საპოლიტიკო მიმოხილვა

ახალს რასმეს აღმოსავლეთის საქმის შესახებ ვერც დღეს მოგახსენებთ. მიდის დრო, იღუპება ფული, კაცი, ჯაფა და შრომა, მაგრამ საქმე კი ერთსა და იმავე წერტილზედ არის შემდგარი. როგორც ისმის, ბისმარკსაც ილაჯი გასწყვეტია და ხელი აუღია შუაკაცობაზედ - თქვენ თვითონ მორიგდით, როგორც იყოთო. ჯერ კი არავითარი ნიშანი არ არის ამ მორიგების მოახლოვებისა. ან რაში უნდა მდგომარეობდეს ეს მორიგება? ინგლისს არც ერთი ნაბიჯიც არ გადუდგამს იმ მტკიცე ნიადაგიდან, რომელზედაც თავდაპირველად დადგა. მაშასადამე, თუ რუსეთიც არ შაეპოვება და არ ასრულებს ინგლისის უმთავრესს მოთხოვნილებას, უსათუოდ ომი უნდა ასტყდეს. წამდაუწუმ ისმის რუსეთი გამზადებულია მოლაპარაკებისა და მორიგებისთვისაო. ინგლისიც თავის მხრით ამბობს, მეც მათ გახლავართო. ამისათვის შეხვდება ხოლმე სხვადასხვა მცირე საგანზედ გრძელი ლაპარაკი და მიწერ-მოწერა. თვით საქმის დედაბოძი და არსებითი საგანი კი დგას ისევ ისე უძრავად და ხელუხლებლად. რუსეთმა შეუთვალა ინგლისს, თუ ჩემს მიერ დადგენილი მოწყობილობა ბალკანის ნახევარკუნძულისა არ მოგწონსო, ახლა შენ შენი თქვიო და გამოაცხადე, ამის მაგივრად რა გსურსო. მაგრამ შენ არ მომიკვდე, რა უნდა მოხდეს ბალკანის ნახევარ კუნძულზედაო, - ეუბნება ინგლისი, - ეს კონგრესმა, ესე იგი ევროპის სახელმწიფოთა კრებამ უნდა გარდაწყვიტოსო, იმ სახელმწიფოთა კრებამო, რომელთა ხელშეკრულებაზედ არის დამყარებული თვით ოსმალეთის არსებობა. ჩემს სურვილსა და განზრახვასაც იმავე კონგრესში მოგახსენებო. ახლა წადი და მოურიგდი. მაინც საზოგადოდ დააზრი (принцип) ძლიერი რამ არის და მასთან ბრძოლა ძნელია. სამში ერთი გზა უდევს მის მოპირდაპირეს: ან უნდა დაუმორჩილდეს, ან მის მოცილედ სხვა უფრო მძლავრი, უფრო მარჯვე დედააზრი უნდა წამოაყენოს, ან არა და, - არც ერთი არც მეორე - ხმალმა უნდა იმოქმედოს. რასაკვირველია, ფიქრშიაც არა მაქვს ინგლისს უმანკო ანგელოზობა დავწამო, ეშმაკობა და ქვეშქვეშობა არც იმას აკლია. მხოლოდ იმას მოგახსენებთ, რომ დღეს ინგლისს მძლავრ იარაღისათვის წაუვლია ხელი და თავს იმის უკან იფარავს. ეშმაკობაა თუ რაც არის, რა მოგახსენოთ, მაგრამ ჭკუის ნიშანი კი უეჭველია. იმ დედააზრის (принцип) წინააღმდეგად, რომელიც ახლა იარაღად იღლიაში ამოუჩრია ინგლისს, ბევრი უფრო ძლიერი, უფრო მკვიდრი და გავლენიანი დედააზრი მოიპოვება. აი თუნდ ავიაბა რა შეედრება ამ უმაღლესს მიდრეკილებას? მართალია კარგი რამ არის პირშეკრულობის შეურყევლობა, მაგრამ თუ პირშეკრულობას მრავალ ხალხთა ტანჯვა და უბედურობა მოსდევს, მისი დარღვევა უფრო უკეთესია და უმაღლესია. ინგლისს, რასაკვირველია, ესმოდა ყველა ეს, მაგრამ ელოდა, იმ დედააზრს სახელი გაუტყდებაო და მაშინ მე ჩემსას წამოვაყენებო. მე ვიცი, სახელის გასატეხად მოღვაწეს ვერ იპოვნიდა! დახე მის ეშმაკობას! მის ბედსაც შეხედეთ, რარიგად უმართავს ხელს: ახლა მაჰმადიანები აჯანყებულან ბოლგარელთა წინააღმდეგ, ცუდად გვეკიდებიანო. ეს აჯანყება (როდოპის მთებში რუბელიაში) ისე გაძლიერებული ყოფილა, რომ მის დასამარცხებლად რუსებს ბლომად გაუყვანიათ ჯარი. ზოგიერთა გაზეთები ამბობენ, რომ ეს აჯანყება სულ ინგლისელების საქმეაო. აბა რაღა კითხვა უნდა!

ამასობაში ხონთქარს აბდულ-ჰამიდს ლამის დღეც დაელიოს. ამბობენ, ვითომ სტამბოლში რაღაც შეთქმულება გაჩენილაო აბდულ-ჰამიდის ტახტიდამ გადაბძანებისათვისაო. ესეც ინგლისელების საქმე იქმნება, მით უფრო, რომ აბდულჰამიდი ვითომ რუსეთისკენ არისო.

