საპოლიტიკო მიმოხილვა

რუსეთის საქშე ოსმალეთში იმავე გაჭივრებაშია, როგორშიაც აქამდისინ იყო. სან-სტეფანოს შერიგება ჯერ-ჯერობით უქმია; მისი პირობები მთლად არ არიან აღსრულებულნი არც ერთისა და არც მეორე მხრით. მაგალითებრ, შერიგების ძალით ოსმალეთს უნდა დაეცალა რუსებისათვის ციხე-სიმაგრენი შუმლა, ვარნა და ბათუმი. მაგრამ აქამდისინ ეს ადგილები ისევ ოსმალეთის ხელში რიან, ამ სქმის შესახებ ბევრი ლაპარაკია რუსეთსა და ოსმალეთს შორის, მაგრამ ვერა გამოდის რა, ამობენ ბალკანის მხედრობის ახალმა მთავარსარდალმა ღენერალმა ტოტლებენმა (რომელიც დიდ მთავრის ნიკოლოოზ ნიკოლოზის ძის მაგიერ არის დანიშნული) დაუმუქრა კიდაეც ოსმალეთს, რომ თუ ნებით არ დამითმობთ მაგ ადგილებსაო, იძულებული ვიქმნები ძალა ვიხმაროვო, მართალია ეს თუ არა, ვინ იცის, მაგრამ საქმე კი ისევ ისეა და არც წინ მიდის, არც უკან. ამ ციხე-სიმაგრეების უფროსები სულ იმას გაიძახიან: მთავრობისაგან არავითთარი ბძანება არ მოგვსლიაო დაცლის შესახებ. საქმე ის არის, რომ ოსმალეთიც თავის მხრით ეუბნება რუსეთს. — შენც არ აგისრულებია შერიგების პირობებიო. და მე რაღას მომდგომიხარო; მაგ, ჯერ სტამბოლს მოაშორე შენი ჯარიო, როგორც იგივე შერიგება ითხოვსო, და მერე მეც მომკითხეო. ახლა მოდი და მოაშორე, როდესაც ინგლისის ხომალდები და უშველებელი ზარბაზნები თვალებში შეგცქერიან. დახე ამ ეშმაკობას. ოსმალეთმა კარგად იცოდა, როშ წამოყენებული საქმე სან-სტეფანოს შერიგებით ვერ გათავდებოდა; სულელი ხომ არა ვარო, თითქო ამბობდა ოსმალეთი, — რომ დავემორჩილო იმ შერიგებასაო, რომელსაც თვითონ გორჩაკოვმა წინა-შერიგება დაარქვაო, მართლა და ოსმალეთს სულელობას ვერ დასწამებს კაცი. დახე რა მზადებაშია: შუმლისა და ვარნის შორის არსებობს მშვენივრად გაწყობილი ორმოცდა ხუთი ბათალიონი ჯარი თოთხმეტის ბატარეითა; ბათუმს არტყავს ოცდა ოთხი ბალონი და რვა ბატარეი; არზრუმისა და ტრაპიზონის შორის არსებობს თხუთმეტი ბათალიონი, ზრუმისა და შუშის შორის. ორმოცდა ხუთი ბათალიონი. რაც შეეხება სტამბოლს, მას არტყავს ასოც ბათალიონამდე. გალლიპოლში არის ოცდა ათი ბათალიონი. ერთის სატყვით ოსმალეთი მტრის დახვედრას ემზადება და, რასაკვირველია, შარშანდელს უბედურებას არ მოელის, რადგანაც მარტო არ იქმნება.

მართალია ყველა ეს ჯარი დიდი არ არის, მაგრამ მაინც კარგი შემწეობაა ინგლისისათვის და სხვა სახელმწიფოოათვის, რომელნიც საქმეში მონაწილეობას მიიღებენ რაც შეეხება რუსის მხედრობას, მის მდგომარეობას ბევრი სამწუხარო რამ მოსდევს. ავიღოთ თუნდ სხვა და სხვა ავათმყოფობა, მეტადრე სახადი, რომელიც საშინლად ჰხოცავს ხალსს. მაგალითებრ. 39 დივიზიიდგან, რომელიც არზრუმის მაზრაშია დაბანაკებული, ნახევარზედ მეტი (8,351 კაცი) ავად არისო, როგორც ამას ნინად იწერებოდნენ გაზეთებში; ავათმყოფთა უმთავრესი ნაწილი აქა-იქა არისო გაფანტული, უექიმოთ, უწამლოთ; მარტო თოთხმეტი აფიცერიღა დარჩაო; საავათმყოფოებში ყოველ გვარი ნაკლულევანება არისო. ყარსიდამაც ამ გვარივე ამბავი ისმას. ერთის სიტყვით დიდი გაჭირება სუფევს, და თუ ომი აუცილებელია, საჭირო იქმნება უკანასკნელის ღონისა და ძალის დახმარება.

