სასამართლოს მატიანე

საქმე ანდრიევსკის ქალის მოკვლისა.

27 თებერვალს ტფილისის ოლქის სასამართლო შეუდგა ნინო ანდრეევსკის მოკვლის თაობაზედ საქმის განხილვას და 5 მარტს გაათავა კიდეც და ბრალი დასდვა თ. დავით ზურაბის ძეს ჩხოტუას და გლეხს პეტრე დავითის ძეს გაბისონიას. მესამე ბრალდებული თ. ნიკოლოზ ზურაბის ძე ჩხოტუა გამართლდა. სასამართლოს განჩინების ძალით ორთავე დამნაშავეს ერთმევად ყოველგვარი უფლება და გაგზავნილ უნდა იქმნეს — პირველი, დავით ჩხოტუა. მადნებში სამუშაოდ (ძალაუნებურ ოცის წლის ვადით და მეორე, პეტრე გაბისონია, ციხეებში სამუშაოდ ძალაუნებურ) ათის წლის ვადით. ვადის განმავლობის შემდეგ ორივე ბრალდებული სამუდამოდ დასახლებულ უნდა იყვნენ ციმბირში,

ამ საქმემ დიდი ყურადღება მიიცია საზოგადოებისა, და მართლაც ღირს შესანიშნავიც არის. ღირს. ია, შესანიშნავია იმ პირთა საზოგადობრივ მდგომარეობით, რომელნიც ჩართულნი არიან ამ საქმეში, — როგორც თვით მსხვერპლიც, აგრეთვე ზოგმერთი ბრალდებულთაგანიც ღირს შესანიშნავია ეს საქმე იმ სადუმლოებით, რომელიც თავიდგანვე მოუვა ანდრეევსკის ქალის დაკარგვა და რომელიც ჯერაც არ არის მთლად გამოაშკარებული ღირსშესანიშნავია აგრეთვე თვით საქმის გამოკვლევით როგორც წინა გამოძიებაში, აგრეთვე სასამართლოშიაც მაშასადამე ამ საქმემ უნდა წამოუენოს მრავალგვარი კითხვა და ფიქრი, რომელნიც ყოვლად ყურადღების ღირსნი არიან. ამ კითხვისა და ფიქრის თაობაზედ ჩვენც გაუწევთ მკითხველს საუბარს. მაგრამ ყველაზე უწინარეს უნდა, და ვაცნობოთ საქმის შინაარსი შემოკლებით მაინც.

საქმე მდგომარეობს შემდეგში:

1876 წ. მკათათვის დასაწყისში ოდესიდამ მოვიდნენ ტფილისს ანდრეევსკის ცოლი (ქვრივი. მისი ქმრი თ. ვარანცოვის ექიმი იყო) თავისის გასათსოვარის ქალით დედა და შვილი მოვიდნენ ტფილისს იმ მამულის გასაყოფად, რომელიც განსვენებულმა ანდრეევსკიმ უანდერძა თვის ორს ქალს, რომელთა შორის ერთი არის თ. შერკაშიძის მეუღლე ანდრეევსკის ცოლი და ქალი ჩამოხტნენ „ევროპის“ სასტუმროში, სადაც იმ დროს მათი სიძე, შერვაშიძეც იყო სტარი, რომელიც ანდრიევსკის მოსვლის მეორე დღეს გადავიდა თავის საკუთარ სახლებში, კუკიაში, მტკვრის პირას, „კრუჟოკის“ გვერდით.

საქმე რომ გაათავეს (მამულის დაყოფა), შერვაში-ანჩაბაძე წავიდნენ ქუთაისისაკენ, და ანდრეევსკის ცოლი და ქალი კი გადავიდნენ „ევროპის“ სასტუმროდამ თ. შერვაშიძის სახლში.

