თავისი ხალხის თავისუფლება სწყურია, ამასთან სხვა ხალხთაგან თავისუფლების მოპოვებაც ასიცოცხლებს. ამ ალტრუისტულმა გრძნობამ დააწერინა მას პატარა ლექსი: „მესმის, მესმის“. ამავე გრძნობის შედეგია 1871 წლის 29 მაისს დაწერილი ლექსი „1871 წელი 23 მაისი (კომუნის დაცემის დღე)“. პარიზის კომუნის დაცემა ჭავჭავაძემ ისტორიის შეფერხებად აღიქვა, რადგან მტარვალთ გაიმარჯვეს და დაბლა დასცეს ტვირთმძიმეთა და მაშვრალთა მხსნელი დროშა ის ერი — ფრანგები, საოცარნი თავისი რევოლუციური აღტყინებით, — ის საოცარი კვლავ ეწამა მოყვასთათვის და კვლავ წამების გვირგვინი დაიდგა თავს. პარიზის კომუნის დამარცხების ფაქტში ი. ჭავჭავაძემ დაინახა ქვეყნისათვის დაღვრილი სისხლი.

საზოგადოებრივი ცხოვრების ნაკლოვანებათა ჩვენების სურვილი ი. ჭავჭავაძემ მკაფიოდ გამოხატა „აჩრდილში“. ამავე მიზანს ემსახურება მისი პირველი ლიტერატურულ-კრიტიკული წერილები „ორიოდე სიტყვა...“ და „პასუხი“, ამავე საკითხის გადაწყვეტას ემსახურებოდნენ მისი სხვა თხზულებებიც, რომელთაც იგი პეტერბურგში ქმნიდა. პირველ რიგში უნდა ითქვას დრამატიულ პოემაზე „ქართვლის დედა“ ეს არის თავისუფლების ეროვნული გათავისუფლების სიმღერა, ჰიმნი, რომელსაც ავტორმა დაარქვა „სცენა მომავალის ცხოვრებიდამ“. ავტორმა იგი მიუძღვნა ჭაბუკობისა და ახალგაზრდობის მეგობარს პეტრე ნაკაშიძეს. მიძღვნაში ი. ჭავჭავაძე წერდა: აქ აღწერილი ამბავი არისო ერთი სურათი, ერთი სახე, ამოღებული ჩვენი სამშობლოს მომავალი ცხოვრებიდან, რომელზედაც ჩვენ უცხოეთში გვიოცნებია და დღესაც, როგორც მტკიცე რჯული და რწმენა, გულში გვიღვივისო.

„მყობადს ავხადე ერთი კუთხე დიდის ფარდისა

და ეს ვიხილე, — მომიტევე მე სითამამე...

ეს არს ნაყოფი აწმყოსაგან შობილ დარდისა... “

ეს დარდი ფიქრია მომავალზე, ქართველი ერის ხვალინდელ დღეზე. ნაწარმოებში ი. ჭავჭავაძემ შექმნა სახე ქართველი დედისა, დაფიქრებული სამშობლოსა და პირად ბედზე. სამშობლო თუ საკუთარი სიცოცხლე! ვის ეკუთვნის მისი ერთად-ერთი ვაჟკაცი კიაზო, დედასა თუ სამშობლოს! რა არის დანიშნულება და მიზანი დედისა, დასნეულებული, სიკვდილის პირზე მიმდგარი ქართველი ქალისა, რომელსაც ერთი შვილი გაუზრდია იმედად მოხუცებულობისა. ქართველმა დედამ იცის და შეგნებული აქვს, რომ დიდი რამეა ხალხისათვის თავისუფლება — შენ ხარ კაცთა ნავთსაყუდარი, — ამბობს ქართველი და დედა თავისუფლებაზე, — შენ ხარ ჩაგრულის, წვალებულის წმინდა საფარი, შენ ხარ მშვიდობა და სიმართლე ამა ქვეყნისა, შენ ხარ აღმზრდელი ღვთაებამდე კაცთ ბუნებისა... თავისუფლება მშვიდობის ღვთაებაა, მაგრამ მის მისაღწევად ზღვა სისხლი იქცევა.

ი. ჭავჭავაძემ დახატა სრულქმნილი ადამიანის სახე და ხასიათი, იგია დედა და მოქალაქე. მან ერთადერთი საყრდენი თავისი მოხუცებულობისა, დედის ერთა ბრძოლად გაგზავნა. იგი დედაა, რომლისთვისაც გაყრა ერთადერთ შვილთან სიკვდილის მომასწავებელია. ნაწარმოები მთავრდება დედის მოკლე მონოლოგით, რომელიც გამოხატავს სრულყოფილ და სრულქმნილი ქართველი დედის მონუმენტურ სახე-ხასიათს, დედას საქართველოსი, დედას ერთი შვილისა „არა ყოფილა ძნელი სიკვდილი, — ამბობს დედა, — როცა შენ შენი აღასრულე...“ წინადადებას სიკვდილი აღარ ამთავრებინებს, მხოლოდ ორი სიტყვაღა თქვა სულის ამოსვლისას დედამ: „მამული... შვილი...“

სიცოცხლის სამშობლოსათვის მსხვერპლად მიტანის თემა ი. ჭავჭავაძემ ცოტა გვიან დაამუშავა პოემაში „მეფე დიმიტრი თავდადებული (1878 წ.).

დიმიტრი თავდადებული ისტორიული პიროვნებაა და პოემაში აღწერილი ამბავიც ნამდვილია. ი. ჭავჭავაძეს დიმიტრის სახე აინტერესებს არა როგორც თავისთავად მნიშვნელოვანი ფაქტის ანარეკლი, არამედ როგორც მისაბაძი ნიმუში და სახე თავისი თანამედროვეობისათვის. სამშობლოს ხსნას უნდა რადიკალური ნაბიჯის გადადგმა და მსხვერპლი. უამისოდ საქვეყნო საშვილიშვილო საქმე არ გაკეთდება. ამასთან ერთად ი. ჭავჭავაძემ მეფე დიმიტრის თავგადასავლის აღწერაში გამოხატა ერის მთლიანობის იდეა — სამშობლოს მსხვერპლად ეწირება არა მხოლოდ მეფე, უბრალო ადამიანიც მზად არის გაიღოს დიდი მსხვერპლი ქვეყნისა და ერის გადასარჩენად. პოემაში ი. ჭავჭავაძემ დიმიტრი თავდადებულთან ერთად უკვდავი სახე შექმნა ერთი უსახელო და უბრალო ქართველი ადამიანისა, მოხუცი კაცისა, რომელმაც მეფეს თავისი ორი ვაჟკაცი წარუდგინა და სთხოვა — მე, დავრდომილს შენი და ქვეყნის სამსახური აღარ შემიძლია და ესენი იმსახურეო.

„მოდით, შვილნო, აქ მოგროვდით“ — დაიწყო ბრმა მეფანტურემ, როცა მას, უქმე დღეს, საყდრის წინ მოგროვილ დამაშვრალთა და ტვირთმძიმეთა წარმომადგენელმა მიმართა — გვიამბე რამე გულის ჟანგის მოსაშორებლადო. ბრმა მეფანტურემ დიმიტრი თავდადებულის თავგადასავალი შესთავაზა მსმენელთა და საქართველოს შავ-ბნელი ისტორიის — მონღოლთა შემოსევის დროის ერთი ტრაგიკული ეპიზოდი მოუთხრო — როგორ გადაწყვიტა მეფე დიმიტრიმ თამარ მეფის შვილისშვილისშვილმა თავი დასდოს სამეფოსათვის, თავი გაიმეტოს და ხალხი იხსნა ამოწყვეტისაგან. ი. ჭავჭავაძემ ეს სასიქადულო ამბავი სასიქადულო ისტორიული პიროვნებისა, ხალხის წარმომადგენელს, ბრმა მეფანტურეს ათქმევინა და ამით ხაზი გაუსვა იმას რომ სამშობლოს ტკივილი და ქვეყნის გადარჩენის სურვილი სწორედ ხალხში ინახება, ხალხში ტრიალებს და ხალხს ამოქმედებს.

მწერალმა თავისი მხატვრული შემოქმედება თავიდანვე ხალხის სამსახურში ჩააყენა. მან გამოთქვა ხომ მოსაზრება რომ ხელოვნება, ლიტერატურა უნდა ჩაღრმავებულიყო ქვეყნისა და ხალხის ცხოვრების სიღრმეში, არ უნდა შემკრთალიყო ლაფით და ლექით, რაც ხალხის ცხოვრებაშია დაგროვებული. ხელოვნებამ ავიც უნდა აჩვენოს ადამიანს და კარგიცო.

ჯერ კიდევ პეტერბურგში იყო ი. ჭავჭავაძე, როცა შეუდგა ყაჩაღის თავგადასავლის აღწერას. ნაწარმოების დასაწყისში ალაზნის ველია აღწერილი, როცა სამშობლოს მწუხრის ზეწარი, ეს მოხდენილი მეტაფორა ღამისა, – გადაეფარა და როცა მუღამ მჭმუნავი ღამის გუშაგი ცაზე მეფურად დადის და თან ყინულოვან მწვერვალებს ესაუბრება შორნი მნათობნი მწუხრის ღამეში მდუმარ ქვეყანას სხივებს ესვრიან, მშვენიერ ველს სძინავს და მხოლოდ ნიავი ლაზღანდარობს ფოთლებთან. შეუპოვარი ალაზანი რაღაცას ბუტბუტებს და დაფიქრებული მთა ყურს უგდებს მის ჩქაფუნს. რამდენიმე კალმის მოსმით შექმნილი ეს ღამის ბრწყინვალე პეიზაჟი გარკვეულ განწყობილებას უქმნის მკითხველს მწუხრის ზეწარი გადაჰფარებია ალაზნის ველს, საერთოდ ხალხის ცხოვრებას, მთელს ქვეყანას, დაღლილს არა მხოლოდ შრომით, არამედ იმ უადამიანო დამოკიდებულებით, რის სურათიც უნდა დახატოს მწერალმა. მკითხველის ყურადღება მწერალს ზოგადი წუხილიდან ერთი პიროვნების წუხილზე გადააქვს. ღამის სიჩუმეში ურემი მიჭრიალებს და მეურმე ნაღვლიან სიმღერას ღუღუნებს. მწუხარების სურათი უფრო დააკონკრეტა მწერალმა და გრძნობა მორეულმა, რომ ამისთანა სიმღერა მასაც მოუსმენია, რომ ამისთანა სიმღერაში თვით ხალხის გონება, გრძნობა, სული და გული ჩანს, შეაჩერა თხრობა და ლირიკული წიაღსვლა შემოგვთავაზა თავის შთაბეჭდილებათა გადმოსაცემად:

„ღუღუნი იგი ჩამრჩენია გულს,

მწუხარე არის ვით გლოვის ზარი.

მაგრამ თუ ნაღველს მოჰბერს დაჩაგრულს.