– ინგლისი, როგორც მოგეხსენებათ, ძლიერია თვის სამხედრო ხომალდებით, მაშასადამე მასთან ბრძოლა ძნელია იმ სახელმწიიფოსათვის, რომელიც ამ მხრით სუსტი და უძლურია, როგორც, მაგალითებრ, რუსეთი, ამიტომ უკანასკნელს დროში ჩამოვარდა ლაპარაკი ფლოტის გამართვაზედ კერძო პირთა შეწევნით, ეხლა „მთავრობის უწყებებში“ დაბეჭდილია საზოგადოებისადმი მიმართული წერილი, რომლითაც კერძო პირნი მიწვეულნი არიან შესწირონ რამ ფლოტის დაარსებისათვის. ამ წერილში მოხსენებულია, სხვათა შორის, შემდეგი: „იმ დროს, როდესაც ჩვენი უწინდელი მტრები გვირიგდებოდნენ, ჩვენის ჯარის შორიახლო მარმარილოს ზღვაში გამოჩნდნენ სამხედრო ხომალდები უძლიერესის ზღვის სახელმწიფოისა. ევროპის დასავლეთის კიდურზედ დაიწყეს საჩქაროდ მზადება ომთანობისათვის. ფული ბლომად იყო და მიტომ ეს მზადება ძალიან გაძლიერდა. ჩვენის შერიგების პირობათა აღსრულება შედგა. რუსეთს არა მტრისა არ ეშინიან ქვეყნიერობაზედ. რუსეთში სუფევს მრავალი ქრისტეს მოყვარე მხედრობა და მრავაღი მილლიონი ხალხი, რომელიც მჭიდროდ გარს არტყავს სახელმწიფო ტახტს. რუსეთს ყოველთვის ჰყავდა, ჰყავს და ეყოლება კიდეც; მინინიც და პაჟარსკიც. ამ ჟამად თუ რუსეთს ღმერთი ახალს ომიანობას უქადის წარსულის. ომის ნაყოფის მოსამკელად და ჩვენის რჯულის მოძმეთა სამუდამოდ გასანთავისუფლებლად, ყოველი ჩვენი ძალა მიმართულ უნდა იქმნეს ახდილ ზღვაში და ოკეანში თავდაცემისთვის შეეძლებათ კი ჩვენ ზღვის ჯარის კაცებს თავდაცემა? შეეძლებათ — ამიტომ რომ რუსები არიან. მათ ბლომად უნდა მიეცეთ სწრაფ-მავალი ხომალდები, და ისინი ახლის მტრის სუსტს ადგილს მალე იპოვიან, რამდენიმე ხომალდი ჩვენთა მამაცთა ზღვის–აფიცრებთა წინამძღომლობით გაიფანტება ახალის მტრის ზღვის ვაჭრობის სხვა და სხვა გზებზედ და ფეხს მოსდებს საქვეყნო ვაჭრობას. ამ მტერს ერთ წუთსაც, რომ დაუდგეს ეს ვაჭრობა, ოქროს გროვა, რომლითაც იგი იქადის, დადნება... მართალია ჩვენ მოპირდაპირეს ოქრო უფრო ბლომად აქვს ვიდრე ჩვენ, მაგრამ მთელ ქვეყნიერობაზედ არ მოიპოვება იმისთანა ხალხი, რომელსა უფრო მეტად უყვარდეს თვისი სამშობლო ვიდრე ჩვენ რუსებს, გვიყვარს ჩვენი სამშობლო რუსეთი, ჩვენი მამა— ხელმწიფე და ვაი იმას ვინც ეჭვნეულობს ამაში ეხლა, როდესაც ჩვენმა მამამ — ხელმწიფემ ნება-რთვა დასდვა კერძო ფლოტის გამართვისა თვისის ძის-მემკიდრის ზედამხედველობის ქვეშ ჩვენის სამშობლოის დაცვისათვის. ვახსენოთ ღმერთი და შევწირო, რაც შეგვიძლიან, და არ დავივიწყოთ, რომ ჩვენ ყველანი მზათა ვართ, თუ მტერი მოგვადგა, ხელახლად მკერდი მიუშვიროთ ჩვენის პატიოსანისა და მართალის საქმის დაცვისათვის; ვინც დაიწყობს — კურთხეულ არს.