22 მკათათვეს დილის მეთერთმეტე საათზედ ანდრეევსკის ცოლი და ქალი წავიდნენ სტუმრად კნ. ბარბარე თუმანოვისას, სადაც სცხოვრობდა ანდრეევსკის ცოლის დედა, რომლის დღეობაც იყო იმ დღეს. ანდრეევსკის ქალი დაპირებია თუმანოვის ქალებს, რომ დღეს საღამოს ათ საათზედ ბაღის ღობესთან მოვალო. (ეს ღობე ყოფს საზაფსულო „კრუჟოკის“ ბაღს და შერვაშიძის ბაღს) და იქა ვნახავთ ერთმანეთსაო, ანდრეევსკის ცოლი და ქალი გამოვიდნენ თუმანიანთგან და წავიდნენ „კავკასის“ სასტუმროში პურის საჭმელად. სასტუმროდამ ეწვივნენ კნ. ქეთევან ორბელიანისას და შემდეგ საათის შვიდზედ ან რვაზედ წავიდნენ შინ, სადაც დაუხვდათ მათ დავით ჩსოტუა (შერვაშიძის მოურავი, რომელიც სცხოვრობდა იმავე სახლში). უმცროსი ძმა, ნიკოლოო ჩხოტუა შინ არ იყო და მუშტაიდის ბაღში სეირნობდ ცხენით. მანამ ნიკოლოოზ ჩხოტუა დაბრუნდებოდა მუშტაიდიდამ, ანდრეევსკის ცოლი, ქალი და დავით ჩხოტუა ისხდნენ სახლის წინ მტკვრის პირას. როდესაც დაბრუნდა ნიკოლოოზ ჩხოტუა, მისი ძმა დავით ჩხოტუა სადღც წავიდა. ათი წუთის შემდეგ ანდრეევსკის ცოლი და ქალი სახლში შევიდნენ. ანდრეევსკის ქალმა დაიწყო წიგნის წერა შერვაშიძესთან, რადგანაც დავით ჩხოტუამ, როცა შინიდამ გადიოდა, თქვა, რომ ხვალ ქუთაისს მიგდივარო, შერვაშიძეს ხმალი უნდა წაუღოვო. წიგნის წერა რომ გაათავა (თითქმის ათი საათი იყო) ანდრეევსკის ქალმა მოდიდო სანთელი აიღო (პატარა ნამწვი კი დედას დაუგდო) და ჰსთქვა, რომ სამზარეულოში მივდივარო მზარეულ პეტრეს (გაბისონიას) ჩემი ფეხსაცმელები უნღა მოვკითსოვო, რომელიც დილას გასაწმუნდათ მივეციო როგორც ბრალმდებელი ოქმი (обвинителный актъ) ამბობს, ანდრეევსკის ქალი უთუოდ ღობესთანაც აპირებდა მისვლას (დაპირებისამებრ თუმცა დედისთვის არა უთქვამს რა. ეს კია, რომ ანდრეევსკის ქალი, ნინო არაფერში არ ეკითხებოდა თურმე თავის დედას.