უკუ-ჰყრის კიდეც ვით ღრუბელს ქარი.“

ი. ჭავჭავაძე ცხოვრებიდან გარიყულ ორ ახალგაზრდა გლეხს წარმოგვიდგენს პოემაში –– კაკოს და ზაქროს. კაკო ყაჩაღია, მისი სახელი, არსენა ყაჩაღის სახელის მსგავსად, შორს გავარდნილა. არსენა ხომ „მდიდარს ართმევს, ღარიბს აძლეეს“,– საყუარელი გმირია დაჩაგრული და უფლებააყრილი გლეხკაცობისა. კაკო ტყეშია გავარდნილი, სადაც უღამდება, იქ უთენდება, ძნელია და აუტანელი იმისი ყოფა, მაგრამ „იქ ყველა გვიადვილდება, სადაც ჩვენა ვართ ჩვენი ბატონი!“-ო ამბობL იგი.

ამ აზრს, რომ დიდი გასაჭირი ადვილი ასატანია, თუ ჩვენი თავი ჩვენ გვახლავს, ჩვენი თავის პატრონნი ჩვენვე ვართ, ი. ჭავჭავაძე ნ. ბარათაშვილის პოემაშიც ამოიკითხავდა, სადაც ადამიანები სხვა ვითარებაში გამოთქვამენ ამგვარ აზრს. ი. ჭავჭავაძე ამას სხვაგანაც გამოათქმევინებს თავის ერთ პერსონაჟს კერძოდ „მგზავრის წერილებში“, სადაც მოხევე ლელთ ღუნია იტყვის –– ადამიანს, ერს თავი სუფლება უნდა ჰქონდესო!

ყაჩაღად გასულ კაკოსთან ვინმე მხედარი მივიდა და ძმობა შეჰფიცა. ეს მხედარია ზაქრო, უსამართლობას რომ გამოექცა ისევე, როგორც კაკო. შეხვედრისასა მათ ერთმანეთი თვალით ასწონ-გაზომეს და ერთ-ურთი მოეწონათ. კაკომ ზაქროს გაუზიარა „თავისუფლება“ ტყეში და სთხოვა ეამბნა თავგადასავალი ზაქრომაც უამბო. უამბო ჩვეულებრივი თავგადასავალი ყოველი გლეხისა, ბატონ-ყმობის პირობებში რომ არის მოქცეული, უამბო ამბავი ყმის, რომელიც ბატონის ხელში იმყოფება, როცა ყმას ყოველგვარი უფლება აყრილი აქვს, პირუტყვ ლაბასავით რომ არის შებმული მძიმე უღელში, როცა მას საკუთარი არაფერი არ გააჩნია, გარდა ძალ-ღონისა, რაც ბატონს უნდა მოახმაროს.

ბატონყმობა იყო სახალხო უბედურება, ყოველგვარი ბოროტების წყარო, ყველაზე დიდი სასჯელი ხალხისათვის, რაც კი ადამიანს მოუგონებია. ბატონყმობა იყო უთანაბრო ურთიერთობა ფეოდალებსა და გლეხებს შორის, როცა გლეხი მიწაზე იყო მიმაგრებული, აკრძალული ჰქონდა თვითნებურად წასვლა ან იმ მიწის სხვისათვის გადაცემა, რომელზეც იყო მიმაგრებული. მიწის მეპატრონეს მინიჭებული ჰქონდა შეუზღუდველი უფლება გლეხზე, მის ოჯახზე, მის პიროვნებაზე, ქონებაზე; გლეხებს ყიდდნენ მიწით, უმიწოდ, გაქცეულებს ძალდატანებით უკან აბრუნებდნენ. გლეხი ვალდებული იყო მორჩილი ყოფილიყო ბატონისა. ამისთანა ვითარებამ ათქმევინა ზაქროს თავისი ბატონის მიმართ:„თავადის შვილი (ანუ ბატონი) კარგი რა არის, ავი რა იყოს!“ ასეთი ავი ბატონის ხელში იყო ზაქროს მამის ოჯახი, ზაქრომ კაკოს უამბო თავისი თავგადასავალი ანუ მიზეზი, რატომ მივიდა ტყეში კაკოსთან. ავმა ბატონმა ზაქროს მამა თავის ყმებს აცემინა იმისათვის, რომ მოხუცმა მამამ ბატონს სთხოვა სახლში დაებრუნებინა მის კარზე წაყვანილი ზაქრო, რათა ოჯახს მარჩენალი ჰყოლოდა. თავმოყვარე გლეხმა ბატონს სიტყვა და ხელი შეუბრუნა... ზაქრომ მოკლა თავისი მამის მკვლელი, გულქვა ბატონი და ყაჩაღად გავარდა. ასე მივიდა იგი კაკოსთან ტყეში და მისი ბედი გაიზიარა, უამბო მას თავისი მწარე, „ჯოჯოხეთურად მოსაგონებელი“ თავგადასავალი.

ამბის მოყოლის შემდეგ ზაქრო:

„პირქვე დაეცა დადუმებული;

დიდ ხანსა ეგდო ეგრე მდუმარედ,

გულში ვაების ცეცხლმოდებული.

ამ საწყალს შვილზედ კაკოც შეწუხდა, ორივ წაიღო ერთმა ნაღველმა...

ამ ორს გულში რაც ბალღამი დუღდა,

წარმოიდგინოს თითონ მკითხველმა“,

დაამთავრა. ი, ჭაკჭავაძემ ქართველი გლეხობის ვაებით აღსავსე ცხოვრების აღწერა.

ი. ჭავჭავაძემ ამხილა ადამიანო წესი, მან თავისი მხატვრული შემოქმედებით, სიტყვის ხელოვნებით სიმართლე თქვა, ხალხის ცხოვრების ფსკერიდან ლაფი ღა ლექი ამოიღო და მკითხველს დაანახა. ერთი ამბის მეშვეობით მწერალმა ზოგადი ვითარება აღწერა, გამოამზეურა, პირმოუფერებლად სიმართლე დაწერა. ასე ამსახურა ი. ჭავჭავაძემ მხატვრული ლიტერატურა ხალხის ცხოვრების უარყოფითი მხარეების გამომჟღავნება-ჩვენებას.

ასე მოიქცა ი. ჭავჭავაძე მოთხრობებში „გლახის ნაამბობი“, „კაცია ადამიანი?!“. არც იქ დაინდო უადამიანო დამოკიდებულება მშრომელთა მიმართ, მწვავე სატირით გამოხატა მან ლუარსაბ თათქარიძე, გაუნათლებელი, კაცობადაკარგული ბატონი, ყმებისა და მამულის პატრონი, მაგრამ ზარმაცი, უაზრობისა და სისულელის მიჯნამდე მისული, მოკლებული ყოველგვარ კაცურ დანიშნულებას და აზრს. ბატონის უფლებამ მიიყვანა თავადი დათიკო („გლახის ნაამბობი“) თავისი სიყრმის მეგობრისა და თანაშეზრდილის გაბრიელის პიროვნებისა და გრძნობის გაქელვამდე, ბატონის შეუზღუდველმა უფლებამ დააკარგვინა მას წესიერი, ადამიანური განსჯის უნარი და იგი გადაიქცა თავნება, უნებისყოფო ეგოისტად, რისთვისაც მას შესაფერი სამაგიერო მიუზღო ყმა-გლეხმა გაბრიელმა.

როდესაც არ უნდა იყოს დაწერილი ი. ჭავჭავაძის „მგზავრის წერილები“, იგი თავისი ხასიათითა და აზრით აუცილებლად დგას მწერლისაგან ადრე დაწერილ თხზულებათა წყებაში. ეს ადგილი ამ ნაწარმოებს უჭირავს თაგისი პრობლემატიკით, მასში დაყენებული სა კითხებით და იმ ნაბიჯების აღწერით, რაც უნივერსიტეტ-დამთავრებულმა ი. ჭავჭავაძემ გადადგა ოთხი წლის შემდეგ რუსეთიდან სამ შობლოში დაბრუნებულმა მართლაც ეს ნაწარმოები ცოტა გვიან, 70-იან წლებში დაიბეჭდა, მაგრამ თავისი პათოსით იგი ეკუთვნის „თერგდალეულ“ ი. ჭავჭავაძეს, სამშობლოსაკენ გამომგზავრებულ, უმაღლეს სწავლა-მიღებულ ახალგაზრდას, რომელიც ახალი ფსოფლმხედველობით არის აღჭურვილი და ემზადება თავისი სანუკვარ ქვეყანასთან შესახვედრად.

„მგზავრის წერილებს“ აქვს ქვესათაური „ვლადიკავკასიდამ ტფილისამდე“ და ეხება იმ მომენტს, როცა პეტერბურგიდან დაბრუნებულმა ი. ჭავჭავაძემ ჩრდილოეთ კავკასიის ამ ქალაქამდე ჩამოაღწია ღა ახლა უნდა საქართველოს საზღვრებში შემოვიდეს (დღეს ამ ქალაქს ორჯონიკიძე ჰქვია, ადგილობრივი მცხოვრებლები მას ძაუგს უწოდებენ. ამ სახელითაა ეს ქალაქი ნახსენები ალექსანდრე ყაზბეგის თხხულებებში). ერთი შეხედვით ეს ნაწარმოები თითქოს მგზავრის შთაბეჭდილებაა ნანახსა და გაგონილზე, აი ისეთი, როგორიც XIX საუკუნის პირველ ნახევარში ბევრი იწერებოდა რუს თუ უცხოელ მოგზაურთაგან, რომელთაც თერგისა და არაგვის გზით ჩვენს ქვეყანაში შემოუღწევიათ. არა! ეს არის ი. ჭავჭავაძის სამოქმედო და სამოღვაწეო გეგმის მხატვრული გამოსახვა, რომელშიც მან გამოთქვა თავისი და თავისი თანატოლების გრძნობა და სიყვარული სამშობლოს მიმართ, გამოთქვა მზადყოფნის სურვილი სამშობლოს სამსახურისა, გამოხატა თავისი შეხედულებანი ხელოვნების დანიშნულების თაობაზე, გვაჩვენა განწყობილება იმ მოქალაქისა, რომელსაც ღრმად შეუგნია თავისი ხალხის, ქვეყნისა და ერის რაობა-მდგომარეობა და მისი დახმარებისათვის გადაუდვია თავი. ყველაფერი ამის გამოხატვა მხატვრულ ნაწარმოებში მოითხოვდა დიდ გამბედაობას და მოქალაქეობრივი ძალ-ღონის დაძაბვას. სწორედ ამის •გამო ი. ჭავჭავაძის ეს ნაწარმოები ავტორისათვის სასურველი სისრულით ვერ გამოქვეყნდა მაშინდელი „ცენზურის გამო.

ი, ჭავჭავაძემ ამ ნაწარმოებით დაგმო ჩამორჩენილობა, უკულტურობა, სიზანტე, არა მხოლოდ ცალკეულ პიროვნებათა, არამედ მთელი მაშინდელი ყოფისა, მმართველობის წესისა. მან მძაფრად გაილაშქრა უმოძრაობის წინააღმდეგ და ერთადერთ ხსნად აღიარა მოძრაობა, განვითარება და რევოლუციური გარდაქმნა.