— ზემოდ მოგახსენეთ, რომ ოსმალეთი ბათუმს ჯერაც არა სთმობს მეთქი, ინგლისსაც რასაკვირველია ეს უნდა. აი რას იწერება გაზეთის „Times“-ის ბათუმელი კორრესპონდენტი ოსმალეთის ჯავშნიანი ხომალდები ჯერაცა დგანან ბათუმში და იცვენ ქალაქს ოსმალეთის მთავრობისათვის; ტორპედებიც თავთავის ადაგას არიან. ჩემის აზრით, ინგლისში ძალიან მცირე მნიშვნელობას აძლევენ ბათუმს და იმ ზედმოქმედებას, რომელიც ექმნება ამ ნავ-სადგურის დათმობას რუსეთისათვის ჩვენს ვაჭრობაზედ შუა აზიაში სპარსეთიდ. ბათუმი მდებარეობს გზის მოშორებით შავი ზღვას სამხრეთ- აღმოსავლეთის კუთხეში, და კავკასის ვაჭრობა ასე მტკიცედ არის რუსეთის მიერ დაფარული უცხო ქვეყნელთაგან, რომ არც ერთი ხომალდი ინგლისისა არასდროს არ შედის ბათუმში, შავი ზღვის აღმოსავლეთის ნაპირას ბოსფორიდამ მოყოლებული ვიდრე კერჩის სრუტემდე სინოპის გარდა, არც ერთი ნავსადგური არ მოიპოვება, რომელშიაც ყოველს გემს შეეძლოს უშიშრად დგომა მთელის წლის განმავლობაში. ბათუმში ზღვა ისე ჩაღრმავებულია, რომ თვით უდიდესს ჯავშნიან ხომალდს — შეუძლიან ზედ ნაპირას მიუდგეს, „კავკასიის ვაჭრობა მთლად ბათუმზედ მიმდინარეობს, რომელიც, ჩვეულებრივ, გაჭედილია რუსის გემებით, ბევრი მილიონი ფული დახარჯეს რუსებმა ფოთში ნავსდგურის გაკეთებისათვის, მაგრამ არა გამოვიდა რა, რადგანაც ზამთრის ქარი სრულიად აფუჭებს ზაფხულით ნაშენს. დიდი ხანია რაც რუსეთის დიპლომატია ცდილობს ბათუმის შეძენას, და აბდულ-ჰაზასის დროს დიდ ფულსაც იძლეოდა შესყიდვისათვის. ვეზირთ უხუესი მაჰმუდ-ნედიმი ყაბულს იყო, მაგრამ მთავრობის სხვა წევრნი უარზედ იყვნენ და ამიტომ რუსეთს ვერ მოუხდა ბათუმის ყიდვა. რუსები ამბობენ — ბათუმი ბუნებითი ნავსადგურიო კავკასიისა და ამიტომ ჩვენ გვეკუთნისო, როგორც საქართველოს მფლობელთო, ყველა ეს ერთიდ მართალიც არის და საკეთილოც იქმნებოდა რუსეთისა და საქართველოის შორის მიმოსვლისათვის, — საქართველოისა, რომელიც განიყოფება დანარჩენ რუსეთისაგან ბუნებითის საზღვრით — მთებით რუსეთს რომ თავისუფალი ვაჭრობა შეეძინა და არავითარი დაბრკოლება არ მიეცა ინგლისის საქონლის შემოზიდვისათვის, მაშინ ბათუმის გარდაცემა უფრო მკვიდრს ხელში, ვიდრე ოსმალეთია, ინგლისელებისათვისაც სასარგებლო იქმნებოდა. მაგრამ არ უნდა დავივიწყოთ რომ რუსეთი ინგლისის მოცილეა სპარსეთისა და შუა-აზიის ვაჭრობაში, ხოლო იმიტომ კი არა რომ რუსის საქონელს შეეძლოს ცილობა ინგლისელ საქონელთან ვარგისობაში, არამედ იმიტომ, რომ რუსის საქონელი უფრო იაფად გაიყიდება. რუსეთი რა კი ბათუმს ჩაიგდებს, მაშინვე რკინის გზის გაყვანას დაიწყებს, რომელიც სპარსეთის საზღვარს მიუდგება და ტფილისს შეუერთდება გუმბრის (ალექსანდროპოლის) შტოითა, ამ გვარად რუსები გაძლიერდებიან და რაც უნდათ იმას იქმონენ „ინდოეთში, სადაც სრულიად ამოსწყვეტს ინგლისის ნაწარმოებებს. უპირატესობა ექმნება, რასაკვირველია, იმ საქონელს, რომელიც რკინის გზით იქმნება შემოტანილი, ვიდრე იმას, რომელიც აქლემებით იქმნება მოზიდული ტრაპიზონიდამ სპარსეთში. კარგი რომ ამ გარემოებას დროზედ მიაქციეს ყურადღება. მე ნამდვილი ცნობა მაქვს შეკრებილი იმ რკინის გზის შესახებ; პლანი მზად არის, ანგარიშიც შედგენილია და საქმე მხოლოოდ ბათუმის დაცლაზედ არის მივარდნილი; გავლენ თუ არა ოსმალოს ჯარები, მაშინვე მუშაობა დაიწყობა. მიკვირს ზოგიერთს როგორ არ ესმით ბათუმის მნიშვნელობა, როგორც ნავსადგურისა; არ ესმით თუ რას უქადის ინგლისის ვაჭრობას ბათუმის დათმობა რუსეთისთვის. კორრესპონდენტი იმ აზრისაა, რომ ბათუმი ინგლისელებს უნდა ჩაიგდოს ხელშიო, რკინის გზები გაიყვანონო, შიგნით ქვეყანაშიო.