ქართულს გალობაზედ

ამ მოკლე ხანში ძალიან გახშირდა ლაპარაკი გალობაზედ და იმის ნოტებზედ გადაღებაზედ. ყველამ ამოიღო ხმა, ყველანი ცდილობენ, რომ თუ ნივთიერათ არა, სიტყვიერათ მაინც თანა-გრძნობა განაცხადონ ამ სასარგებლო ქართულის გალობის აღდგენაზედ. მართლაც სასიამოვნოა იმ საქმეზედ ერთხმობა და საზოგადო თანაგრძნობა, რადგანაც ეს საქმე მარტო ერთს არ ეკუთვნის, არამედ მთელს საზოგადოებას. ამ ლაპარაკს უთუოდ კაი შედეგიც ექმნება. მაგრამ ეს კი არ მეჭაშნიკება, რომ იმ ერთი ანდაზისა არ იყვეს ”ჯერ ღვინო არ იყო და ეშმაკები ტიკებს ალბობდნენო”. ჯერ ქართულის გალობის ნოტები თვალით არავის უნახავს (ის ნოტები არ გახლავსთ, რომლებსაც ეხლა ეძახიან) და მთელი ქვეყანა შეძრეს: ”ქართველებმა ნოტებზედ გავაწყვეთ გალობაო”. ”დროებამაც” კი ბევრი მოატყუვა. რომელღასაც №-ის დღიურში ეწერა: წმინდა ნინოობას სიონში ქართულად სწირა ყოვლად სამღვდელომ და ახალის ნოტებით ქართულად იგალობესო. ეს დღიურიც უფ. მრევლოვს წაუკითხავს იმერეთში, რომელსაც ადრევ მოცლის დროს უცდია გალობის ნოტებზედ გაწყობა და რომლისგანაც ეს ნოტები სემინარიის რუსულის (და მგონი ქართულისაც) გალობის მასწავლებელს უ. მაჭავარიანს გამოურთმევია იმერეთში ყოფნის დროს. ზემო-ხსენებულს უფ. მენოტეს რა კი ”დროებაში” წაუკითხავს, რომ ნოტებით იგალობეს კიდეცო, მაშინვე ”არიქა ჩემის ნოტებით გალობენო!” მაშინვე დროებაში დასწერა, რომ მე გამომართო ჩემი ნოტები მაჭავარიანმაო და სხვა. ”ქართველსაც” შეუტყვია გალობის ნოტებზედ დაწერა, გული შესტკივნია და იხვეწება: ქართული გალობა არ გააფუჭოთო! (”ივერია” №8) ეს კი უფრო მართალს ლაპარაკობს, მაგრამ საქართველოში თხუთმეტი მგალობელი კი ტყუილია, ვინც წირვის გალობა იცის, იმას ვერ დავარქმევთ მგალობელს. ჩვენ მარტო ერთი გვყავს ნამდვილი მგალობელი, მღვდელი გრიგოლ [6]კარბელოვი, რომელსაც მტკიცედ ახსოვს გალობის კილოები. ესეც ჩვენდა საუბედუროდ მოხუცებულია.

თუ მართლა რიგიანად შემდგენელი ვინმე გამოჩნდა ნოტებისა, რასაკვირველია სასიხარულო იქმნება და აღარ შეგვეშინდება გალობის მთლად გაქრობისა, მაგრამ თუ იმისთანა ნოტებზედ დამწყობნი შეგვხვდნენ, როგორნიც ამ ჟამად იქადიან და ჩვენის გალობის ცოდნას ჩემულობენ, ვაი შენს მტერს! საქმე მარტო დაწერა კი არ არის, საქმე ის არის, რომ ჩველი კილო შეუცვლელად დარჩეს გალობაში. ამ ცოტა ხანში ბევრმა გამოიჩინა ნოტის ცოდნა და თავიანთ ნოტებს არქმევენ ნამდვილს ქართულს კილოს, მაგრამ სულ სხვა ხასიათისანი არიან. თუნდ ავიღოთ შრომა უფ. მრევლოვისა, რომელსაც დაუწერია რამდენიმე გალობა კილოზედ და რომლებიც ტფილისის სასულიერო სემინარიის გალობის მასწავლებელს გამოურთმევია გასაშინჯავათ, მაგრამ ვის უნდა გაეშინჯა? რასაკვირველია მოსწავლეებს, რომელთაც მასწავლებელზედ უფრო უკეთ იციან ქართული გალობა და რომელთაც შემდეგ გაშინჯვისა კიდეც დაუწუნეს. მეტათ გარყვნილიაო. ბევრი აი-უი, აქა-იქა, აი-აი ურევიაო. ისევ პატრონს გაუგზავნეო. წარსრულს ზაფხულში თვით ამ უფალმა მაჭავარიანმაც ბევრი იარა იმერ-ამერში. ჭალა-ჭულში გალობის შესადგენათ ნოტებზედ, მაგრამ ”წმინდაო ღმერთოს” და ”რომელი ქერუვიმთას” მეტი ვერ დასწერა რა. ამბობენ ესენი კარგად არისო, მაგრამ, მკითხველო, თქვენგანმა რომელმა ნახეთ ეს ნოტი? თუ კარგია, რატო საჯაროდ არ გამოიტანეს! ან რა საჭიროა სკივრში შესანახად, იქნება დამი აკლდეს? თუ ესრე ნელ-ნელა იწერა ნოტები, ადრე გვეშველება განა საგალობლები არა გვაქვს? სამასზედ მეტია.

ამდენს ”ნოტის” ძახილში და სიარულში, ის კაცი, რომლის თავშიაც დამარხულია ნამდვილი მამა-პაპური კილო გალობისა, გამოგვეცლება ხელიდამ, როგორც მოხუცებული და წაიღებს ისევ იმასთან, ვისგანაც მიუღია[1] . მაშინ ვისაც როგორა სურს ისეთი კილოები შეადგინოს, აღარც არავინ დამწუნებელი იქმნება და არც მომწონებელი.

რაღა ბევრი გავაბა და თავი მოგაწყინო, მკითხველო. ყველანი უნდა ვეცადნეთ, რომ როგორმე ისევ აღვადგინოთ ძველებური გალობა და მამა-პაპურის საღმრთო ზნეობით ისევ ძველებურათ შევამკოთ ჩვენი ეკკლესიები. ამისთანა საქმეს გულ-გრილობაც არ გამოადგება, არც ერთმანერთზედ მიგდება. ეს გალობა, ჩემო ძმავ მკითხველო, ჩემიც არის და შენიცა. შენმა წინა-პარმა შენ გიანდერძა, ჩემმა მე, - საზიაროა. ამისთანა საზიარო საქმე მარტო ერთს არ უნდა მივანებოთ. ”ერთი პურის ჭამაშიაც ბრალია”. მე, აქ ის მინდა მოგახსენოთ, რომ მარტო ბერებს და მღვდლებს არ დავავალოთ ამ საქმის შესრულება. მარტო მღვდლებისთვის არ არის გალობა. თვით მღვდლებიც და ეკკლესიაც ერისთვის არის და ამისთვისაც უნდა შევაერთოთ მეცადინეობა სასულიერი ხალხთან და თუ რამ მოევლება, მოვუაროთ. მაგრამ ჯერ კი უნდა დახელოვნებით შევისწავლოთ ნოტები და ამასთანავე ქართული გალობაცა, მაშინ მივყოთ ხელი ნოტებზედ ქართულის გალობის წერას.