ანდრეევსკის ქალი რომ აღარ დაბრუნდა და ნამწვიც გაუთავდა, გამოვიდა კორიდორში სადაც ზურაბი (სტოროჟი) დაუხვდა; კითსა ნინო. სად არისო, და ზურაბმა უასუხა, იქნება ბაღში წავიდაო (ანთებული სანთელი კი კორიდორში იდგა.) ბაღში რომ ვერ იპოვეს, დაუძახეს ნიკოლოოზ ჩხოტუს, რომელიც დაწოლილი იყო. კიდეც, და დაუწყეს კიდევ ბაღში ძებნა. ეზოში რომ გამოვიდნენ, ზემო სართულის ფანჯარაში გამოჩნდა დავით ჩხოტუა (მისი ოთახი ზემო სართულში იყო), რომელიც, გაიგო თუ არა ნინოს ამბავი, მაშინვე ძირს ჩამოვიდა. ანდრეუისკის ცოლის სიტყვით, დავით ჩხოტუა ძალიან კანკალებდა თურმე და გონება „სტული“. ანდრეევსკის ცოლმა უთხრა დავით ჩხოტუას „კრუჟოკის“, ღობესთნ მივიდეთო. დავით ჩხოტუა თუმცა დათანხმებულა თურმე, მაგრამ არ წასულა კი და დაუძახნია მებაღე ივანესთვის და რაღაც უთქვამს თურმე. შემდეგ ივანესა და ზურაბს ისე მაგრამ დაუჭერიათ ანდრეევსკის ცოლის ხელები, რომ დიდხანს გაუოლია ტკივილი. ამ დროს დავით ჩხოტუას უფიქრია, იქნება ნინო. ბანაობი დრო და წყალში დაიხრჩოვო, და ჩავიდა მაშინვე წყლის პირას, სადაც ნახა ანდრეევსკის ქალის ტანისამოსი და ფეხსაცმელი ამბავი შეტყობინეს ია სულხანოვს, რომელიც ანდრეევსკის ქალმა მოურავად ამოირჩია მამულის გაყოფის შემდეგ, შეტყობინეს აგრეთვე კნეინა თუმანოვისას, ამ დროს კრუჟოკში მყოფს და მესამე განყოფილების მომრიგებელ-მოსამართლეს წინამძღვაროვს, პოლიციას და გამომძიებელს.

მეორე დღეს დილით ავლაბრის მეთევზეებმა ყარაიაზში დაინახეს, რომ მტკვარს მიაქვს ვიღაც ქალი, რომელსაც ეცვა ვერცხლის ვიწრო ბრასლეტები. მეთევზეებმა დაიჭირეს მკვდარი (ეს იყო ნინო ანდრეევსკისა), გააძრეს ყოველი საცმელი და ჩაფლეს მიწაში, რომ სხეული სრულად არ დარღვეულიყო. პოლიციამ მოთხრევინა მკვდარი და უჩვენა სხვათა შორის ექიმს მრევლოვს, რომელმაც შეამჩნივა ანდრეევსკის ქალის ტანზედ სხვა და სხვა ადგილას ლურჯ-წითელი ლაქები ამ გვარად დაიკარგა ანდრეევსკის ქალი.

თუმცა ჯერ-ჯერობით ყველა დარწმუნებული იყო, რომ ანდრეევსკის ქალი ბანაობაში დაიხრჩო, მით უფრო, რომ თვითონ ანდრეევსკის ცოლი წინაპირველად არწმუნებდა, რომ ნინოს იმ დროს შეეძლო ბანაობაო, მაგრამ შემდეგ გამომძიებელნი დარწმუნდნენ, რომ ანდრეევსკის ქალი არის მოკლული და მერე წყალში ჩაგდებული. რა საბუთით დარწმუნდნენ:

1) შარვაშიძის სახლიდამ მტკვრის ნაპირამდე ისეთი დაქანებული თავდაღმართი ბილიკია, რომ დღითიც ძალიან ძნელი ჩასასვლელია, არამც თუ ღამე, მით უფრო, რომ ეს ბილიკი ყოველთვის სველი და ალაფებულია.

2) რადგანაც მტკვარზე ჩასასვლელი ბილიკი სველი და ტალახიანია, ანდრეევსკის ქალი კიდეც რომ ჩასულიეო უთუოდ კაბას და ფეხსაცმელს მოისვრიდა . მაგრამ ის ტანისამოსი, რომელიც მტკვრის-პირს ნახეს, სრულიად სუფთა და მშრალი იყო. მაშასადამე ამ ტანისამოსით ანდრეევსკის ქალი არ ჩასულა მტკვარზედ. აზრში მოსასვლელი არც ის იყო, ვითომ ანდრეევსკის ქალმა ჯერ ტანისამოსი გაიხადა, ჩამოაგდო ძირს და მერე თითონ ჩავიდა — ტანისამოსი არ გავისვაროვო, ეს აზრში მოსასვლელი არ იყო, რადგანაც, სულ ერთია, უკან რომ დაბრუნდებოდა ანდრეევსკის ქალი ხომ მაინც და მაინც გაისვრიდა ტანისამოსს, და გარდა ამისა ტანისამოსი გადმოგდებული რომ ყოფილიყო ისე რიგზედ დალაგებული არ იქნებოდა, როგორც ეწყო: ჯერ ჩითის სარტყელი მერე ჩითის ჯუბა, მერე ამავე ჩითის კაბა და ზემმოდამ შავი აბრეშუმის ყელსახვევი.