სასამართლოს მატიანე[1]

ზასულიჩის ქალის საქმე

(სიტყვა ზასულიჩის ვექილის ალექსანდროვისა)

(შემდეგი)[2]

სახელმწიფო დანაშაულობის ზნეობით მხარეს ერთი იმისთანა განსაკუთრებული კუთვნილება აქვს, რომ შეუძლებელია კაცმა ყურადღება არ მიაქციოს სახელმწიფო დანაშაულობა ხშირად იცვლის ხოლმე თავის სახესა: რაც გუშინ სახელმწიფო დანაშაულოპათ ითვლებოდა, ის დღეს ანუ ხვალ დიდად პატივ-სცემი ღვაწლია სამოქალაქო ქველობისა. სახელმწიფო დანაშაულობა ხშირად არის ხოლმე მსოლოდ წინასწარად გამოთქმული მოძღვრება ადრეულის ცვლილებისა, ხშირად არის ქადაგება მისი, რაც ჯერ სამყოფად არ მოწიფული და რისათვისაც ჯერ დრო არ მოსულა. ყოველივე ეს ნებას არ გვაძლევს სახელმწიფო დამნაშავე აღვიაროთ საზიზღარ კაცად, კაცად საოგადოების მიერ შეჩვენებულ; ნებას არ გვაძლევს დავახშოთ თანაგრძნობა მის მიმართ, რაც დანაშაულობის წრის გარე უმაღლესია, უპატიოსნესი უძვირფასესი და გონიერი სახელმწიფო დამნაშავეში, ნებას არ გვაძლევს, თუმცა კანონი ძლიერ მძიმე სასჯელსა სდებს ხოლმე სახელმწიფო დამნაშავესა. ჯერ კიდევ ყმაწვილები ვიყავით ჩვენ, რომ აწინდელს სახელოვანს მეფობაში ჭაბუკობის აღტაცებით დავუხვდით იმ მოხუცთა, რომელნიც ხელმწიფის მოწყალებით დაბრუნებულ იყვნენ ციმბირიდამ, იმ სახელმწიფო დამნაშავეთა, რომელნიც დაბრუნდნენ და დიდის გულმოდგინებით ღვაწლით დაჰსდეს დიდთა ცვლილებათათვის, იმ ცვლილებათათვის, რომელთა უდროო და წინასწარი ნატვრა მათ ხანგრძლივ კატორღათ დაუჯდა.