ამ თხუთმეტის წლის წინათ, თუ ყური უდევნებია ვისმეს, ეხსომება თუ როგორის შესაზიზღარის კილოთი გალობდნენ ქართლ-კახეთის ეკლესიებში. ამისი მიზეზი ის კი არ იყო, რომ ვითომც ძველადვე არა ჰქონდესთ ქართველებს კილო, არამედ ის, რომ გამღვიძებელი ანუ აღმადგენელი არავინ გამოუჩნდა და ხომ მოგეხსენებათ ”უპატრონო ეკკლესიასაც კი ეშმაკები დაეპატრონებიან ოხრობის დროს”. აგრეთვე ჩვენი გალობაც უპატრონობამ დავიწყებას მისცა და სრულებითაც დაგვავიწყდებოდა, თუ ამ დროს არ გამოსჩენოდა გულის შემატკივარი. ეს იყო არხიმანდრიტი მაკარი, რომელმაც როგორც იყო წამოაყენა ფეხზედ. ეს წინამძღვრობდა ამ დროს სიღნაღის უეზდის ს. ბოდბის წმინდა ნინოს საბოროში და გულ-მტკივნეულად უყურებდა ნაკლულევანებას წმინდის ეკკლესიებისას გალობის შესახებ. ამისთვის ამან მოახსენა ექსარხოსს ყოველ გვარი ნაკლი ღვთისმსახურების გალობის თაობაზე და ექსარხოსმა მიანდო აღდგინება გალობისა არხიმანდრიტს მაკარისვე. ეს შეუდგა საქმეს ამ სახით: შეადგინა საზოგადოება სიღნაღის და ზოგიერთის თელაველის სამღუდელოებისაგან (ამათ შორის მიიღო მონაწილეობა ეხლანდელმა ქალაქის მეთაურმა - დ. ყიფიანმა). ამ საზოგადოებას უნდოდა დაეკმაყოფილებინა გალობის სასწავლებლის[7]მოთხოვნილება. დიაკვნები ვალდებულ იყვნენ გალობა ესწავლათ. მასწავლებლათ მოიწვია მგალობელი კარბელოვი და ამ სახით გამართა ჩინებული სასწავლებელი, რომელშიაც გამუდმებით სწავლობდა ორმცზედ მეტი მოსწავლე, რომელთა შორის სიღნაღის სასწავლებლის მასწავლებელი უფ. სარაჯოვიც იყო. სამის წლის შემდეგ სიღნაღის უეზდში გაიმართა მშვენიერი გალობა, რომლის მსზგავსიც თვით მგალობლის - კარბელოვის სამშობლო სოფელშიაც არ მოიპოვებოდა. ყველა საბლაღოჩინოში ოროლი გუნდი იყო მგალობლებისა. მაგრამ, განა არ მოგეხსენებათ უმწყემსო ცხვრებს მგლები დაიტაცებენ. მაკარი არხიმანდრიტი მგონი იმერეთში რაღაც საქმეზედ გაგზავნეს ერთის წლით და ამ ხანში სასწავლებელი შესუსტდა და კიდეც დაიშალა. ეხლაც კარგად და უფრო უკეთესად არის აქ გალობა გავრცელებული ვიდრე ქართლში. დღესაც კაი გალობა შესდგება ხოლმე.

ამ დროს სემინარიამაც მოიწადინა, რომ დაეარსებინათ გალობა და კიდეც გაამწესეს ესევე მგალობელი კარბელოვი მასწავლებლათ. ნეტავი წარმოიდგინო, მკითხველო, თუ როგორის აღტაცებით მიეგებნენ მოსწავლენი გალობის სწავლებას! - დიდის სიხარულით ეთანხმებოდნენ, რომ ამათგან მგალობელთა დასი შემდგარიყო და ტფილისში ქართვლის ეკკლესიებში ეტარებინათ საგალობლად უფასოთ. თვით მაშინდელმა რეკტორმა მ. ვიკტორინმაც ძალიან შეიყვარა ეს გალობა და ამის გულისთვის ისწავლა ქართულად წირვა, რომელზედაც მოიხმარებდა ხოლმე ქართულს მგალობლებს. ამ ხანებში თუ შებრძანებულხარ, მკითხველო, ანჩხატის სობოროში, გენახებათ მშვენიერი გუგუნი, იქ ერთის დასის მაგიერ ორივე იყო ხოლმე. მარჯვენაცა და მარცხენაცა და ლამაზათ გამოისმოდა ხუთი-ექვსი ხმა[2] . მაგრამ ჩვენდა საუბედუროთ ესეც არ შეგვრჩა: სემენარიაში ... აღკრძალეს - გალობა... ამ გვარად ისევ ჩქარა მიეფარა ეს მამა-პაპური ეკლესიის სამკაული და ეხლა ესე საწეწათ გაგვიხდა საქმე.

მგონია ჯერ-ჯერობით ყველას ემჯობინებოდა, რომ გალობის აღდგენა მიენდოთ ისევ არხიმანდრიტის მაკარისთვის, როგორც ამ საქმეში გამოცდილისთვის, რომ ჯერ ზეპირი კილო გავრცელდეს და ხალხში გალობის სურვილი დაიბადოს. ეს თუ იქმნება, ესრე უნდა იქმნეს: გაიმართოს სასწავლებელი უფასოთ, რომელშიაც ყველას შეეძლოს სწავლა ვისაც კი სურს. დიაკვნები ვალდებულათ გახადონ და როგორმე მოიპოვონ ის ღინისძიება, რომლითაც შეიძლებოდეს, რომ სასოფლო სასწავლებლებშიაც სახალხო სიმღერეებთან შემოიღონ გალობაცა. თუ ეს ესრე არ იქმნა, ნოტებიც რომ შეადგინონ, მარტო იმათთვის იქმნება, ვინც რუსული გალობა იცის და ქართვლის ეკლესიებს რას არგებს? მართალია, თუ არა?

ნეტავი ვიცოდეთ ვინ არის ეხლა მოთავე ამ საქმისა ან ის 500 მ. როგორ უნდა მოიხმარონ, ან მარტო ამის იმედზედ არიან, თუ სხვა იმედიც აქვთ!

არაგველი

___________________

1 ამ გრიგორ კარბელოვის მამა, პეტრე, იყო ერის-კაცი, რომელიც თურმე ჩინებულს მგალობლად ითვლებოდა სტეფანე რუსთველ არხიეპიზკოპოზის მგალობლების გუნდში, და ამ შვილმაც ისწავლა მამისგან და თვითონაც კარგა ხანს მსახურებდა ხსენებულის არხიეპისპოკოზის გუნდში სოფელს მარტყოფში.

2 სრული ქართულის გალობის ხმები არიან: 1. პირველი ანუ წინათქმა; 2. მეორე ანუ მოძახილი. 3 . ბანი (ესენი უბრალო გალობის ხმებია, რომლითაც დღესაც გალობენ და ჭრელის თქმაში (концертъ) სჭირდება ეს ხმებიცა). 4. კრინი - алтъ; 5. ზილი - дишкантъ და 6. დვრინი ანუ დაბალი ბანი - октава.