ი. ჭავჭავაძემ ამ ნაწარმოებში გამოიყენა თავისი მხატვრული აზროვნებისათვის დამახასიათებელი ხერხი დაპირისპირებისა მან აქ ერთმანეთს დაუპირისპირა ადამიანები, ბუნების მოვლენანი, საზოგადოებრივი შეგნება და მკითხველს საშუალება მისცა თვით გარკვეულიყო ამქვეყნიური ცხოვრების ავ-კარგში. მან აჩვენა არსი საზოგადოებრივი ცხოვრებიდან განდგომისა და ცხოვრების ორომტრიალში აქტიური მონაწილეობის მიღების აუცილებლობისა, ი. ჭავჭავაძე განმსჭვალულია საზოგადოებრივი ინტერესებით და თავისი მკითხველის შეგნებ:საც მიმართავს.

ავტორი ნაწარმოები დასაწყისშივე აყენებს მოსაზრებას: რას გამოხატავს, როგორ და რას აჩეენებს ხელოვნება? „რუსი მხატვრების სურათებზე ლამაზად არის გამოყვანილი“ მეეტლე, რომელიც დილით ადრე გამოცხადდა იმ სასტუმროსთან, რომელშიც გაჩერებული იყო ავტორი სამშობლოში გამომგზავრებისას. პირდაუბანელი, თმადაუვარცხნელი, სქელ-კისერა, ოყრაყული სანახაობისა, მიდუნ-მოდუნებული ზლაზვნით, უადამიანო და პირეტყვული მიხვრა-მოხვრით... ეს არის სინამდვილე. „საკვირველია რუსის მხატვრების სურათებზედ რა ლამაზად არის ხოლმე გამოყვანილი“ აი ის მეეტლე. რა არის საერთო სინამდვილესა და მხატვრობის შორის? სრულიად არაფერი! სინამდვილე თავისთვისაა, ხოლო მხატვრობა ეყრდნობა არა სინამდვილეს, არამედ შემოქმედის თავისუფალ ფანტაზიას. ხელოვნება არ უკავშირდება სინამდვილეს. „რამდენადაც სურათია (ე. ი. ხელოვნება-ს. ხ.) კარგი, ორი იმდენად საძაგელია ნამდვილი (ე. ი. სინამდვილე, ცხოვრება ს. ხ.). ცხადია, ამგვარი ყალბი ხელოვნებით ხელმძღვანელობა ცხოვრების შესწავლის საქმეში მხოლოდ ყალბი იქნება.

ვლადიკავკასთან გავაკებული და გამინდვრებული თერგი უხმაუროდ და მიმკვდარი მიედინება. თუ გრიგოლ ორბელიანს ამ თერგს ათქმევინა: „თერგი რბის, თერგი ღრიალებს. კლდენი ბანს ეუბნებიან“, აქ, ვაკეზე, იგი ასეთი აღარაა ი. ჭავჭავაძე მშვენიერ შედარებას მიმართავს: თერგი აქ ჰგავს გაროზგილ ადამიანს, ან იმ კაცს, რომელსაც დიდი ხარისხი მიუღია და თავის გარშემო ვეღარავის და ვერა ფერს ამჩნევს. არ ვარგა, როცა ადამიანი იქაურ ქუდს იხურავს, სადაც მივა, ე. ი. როცა ადამიანი ფლიდობს, იცვლება იმის მიხედვით, თუ სად როგორ მოუხდება პირადად მას. თერგი იქ არის შთამბეჭდავი, სადაც მას ქუხილიანი ბრძოლა უხდება ქვა-კლდე-ღრესთან, თითქოს დიდი სურვილ-წადილი ვიწრო სადინარში ვერ მოუთავსებიაო.

ლარსის სადგურში დასვენებისას ავტტორი მსჯელობს რუსეთში გატარებული ოთხი წლის შესახებ, აფასებს განსჯის ამ წლებს. ეს ოთხი წელიწადი ცხოვრების საძირკველია, მაშინ ჩნდება ჭაბუკი ადამიანის შეგნებაში და მუშავდება გეგმა სამოღვაწეო გზისა და მასთან დაკავშირებულ სიძნელეთა დაძლევის” საშუალებათა ძიებისა. ძვირფასია ოთხი წელიწადი გონების სასიკეთოდ და გასავითარებლად გამოყენებული. ამ ოთხი წლის განმავლობაში ჭაბუკის გონებაში ის კვირტი უნდა გამოიკვანძოს, რომლიდანაც ძაღლყურძენაც შეიძლება გამოვიდეს და მშვენიერი მტევანიც, იმის მიხედვით, თუ ვინ როგორ გამოიყენებს და წარმართავს გაღვიძებული გონების ძალას.

ლარსის სადგურში, როცა ჯერ კიდევ არ შემოსულა სამშობლოს საზღვრებში, იგი მსჯელობს ყეელაზე მთავარ საკითხზე: „როგორ შევეყრები მე ჩემს ქვეყანას და როგორ შემეყრება იგი მე... რას ვეტყვი ჩემს ქვეყანას ახალს და რას მეტყვის იგი მე...“ ქვეყანას ესაჭიროუბა თავისი შვილისაგან ღვიძლი სიტყვა გულისტკივილის გაგება, დავრდომილისათვის ხელის გაწვდენა, უნუგეშოსათვის ნუგეშის მიცემა, მტირალისათვის ცრემლის შეშრობა, მშრომულისათვის შრომის შემსუბუქება.

მგზავრს გონებაში მრავალი ს საკითხი აღეძვრის და მრავალს უნდა გაეცეს პასუხი არა სიტყვით, არამედ საქმით. იგი დარწმუნებულია, რომ მშობელი ქვეყანა მას გაუგებს რადგან დედას შვილისა ყველაფერი ესმის...

ი. ჭავჭავაძე ნატურიდან გადაღებულ სურათს ხატავს ცხრა მთას იქიდან მოსული უფროსისა, ჩლუნგი და ბლაგვი ჭკუა-გონების ოცე ულის მეთაურისა, ვინმე პოდპორუჩიკისა, ხელისუფლების წარმომად გეწელისა. მისი ხასი:თის შემოტანით ნაწარმოებში ი. ჭავჭავაძე ააშ კარავებს მაშინდელ ადმინისტრაციას მნიღაბსა ხდის მოჩვენებით ადამიანობას, მოჩვენებით განსწავლულობას. ნამდვილად იგი ყურ მოკრული. ამბებით განმსჯელია, უვიცი, თავხედი და არაფრის მცოდ წეა. აი, ვინ არის უფროსი, აი, ვისა აქვს მინიჭებული უფლება, აი, შინაარსი სახალმწიფოებრივი სისტემისა!

ნაწარმოების IV, V და VI თაეები ი. ჭავჭავაძემ კვლავ მსჯელობასა ღა ფიქრს დაფთმო. აქაც დაპირისპირების ხერხის გამოყენებით, მწერალი განყენებული სილამაზისა და ხელშესახები მოძრაობის შედარებას მიიმართავს. ბრწყინვალე სურათია დახატული მყინვარის სიდიადისა. მყინვარი სიმბოლოა მიუწვდომელი, გამოუყენებელი სილამაზისა, იგი საოცრებაა, დიდებულია, მაგრამ უმოძრაოა. ცისკენ წასული თავის სიდიადეში შეჩერებულა მძლავრი, მაღალი, მიუკარებელი, აუმღვრეველი, თეთრი და ციგი, მისი სიმზაღლის ნიშნადაც ერთადერთი ვარსკვლავია, თავზე რომ დანათის მყინვარს.

მყინვარი დიდებულია და საკვირველი, მაგრამ მისი შეყვარება არ შეიძლება, დიდებულია, მაგრამ მის სიმაღლეს ქვეყნის ხმაური ვერ სწვდება, მიწიერი ცხოვრების ქარიშხალი და ავ-კარგი მის მაღალ შუბლზე ერთ ძარღვს არ შეარხევს, იგი განხე გასდგომია ქვეყნის მოთხოვნილებებს და ტკივილებს, თავი ცისათვის მიუბჯენია. „აბა, რად მინდა მისი დიდება?.. არ მიყვარს არც მაგისთანა მითუკარებლობა... რად მინდა მისი სიმაღლე, თუ იმას ვერ ავწვდები და ის მე ვერ ჩამომწვდება“. და მგზაერი დაასკვნის: „არა, არ მიყვარს მყინვარი...

თერგი! აი ნიშანი მოძრაობისა ბრძოლისა, დრტვინვისა, ვაი-ვაგლახისა, გაღვიძებული ადამიანის ცხოვრებისა, ამაღელვებელი და ღირსსაცნობი სახე, მთელი ქვეყნის ნაცარ-ტუტის ამსახველი, მღვრიე, შავი კლდის გულიდან გადმომსკდარი, ზარიანი, გამალებული, მჩქეფარე მდინარე, „მოდის და მობღავის და აბღავლებს თავის გარეშემოსა" და, დასასრულს შესანიშნავი დასკვნა: „მოძრაობა და მარტო მოძრაობა არის, ჩემო თერგო, ქვეყნის ღონისა და სიცოცხლის მიმცემი“.

ი. ჭავჭავაძე ვერ ფარავს თავის აღტაცებას თერგის დინებისაგან გამოწვეულს, მან განიცადა ის დიადი წუთი თავისით არსებობისა, როცა იგი და ბუნება ერთურთს აზრებს აგებინებენ.

ღამემ თავის კალთა გადააფარა მიდამოს, მაგრამ თერგის ხმა არ წყდება და მგზავრი საკუთარ აზრებსა და თერგის ხივილს შორის კავშირს აბამს, იდუმალი კავშირით უკავშირდება თერგის ხმაურს. ბუნების დაუდეგარ შვილთან თანხმობა აღმოაჩინა და. თერგის ჩივილში თავისი გულისთქმა ამოიცნო. ამ თანხმობამ მას გული შეუთამაშა და მკლაეი აუთრთოლა სამოქმედოდ, სამოძრაოდ, ქვეყნის სასიკეთოდ. „დროს დავაცადოთო“ – უპასუხა თავის თავს ღამის სიბნელეში თერგის ხმაურთან მარტოდ დარჩენილმა მგზავრმა.

ი. ჭავჭავაძე კიდევ ერთ მშვენიერ შედარებას გვთავაზობს – დღისა და ღამისა. ღამე ადამიანის ფეხის ხმა აღარ ისმის, აღარ ხმაურობს მისი ზრუნვა და წადილი. ეს სავსე ქვეყანა ღამით, უადამიანოდ, ცარიელია, ამიტომაცო „წარიღეთ ეს მშვიდობიანი ღამე თავისი ძილითა და სიზმრებით და მომეცით მე ნათელი და მოუსვენარი დღე თავისი ტანჯვითა და წვალებით, ბროძოლითა და ვაი-ვაგლახით“... „ჰოი, ბოროტო, წარვედ ჩემგან, დღეო ნათელო, მოვედ შენ“.