ბოგოლიუბოვს, სამსჯავროს განჩინებით, ჩამორთმეული ჰქონდა ყოველივე ხარისხი და დანიშნულ იყო კატორღაში გასაგზავნათ. ყოველივე ხარისხის ჩამორთმევა და კატორღა ― ერთი უმძიმესი სასჯელია ჩვენის კანონ-მდებლობისა. ყოველივე ხარისხის ჩამორთმევა და კატორღა მოსდევს ხოლმე სხვა და სხვა გვარს დანაშაულობას ერთნაირად, თუნდაც სხვა და სხვა ზნეობითი ძირი ჰქონდეს დანაშაულობასა. აქ ჯერ კიდევ უსამართლო არ არის რა. სასჯელი, რამოდენადაც შეეხება სფეორას მსჯავრისას, შეიძლება ერთგვარი იყოს სხვა და სხვა თვისების დამნაშავესათვის. ავაზაკი, ცეცხლის წამკიდებელი, რჯულის მგმობელი და თვით სასელმწიფო დამნაშავეც შეიძლება, ცხადლივ სიმართლის დაურღვეველად, სასჯელით გათანასწორებულ იყვნენ. ხოლო არის სხვა სფერაცა, რომელიც მსჯავრს არ ემორჩილება; საცა შემათანასწორებული კანონი უღონოა ქმნას რაიმე, საცა ყოველივე კანონიერი შეთანასწორება ცხადი უსამართლოება იქმნება. მე ვამბობ, სფერას გონების და ზნეობის განვითარებისას, სიფერას რწმენისას გრძნობიერებისას, გემოვნებისას, სფერას ყოველ მასას, რაც შეადგენს ადამიანის გონებითს და ზნეობითს კუთვნილებასა. დიდად განვითარებულმა კაცმა, პატიოსნებით, ზნეობით სავსე სახელმწიფო დამნაშავემ და უზნეომ, საზიზღარმა ავაზაკმა, ანუ ქურდმა შეიძლება გაატარონ ერთნაირად მრავალნი წელნი ტუსაღობისა, ანუ ერთნაირად გასწიონ მძიმე შრომა კატორღისა; მაგრამ არა რომელიმე კანონი, არა რომელიმე გარემოება, მათის სასჯელისაგან წარმომდგარი, ვერ შესძლებს გაათანასწოროს იგინი ყოველ მასში, რაც შეადგენს გონებითს და ზნეობითს სფერას ადამიანისას. ამიტომაც რაც ერთისათვის არის ადვილი გადასახადი, ადვილად მოსათმენი, ის მეორისათვის არის მძიმე ზნეობითი ტანჯვა, აუტანელი უღმრთო წამება. დამსაჯველს კანონს შეუძლიან ადამიანს — მართვას გარეგანი პატივი და მასთან ჩართული გარეგანი ხარისხი. მაგრამ ვერ კანონი, ვერ გააქრობს ადამიანში გრძნობას ზნეობითის პატივისას, ზნეობითის ღირსებისას; ვერა კანონი, მსჯავრის განჩინებით, ვერ შესცვლის მას, რაც ადამიანში ზნეობითად მკვიდრობს, ვერ ჩამოართმევს მას, რაც ხელ შეუხებელი ღირსებაა ისის განვითარებისა, და თუ კანონს არ ძალუძს წინად დანახვა იმ ზნეობითის სხვა და სხვაობისა, რომლითაც ერთი დამნაშავე ირჩევა მეორისაგან, მაშან წინ წამოდგება ხოლმე ის საყოველთავო, ადამიანთან შეთვისებული ზნეობითი სამართალი, რომელიც მიგვაგნებინებს ხოლმე რა არის შესაფერი ერთისთვის და რა არის ორისათვის განუსაზღვრელი უსამართლოება.

ამ საყოველთავო სამართლის თვალით რომ განვიხილოთ სასჯელი, რომელიც მიაყენეს ბოგოლიუბოვს,მაშინ ადვილად გასაგებია ის ამამღვრეველი მძიმე გრძნობა გულის-წყრომისა, რომელმაც გარე მოიცვა ყველა ვისაც კი არ ძალუძს გულგრილად ყურება მოყვასის ზნეობითის წამებისა.