3) ანდრეევსკის ქალს რომ ბანაობა ნდომოდა უსათუოდ პერანგსა და მის ამხანაგსაც გაიძრობდა, ან არა და საცვალს მაინც წაიღებდა, რომ სველი პერანგით აღარ დაბრუნებულიყო.

4) იმ ღამეს მტკვრის მეორე ნაპირს ბევრი ხალხი ბანაობდა. ანდრეევსკას ქალი, დედისა და ივანე დონაიანის სიტყვით, იმდენად მორცხვი იყო, რომ დედის წინაც კი არ იხდიდა ხოლმე არას დროს ტანისამოსს. მაშასადამე საფიქრებელი არ იყო, რომ ანდრეევსკის ქალს უცხო კაცების წინ ებანავა.

5) ანდრეევსკის ცოლის სიტყვით, ნინო. იმ დღეს, როდესაც დაიკარგა, რიგში იდგა. სოფიო ბეზირგანოვისამაც თქვა, რომ ნინოს სიკვდილის შემდეგ ერთ-ორ დღეს უკან მრეცხელმა (პოჩკამ) ნინასი თეთრეული მოუტანა და აგრეთვე რამდენიმე ტილოს ნაჭერი, რომელსაც ქალები რიგის დროს ხმარობენ. ამ მდგომარეობაში ნინო ანდრეევსკისა ვერ იბანაებდა.

6) ანდრეევსკის ქალი, რომელიც დაიკარგა საღამოს მეათე საათზედ, იპოვეს მეორე დილის მზის ამოსვლის უმალ, ყარაიასში. მაშასდამე მკვდარმა გაიარა წყალში 40 ვერსტის სიშორე შვიდ-რვა საათის განმავლობაში. ეს შეუძლებელია, როგორც შეამოწმეს იმ პირთ, რომელთაც კარგად იციან მტკვრის დენა და თვისება.

და 7) ქალაქიდამ თექვსმეტის ვერსტზედ სიშორეზედ მტკვარი იმდენად დალეულია (სიღრმე 6-8 გოჯი აქვს), რომ ვერ გაიტანდა მკვდარს ადამიანს, და კიდეც რომ გაეტანა, ნიშანს დააჩნევდა რასმეს, რადგანაც მტკვარი ძალიან ქვიან ადგილას მიმდინარეობს. ანდრეევსკის ქალის გვამი კი იმდენად სუფთა და თეთრი იყო, რომ მეთევზეების სიტყვით, მძინარე ანგელოზსა ჰგავდაო და არა წყალში დამხრჩვალს ადამიანსაო. ეს გარემოება შეამოწმა აგრეთვე ექიმმა მრევლომაც, რომელმაც ყველაზედ უწინარეს ნახა გვამი და ვერაფერი ვერ შეამჩნია ანდრეევსკის ქალის ტანზედ მოლურჯო ლაქების გარდა, რომელნიც იმის ნიშანი იყვნენ, რომ გვამი იხრწნებოდა.

ყველა ამ საბუთის ძალით გამომძიებელნი დამტკიცდნენ, რომ ანდრეევსკის ქალი თავისთავად კი არ დამხჩვალა, არამედ წინად არის მოკლული და მერე წყალში ჩაგდებული. ექიმებმა თუმცა გარდაწყვეტილად არა თქვეს რა, რადგანაც გვამი წამხდარი იყო და ლპებოდა. მაგრამ ის კი შეამოწმეს, რომ ანდრეევსკის ქალი უთუოდ წინადვე მოკლული უნდა ყოფილიყო და მერე ჩაგდებული წყალში.