სასამართლოს მატიანე

ზასულიჩის ქალის საქმე

(სიტყვა ზასულიჩის ვექილის ალექსანდროვისა)

(შემდეგი)[1]

კრესტცში რომ მიიყვანეს ზასულიჩი, ჩააბარეს იქაურს ისპრავნიკსა. ისპრავნიკმა კვიტანცია ბარგის მისაღები მიჰსცა და უთხრა ზასულიჩსა: „ეხლაკი მიბძადით, მე ხელს არ გიჭერთ, თქვენ თავისუფალი ხართ. წაბძანდით და შაბათობით გამოცხადდით ხოლმე პოლიციის სამმართველოში, ზასულიჩმა ჩაიხედა თავის ჯიბეში, რადგანაც მარტო იმის ანაბარად დააგდეს უცხო ქალაქშია. ჯიბეში იპოვა ერთი მანეთი ფული, ფრანციული საკითხავი წიგნი, და ერთი კოლოფი შოკოლადას კანფეტი. გამოჩნდა ერთი კეთილი კაცი დიაკვანი, რომელმაც თავის სახლში ბინა მასცა, საქმის რასმის შოვნა შეუძლებელი იყო, მით უფრო, რომ ყველამ იცოდა გამოგზავნილია ადმინისტრაციის წესითა. მე სხვას, რაც მიამბო ვერა ზასულიჩმა, არ განვიმეორებ დაწვრილებით. კრესტციდამ იგი გადიყვანეს ტვერში, სოლიგალიჩში, ხარკოვში, ამ სახით დაიწყო მისი ბინა მოუკიდებელი ცხოვრება, ცხოვრება დედაკაცისა, რომელიც პოლიციის სათვალყუროდ არის დანიშნული. მას უჩხრეკდნენ ბინასა იწვევდნენ ხოლმე ჩვენების ჩამოსართმევად, ზოგჯერ დაიჭერდნენ კიდეც ხოლმე და ბოლოს სრულიად დავიწყებასაც მისცეს, როცა დაანებეს თავი და ძალას აღარ ატანდნენ რომ „კვირაში ერთხელ პოლიციაში გამოსცხადდიო, მაშინ იმედი მოეცა რომ შესაძლოა პეტერბურგში ჩუმად წასვლა და იქიდამ თავისის დისწულებით გადასვლა პენზის გუბერნიაში. ჰანზის გუბერნიაში შესვა მას გაზეთის „Голосъ“-ის წაკითხვა და იქიდამ შეიტყო ბოგოლიუბოვის დასჯის ამბავი.

ვიდრე დვიწყობდე ამის ამბავსა, ნება მომეცით ცოტა რამ მოგახსენოთ როზგის თაობაზედ. მე არ მაქვს ფიქრად, უფალნო ნავიცნო მსაჯულნო, წარმოვუდგინო თქვენს ყურადღებას მთელი ისტორია როზგისა. ეგ მეტად შორს წამიყვანდა, მეტად ძველს დროს ჩვენის ისტორიისას გაგვასინჯებდა, იმიტომ რომ რუსის როზგის ისტორია დიდად ხანგრძელია. არა, როზგის ისტორიის მოხსენება კი არ მინდა, მე მინდა მხოლოდ ზოგიერთი ამბავი გიამბოთ მისის უკანასკნელის დღეებისა. ვერა ზასულიჩი ეკუთვნოდა ახალს თაობასა. ვერა ზასულიჩმა მაშინ აიდგა ფეხი, როცა ახალი წესი შემოვიდა ჩგენში, როცა როზგის ხსენება ამბვადღა იყო დარჩომილი. ჩვენ კი, ჩვენ წინა თაობის კაცთა გვახსოვს ჯერ კიდევ ის სრული სუფევა როზგისა, რომელიც ფრთა გაშლილი იყო 1863წ. 17 აპრილამდე როზგი მეფობდა ყველგან; შკოლაში, სოფლელთა ყრილობაში; როზგი იყო აუცილებელი კუთვნილება მეპატონის გომურისა. ჰსწკეპტდნენ კაზარმებში, პოლიციის სამმართველოში. ჩვენის სისხლის, სამოქალაქოის და სამხედრო კანონების წიგნები როზგით იყო აჭრელებული; როზგი იყო რაღაც უფრო სუბუქი, კეთილ ხმოვნი მოძახილი მათრახისა, „კნუტისა“ და „შპიცრუტენისა.“ გარნა მოვიდა იგი დიდი დღე, დღე, რომელსაც თაყვანსა სცემს მთელი რუსეთი —17 აპრილი 1863 წლისა და როზგი ისტორიის საგნად შეიქმნა, როზგი მართალია, სრულად არ მოისპო, მაგრამ სხვა ყოველივე სასჯელი სხეულისა მოისპნენ სრულიად, როზგი მთლად არ იყო განგდებული, მხოლოდ ძალიან ფრთა მოჰკვეცეს, მაშინ ძალიან შიშობდნენ როზგის მთლად ამოკვეთის გამო; თუმც ამ შიშში წილი არ ედვა მთავრობას, მაგრამ ზოგიერთნი წარმომადგენელნი ინტელინგეციისა კი სწუხდნენ. შიშობდნენ, ასე ერთბამად როგორ ამოვკვეთოთო და უროზგოდ დავაგდოთ რუსეთიო, რომელიც თავისს ისტორიას აწარმოებდა ამოდენა ხანს მხარ და მხარ როზგთანაო; უროზგოდ როგორ დავაგდოთ რუსეთიო, რომელიც თუ დღეს ასეთი ვრცელია, და, განთქმული და განდიდებული, თითქო მარტო როზგის მოწყალებით არისო, ფიქრობდნენ იგინი გულწრფელად. შიშობდნენ, როგორ გამოვაცალოთო ეს დედაბოძი, რომელზედაც დამყარებულია საზოგადო სიმაგრეო. თითქო ამ ბრძენთა სანუგეშოდ, როზგი ზოგიერთს შემთხვევაში ისევ დარჩა, თუმც თვისი საჯარო არსებობა ჩამოეცილა არ ვიცი, რა საბუთით მოსდა რომ როზგი სრულად არ ამოიკვეთა, მაგრამ ვფიქრობ კი, იგი დარჩა როგორც სახსოვარი მცვალებულისა, ანუ სამუდამოდ განშორებულის კაცისა. მაგისთანა სახსოვარს მოიპოვიან და დაირჩენენ ხოლმე ცოტ-ცოტაობით. აქ რა საჭიროა მთელი შულო თმებისა, სამყოფია ერთი ბეწვიც; სახსოვარს არავინ არ ინახავს ქვეყნის დასანახავად, არამედ ინახვენ ხოლმე საიდუმლოდ მედალიონში, სადმე შორს, კოლოშია, მაგისთანა სახსოვარნი ძნელად თუ ერთს თაობაზედ მეტს გასძლებს. როცა ერთის საისტორიო ცხოვრებაში დაიდგინება რომელიმე საკეთილო დაწყობილება, რომელსაც ძალა აქვს აღამაღლოს სული ერისა, აღამაღლოს მისი კაცობრიული ღირსება, მაშინ, იგი დაწყობილება შეეთვისება ერსა და ნაყოფს მალე გამოიღებს მხოლმე. ამ სახით, სხეულის სასჯელთა ამოკვეთამ დიდად — იმოქმედა და აღამაღლა რუსის ერის კაცობრიული ღირებაი ეხლა სამარცხვინოა იგი ჯარისაცი, რომელიც როზგამდე მიიყვანს თავის საქმეს; ეხლა სასაცილოა და პატივ-აყრილი იგი გლეხ-კაცი, რომელიც თავს გაიროზგინებს, აი სწორედ ამ ხანში, როცა როზგის ამოკვეთის შემდეგ 25 წელი გავიდა, როცა კეთილშობილთათვის როზგი უფრო წინად იყო მოსპობილა, აი სწორედ ამ ხანში საპოლიტიკო დამნაშავეთ აღიარებულს პყრობილს მიაყენეს ეგ სამარცხვინო სასჯელი, ეს ამბავი ვერ გამოეპარა საზოგადო ყურადღებას; მაგაზედ მოჰყვნენ ლაპარაკს პეტერბურგში, გაზეთებმაც მაშინვე დაიწყეს ამ საგანზედ ლაპარაკი და აი ამ გაზეთის ნაამბობმა შეჰსძრა პირველად ვერა ზასულიჩის აზრი კიმოლე ამბავმა პოგოლიუბოვის გაროზგვისამ ძალიან მძიმედ იმოქმედა ვერა ზასულიჩის გონებაზედ. მაგ სახითვე იმოქმედა ყოველ მასზედ, ვისაც ცნობილი აქვს გრძნობა პატიოსნებისა და კაცობრივის ღირსებისა. ადამიანი, რომელსაც დაბადებით, აღზრდილობით და განათლებით ეთაკილება როზგი, ადამიანი, რომელიც ღრმადა ჰგრძნობს სრულს სირცხვილს მაგ კაცის დამდაბლებულის სასჯელისას, ადამიანი, რომელიც ჭკუით, რწმენით და გრძნობით ისეთია, რომ არ ძალუძს გულის შეუწრწუნებლად დაინახოს როგორ აღსრულებენ სხვაზედ ვისზედმე შეურაცხ-მყოთველს სასჯელს გაროზგვისას — ამისთანა ადამიანი თვით იგრძნობს ხოლმე საკუთარს თავზედ სულის შემხუთველს ძალას სამარცხვინო სასჯელისას. რა რიგი სატანჯველი წამება უნდა იყოს, ფიქრობდა ზასულიჩი, რა რიგი უკადრისი შეგინება ყოველი მისი, რაც კი შეადგენს უძვირფასეს კუთვნილებას განვითარებულის ადამიანისას, განა მარტო განვითარებულისას, არამედ ყოველის კაცისას, რომელსაც კი უცვნია გრძნობა პატიოსნებისა და კაცობრივის ღირსებისა!