ბოგოლიუბოვის სამარცხვინო სასჯელის ამბავს ზასულიჩმა შეხედა როგორც გაუპატიურებას, შეგინება ადამიანის ზნეობითის ღირსებასას, ღრმად იგრძნო ეს გაუპატიურება და აღელდა, ბოგოლიუბოკი მისი რო იყო? იგი არც ნათესავი იყო, არც მეგობარი, მისი ნაცნობიც არ იყო თავის დღეში არც უნახავს, არც გაუცვნია. ხოლო იმისათვის, რომ კაცს გული აემღვრას ზნეობითად გასრესილის კაცის დანახვაზედ, ანუ გულზედა მოვიდეს, როცა უმწეო კაცს სამარცხვინოდ თავზედ ლაფს ასხმენ, — განა ამისათვის კაცი უსათუოდ ან და უნდა იყოს, ან ცოლი ან საყვარელი? ზასულიჩისათვის ბოგოლიუბოვი საპოლიტიკო ტუსაღი იყო, და მას ამაზედ მეტიც არ უნდოდა, საპოლიტიკო ტუსაღი ზასულიჩისათვის ისე უსახო არსება კი არ იყო, წიგნებიდამ ამოკითხული, ანუ ამბათ გაგონილი, ან სამჯავრო განაჩენებიდამ ცნობილი, რომელიც ყოველს პატიოსან კაცში ჰბადავს ხოლმე გრძნოპას სიბრალულისას, გულმტკივნეულობისას, გულითად-თანაგრძნობისას. საპოლიტიკო ტუსაღი ზასულიჩისათვის — თვითონ ზასულიჩი იყო, იყო მისი მწარედ განვლილი წარსული, მისი საკუთარი ისტორია, ისტორია საუკუნოდ დაღუპულთა წელთა, წელთა უკუესია და უძვირფასესთა ყოველის კაცისათვის, რომელსაც არა სწვევია მძიმე ხვედრი, ზასულიჩის მიერ გამოვლილი, საპოლიტიკო ტუსაღი ზასულიჩისათვის იყო მწარე მოგონება მისის საკუთარის ტანჯვისა, მისის გულის მილეგისა, მუდამის შიშისა მღელვარებისა, მუდამის ფიქრისა მასზედ თუ ნეტა რა შემიცოდნია? ნეტა რას მისმენ? ნეტა როდის მოეღება ყოველს ამას ბოლო? საპოლიტიკო ტუსაღი თვით მისი ამ გულის უზრდელად სულის ხლება ტკივილად გადექცევოდა ხოლმე მის ცეცხლ-მოკიდებულს ბუნებასა.