ახლა ვინ იყო მისი მკვლელი?

(შემდეგ იქმნება.)

შვილი მოხუცებულის გამზისა

(დასასრული) VI

ერთს დაბურულს და მიყრუებულს ტყეში, საცა ხეთა სიხშირე ძირს არ უშვებდა მზის სხივსაცა, საცა არ სმენია თავის დღეში ფრინვლის გალობაცა, იქ ერთი ბნელი და უდაბური ნაპრალი იყო. მხოლოდ მაშინ გაიხმაურებდა ხოლმე ეს უდაბური ადგილი, როცა დაიქროლებდა გრიგალი და ხეთა წვერს, როგორც საქანელს, აქანებდა. მხოლოდ მაშინ კი ის უდაბნო ხმას ამოიღებდა და ისმოდა საშინელი გრგვინვა გრიგალისა, უზარმაზართა ხეთა რხევის შუილი და მიკიოტის ძახილი. იმ უდაბურ ნაპრალის პირზედ იდგა ქვითკირის ციხე, საცა შეამწყვდევდნენ ხოლმე მამულის მგლობელთა და ეკკლესიისაგან შეჩვენებულთა. ამ ციხის ძველ კედლებს შორის თავის დღეში არავის სმენია სიტყვა შენდობისა და მიტევებისა; მხოლოდ წყევა-ქოქვა იყო წარწერილი შესისხლულის ასოებით ამ ციხის ნამიან თვლილ ქვებზედა. რკინის კარი ამა ციხისა მარტო იმისთვის გაიღებოდა ხოლმე, რომ მიიღოს ახალი მსხვერპლი და იმწამსვე ისევ დაიკეტოს მისთვის საუკუნოდ.

აი ეხლაც გაიღო იგი კარი და სამმა კაცმა მოიყვანეს რკინის ჯაჭვით მეფისაგან შერისხული მსხვერპლი იმ განზრახვით, რომ იმ უბედურმა თავის დღეში აღარ ინახულოს ვარსკვლოვანი ცა, აღარ ინახულოს მზის სხივი, აღარ გაიგონოს სიტყვა შგწყალებისა... მეფემ ამისთანა სასჯელიც დასვა, რომ არასოდეს არ ინახულოს მშვენიერი მეფის ქალი – კრინა. ის მსხვერპლი რადიშა იყო.

მზე ჩადიოდა და ღამე წყნარ-წყნარად შლიდა თავის შავს კალთას ვარსკვლავებით, როგორც ალმასებით მოჭედილს. რადიშამ უკანასკნელად შეხედა ტანჯვით და წუხილით ჩამავალს მზის სხივსა, რომელიც ერთნაირად დაჰნათის როგორც სიყვარულსა, ისეც სიძულვილს. მწუხარებით ქანცგაწყვეტილი გული მისი ესალმებოდა ყოველს მას, რაც ხსოვნამ ამჟამად წამოუყენა თვალწინ. მოეჩვენა, ვითომ ერთ გიჟ ცხენზედა ზის და მიაქროლებს მამეულს ტყეში, თავზედ ხელაღებულსავით, გაბედვით და უშიშრად; თვალწინ მოეჩვენა პრიშტინა, ყურთ მოესმა საომარი საყვირი და ნაღარის ცემა; ჰგრძნობდა, ვითომ თავზედ ადგა გვირგვინი გამარჯვებისა. მსწრაფლ გაუქრნენ ეს გულის მიმტაცნი ხილვა-ზმანებანი და მათ მაგიერ წარმოუდგა წინ თვისი შავი ბედი სრულის გულსაკვდავის სამკაულითა.