VI და VII თავები ამ თხზულებისა მოხევესთან საუბარს შეიცავს. ის, რაც ი. ჭავჭავაძემ ლელთ ღუნიას ათქმევინა რასაკვირველია, თვით მწერლის აზრია. ამ აზრს გამოთქვამს მოხევე, ქართველი ადამიანი, მშრომელი, ერის წარმომადგენელი. მოხევე ბრძენია, ღრმა აზრიანი, რადგან ხალხში აქვს საფუძველი და დასაყრდენი, იგი გონიერია, რადგან მხოლოდ საკუთარს კი არა საერთო შეხედულებას გამოხატავს. უბრალო მშრომელმა ადამიანმა იცის თავისი ქვეყნისა და ხალხის წარსული. ლელთ ღუნია იმ პოდპორუჩიკის ანტიპოდია, რომელიც თავისი ქვეყნის ხსნას ბუზებით ვაჭრობაში ხედავს, თავისი სამშობლოსათვის „ზრუნავს“ და ქურდობის წამალსაც ეძებს. იგი ხალხის კულტურა-ცივილიზაციას გენერლების რაოდენობით ზომავს. ლელთ ღუნიას ხალხის და ქვეყნის მდგომარეობა აწუხებს და მგზავრთან ბაასში გამოთქვამს კიდეც თავის შეხედულებას: „ადრიდა ავად თუ კარგად ჩვენ ჩვენი თავნი ჩვენადვე გვეყუდნეს, მით იყვის უკედ“.

ეს არის მთავარი ლელთ ღუნიასთვის. მას ხალხის თავისუფლების დაკარგვა მიაჩნია ყოველგვარი ბოროტებისა და მანკიერების გავრცელების სათავედ.

მგზავრი დასძენს „მიგიხვდი, ჩემო მოხევევ, რა ნესტარითა ხარ ნაჩხვლეტი“.. ლელთ ღუნიას ნათქვამმა ტვინიდან გულამდის გაუარა მგზავრს, გულში გაითხარა სამარე და დიდი ტკივილი დაუტოვა მას, „როდემდის?.. ჩემო საყვარელო მიწა-წყალო, მომეც ამის პასუხი“.

შექმნილმა მდგომარეობამ პიროვნებაზეც იმოქმედა და საზოგადოებაზეც. „აწინა ყველაი გაცუდდის, ყველაი გაუქმდის“. ეს ვრცელ დება როგორც მთაზე, ისე ბარზე. საზოგადოების მთლიანობა გაბზარულია, ბზარი სულ იზრდება, პიროვნებასა და საზოგადოებას შორის ურთიერთობა წყდება, მოქალაქეობრივი ინტერესები ირღვევა, ეგოისტური სურვილები იჭერენ საზოგადოებრივი საქმიანობის ადგილს. კაცი აღარ კაცობს, ქალი აღარ ქალობს, ადამიანი ადამიანისათვის მგლად იქცა, მორიდება, პატივისცემა, კაცთმოყვარეობა კლებულობს, თუ ასე გაგრძელდა, მტრობა და უპატიოსნება დაისადგურებს ამ ქვეყნად, აღარ იქნება განკითხვა, სიბრალული, დაინგრევა სიყვარულით აშენებული ქვეყანა.

1870 წელს ი. ჭავჭავაძემ გამოაქვეყნა მოთხრობა „სარჩობელაზედ“. მკითხველს ავტორმა წარუდგინა გლეხი პეტრე. იგი აღარაა ყმა.

თავის საქმეზე მგზავრობს ქალაქს, სოფლელთა ქარავნის მეთაურია, როგორც გამოცდილი და ნავალი მეურმე. იგი აღზევანსაც არის ნამყოფი მარილის მოსატანად. ამჯერადაც მისი მეთაურობით მიდის ღვინის ურმების ქარავანი თბილისს. ლოჭინის ხევის პირას ორი ყმაწვილი გადაეყარა ქარავანს ისინი ძმები იყვნენ თექვსმეტიოდე და თოთხმეტიოდე წლისანი. ქარავნის უფროსს შესჩივლეს გასაჭირი: ვიღაცას გაურიგდნენ, რომ საბარგულით ქალაქს ჩაეყვანა, მან ყმაწვილებს ფული გამოართვა, დაათრო, ისინი გადმოყარა, წავიდა და ფულიც გაიყოლა და მათი ბარგიც. უფროსი ყმაწვილის სიტყვით, ამ უცხო ქვეყანაში დაყარა ისინი. პეტრემ იწყინა –– უცხო ქვეყანაში რათა, ჩვენ დალოცვილ ქვეყანაში –– საქართველოში ხართ, არც შიმშილით დაგხოცავთ და კიდევაც გიპატრონებთ–გაგიმასპინძლდებით და ცივ ნიავსაც არ მოგაკარებთო. თბილისს რომ მიატანეს საღამოთი, საქონელი ურმებიდან გამოუშვეს, ღამე ქალაქგარეთ გაატარეს. პეტრემ თავისი ნაბადი გაუშალა ყმაწვილებს და დააძინა.

მეორე დილით პეტრემ ყმაწვილები ვეღარ ნახა, მისთვის ჯიბეები დაეჭრათ და წასულიყვნენ. პეტრე იმის გამო შეწუხდა, რომ ჯერ კიდევ პირზე რძეშეუშრობელმა ბავშვებმა მოატყუეს, გაქურდეს, ადამიანური გრძნობები არად ჩაუგდეს, პირიქით, გულკეთილობისათვის დასცინეს, ჯიბეები დააჭრეს. მართალია, ბევრი არაფერი წაუღიათ, მაგრამ გამოცდილ და ნავალ პეტრეს სასირცხვილოდ ისიც ეყოფა, რომ ბალღებს დაუჯერა მათ კი გააწბილეს გულუბრყვილობით უფროსი ბიჭის ნათქვამი დაიჯერა პეტრეს ვერ წარმოედგინა სიცრუე, სხვისი პიროვნების არად ჩაგდება. პეტრეს უნდა ხუმრობაში გაატაროს ჯიბეების დაჭრის ამბავი, გულში კი, ნამდვილად შეურაცხყოფილს, სცხვენია...

ოთხი წლის შემდეგ პეტრე ისევ ჩამოვიდა ქალაქს. ახლა მისო შვილია მექარავნე. ისევ ღვინო ჩამოიტანეს კახელებმა, ისევ ავლაბრის ბაკებში გაჩერდნენ. პეტრეს დრო ბევრი ჰქონდა და ავლაბრის ბაზარზე სიარულისას ერთ ამბავს მოჰკრა ყური, ზარბაზანი გავარდება თუ არა, მახათაზე კაცი უნდა ჩამოახრჩონო. თურმე ადამიანის პატარა გულში ბევრი ცოდვა-მადლი ტრიალებს. პეტრეს სულმა წასძლია და სხვებთან ერთად ისიც გაეშურა მახათა მთისაკენ. იქ ბევრთ ქალი და კაცი დახვდა პეტრეს, სეირის საყურებლად ამოსულიყო ყველა. ამ დუნდგო ხალხმა სანახაობას უყურა, მათ წინაშე ჯალათმა ადამიანს ყულფში თავი გააკოფინა და სახრჩობელაზე ჩამოჰკიდა. ადამიანი ჩამოახრჩვეს...

წუთის წინათ სულგანაბულმა ხალხმა მხიარული ყაყანი შექმნა, ზოგიერთი ლაზღანდარობდა კიდეც. ხალხის გროვა დაიმალა და ქალა ქისაკენ დაიწყო დენა. გაკვირვებულმა პეტრემ ეს „თამაში“ უსარგებლოდ ჩათვალა და გულში თავისი თავს გაუწყრა –– რად წამოვედიო. უგუნებოდ დაბრუნდა უკან რადგან ვერ გარკვეულიყო –- ნამდვილად ჩამოაღრჩვეს ადამიანი თუ ქალაქელების ჩვეულებრივი თვალთმაქცობა იყო. თუ ადამიანი ჩამოაღრჩვეს, მაშ ამდენი ხალხი რატომ შეიკრიბა ამის სანახავად, თანაც ქალებიც. თუ მართლა ადამიანის სიკვდილი იყო, ეს ამოდენა ხალხი ერთ ცრემლს მაინც არ ჩამოაგდებდა?! დაეჭვებული პეტრე დუქანში შევიდა დასანაყრებლად და, როცა იქიდან გამოდიოდა, ვიღაცამ ხელში ქაღალდი შეაჩეჩა. იქიდან გაიგო პეტრემ, რომ მახათაზე ნამდვილად ადამიანი ჩამოუღრჩვიათო. „მაშ ხალხი რაღას ჰხარხარებდა!“ – წამოიძახა პეტრემ, როცა მისმა შვილმა ეს ცნობა ამოიკითხა წერილში, წერილი დაწერილი იყო ოთხი წლის შემდეგ იმ ამბიდან, რაც ლოჭინის ხევთან მოხდა, როცა მექარავნე პეტრეს ღამე ჯიბეები დააჭრეს თექვსმეტიოდე და -თოთხმეტიოდე წლის ბიჭებმა ამ თოთხმეტიოდე წლისამ ოთხი წლის შემდეგ სხვებთან ერთად უყურა თავისი ერთაერთი მახლობელი ადამიანის – ძმის ჩამოღრჩობას და პეტრეს მიმართა საბრალმდებლო წერილით, რომლითაც ჩამოღრჩობილის ძმამ ბრალი დასდო ყველას! დედას, მამინაცვალს, შინამოსამსახურეებს,, შინაურსა და უცხოს, ყველას და, მათ შორის პეტრესაც, როგორც საზოგადოების წევრს. ბავშვებზე ძალა იხმარა მამინაცვალმა და არავინ ქვეყანაზე არ აღმოჩნდა, რომელიც დაჩაგრულ პატარებს დახმარებას აღმოუჩენდა, ადამიანურ გულს უჩვენებდა, მოეფერებოდა, მწარე ბედს შეუმსუბუქებდა. პირიქით, მამინაცვლისაგან დაჯაბნებულებისათვის დედაც „კი აღარა დედობდა, შინაურმა თუ გარეშემ ყველამ დაჩაგრა ყმაწვილები, შემბრალებელი და ადამიანურად ტკბილი სიტყვის მთქმელი აღარავინ გამოჩნდა. ბიჭებმაც ბოროტებას, ქურდობა-ყაჩაღობას მიჰყვეს ხელი თითქოს ამით ყველას სამაგიეროს უხდიდნენ, ბოლოს პოლიციამ მოახერხა უფროსი ძმის ხელში ჩაგდება და უმცროსი დღეს მოწმე შეიქმნა იმისა თუ როგორ ჩამოუხრჩვეს ერთადერთი მახლობელი ადამიანი მახათაზე. „დღეს ჩემი თვალით ვნახე, რომ ჩემი ერთად ერთი ძმა ერთადერთი კეთილის მყოფელი კატის კნუტივით ჩამომირჩეს. თქვენ იდექით და სეირს უყურებდით. მე კი კიდექი და ვიწოდი...“ ბრბო სეირს უყურებდა, უმცროსი ძმა კი იწვოდა. ამ ბრბომ საშინელი ამბის –ადამიანის ჩამოხრჩობის შემდეგ მხიარული ყაყანი. და ლაზღანდარობა დაიწყო. „თუ როდესმე ჩემი ნახვა მოიწადინო, მოდი და მეც ჩემ ძმასავით სარჩობელახედ მნახე“ – ასეთი სასტიკი განაჩენი გამოუტანა ჩამოხრჩობილის უმცროსმა ძმამ საზოგადოებას, მათ შორის პეტრესაც.