კანონის თვალით კი არ შეუხედნია ვერა ზასულიჩს იმ ბოგოლიუბოვის დასჯისათვის, თუმცა ზასულიჩს შესაძლებელია არ ჰსცოდნოდა გაზეთებიდამ, რომ ბოგოლიუბოვი, რომელიც განსჯილი იყო კატორღაში გასაგზავნად, ჯერ არ იყო შერიცხული გასაგზავნთა შორის; ჯერ არ იყო ბოგოლიუბოვზედ აღსრულებული ყოველივე იგი, რაც კანონის აზრით ართმევს ადამიანს ღირსებას, რაც კვეთს მის კავშირს წარსულთან და რასაც ჩამოჰყავს ადამიანი იმ მდგომარეობამდინ, საცა ადამიანი ყოველს უფლებას და ღირრსებას მოკლებულია. ბოგოლიუბოვი ჯერ კიდევ იმ საპყრობილეში იჯდა, საცა ჰსმენ სოლმე იმათ, ვისაც ღირსება და უფლება არა აქვთ ჯერ აყრილი; იგი სცხოვრებდა უწინდელის გარემოებით მოცული, იგი სცხოვრებდა იმ კაცთა შორის, რომელთ დანახვაზედ თვისი ადრინდელი ყოფა-ცხოვრება წარმოუდგებოდა ხოლმე. არა, ბატონებო, ვერა ზასულიჩს კანონის თვალით არ შეუხედნია ბოგოლიუბოვის დასჯის საქმისათვის, სხვა თვალით დაუწყო ყურება ამ საქმეს, იმ თვალით, რომელიც ეგრე უვრცო არ არის როგორც კანონი, არამედ უფრო გულითადია, უფრო გულშემატკივარია, უფრო კაცობრიულია და რომლის გამოც ზასულიჩს არ ძალედვა არ მიეღო დასჯა ბოგოლიუბოვისა უსამართლოებად.

ბოგოლიუბოვი განსჯილი იყო სახელმწიიფო დანაშაულისთვის; იგი ეკუთვნოდა იმ ყმაწვილ კაცთა გუნდს, რომელნიც სამართალში მიცემულ იქმნენ კაზანის სობორის მოედანზედ არეულობის მოხდენისათვის. მთელმა პეტერბურღმა იცის ამ არეულლობის ამბავი ყველამ გულმტკივნეულობით დაუწყო ყურება იმ ყმაწვილ-კაცებს, რომელთაც ეგრე წინდაუხედავად გამოიჩინეს თავი საპოლიტიკო დამნაშავეთ; ყველას გული სტკიოდა ყმაწვილ-კაცთათვის, რომელნიც უგრე გამოუსადეგად დაღუპეს თვისი თავი. სამართალი სასტიკად მოექცა ამ საქმეს. იმ ყმაწვილ კაცთა მოქმედება სამართალს ეჩვენა შემართებად სახელმწიფო წესიერების დარღვევისათვის და კანონიც ჯეროვანის სისასტიკით ამოქმედეს დამნაშავებზედ. თუმცა სამართლის განაჩენი სასტიკი იყო, მაგრამ მაინც ცნობილ იქმნა, რომ ამ ყმაწვილ-კაცთა მოქმედება იყო სამწუხარო ცდომილება, რომ მათს მოქმედებას საფუძვლად არ ჰსდებია არც სულ დაბალი ანგარიში რისამე შეძენისა, არც თვით ანგარების წადილი, არც ავ-კაცობის განზრახულება; რომ, პირ იქით, მთის მოქმედების საფუძვლად იყო კეთილი ატაცებულობა, რომელსაც ვერ გაუმაგრდა ყმაწვილ-კაცის გონება, ცხოველი ხასიათი ჭაბუკობისა და მიმართა იგინი იმ ცდომილ გზისკენ, რომელმანც მიიყვანა საქმე იმ სამწუხარო დღემდინ.