– აი საბნელეთი, – ეუბნებოდა თავის თავს საწყალი რადიშა: აი ცოცხალის კაცის ადრეული სამარე! აი ეს არის ჯილდო მეფისა!... ჰოი, ცაო, ცაო, მშვიდობით, მე შენ ვეღარ გნახავ ამას იქით! ოხ, ღმერთო, ღმერთო! რა მოწმენდილი იყო იგი, რა უღრუბლო, რა განათებული, როცა მე იარაღში ჩამჯდარი თავისუფლად დავდიოდი მამის ჩემის სასახლეში. რარიგის ალერსით გამიღიმებდა ხოლმე იგი ცა, როცა მე ვნადირობდი ტყეებში... დიაღ, ნათელი ცა იყო, ნათელი იმ დროს! ვიშ, რა რიგად ბრწყინვალებდა, რა რიგად, როცა მან თვისი შუქი მიაყენა მეფის ქალის ღვთიურს სახესა!... ვიშ, მზეც ჩავიდა. მშვიდობით, მშვიდობით შენ ცისა ხელმწიფავ! მშვიდობით შენ მანათობელო ქვეყნიერებისავ! „მე შენ მიყვარხარო! მენ ხარ ჩემი სიცოცხლეო!“ მეუბნებოდა ის მშვენიერი ქალი. უჰ, რა ნათელი და მადლი იდგა მაშინ ჩემს გარეშემო!... ეხლა?... ეხლა კი წყვდიადია, წყვდიადი! დამიბნელდა მზე, და დამიბნელდა ყოველისფერი! გაჰქრნენ ვარსკვლავნიცა! ეს რა საშინელი ღამე დგება, მშვიდობით შენც, ღამის მანათობელო! შენს ვერცხლისფერს სხივებს ვუმჟღავნებდი ხოლმე ჩემს ფიქრებს, შენს წინაშე გადავშლიდი ხოლმე ჩემს სულსა და გულს!... რარიგად ჩამობნელდა! რარიგად შავად შეიმოსა ყოველივე... განა უყვარვარღა ვისმეს? ნუთუ ყველამ გულიდამ ამომიღო და დავიწყებას მიმცა?... არა, არა?... „შენ უყვარხარ მეფის ქალსა“, – ამოსძახა გულმა თავისის სიღრმიდან და ციხის ბნელ და ნესტიან თაღებ შორის ყრუდ გაიხმაურა ამ ძახილმა. ციხის გუშაგნი ხმაგაკმენდილნი შეჰყურებდნენ რადიშას, როცა იგი ეგეთის ლმობიერებით ესალმებოდა ქვეყნიერობასა; თვით ამ გულქვა კაცებსაც კი გელი აუტირდათ სიბრალულითა. ხოლო როცა მოესმათ ის უკანასკნელი ძახილი: „შენ უყვარხარ მეფის ქალსაო“, – მუქარით და რისხვით წასწვდნენ რადიშას.

ხელახლად დაიჭრიალა დაჟანგებულმა რკინეულობამ ციხის კარისამ, ხელახლად გაიტკაცუნა კლიტემ და რადიშა დარჩა მარტო გაუთენებელ საბნელეთში, საცა ცის, ნამის მაგიერ ზედ ეცემოდა ხოლმე ცივნი წვეთნი სველისა და ნესტიან კედლებისა და საცა რკინის ბორკილის ჩხრიალის მეტი სხვა არა რაიმე ხმა აღარ ისმოდა. ამ ყოფაში მიდიოდნენ საათნი ისე გძლად, როგორც წელიწადნი და დღენი მდინარებდნენ, როგორც საუკუნენი.

....................................

VII

საპყრობილეში ეწვია რადიშას ერთი მოხუცებული მღვდელი. მის თეთრს წვერქვეშ გულზე ბრწყინავდა ოქროს ჯვარცმა.

– კურთხევა ღვთისა იყოს შენზედა, ჰოი ძეო მოხუცებულის ჰამზისავ! გიხსნას შენ იესო ქრისტემ, – წარმოსთქვა მღვდელმა გულმტკივნეულად.