„– მე რა შუაში ვარ?“ – წამოიძახა კვნესით და თრთოლვით შეშინებულმა პეტრემ.

„მართლა-და ჩვენი ბებერი პეტრე რა შუაში უნდა იყოს!“ – ამთავრებს ამ მოთხრობას ი. ჭავჭავაძე.

კერძოდ პეტრე არ არის დამნაშავე, მაგრამ პიროვნებათაგან შემდგარი საზოგადოებაა დამნაშავე, რომელსაც გული დაუხურავს ადამიანთა უბედურებაზე, გულთან ახლოს არ მიუტანიათ სხვისი დარდი და გასაჭირი, ყველა გამოცალკავებულა, საერთო სურვილი აღმოფხვრილა და ხალხის საერთოდ ძარღვიც აღარა სცემს. აღარ არის გამაერთიანებელი ძალა ადამიანთა შორის ყველა გაეგოისტებულა, დაუკარგავს საზოგადოებრივი შეგნება დაუხშვა გრძნობისა და გონების კარი, სხვისი გაჭირვება არად ჩაუგდია, განმარტოებულა, საზოგადოებრივი კავშირი ადამიანთა შორის უგულვებელუყვია და აი შედეგიც „ოცი თუ ოცდაერთი წლის ყმაწვილი ბიჭი, წვერ-ულვაშ ახლად გამოშვებული, სახეზედ ზაფრანას ფერიანი“ დღეს მახათაზე ჩამოაღრჩვეს.

საზოგადოება და პიროვნება ერთმანეთს დასცილდა. საზოგადოების დაშლა-დაკნინება ფაქტია. ი. ჭავჭავაძე ამას სწუხდა და ამაზე ვალალებდა. ეს ერის მთლიანობის ძირის გამოთხრა იყო, საზოგადოებრივი ცხოვრების დაკნინება, დანაშაულის ჩადენისათვის წაქეზება. „მე რა, მე ხომ არ მეხება, რა ჩემი საქმეა – ასე მსჯელობს ყველა და ასეთი ინერტულობით ზრდის იმ ბზარს, რომელიც პიროვნებასა და მის ირგვლივ მყოფთა შორის გაჩენილა.

ერთურთის გაგება აღარ არსებობს ერთურთის ტკივილისა და წუხილის გაგების სურვილი აღმოფხვრლია. თვით განათლებულ და წიგნის ადამიანებსაც კი, რომელთაც ბევრი რამ ამოუკითხავთ წიგნებიდან, არ შესწევთ უნარი სხვისი გრძნობების, სხვისი განცდების გაგებისა, სხვის გულში და სულში ჩაწვდენისა.

საქართველოში ბატონყმობა გადავარდა 1864 წელს. იმის შემდეგ დრო გავიდა, სხვაგვარი გახდა ყოფილი ბატონი და ყოფილი ყმაც. მათ შორის ურთიერთობა ძირეულად შეიცვალა. ახალი ბატონი აღარა პგავს თავის წინაპარს. ი, ჭავჭავაძის არჩილი და კესო სრულიად აღარ მოგვაგონებენ მისსავე ზაქროს ბატონს, ან ლუარსაბ თათქარიძეს და მის მეუღლეს –– კნეინა დარეჯანს. ახალი ადამიანები განათლებულებიც არიან, ნაკითხნიც, შრომაც უყვართ და მეურნეობის გაძღოლის სურვილიც აქვთ, გლეხობასთან დამოკიდებულებაც შეცვლილია,. მათ შორის უფრო ადამიანური ურთიერთობა არსებობს, მაგრამ...

რა გაკეთდა ორი სოციალური ფენის ურთიერთობის გამყარების საქმეში როგორ იმოქმედა რეფორმის გატარებამ და ეკონომიური დამოკიდებულების შეცვლამ მათ ურთიერთობაზე, როგორ იმოქმედა განათლების შუქმა ცხოვრების პრაქტიკულად გარდაქმნის საქმეში და რა შედეგი მოჰყვა ყველაფერს იმას, რაც რამდენიმე წლის განმავლობაში ბატონყმობის გადავარდნის შემდეგ ხდებოდა. ი. ჭავჭავაძე იძულებულია თქვას, რომ ორ ფენას შორის, რომელნიც ადრე მტრულ ურთიერთობაში იყვნენ, ერთურთის გაგება, ერთურთის ღირსების შეცნობა არ არის. დიდი და ღრმა დფსკრული, საუკუნეთა განმავლობაში რომ იზრდებოდა ორ ფენას შორის, ადვილი ამოსავსები არ ყოფილა, მისი სიღრმე ვერ ამოავსო ვერც წიგნმა, ვერც განათლებამ, ვერც ვითომცდა კაცთმოყვარეობამ. ერთნი ისევ აქეთ დარჩნენ, მეორენი კი უფსკრულის მეორე მხარეს და საეჭვოა: მდინარედ ქცეულმა ცრემლმა ხე მოიტანოს, რომელიც უფსკრულის ორ ნაპირს ხიდად გაედება. ამისი იმედი პქონდა განათლებულ თავად არჩილს, როცა მის სახლში დატრიალებული ტრაგედიის შემდეგ თავის ატირებულ დას – კესოს ესაუბრებოდა.

„ოთარაანთ ქვრივით“ მწერალმა საზოგადოებრივი ფენების ისეთივე დაპირისპრება გამოხატა როგორც „გლახის ნაამბობით“, „რამდენიმე ეპიზოდით...“ იქ იყვნენ ბატონი და ყმა, აქ არიან თავადი და გლეხი. შეიცვალა ფორმა მათი კავშირისა, არ შეცვლილა შინაარსი. არც მაშინ უგებდნენ ერთმანეთს და არც ახლა ესმით ურთიერთისა. ლუარსაბ თათქარიძე ამბობდა, რა კაცის საქმეა წიგნიო, ის ამაყობდა და იკვეხნიდა კიდეც, იმით, რომ სკოლაში არ ესწავლა, განათლება, მისი აზრით, აჭლექებდა ადამიანს, ფერ-ხორცს უკარგავდა, თავადმა დათიკომაც ძლივს მიაღწია მეოთხე კლასამდის და შემდეგ მიეცა უზრუნველ ცხოვრებას. ლუარსაბისა და დათიკოსათვის, ამ თავნება და განებივრებული ადამიანებისათვის არ არსებობს სხვისი პიროვნება, სხვისი გრძნობა ერთის ეგოიზმი იმით გამოიხატება, რომ თავის მუცელს ანებივრებს, დღე და ღამ საჭმელ-სასმელზე ფიქრობს, მეორეს კი თავისი ინსტინქტებისათვის ლაგამი მიუშვია და თავისუფლად დაპარპაშებს მახლობელ და ადამიანთა გრძნობათა გასაქელად.

ახლა ასეთი ინსტიქტები შეცვლილია უფრო დახვეწილი, მეცნიერებითა და სწავლით გასხივოსნებული ცოდნით, უმაღლესი სწავლითა და წიგნი გადაქცეულა არჩილისა და კესოს სასიცოცხლო ძალად. გლეხებს პატივისცემით ეკიდებიან, აფასებენ მათს შრომას, მათს ხასიათს, მაგრამ შედეგი ისეთივეა, როგორიც იყო ძველად.

ჩატეხილი ხიდის მდინარედ ქცეული ცრემლისაგნ მოტანილი ხით გამთელება არჩილის ფანტაზიაა. ამიტომაა რომ და-ძმის საუბარი და მსჯელობა მწერალმა რიტორიკული ტონით ჩაატარა, რაღაც საზეიმო ელფერი აღეეს არჩილისა და კესოს ფრაზებს, წიგნებიდან ამოღებული და დაზეპირებული ფრაზებისა. მათ სხვაგვარად მოქცევა და სხვაგვარად მეტყველება არ შეუძლიათ. არჩილი და კესო ვერ შევიდოდნენ ცხოვრების იმ დუხჭირ მორევში, რომელშიც გაიარა ოთარაანთ ქვრივმა ისინი უცბად მოიღუნებოდნენ და ცხოვრებისეული პირველივე წინააღმდეგობა მათ მოდრეკდა. ოთარაანთ ქვრივმა კი რას არ გაუძლო! ვერ გაუძლო ერთადერთი დასაყრდენის დანგრევას!

ი. ჭავჭავაძემ არჩილისა და კესოს წიგნიერი კამათის შემდეგ მკთხველი ისევ წყევლიან-კრულვიან საკითხს დაუბრუნა რათა მისთვის ეჩვენებინა ისეთი დასასრული, რაც შედეგი იყო გაუგებარი ურთიერთობისა და რაც დაძაბული ემოციურობით განვითარდა ნაწარმოებში.

ქრისტეს შობის ღამეს დაიბადა გიორგი. დასნეულებულმა და ლოგინად ჩავარდნილმა ოთარაანთ ქვრივმა, შვილის დაბადების დღეს, უკანასკნელი ძალა მოიკრიფა და დეკემბრის თოვლიან ღამეს სასაფლაოზე წავიდა. დედის ფიქრები, მისი გამოსაუბრება მკვდარ შვილთან და სახლიდან გასვლა მწერალმა დედის განცდათა და გრძნობათა ღრმა ცოდნით გამოხატა.

მეორე დღეს შემთხვევით ნახეს ოთარაანთ ქვრივი: „საფლავზედ გარდიგარდმო გადაქცეულიყო, ფეხები აქეთ პირას მიწაზედ ებჯინა თითის წვერებითა და ორივე ხელი იქით პირას გადაეკიდნა, თითქოს სდომებია მთელი საფლავი ქვითა და მკვდრით ერთის ხვევნით გულში ჩაეკრაო“.