(შემდეგი იქმნება.)

____________

1 ივერია №№ 15, 16, 1878 წ.

სისხლის მოჩვენებაზედ

(შემდეგი)[1]

VI

იმავე წლის 19 ღვინობისთვეს დიდს გზაზედ ხევში, ორასიოდ ნაბიჯზედ კაცთა სადგურიდამ იპოვეს ერთი მოკლული კაცი: ის იყო მეწვრილმანე, კარგი ლამაზი ჭაბუკი კაცი თვრამეტის წლისა და მხიარულად მომხმარებელი ყოველ იმისა, რასაც კი ბედი უგზავნიდა. მე მაშინ შევხდი იმას, როცა იგი საუზმეზედ იჯდა. მის სანოვაგეს შეადგენდა რამდენიმე ვაშლი, ხის ძირში აკრეფილი და ერთი ნაჭერი ხმელი პური. ყოველსავე ამას იგი სჭამდა დიდის სიამოვნებით და მადიანად. მე გვერდ მოვუჯეგ და გამოვკითხე ვინ არის, რა საქმეში და როგორ ატარებს თავისს ბინა მოუკიდებელ ცხოვრების დღესა. მან მიამბო, რომ ობოლი ვინმეა და სახლში უფროსად დარჩენილია. ჩემის ხელის მონაგრითაო ვინახამო ორს დას ერთს შვიდის წლისას და მეორეს ცხრა წლისას, სოფლის შკოლაში მყვანან მიბარებულნიო. თვეში ერთხელ მივდივარ ჩემის დების სანახავათო, დავრჩები იმათთან ერთი დღე ხოლმეო, მოვუტან რასმესო, ვუალერსებო, დაუგდებო ერთის თვის საგზალსაო. და მერე ისევ ჩემს საქმეზედ წამოვალ ხოლმეო.

პური რომ შეჭამა, ჯიბიდამ ამოიღო დანა წამოავლო ხელი ცალკე გადადებულს ვაშლსა და ჰსთქვა: „ეხლა კი დესერტს უნდა მივყო ხელიო, ახლა მიყურეთ რა მეცადინეობით გავფცქვნი, ისე კი არ ჩავკმეჩავ როგორც სხვანი. როგორც მხედავთ. მე ჩემის პირის პატივის კაცი ვარო“

მშვენიერი დღე იყო. განა არა! იმისთანა მზის მადლიანი სხივების ქვეშ კეთილისა და პატიოსანის საქმის მეტი სხვა არაფერი არ უნდა მომხდარიყო გარშამო ყველა გალობდა, ყველა სუნნელებით ჰფშვენდა, ყველა ბრწყინავდა, როგორც სამოთხეში

ჩემდა საუბედუროდ ერთმა სხივმა მზისამ გაითამაშა იმ ყმაწვილის დანის პირზედ. ამის შემდეგ მე თვალი ვეღარ მოვაშორე ჭაბუკსა. დანის პირზედ დაჰსტრიალებდა სისხლის წვეთი — და მსწრაფლ გადამეფარა თვალზედ სისხლის ფერი ღრუბელი და მერე გარს შემომერტყა…

ვაშლი ხომ არა გნებავთ? მირთვით, მითხრა ჭაბუკმა: ცხელი დღეა; რაც ხიდამ ჩამოვარდნილია, ის ყველას კერძია; მაშასადამე ამ ვაშლის თქვენც იმისთანა პატრონი ხართ, როგორც მე. მე დანასაც გათხოვებთ, თქვენ ვაშლს დაუწყეთ ჭამა და მე მინამდე ჩავალაგებ ხურჯინში ჩემს ქონებას, დროა გზას შევუდგე. ჩვენს სოფლამდე ხუთიოდ აღაჯი კიდევ დამრჩენია. თუ საღამომდე არ მივედი, ჩემი დები სწორედ მდევარს დაიძახებენ კიდეც! მომაწოდა დანა და თვითონ კი ხურჯინს დაჰსწვდა. საწყალი ბავშვი! აბა რა შეჰსცოდა ღმერთსა? აბა რად მიმიყვანა იქ ბედის წერამა?... დიაღ, ბატონებო, იგი იქ მოკვდა... რ ო გ ო რ მოკვდა, — ამის თქმის ღონე არა მაქვს. აი ხომ ხედავთ, უფალნო მსაჯულნო, რომ მე მხოლოდ ხელი ვარ სიკვდილისა და სხვა არა ფერი, ჯერ მე არავინ არ მომიკლავს მტრობითა სიძულვილით. ამიტომაც მე ყველაზედ საშიშარი ავაზაკი ვარ და თქვენ უსათუოდ უნდა გაჰსწმინდოთ საზოგადოება და ჩემგან დაისხნათ.

VII

ამ ხანადაც მართლ-მსაჯულების ძებნამ ისე ამაოდ ჩაიარა, როგორც წინადაც. გამოცვალეს რამდენიმე მოხელე კაცი, მოუმატეს ჟანდარმები აღუთქეეს ჯილდო ვინც კი იპოვიდა მკვლელსა ღვდელმა ქადაგება ჰსთქვა ეხლანდელის დროის ავ-ზნეობის შესახებ; მერი ამტკიცებდა, რომ ახლო-მახლო ავაზაკების გუნდია შემდგარიო; ამაებზე ბევრს რასმეს ამბობდნენ, მაგრამ კი მეორის წლის 6-ს მარტს მაინც კიდევ იპოვეს პოლიციის კამმისარი იმ რიგადვე მოკლული, როგორც ლიუროტა და მეწვრილმანე. 7 გიორგობისთვეს სოფლის პომროლის ღვდლის ჯერიც მოვიდა და მოკლულ იქმნა და 12-ს მარტს 1863 წ. წაბძანდა ამ რიგადვე საიქიოს მეურმე, შაპ-მარტენში მცხოვრები.

ვიევილის მცხოვრებთა შიშის ზარი უკანასკნელ ხარისხამდე მივიდა. ყველგან დაიწყეს მაგარის ურდულებით დაკეტვა კარებისა, ხელახლად დაცვალეს კლიტეები, რკინის უჯრები დაუკეთეს ფანჯრებსა. უნდა გეგდოთ ყური რაებს ლაპარაკობდნენ ხოლმე საღამოობით ბუხრის პირ! ყური რომ გეგდოთ, ერთი იმისთანა მოამბე არ იყო.. რომ რაღაც ჯადოთი არ დაესხნა ვითომ თავი საშინელის განსაცდელისაგან.... რა კი დაღამდებოდა, თვით უშიშარნიც კი მაგრად შეიკეტებოდნენ ხოლმე სახლში; თუ ვისმეს სადმე წასვლა უნდოდა, უსათუოდ თან გაიყოლებდა რამდენსამე კაცს.