– ღმერთნი ჩემთა მამა-პაპათა არ დასტოვებენ თვისთა თაყვანისმცემელთა, – მიუგო პყრობილმა.

– ღმერთი ერთია! მხოლოდ მას ერთს უნდა სცეს კაცმა თაყვანი. მას ყოვლად მოწყალეს და ყოვლად შემძლებელს თაყვანი-ეც შენცა! იმ ერთმა ღმერთმა შეგიწყალა შენ... მეფეს აღარ სძულხარ... მიიღე სარწმუნოება! ქრისტესი და მეფის ქალი კრინა თვის ბედს შეაუღლებს შენს ბედთან... მეფის ქალს უყვარხარ! შვილი მოხუცებულის ჰამზასი ათრთოლდა.

– არა ვიქ მაგას, წმინდაო მამავ! განდგომა და გმობა შერისხული და შეჩვენებულია მთელის ქვეყნისაგან! მე ვერ ვიწამებ იმ ღმერთს, რომელსაც თაყვანს სცემენ მეფენი, შთამომავალნი ნემანიჩებისა.

მღვდელი ადგა და გამოვიდა საპყრობილედამ.

წავიდა მღვდელი და წარმავალის ფეხის ხმა, როგორც ლახვარი, ისე განეწონებოდა ხოლმე გულში შვილსა მოხუცებულის ჰამზისას.

უფრო გრძლად, უფრო უფერულად და მოსაწყენად ვიდოდნენ ამას იქით დღენი პყრობილისა. უბედური! საპყრობილის სიბნელეზე უფრო ბნელთა ფიქრთა შეიპყრეს მთელი მისი არსება და მწარე ცრემლი ჩამოუგორდა მიმქრალთ თვალთაგან გაფითრებულს და ტანჯვით მიქანცულს ლოყებზედა. ზოგჯერ სიზმრად მოეჩვენებოდა, რომ ვითომ მეფის სასახლეშია, მხიარულს მეჯლისში, სახელოვან იუნაკთა შორის და გვერდთ უდგა დაუვიწყარი კრინა.

ამისთანა სიზმრებ შემდეგ გამოღვიძება რადიშასი უფრო გულსაკვდავი იყო; საპყრობილე უფრო ბნელად ეჩვენებოდა და სიცოცხლე უფრო აუტანელად და სამძიმოდ.

ერთხელ ღამით, როცა გრგვინავდა გრიგალი, როცა გაცოფებული ქარი ჰლეწდა უზარმაზართა ხეთა, კლდის წვერებიდამ ჰგლეჯდა ქვებს და თვით საპყრობილის კედლებს აზანზარებდა, რადიშა იჯდა თავჩაკიდული და გულზედ დაეკრიფა ხუნდგაყრილი ხელები. მას ეგონა, რომ მის მამა-პაპათა ღმერთნი გასწყრომიან ქვეყნიერობას და სურთ შემუსრონ ის დედაბოძი, რომელზედაც დამყარებულნი არიან დედამიწა, მზე, მთვარე და ვარსკვლავნი. ჭექა-ქუხილი უფრო და უფრო ძლიერდებოდა, მეხი აქა-იქ გამოიჭექებდა ხოლმე, თითქო იბრძვის, რომ შელეწოს რკინის კარი საპყრობილისა.

უეცრად კარი გაიღო და სიბნელეში გამოკრთა სინათლე ჭრაქისა, მოისმა ადამიანთა ხმაურობა და გაოცებულ რადიშას წარმოუდგა თვალწინ იგი, რომელიც არასოდეს ფიქრიდამ არ მოუშორებია. იგი იყო მისი ნეტარება თავისუფლების დროს და მისივე სიყვარული ასულდგმარებდა მის სიცოცხლეს, რომელიც უამისოდ უნდა გამქრალიყო საპყრობილეში.