კესომ, ნაკითხმა და განათლებულმა ქალმა რომელმაც ძლიერ კარგად იცის ცხოვრება წიგნში ამოკითხულის მიხედვით, ვერაფერი გაუგო გიორგის, ოთარაანთ ქვრივის შვილს რომელმაც წესიერად „აწყობილი ოჯახი დატოვა და თავმოყვარე ახალგაზრდა არჩილთან მოჯამაგირედ დადგა. წიგნში რომ ამოეკითხოთ განათლებულ და-ძმას ასეთი ამბავი, გასაგები იქნებოდა მათთვის მაგრამ ნამდვილად მომხდარი, რომ გიორგი გადაშლილი წიგნი იყო, ცხოვრებისაგან დაწერილი, ეს ვერ გაიგეს, ვერ მიხვდნენ არც დაინტერესებულან, ეკითხათ ოთარაანთ ქვრივისათვის, როცა იგი არჩილთან მივიდა და შვილის განზრახვა განაცხადა – თქვენთან უნდა მოჯამაგირედ დადგომაო. არც მაშინ, როცა რამდენიმე თვე გიორგი მათთან იყო მოჯამაგირედ, ვერ ჰკითხეს, ვერ გაიგეს, ვერ მიხვდნენ რა ამოქმედებდა გიორგის, რამ გადაადგმევინა ასეთი ნაბიჯი. კესო ვერც მაშინ მიხვდა, როცა გიორგის რომელიღაც წიგნიდან ამოხატული ყვავილნარის გეგმა აჩვენა და უთხრა – ამის მიხედვით მინდა სახლის წინ ბაღში ბილიკები გავიყვანო და ყვავილნარი გავაკეთოო. როცა გიორგი მარტო აღმოჩნდა კესოსთან ოთახში, მას გული შეუღონდა, წაბარბაცდა, თითქოს ფეხების ძარღვები ჰქონებოდეს დაჭრილი, რაღაცა ძალამ იმოქმედა, დაჯაბნა ეს ახალგაზრდა და ძლივს, ლუღლუღით უპასუხა ქალს და საცოდავი ხმით შესთხოვა – ახლა დამითხოვე და სხვა დროს ვილაპარაკოთო. კესო ვერ მიუხვდა გიორგის დიდ სიყვარულს, რაც მას დედა დაატოვებინა და მოჯამაგირედ მიიყვანა არჩილთან. კესომ გიორგის ამ მდგომარეობას გულის ჭიდილი უწოდა! არა-და, გიორგის ერთი სიმღერა ჰქონდა ამოჩემებული, ღიღინშიც და თავის გულში იმას ამბობდა: „ეს სოფელი მისთვის მინდა, შენ გიყურო, ჩემო მზეო!“

მერე მიხვდნენ მხოლოდ არჩილი და კესო, მაგრამ უკვე დაგვიანებული იყო ყველაფერი. გიორგი ბრმა შემთხვევამ იმსხვერპლა არჩილთან მოჯამაგირეობისას.

ი. ჭავჭავაძემ ოთარაანთ ქვრივის მონუმეტური სახე შექმნა, მწერლის დაკვირვებული გრძნობით და გონებით არის იგი დახასიათებული, ყოველი მხრით არის იგი ჩამოქნილი, ოჯახის და შვილის ერთგული, მშრომელი, მრავალ ჭირნახული მტკიცე ხასიათისა, გულთბილი და დავრდომილის შემბრალებელი, კუშტი და მკვახე, მაგრამ სხვებისათოვის გადასაცემი სითბოთი აღსავსე. მთელი სოფელი ოთარაანთ ქვრივის სახელით იცნობს და მწერალმაც არა გვითხრა რა – რა ერქვა ამ ქალს. ეგაა, მიგვახვედრა რომ იგი ორმოციოდე წლისაა. გიორგი ახლა ოცი-ოცდაერთი წლისა იყო.

გიორგის მამა ადრე მოუკვდა, არც ახსოვდა იგი. დედამ გაზარდა, დაავაჟკაცა, მან ჩაუნერგა სინდის-პატიოსნება, მუყაითობა და ადამიანობა, კაცობა. ყველა ამ თვისებას ოთარაანთ ქვრივი უხვად ფლობდა, ეს თვისება ახასიათებდა ორივეს. ოთარაანთ ქვრივმა, ადრე დაქვრივებულმა, ოჯახი არ მოშალა დიდი შრომა და ჯაფა გასწია, რომ შვილი გამოეზარდა, სახლ-კარი რიგზე ჰქონოდა, სახნავ-სათესი და ბაღ-ვენაბი დაემუშავებინა. გაიდებდა თოხს მხარზე და წავიდოდა სამუშაოდ. სასიხარულო ცოტა რამ ჰქონდა, შვილის გაზრდაში, შრომა-გარჯაში, სახლ-კარის პატრონობაში გაილია მისი დღე. ოთარაანთ ქვრივი თავისას არავის დაუთმობდა და ქარის შემოტანილიც არასოდეს მიუღია. რაც გააკეთა, თავისი შრომით, ადამიანობით, გონებით გააკათა, ნასწავლი არ იყო, მაგრამ შესანიშნავი სკოლა გაიარა მკაცრი ცხოვრებისა. წყევლა-კრულვას არ დააკლებდა ზარმაცსა და დონდლო-უქნარას, თუმცა დახმარებისათვის არავისთვის უარი არ უთქვამს, სამართლიანი იყო სხვის მიმართა და თავის მიმართაც ყველასაგან სამართლიანობას მოითხოვდა. თუ მოხდებოდა რამე და მას უწესობას დაატეხდნენ, არავის შეარჩენდა, იტყოდა ხოლმე: „რკინის ჯოხს ავიღებ, რკინის ქალამნებს ჩ:ვიცვამ და ხელმწიფემდის ვიგლიო“. ამაყი იყო და მიუკარებელი, ერთხელ ნათქვამს პირს არ შეუშლიდა, სინდისიერად შეინახა თავიც და ოჯახიც და კილვის მოყვარულთ საბაბი არ მისცა მის საქციელზე ეჭვის შეტანისა. ოთარაანთ ქვრივი მთლიანი პიროვნება იყო. საუკუნეებში გამოვლილი ქართველი დედაკაცის სახე, რომლის შესაქმნელად ი. ჭავჭავაძეს არა დაუშურებია რა.

მრავალ განსაცდელსა და ხიფათს გაუძლო ოთარაანთ ქვრივმა. ბედმა მაინც საშინელი და ძნელად ასატანი რამ შეახვედრა. დედისერთას სიკვდილმა მისი მტკიცე და ყოვლისგამძლე არსებობა დაასუსტა და დააკნინა ლოგინად ჩავარდნილმა უკანასკნელი ღონე მოიკრიფა და წავიდა სიკვდილთან, რომელსაც თავისი შვილის საფლავზე შეხვდა. ამბობდნენ კიდეც სოფლელები: „გაჰტყდა ეს რკინის დედაკაცი, ეს ფეხემაგარი ხეც წაიქცა. დედისერთა შვილის დაკარგვა ძნელია, მერე რა შვილისა. აკი ეს გაუტეხელი დედაკაციც გატეხა და გაანადგურა....“

ოთარაანთ ქვრივი და მისი შვილი გიორგი შეეწირნენ გონებაშეზღუდულობას, რაც საზოგადოებას დასჩემდა. ამან გამოიწვია თავანკარა და ძვირფასი მსხვერპლი.

ნ. ბარათაშვილისაგან გამოხატული იდეა ლექსებში „შემოღამება მთაწმიდაზე“ („მწუხრი გულისა, სევდა სულისა – ნუგეშსა ამას შენგან მიიღებს, რომ გათენდება დილა მზიანი და ყოველს ბინდსა ის განანათლებს“), „ფიქრნი მტკვრის პირას“ („არც კაცი ვარგა, რომ ცოცხალი მკვდარსა ემსგავსოს, იყოს სოფელში და სოფლისთვის არა იზრუნოს“), უსათაურო ლექსში „არ უკიჟინო“ („მინდა მზე ვიყო... საღამოს მისთვის შთავიდე, რომ დილა უფრო ვაცხოვლო...“) და ცუდად ხომ მაინც არა ჩაივლის ეს, განწირულის სულის-კვეთება და გზა უვალი, შენგან თელილი, მერანო ჩემო, მაინც დარჩება დაი ჩემს შემდგომად მოძმესა ჩემსა სიძნელე გზისა გაუადვილდეს“, ი. ჭავჭავაძის აზროვნებაში გადავიდა და პირველად „მგზავრის წერილებში“ ჰპოვა გამოძახილი. ეს იდეა მკაფიოდ გამოხტა აგრეთვე პოემაში „განდეგილი“. იგი დაწერილია 1883 წელს.

„განდეგილს“ დიდი გამოძახილი ჰქონდა ქართულ ლიტერატურულ კრიტიკაში, ბევრმა კრიტიკოსმა მართებულად გაიგო ავტორის ჩანაფიქრი, ბევრმაც ვერ გაიგო, ხოლო ზოგიერთმა ისეთი აზრი გამოთქვა პოემაზე, რაც სრულიად ეწინააღმდეგებოდა მის მთავარ და ძირითად ახრს. ისეთი გონიერი და საქმეში ჩახადული კრიტიკოსი, როგორიც ბოსლეველი (ესტატე მჭედლიძე) იყო, მაგალითად, წერდა, რომ „განდეგილი“ ქადაგებს მიწიერი ცხოვრების თავის დანებებას, უარყოფას და იმ მწირივიით ცხოვრებიდან განდგომასო.

„განდეგილი“ ერთ-ერთი ბრწყინვალე ნაწარმოებია ქართულ ლი ტერატურაში საერთოდ და ი. ჭავჭავაძის შემოქმედებაში კერძოდ. პოეტს, დაბრძენებულსა და გამოცდილს, გარკვეული მიზანი ჰქონდა. იგი დაჰფიქრებია, შეუსწავლია და დაჰკვირვებია ამქვეყნიური ცხოვრებიდან განდგომილ ადამიანებზე დაწერილ ნაწარმოებებსა და თავისი განზრახულობის მიხედვით წარმართავს სიუჟეტის განვითარებას. ნაწარმოებში იგი წარმოადგენს ერთმანეთის საპირისპირო კონცეფციას, გადმოსცემს მათ აზრსა და შინაარსს და განსჯას აღებულ თემაზე ანდობს თვით მკითხველს.

ი. ჭავჭავაძემ „განდეგილს“ ლეგენდა უწოდა და თავისი ცხოვრების თანამგზავრს –– ოლღა ჭაეჭავაძეს მიუძღვნა.

ამ ნაწარმოებშიც, როგორც საერთოდ, ავტორმა დაპირისპირების ხერხი აირჩია, მთელი თხზულება წარმოადგენს შეხედულებათა და პირისპირებას.

პოემას ავტორი ამაღლებული რიტოროული სტილით იწყებს, აღწერს დიდებულ მყინვარს, მიუკარებელ სიმაღლეს, რომელსაც არწივნიც კი ვერ შეხებიან, სადაც ყინულის სამეფოა და უბედურ კაცთა ჟრიამული ვერ სწვდუბა, სადაც მხოლოდ ციურ მოვლენათა, ჭექა-ქუხილთა სამეუფოა. იქ იმ სიმაღლეზე, კაცთაგან დაშორებულ ყინულიან კლდეში მონასტერია გამოქვაბული, რომელიც მიწიერ სამყაროსთან მხოლოდ ჯაჭვითაა დაკავშირებული. იმ ტაძარს ოდესღაც მეუდაბნოე შეკედლებია, მას სააქაო დაუთმია, როგორც ცოდვილთა სადგური, როგორც ეშმაკეულთა და ცდომილებათა სამყარო. სადაც მხოლოდ ცოდვის ხელი ტრიალებს და მხოლოდ რყვნა, წაწყმედა და ღალატია, სადაც ძმისაგან ძმის სისხლი იქცევა, სადაც ყოველი ნიჭი მაცდურებაა, ხოლო სიტურფე და სათნოება ეშმაკის ბაძვა და ცდუნება. მეუდაბნოეს ადამიანთა სამყოფელი დაუტოვებია, განდეგილა.