რამდენიმე ხნის განმავლობაში მე დიდის სიამოენებით ვუყურებდი ხოლმე, რომ მთელი ეს ქალაქი, ასე მარტო ჩემგან შეშინებული, ფაცა-ფუცში იყო, ერთიორად უმატებდა ყარაულებს, არ ასვენებდა პოლიციას, ჰსთხოვდა პარიჟს ჯარი მოგვაშველეო თითქოს ერთმანეთში სისხლის ღვრა მოუხდათო. ბოლოს ჯავრი მომივიდა; რაც კეთილიღა იყო ჩემში ყელით მომებჯინა. ვამბობდი, მოდი წავალ, ყველას პირმი ვეტყვი ქალაჩუნები ხართ მეთქი, მე თვითონ დავიხსნი მეთქი საზოგადოებას ჩემის ბოროტებისაგან, ბოლოს მოუღებ ამდენს კაცის-კვლას; ერთის სიტყვით, მე თვითონ მივეცემი მეთქი სამართალს ხელში. მაგრამ ყველა ეს კეთილი დაიხშებოდა ხოლმე იმ აზრით, რომ რა რიგ გაოცდებოდნენ, რა რიგად შეწუხდებოდნენ. რა რიგად შერცხვებოდნენ და რა რიგად გაბოროტდებოდნენ საწყალნი ჩემი მოხუცებულნი მშობელნი, როცა გაიგებდნენ რა გველის წიწილაც გამოზარდეს ამ ქვეყნად!

ერთხელ მახსოვს საღამოს ჟამს ჩვენთან მოვიდა ჩვენი ღვდელი ქაღალდის სათამაშოდ. მამა ჩემს არ უნდოდა მარტო გაეშვა შინ და მითხრა, შენ გააცილეო, დედა ჩემს შიშით თავზარი დაეცა.

— ეგ რა ჰსთქვი, მაქსიმევ! წაიდუდუნა დედა ჩემმა: იქიდამ ჩვენს შვილს ხომ მარტოკა მოუხდება დაბრუნება. ღმერთო გვიხსენ და, მერე გზაზედ რომ მოგვიკლან, რას იტყვი!

— ეგ მაინც უკეთესი იქნებოდა, ვიდრე სტუმარის სიკვდილი და ყველა იტყოდა: „ღვდელი არ მოკვდებოდა, თუ სახლის პატრონს გამოეცილებინაო“, რაკი აგრეა, მე თვითონ გავაცილებ.

— ის არა ჰსჯობია, სამივემ ერთად გავაცილოთ! იქნება მაშინ ავაზაკებმა ვეღარ შემოგებედონ....

— აბა, რასაკვირველია, შენი შეეშინდებათ... კარგი, ჩემო ბებეროვი შენ აქ მშვიდობით იყავ ბუხრის წინ, მე და ჩემი შვილი გავაცილებთ, ― სამყოფი იქმნება!

არ ვიცი დამიჯერებთ თუ არა და როცა კი დავბრუნდით, გზაზედ მამის ჩემის მოკვლის ფიქრმა გამიარა გულში და ვთრთოდი ამ ფიქრის გამო, ოხ, რა რიგად მიყვარდა!.. ნეტავი არ მინდა თითი დაეწო ვისმეს, თითი ან მისთვის, ან დედის ჩემისათვის, მაშინ მე ვაჩვენებდი რა კაციც ვიყავ!... ჰსჩანს, მეტად დიდი სიტკბოება არის კაცმა რაიმე მიზეზით მოჰკლას კაცი კეთილი, პატიოსანი მე მგონია, მე რომ ჯარში მიღებულ ვყოფილვიყავ, მე ერთი გმირი რამ ვაჟკაცი გამოვიდოდი, რასაკვირველია, თუ მინამდე თვით მე ფეხებს არ გამაჭიმინებდნენ.

ყოველ ამისგან ვიევილს. ერთი სიკეთე მიენიჭა: დაიწყეს გაზით განათება ქალაქის ქუჩებისა. წინად კი ამისათეის საჭირო ხარჯს არ იმეტებდა ხელმოჭერილი ქალაქის მმართველობა, ეს სიკეთე საკუთრივ მე მივანიჭე ჩემს სამშობლოს. თუ ბევრში არა, ცოტა რამეში მაინც გამოვადეგ…

პარიჟიდამ გამოგვიგზავნეს დამნაშავის ჩუმნი მაძებარნი, მაგრამ ამათაც ისე ვერა გააწყეს რა, როგორც იქაურმა პოლიციამ, ვინ მოჰსთვლის რამდენს სრულიად უბრალო კაცზედ მიიტანეს ეჭვი და ჩაჰყარეს საპყრობილეში, ვინ იცის რამდენი მოხელე გააგდეს სამსახურიდამ! 7 ღვინობისთვეს კი მე თვითონ შემეშინდა ჩემის თავისა. დავკარი ფეხი და გავვარდი, მით უფრო, რომ დედა ჩემი და მამა ჩემი მაშინ აღარ იყვნენ ცოცხალნი.

მე უმადური კაცი არა ვარ და ამიტომაც ვმადლობ ღმერთსა, რომ ისე მიიბარა ჩემთა ძვირფასთა მშობელთა სული, რომ ჩემის საზიზღარის ავ-კაცობის ეჭვიც არ ააღებინა.

მე ტყეში გავიკეთე ბინა და იმისთანა თხრილი გავიკეთე სადგურად, რომ მხეციც ვერ ისადგურებდა, სრულიად მარტოკა დავიწყე ყოფნა. ექვსი წელიწადი დავყავ მარტოობაში, ყოველს ნაკლებულობას ვიტანდი, ვერიდებოდი ადამიანს და ჩემი შექცევა მარტო ნადირობა იყო, დანას აღარ მივეკარებოდი იმით, რომ კიდევ არ წამიტყუოს მეთქი., საკვირველია! თოფით ფიქრშიაც არ მომდიოდა კაცის მოკვლა, დანის დანახვაზედ კი ათას ნაირი ფიქრი მომდიოდა... ნეტავი არ იქნება, ამისხსნას ვინმე რის გამო იყო ეს, — გულთა მხილაობისათვის ჯილდოს მივცემდი.