კრინა ფერმკრთალი იყო, როგორც მთის თოვლი, დაღონებული, როგორც მოტეხილი ზამბახი. მარცხენა ხელში ეჭირა ჭრაქი და მარჯვენაში – ოქროს თასი, იქნება ის თასიც, რომლითაც მეფეს უნდოდა დაელია სადღეგრძელო გამოჩენილის გმირისა მაშინ, როცა გამარჯვების შემდეგ წვეულობა ჰქონდა.

– მე შენ მიყვარხარ!... ეს ქვეყანა მომწყინდა და შევიძულე!... საათნი საუკუნოებად მეჩვენებიან... მე თვალით ვეღარ დამინახავს ვერც მამა, ვერც დედა, ვერც ძმები! მე შემძულდა ყოველისფერი, – ქვეყანა, ადამიანი და თვით ჩემი თავიცა!... შენ კი... მარტო შენ კი მიყვარხარ!... მე არ ძალმიძს უშენოდ სიკვდილი... მე მოვსულვარ, რომ შენთან ერთად სული დავლიო!...

– დავიხოცნეთ ერთად, ჩემო ნეტარებავ! დავიხოცნეთ, უწარჩინებულესო ასულო სერბიის ერისა! შენს მკერდზე სიკვდილი საუკუნო ცხოვრებაა!

– ერთი წვეთი ამ თასიდამ მიგვიყვანს ჩვენ მამათა შენთა ღმერთებთან... მეც შევტრფი იმ ღმერთებს, რადგანაც იგინი შენნი ღმერთნი არიან. დალიე და დავიხოცნეთ! – სთქვა კრინამ.

საწამლავის წვეთმა გაიბრწყინა რადიშას და კრინას ფერმიხდილს ტუჩებზედ; ჭრაქი ძირს დაეცა სველს მიწაზედ და გაქრა.

– მშვიდობით!...

– მშვიდობით!... მშვიდობით!... მშვიდობით!... – ნელის ხმით აღმოკვნესოდენ მომაკვდავნი ბაგენი ორის შეტრფიალებულის გულისა.

IX

მეფემ მოახდინა კრება.

ყველანი დიდებულნი, იუნაკნი და ხუცესნი შეიკრიბნენ მეფის სასახლეში მეფის ბრძანების მოსასმენლად.

მეფის ტახტთან იდგნენ სამნი იმედნი სერბიის ერისანი – მეფის შვილნი: სტეფანე, ვუკი და რადცკო.

მოხუცებული მეფე წამოდგა ფეხზედ.

– ბატონებო, დიდებულნო, იუნაკნო და მოძღვარნო! მხრები ჩემნი დაუძლურდნენ და სამეფო პორფირი ემძიმებათ. ხელს ვეღარ შეუმაგრებია სკიპტრა, გვირგვინს ვეღარ იმაგრებს თავი... მე აღარ ძალმიძს გვირგვინის ტარება! შემინდეთ, დიდებულნო და იუნაკნო! წავიდეთ, შევავედროთ ყოვლად შემძლებელს ღმერთსა ერი ჩემი, ვევედრნეთ, რომ მფარველ ექმნას სერბიის თავისუფლებას, სახელსა და დიდებას! ვევედრნეთ, რომ უზენაესმა სიბრძნემან სიბრძნე მიანიჭოს ჩემსა და სერბიის მეფის მემკვიდრესა – სტეფანეს!

მოხუცებულმა მეფემ სხვა აღარა სთქვა რა და დაჩუმდა;. აიხადა გვირგვინი თოვლივით გათეთრებულ თავიდამ, ჩამოვლა თვისგანვე დამყარებულ ტახტიდამ და ორი სხვილი ცრემლი გადმოსცვივდა თვალთაგან თეთრს წვერზედ.

დიდებულთაც ცრემლი მოუვიდათ.

მას შემდეგაც კიდევ დიდხანს მოსთქვამდნენ ხოლმე სიმღერით ლექსსა ნემანიჩების გვარის პირველს მეფეზედ.