განშორებია ამ ქვეყანასა და ხალხს, ყინულებში მარტოდ-მარტო დაყუდებულა და იმის შემდეგ მიწიერ ცხოვრებაზე ფიქრი და ზრუნვა გულიდან ამოუღია, ქვეყნიური ზრუნვა და წადილი დაუვიწყებია და მოუსურვებია უფლის მსჯავრის წინაშე წარდგომისას სული ჰქონოდა, გაწმენდილი და განბანილი მიწიერი ცხოვრების ყოველი ბიწისა და ცდუნებისაგან.

შესანიშნავი მეტაფორებით აღწერს ავტორი მეუდაბნოეს გარდასახვის გზას, მის დასახასიათებლად ფსალმუნს მიმართავს და ჰქმნის მიწიერ ცხოვრებას მოცილებული სულიერი სიწმინდით ამაღლებული ადამიანის სახეს.

ღმერთს შეუსმენია მეუდაბნოეს ლოცვა: მას გარეგნულადაც ჰქონდა მიღებული შინაგანი, სულიერად განწმენდილობის იერი; მაღალ შუბლზე შარავანდედი გადაჰფენოდა, ღრმა თვალთა მეტყველება წყნარი და ტკბილი ჰქონდა და მრავალტანჯვაგამოვლილი წმინდანსა ჰგავდა, რომელსაც თავისში დაეთრგუნა ყველაფერი მიწიერ-ხორციელი.

ყველა ამ წამებათა და რუდუნებათა შედეგად ღმერთსაც მისთვის ნიშანი მიეცა –– მისი სენაკის სარკმელში მზისა და მთვარის ნათელი შემოდიოდა და მზის სხივი თურმე ზედ შეირჩენდა ლოცვანს, რომელსაც განდეგილი დააყრდნობდა.

პოემის VII და VIII თავებში მოცემულია ბუნების საოცარი მშვენიერების სურათი რომელიც მეუდაბნოეს ლოცვით დაღლილ სულს ელამუნება:

„ერთხელ საღამოს ლოცვით დაღლილი,

გადმომდგარიყო ზღუდის კარებსა,

და დაფიქრებით გადმოჰყურებდა

მწვანით დაფენილ მთისა კალთებსა.

მზე გადახრილი ჯერ კიდევ სრულად

მთისა გადაღმა ატ დასულიყო

და მთის წვერზედ ვით ცეცხლის ბორბალი

ირგვლივ სსივგაშლით ანთებულისო.

ცისა ლაჟვარდი, ვით ნაკვერჩხალი,

წითლად და ყვითლად მზისგან ჰღუვოდა

და განმსჭვალული მისით ღრუბელი

შორს ათასფერად სხივებში ჰთრთოდა.

ამა უბიწო ღდიადის ხილვით

წარტყვენილ იქმნა განყენებული

და ვით ცხოველს ხატს ღვთის დიდებისასა

შესცქერდა მზესა განცვიფრებული...“

მაგრამ, უეცრად ქარი ამოვარდა, დაჰბერა კლდეებს და ნაპრალებს, მყინვარიდან შავი ვეშაპივით ღრუბელი დაიძრა, ცას განერთხა და გაიშალა და თითქოს მტერს შეეჯახაო, ატყდა ჭექა-ქუხილი, ცა და ქვეყანა ირყეოდა ელვა-ჭექა-ქუხილით, ქარაშოტით და წვიმა-სეტყვით, ქარი ზარითა და ზათქით კლდეებში ჰქროდა, თითქოს ცა დედა-მიწას სჯიდა თავისი რისხვით და საშინელი განკითხვის წინაშე აყენებღა ყველაფერს...

მშვენიერი, მზის ჩამავალი სხივებით შემკული საღამოს შეცვლა ქარიშხლითა და ქვეყნის წარღვნით ი. ჭავჭავაძეს მოცემული აქვს როგორც წინასიტყვაობა იმ შეძრწუნებისა, რომელშიც მოექცევა განდეგილი, როცა მასთან სენაკში შევა ახალგაზრდა მწყემსი ქალი და მოხდება შეხვედრა ადამიანისა, რომელმაც უარჰყო ყველაფერი მიწიერი და მშვენიერი, სიცოცხლით სავსე ქალისა რომლისთვისაც სრულიად გაუგებარია მიწიერი ცხოვრების უარყოფა და დათმობა და სადღაც, ყინულის სამყაროში თავის შეფარება, ხალხისაგან გაწდგომა.

ლამაზი ქალი სიმბოლოა იმ ცხოვრებისა, რომელსაც ახასიათებს შრომა, ბრძოლა, მოძრაობა, მარცხი, გამარჯეება, სიყვარული, სიძულვილი, თეთრი და შავი. განდეგილი კი ნიშანია სულის განდიდებისა, ხორციელ-მიწიერის დათრგუნვისა, უმოძრაობისა, საკუთარ სურვილთა გარსში ჩაკეტვისა. ეს ორი ერთმანეთს დაპირისპირებული პირობა შეხვდა ერთმანეთს და განდეგილმა რომელმაც დიდი თმენითა და ლოცვა-ტანჯვით დასძლია ქვეყნიური, მიწიერი და ღვთისაგან მიჩნეულ მადლს მიუერთდა, ვერ გაუძლო მწყემსი ქალის მიწიერ მშვენიერებას, რომელიც მის სულში იმ ქარიშხალივით შეიჭრა, მწყემსი ქალი სენაკში რომ შემოიყვანა. მწყემსს ქალს, დაღლილს ჩაეძინა. განდეგილმა მისი მშვენიერება რომ დაინახა:

„ფეხი წინ წადგა... არ იცის კი რად?

ქალს კვლავ ეძინა ნეტარის ძილით,

ძილში ჩაყოლილს ფიქრს თუ ოცნებას

ბაგე გაეპო ლაღის ღიმილით.

იმა ღიმილის გრძნეული ჯადო

ზედ დასაკდომად კოცნას იწვევდა

და იმა წვევის მაცდურებასა

ზე-არსთა ძალი, ვერ გაუძლებდა...

და ვერ გაუძლო საწყალმა მწირმაც...

განდეგილს დიდი ხნის და მრავალი წლის მცდელობა უცბად გაუქარწყლდა, დაეცა მისი სიწმინდე, გაცამტვერდა რუდუნებით მოპოვებული სიმაღლე სულისა, საკმარისი აღმოჩნდა სულ მცირე შეხება ამქვეყნიურ არსებობასთან, რომ დანგრეულიყო ის, რაც ვერ ეთვისება ამქვეყნიურობას. მწყემს ქალთან საუბარში განდეგილმა თავის ბედს უბედური უწოდა იგი თურმე უბედური იყო, მაგრამ მოჩვენებითი სიძლიერე სულისა მას ხელოვნურად აბრმავებდა, უხშობდა გონებას და ბუნებრივი არსებობის გრძნობას.

და, როცა მეორე დილით მზის სხივმა აღარ დაიჭირა მისი ლოცვანი:

იგაშრა, გაშეშდა ზარდაცემული,

ერთი საშინლად შეჰბღავლა ღმერთსა

და იქავ სხივ-ქვეშ უტევა სული...“

ილია ჭავჭავაძე აპოლოგეტი იყო შემოქმედებითი ცხოვრებისა, მოღვაწეობისა, მოძრაობისა სიცოცხლისა, საზოგადოებრივი ყოფის გაუმჯობესებისა, მისი აზრით ადამიანის დანიშნულება მდგომარეობდა მოქმედებასა და განუწყვეტელ ზრუნვაში ქვეყნისა და ერის ცხოვრების განვითარების, გაძლიერების, გამრავალფეროვანების მიზნით. მოქალაქის დანიშნულება არ შეიძლებოდა შემოფარგლულიყო ვიწრო, სუბიექტური წრით, ეგოისტური ინტერესებით. იგი ამბობდა, რომ გუთანს ღრმა კვალი უნდა გაევლო, რათა მოსავალი უხვი და კარგი ყოფილიყო. ადამიანის დანიშნულება საზოგადოებრივი ხასიათისა და მნიშვნელობისა უნდა, ცოცხალი ადამიანისაგან იგი მოითხოვდა შრომას, ზრუნვას, აზრისა და გონების მოძრაობას. საზოგადოების წევრი აქტიური მებრძოლი უნდა ყოფილიყო ქვეყნისა და ერის ცხოვრების გარდაქმნისა, ადამიანი შემოქმედებისათვის უნდა ყოფილიყო დანიშნული, არც კაცი ვარგა რომ ცოცხალი მკვდარსა ემსგავსოს, მან თავისი არსებობით რაღაც უნდა არგოს ქვეყანას, რაღაც უნდა გააკეთოს ხალხისათვის ადამიანის სულიერი სიმაღლე გაიზომებოდა იმის მიხედვით, თუ რა სარგებლობის მოტანა შეეძლებოდა მას სინამდვილისათვის მხოლოდ შემოქმედებითი, საზოგადოებისათვის სასარგებლო და გამოსაყენებელი შრომა შეიძლებოდა ღაფასებულიყო და არა ცხოვრებიდან განზე განდგომა, თუნდაც იგი ამაღლებულად ლამაზი ყოფილიყო, მისი მსჯელობა, რასაკვირველია, სათავეს იღებდა სამშობლოს ვითარებიდან, მშობლიური ხალხის მდგომარეობიდან. პოეტი და მოქალაქე მთლიანად მომავლის იმედით სულდგმულობდა, ქვეყნის აწმყო მრავალმხრივ მიუღებელი იყო მისთვის, ამიტომაც არ მოუცილებია ზრუნვა საუკეთესო მომავლისათვის, „მას აქეთ, რაკი შენდამი ვცან მე სიყვარული“ – მიმართავდა იგი სამშობლოს, – ძილი და შვება გამიკრთაო. ერთად-ერთი დანიშნულება მისი იყო ფიქრი სამშობლოზე, მას დიდი იმედი ჰქონდა ერის ცხოვრების მომავლისა, დარწმუნებული იყო, რომ ერის შვილები გელმტკიცედ შეებმოდნენ ქვეყნის გაუკეთესების საქმეს. „ჩემო კარგო ქვეყანავ, რაზედ მოგიწყენია, ამწყო თუ არა გვწყალობს, მომავალი ჩვენია.. წვრილ შვილნი წამოგვესწრნენ.. მათი ზრუნვის საგანი შენ ხარ და შენ იქნები, არ გიმტყუნებენ შენა, თუკი მათ მიენდობი“, სახელოვანი ვაჟკაცი დასწვდებოდა აკვანს იმ ყრმისა, რომლის სახელი არ ითქმის მაგრამ რომლის მოვლინებასაკც ყოველი ქართველი ჩუმი ნატვრითა ნატრობს.. სამოთხე ვარო, – უპასუხებს მშობლიური მხარე პოეტს, – საყეარელი, მადლით სავსე, მდიდარი, სამოთხის წალკოტი მაგრამო, – ამბობდა სამშობლო, – თქვეენ კი ჩემი ბედრკული, უსუსური შვილები ხართ, სიყვარულის ნაცვლად ერთმანეთის წყევლა-კრულვას არ წყვეტთ, თქვენში ცოდვას მადლი დაუძლევია, მე ცხოვრების წყაროს გაწვდით, თქვენ კი ერთმანეთის სისხლსა სვამთ, რადგან მართალი სული და წრფელი გული ჩაგქრო ბიათო. იცოდა პოეტმა და მოქალაქემ, რომ მთლიანობა აკლდა მის სამოთხისებურ ქვეყანას, აკლდა მტკიცე კავშირი სხვადასხვა კუთხის მცხოვრებთა მთლიანობას, ისიც იცოდა, რომ:

„წუთისოფელი ასეა,

ღამე დღეს უთენებია,

_ რაც მტრობას დაუქცევნია –,

სიყვარულს უშენებია,“

ამიტომ მოუწოდებდა მოყვასს:

„კაცად მაშინ ხარ საქები,

თუ ეს წესი წესად. დარგე:

ყოველ დღესა შენს თავს ჰკითხო: •

აბა, დღეს მე ვის რა ვარგე?“

1892 წლის დასაწყისში ი. ჭავჭავაძემ საინტერესო წერილი გამოაქვეყნა, რომელშიც მან მიმოიხილა მეცხრამეტე საუკუნის ქართული მწერლობა. ამ მიმოხილვამი იგი მსჯელობდა ძველი და ახლი თაობის შესახებ და მოკლე დახასიათება დაწერა ალექსანდოე ჭავჭავაძის, ჯრიგოლ ორბელიანისა და ნიკოლოხ ბარათაშვილისა. ამ წერილის ზოგიერთი ნაწილი მან თავის „ივერიაში“ დაბეჭდა. მაშინ გამოუქვეყნებლად დარჩენილი პავლე ინგოროყვამ შეიტანა ილია ჭავჭავაძის თხზულებების თავისეულ გამოცემაში და მწერლის მიმოხილვებსაც მანვე მისცა სათაურად -- „წერილები მეცხრამეტე საუკუნის ლიტერატურაზე“.

ი. ჭავჭავაძე ნიკოლოზ ბარათაშვილზე წერდა: „იგი ობოლი მარგალიტია, ობოლი იმიტომ, რომ მარტოდ-მარტოა ჩვენს მწერლობაში, არც წინამორბედი ჰყავს, არც უკან მიმდევი“.

ი. ჭავჭავაძემ ნიკოლოზ ბარათაშვილის დახასიათებას იქვე მიაყოლა: „მართალია, ამ უკანასკნელ ხანებში ერთმა ახალგაზრდამ და, ჩვენის ფიქრით, დიდ-საიმედო პოეტმა ორიოდე სასახელო მაგალითი გვიჩვენა, რომ აპირებს მის კვალში ჩადგომას, მისთა აზრთა სფეროში გახმაურებას, მაგრამ თითო-ოროლა მაგალითი ჯერ საკმაო საბუთი არ არის ეს ახლად გამოსული მწერალი ნ. ბარათაშვილის მემკვიდრედ მივიჩინიოთ“.

ი. ჭავჭავაძე ფრთხილად ეძებდა ახალგაზრდათა შორის ნ. ბარათაშვილის კვალში ჩამდგომთ და მხოლოდ ერთი შენიშნა, თუმცა ჯერ ადრეა მასზე ლაპარაკიო. ეს „ერთი“ 90-იანი წლების დასაწყისში, „თითო-ოროლა მაგალითის“ მომცემი ვაჟა-ფშაველა იყო.

ი. ჭავჭავაძეს საბუთად ექნებოდა ის ლექსები, რომლებიც ვაჟა ფშაველამ „ივერიაში“ დაბეჭდა და მისი რედაქტორის ხელში იყვნენ გავლილნი. ეაჟა-ფშაველა „იეერიის“ თანამშრომელი გახდა 1886 წლიდან, როცა ი. ჭავჭავაძემ იგი ყოველდღიურ გაზეთად გადააქცია. ვაჟას 1892 წლამდის ბევრად მეტი ნაწარმოები ჰქონდა დაბეჭდილი, ვიდრე ნ. ბარათაშვილის მთელი შემოქმედებაა. ვაჟა-ფშაველამ „ივერიაში“ დაბეჭდა ლექსები მოთხრობები, პოემები (მათ შორის „გოგოთურ და აფშინა“, „სულა და კურდღელა“, „ალუდა ქეთელაური“, „კოპალა, „დაჭრილი ვეფხვი, „ეთერი“ და აგრეთვე მოთხზრობა „შვლის ნუკრის ნაამბობი“ და სხვ.). ი. ჭავჭავაძემ მაინც თქვა, რომ ეს „თითო-ოროლა მაგალითიაო". მაშ, რამდენად უფრო მაღლა აყენებდა ნ. ბარათაშვილის შემოქმედებას შედარებით ვაჟა-ფშაველას ლექსებსა, პოემებსა და მოთხრობა-ნარკვევებთან, გამოქვეყნებულთ 1892 წლამდე, ე. ი. იმ დრომდე, როცა გამოთქვა თავისი მოსაზრება იმედის მომცემ ერთ ახალგაზრდა პოეტზე რომელიც ნ. ბარათაშვილის კვალში აპირებდა ჩადგომას. ამ დროისათვის ი. ჭავჭვაძე კარგად იცნობდა ვაჟა-ფშაველას და მის შემოქმედებას. იაკობ მანსვეტაშვილი თავის მოგონებებში გადმოგვცემს, თუ რა შთაბეჭდილება მოუხდენია ვაჟა-ფშაველას ისტორიულ პოემას „მოხუცის ნათქვამს“ ი. ჭავჭავაძე. „ივერიის“ რედაქტორს უთქვამს: „კოჭებზედვე ეტყობა, რა ვაჟაც უნდა გამოვიდეს მაგ ვაჟასაგან, შორს წავა, შორს!“.

ი. ჭავჭავაძის მეგობარი და ვაჟა-ფშაველა კარგად მცნობი ავსტრიელი მწერალი ართურ ლაისტიც გადმოგვცემს ი. ჭავჭავაძის ერთი მოსაზრების შესახებ ვაჟა-ფშაველაზე: „ილიას ჩემთვის უთქვამს, რომ ვაჟა-ფშაველა არის გენიალური ფიგურა და ყველაფრით გამოირჩევა თანამედროვე პოეტებისაგანო“.

ისიც ცნობილი, რომ ი. ჭავჭავაძეს ეთქვას ერთხელ, როცა „ივერიის“ რედაქციაში ვაჟა-ფშაველას ნაწარმოები წაიკითხეს: „ჩვენ ახლა ძველებმა კალამი უნდა ძირს დავდოთ და გზა ახალგაზრდას დავუთმოთო“.

ი. ჭავჭავაძესვე ეკუთვნოდა აზრი რომელიც მან წარუდგინა „წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების გამგეობას ვაჟა ფშაველასაგან ფრიდრიჰ შილერის „ორლეანელი ქალის“ თარგმანის თაობაზე: „ვაჟა-ფშაველა ჩემს თვალში იმდენად პატივსაცემი მწერალია, რომ მისის ნაწარმოების დასაფასებლად საკმაო არ არის მარტო ერთის კაცის აზრი და შთაბეჭდილება“.

ყველაფერს ამას, რაც მაჩვენებელია ი. ჭავჭავაძის დამოკიდებულებისა ვაჟა-ფშაველას შემოქმედებასთან, უნდა დავუმატოთ ალექსანდრე ყიფშიძის (ფრონელის) მოწმობაც. ა. ყიფშიძე ი. ჭავჭავაძის გაზეთის რედაქციის თანამშრომელი იყო. 1907 წელს, ი. ჭავჭავაძის მოკვლის დღეებში მან მოგონებათა რამდენიმე ეპიზოდი დაბეჭდა, რომელთაგან ერთი შემდეგი იყო: „როცა ნიჭიერი მთის პოეტის ვაჟა-ფშაველას პირველი დიდი ნაწარმოები გამოჩნდა („გოგოთურ და აფშინა“, „ბახტრიონი“), ილია ჭავჭავაძე მათ გულწრფელი აღტაცებით შეხვდა. მას უყვარდა ამ ეპიურ პოემათა მოსმენა, როცა ჩემი უფროსი ძმა – გრიგოლ ყიფშიძე, „ივერიის“ ბურჯი, როგორც მას ამ გაზეთის რედაქციაში მოიხსნებოდნენ ხოლმე, – კითხულობდა ილია ხშირად სთხოვდა გრიგოლს ხმამაღლა წაეკითხა ეს „უბადლო" პოემები, გრიგოლიც არ დააყოვნებდა, უცბათ აიღებდა შესაფერის კილოს და მაღალი, გამომეტყველი ხმით შეუდგებოდა კითხვას, ჩემი ძმა ყოველთვის მალე შედიოდა კითხვის ეშხში, სახელოებს გადაიწევდა და თხზულებების შესაფერის ადგილებზე ხელებს ხან მაღლა ასწევდა, ხან დაბლა ჩამოსწევდა, ხოლო წარბებს საოცარი სისწრაფით ათამაშებდა. ამ დროს უნდა შეგეხედათ ილია ჭავჭავაძისათვის! ჭეშმარიტი სიხარული და გამოუთქმელი სიამოვნება იხატებოდა მის სახეზე. მარჯვენა ხელზე თავდაყრდნობილი იგი ისმენდა გრიგოლისაგან საზეიმო პლასტიკურობით წაკითხულ გმირულ პოემებს და დაძაბული ყურადღებით აღტაცებისაგან ნამდვილად გაირინდებოდა ხოლმე. ახლა, – განაგრძობს ალექსანდრე ყიფშიძე, -- დიდი მწუხარებისა და სულიერი მღელვარების შთაბეჭდილებათა გავლენით, რაც მეუფლება ძვირფასი ჩვენი ილიას, ჩვენი საუკეთესო აღმზრდელისა და სულიერი ბელადის გახსენებისას, აღარ შემიძლიან მოვიგონო თუ, ყველაზე მეტად რა იტაცებდა მას ვაჟა-ფშაველას ამ ეპიკურ პოემაში. ერთი კი ნამდვილად შემიძლიან ვთქვა რომ ილია ჭავჭავაძის პოეტურ სულზე მოქმედებდა პოემის გმირთა იდეალების წმინდა, ზნეობრივი სისპეტაკე და მისწრაფებანი. პოემების წაკითხვის შემდეგ იგი ჩვეულებრივ იტყოდა ხოლმე: „ასეთი მარგალიტებისა და შედევრების შემდეგ, სირცხვილია კალამს ხელი მოჰკიდო და ლექსები. სწეროო!“, ალექსანდრე ყიფშიძე თავის მცირე მოგონებას ასე ამთავრებს: „პოეტურ შემოქმედებაში იგი თავს დამარცხებულად სცნობდა და პირველობას იგი უდრტუნველად ანიჭებდა ახალგაზრდა პოეტს“-ო.