ყველანი ამას ამბობდნენ ჩემზედ: „საწყალი ჟორჟი! მშობლების დაკარგვამ ნადირსავით გახადა! რა რიგი გულმშვიდი, თავ-დაჭერილი, გონიერი ყმაწვილი კაცი იყო! ვინ იფიქრებდა, რომ მაგისთანა უცნაურს საქმეს შეუდგებოდა!“

ეხლა იმ ზორბა - საქმის ამბეს მოგახსენებთ, რომელმაც მე მომიყვანა აქ ბრალდებულთა სკამზედ. ხოლო ჯერ ნება მომეცით ცოტა შევისვენო და სული მოვიბრუნო. თქვენც კარგად იცით, რომ ამისთანა ამბები კაცს სულსა ჰხუთავენ და ყელს უშრობენ…

თავმჯომარემ ანიშნა, რომ შეუძლიან დაჰჯდეს და შეისვენოს. სხდომა შეაფერხეს.

(შემდეგი იქნება)

ეკ. ღვინიაშვილისა.

____________

1 „ივერია“ №№ 14, 15, 16, 1878 წ.

სპარსეთის შახის მოსვლა ტფილისში[1]

სამშაბათს მეორე საათზედ სპარსეთის შახი მობძანდა ქალაქშია. ქალაქის მიჯნაზედ გაეგებნენ „გლავნი უპრავლენიის ნაჩალნიკი“ ღუნერალ-ლეიტნანტი სტროსელსკი, ღუბერნიის მარშალის მოადგილე თავად-აზნაურებით, ქადაქის მეთაური მოქალაქეებით და პოლიციის მოხელენი. ქალაქი და მთლად ის ქუჩა, რომელზედაც შახს უნდა გამოევლო, მორთული იყო ბაირაღებით და სხვა და სხვა სამკაულითა, აუარებელი ხალხი იყო ფენილი ბანებზედ, ფანჯრებში, მუაჯრებზედ და გალავინის პროსპეკტზედ. მეორე საათის ნახევარი იქმნებოდა, რომ შახმა ამოიარა თამამშოვის ქარვასლასთან. თვითონ ეტლში მარტო ბძანდებოდა, მხოლოდ წინ ეტლშივე ეჯდა თავისი კამერღერი. მის ეტლს მოსდევდა სხვა ეტლი, რომელშიც ისხდნენ სპასალარი სპარსეთისა და ღენერალ-ლეიტენანტი სტაროსელსკი. მათს შემდეგ ეტლითვე მოდიოდა შახის ამალა, რომელიც ჩვენ ძალიან გვეცოტავა შახი ჩამოხტა დიდის მთავრის სასახლეში. აქ დახვდა ჯარი, ღენარლობა და აფიცრობა და აგრეთვე დიდის მთავრის ძენი.

სამშაბადს საღამოს დიდი და მშვენიერი ჩირაღდანი იყო. ნამეტნავად თამამშოვის ქარვასლიდამ დაწყობლი ალექსანდროვის ბაღის ბოლომდე სპარსეთის ღერბი მზე და ლომი ორგან იყო გამოსახული და გაჩაღებული ჩირაღდნით. როცა შუშხუნების აშვება დაიწყეს, შახი მოდგა ფანჯარასთან და ნახევარ საათზედ მეტი უყურებდა თამაშს. შორი ახლო ედგა ღენერალ-ადიუტანტი სვიატოპოლკ-მირსკი, რომელსაც თითქმის განუწყვეტლივ ელაპარაკებოდა.

ოთხშაბადს საღამოს შახი მობძანდა თეატრში თავისის ამალითა, თეატრში შასისთვის სამი ლოჟა იყო წითელის ხავერდის კარავით მორთული. ლოჟის უკან ოთახი მომზადებული, საცა შახს ჩაი უნდა მიერთმია. რაც ლოჟები იყო, სულ მშვენივრად მორთულ ქალებით იყო სავსე ასე, რომ ლოჟაში ერთი კაციც არ ჰსჩანდა. მთელი თეატრი გაჭედილი იყო ხალხითა. როცა წარმოდგენა გათავდა, შახი ჩამობძანდა სასეიროდ ბაღში. ბაღი თუმცა გაჩაღებული იყო, მაგრამ ისე არა, როგორიც სამზადისი ჰქონებიყოთ: წვიმამ დაუშალა.

ხუთშაბადს რვა საათზედ დილით შახი ქალაქიდამ წაბძანდა.

* * *

დამწესებელნი ტფილისის გუბერნიის თავად-აზნაურთა საზოგადოებისა ღარიბთა მოსწავლეთა შემწეობისათვის შედგენილისა შეიყარნენ 30-ს აპრილს და განაჩინეს, რომ დროებთის კამიტეტის სახელითა მოიწვიონ თვადაზნაურთა ბანკის სადგურში 8-ს მაისს საათის რვის ნახევარზედ საღამოთი საზოგადო კრება და აღმოსარჩევად საზოგადოების საქმეების გამგეთა პირთა.

კამიტეტი თავას ვალად რაცხს გამოაცხადოს ეს ზემო ხსენებულის საზოგადოების წევრთა საცოდნელად.

_____________

1საძიებელში ხენებული წერილი: „ფიქრი და შენიშვნა“ ამ ნომრიდან გამოგვეცალა ჩვენდა უნებურად

განცხადებანი

წლიური ანგარიში

ივრის გამსესხებელ - შემნახველი ამხანაგობისა 1877-ს წლისა

1-ს იანვრისთვის 1878 წელსა იყო ნამდვილათ

თავს-მჯდომარე სფრიდონ ჯაბადარი

წევრნი გამგებლობისა: ალექსანდრე ცხვეთაძე; მღ.თევდორე გულისოვი; აზარია დიაროვი

წევრნი რჩევისა: მღ. აბრამ ნახუცაროვი; გრიგოლ ბილანოვი; ავეტიქ არუთინოვი; სოლომონ გოდერძოვი.

განცხადება

თფილისის გუბერნიის თავად-აზნაურთა საადგილ-მამულო ბანკისაგან.

თფილისის გუბერნიის თავად-აზნაურთა საადგილ-მამულო ბანკის გამგეობა ამით აცხადებს, რომ უძრავი ქონებანი ქვემოხსენებულთა პირთა, მიღებული ბანკისაგან გირაოდ, დაინიშნებიან საჯარო გასასყიდად, თანხმად §15 ამა ბანკის წესდებისა, რადგანაც ბანკის წესდებით დადგინებული ექვსის თვით წინ შემოსატანი ფული ქონების პატრონთა არ შემოუტანიათ.

გასყიდვა შეიძლება გაუქმებულ იქმნას მხოლოდ მაშინ, როცა შემოსატანს ფულს პატრონნი შემოიტანენ.