სოფლად, მიყრუებულს ადგილას გაზეთებისაგან მოტანილმა ამბავმა უფრო ძლიერ იმოქმედა ზასულიჩზედ, ვიდრე იმოქმედებდა აქ დედა-ქალაქში. იქ ზასულიჩი მარტო იყო. იქ თავის ფიქრებს ვერავის განუზიარებდა, იქ არავისაგან ერთს გულშემატკივარს სიტყვასაც ვერ მოისმენდა იმ საგანზედა, რომელიც აწუხებდა. არაო, ჰფიქრობდა ზასულიჩი: ეს ამბავი უსათუოდ ტყუილი; თუ ტყუილი არა, გადამეტებული მაინც კი უნდა იყოს. ნუ თუ ეხლა, ამ ჩვენ დროშია შესაძლოა ამისთანა ამბა კი? ნუ თუ ოცის წლის პროგრესმა, ზნის მორბილებამ, ადამიანურად მოპყრობამ ტუსაღისამ, სამართლისა და საპყრობილის განკარგებამ, ძალამომრეობის დალაგმებამ, ნუ თუ ოცის წლის ღვაწლმა ადამიანისა და კაცურის ღირსების აღმატებისათვის უქმად ჩაიარა და ყოველივ საუკუნოდ დავიწყბას მიეცა? ნუთუ იმ მძიმე სასჯელს, რომელიც ბოგოლიუბოვს განუჩინეს, მოუნდა. კიდევ დასამატებლად უფრო სამძიმო შეგინება მისის არის ღირსების, შეგინება ყოველ მისი, რაც ყოფილა თვით ბოგოლიუბოვი, რაც მიუცია მისთვის სწავლასა და განათლებასა? ნუ.თუ კიდევ საჭირო იყო ჩამოურეცხელი სირცხვილი მიეყენებინათ მაგ, — ვსთქვათ, დამნაშავესა თვის, მაგრამ მაინც კიდევ არ საზიზღარ ადამიანის თვის? ან იქნება, ჰფიქრობდა ზასულიჩი, ბოგოლიუბოკი გადახდა რომელსამე წესს ტუსაღობისას. ეს საკვირველი არ არის განმარტოვებით დამწვდეულს ტუსაღისაგან, რომელიც ამის გამო ყოველთვის გულზედ მოსულია და გაბოროტებული. იქმნება თავი ვერ შეიმაგრა და დააშავა რამე ხოლო ამ გვარ დანაშაულობისათვის, თუნდ რომ გადასახდელიც იყო, როცა დამნაშავე თავის გუნებაზედ არ არის, — განა საპყრობილის მმართვულთ სხვა სასჯული არ მოეპოვებათ, თუ არ როზგი? თუნდ ეგეც არ იყოს, გაზეთის ამბავი რა დანაშაულობას აბრალებს ბოგოლიუბოვს? ქუდი არ მოუხადო, როცა მეორედ წინ შემოეყარა საპატიო კაციო? არა, ეს მართალი არ იქნება, ანუგეშებდა თავის თავს ზასულიჩი; დავიცადოთ, უსათუოდ ეს საქმე ისე არ იქნება, როგორც გაზეთებშია წარმოდგენილი, მაგრამ არც არავინ ახსნა, არც არავინ უარჰყო, არც ხმა იყო, არც კრინტი, ხმის ამოუღებლობამ არ დაუჩუმა ზასულიჩს აღელვებული გრძნობა. ხელახლად წარმოუდგებოდა ხოლმე ატაცებულს გონებას ქალისას სახე ბოგოლიუბოვის, სამარცხვინო სასჯელით დასჯილისა და ცეცხლ-მოკიდებული ტვინი ცდილობდა გამო ეცნო, ეგრძნო ყოველივე ის, რასაც იგრძნობდა საწყალი ბოგოლიუბოვი, თვალწინ ეხატებოდა სულის შემაზზრენი სურათი, მაგრამ ეს მარტო სურათი იყო საკუთარის გონების თვალისა, არაფრით არ იყო დამტკიტებული, არ იყო შემოწმებული მნახველთა და სასჯელზე დამსწრეთა ნაამბობითა. მალე შეესწრო ერთსაც და მეორესაც.

სეკტემბერში ზასულიჩი პეტერბურგში იყო. აქ კი შეძლო შეეტყო მართლა თვით მნახველთაგან, ანუ ამათგან, ვისთვისაც თვითონ მნაველთ ეამბნათ. რაც აქ უთხრეს იმისთანა იყო, რომ ამღვრეულს გრძნობას ვერ დაუშოშმანებდა გაზეთის ნაამბობში არაფრი წამატებული არა გამოდგა რა. პირიქით, აქ იმისთანა ამბავი შეიტყო, რომელიც ადამიანს უფრო გააბოროტებს. ეხლა კი ამ ნაწყვეტ-ნაწყვეტად გაგონილ ამბებიდაშ ძნელი არ იყო ზასულიჩს შეედგინა ნამდვილი სურათი „ეგზეკუციისა.“ წრმოუდგა თვალწინ ფერმკრთალი, შეშინებული ფიგურა ბოგოლიუბოვისა, რომელმაც არ იცის რა შეუცოდნია და რას უმზადებენ; წარმოუდგა თვალწინ სნეული სახე ტუსაღისა, აი მიიყვანეს იგი „ეგზეკუციის“ ადგილს თავზარდაცემული იმ სამარცხვინო ამბისა გამო, რასაც მას უპირებდნენ; აი იგი მთლად გაბოროტებული დგას და გონია ძალა გაბოროტებისა მიანიჭებს სამსონის ღონეს, რათა წინა-აღუდგეს სასჯელის აღმსრულუბელთ ხროვას აი წამოაქციეს კიდეც იგი და ამოდენა ხალხი ზედ დააწვა მხრებზედ, რომ არ გაინძრას; აი ზასულიჩი ხედავს მიწაზედ გაშხლართულს, სამარცხვინოდ ჩახდილს, რამდენიმე წყვილის ხელით მიჭედილს და ღონე მიხდილს, — ამ სურათს გვირგვინებს წყობილი შუილი წკეპლისა და წყობილივე თვლა დანაკრავისა „ეგზეკუციის“ კეთილშობილ გამგებულის მიერ. ყველამ ხმა გაკმინდა და თრთოლით ელოდა სხვერპლის კვნესას; აღმოხდა ის კვნესაც... იგი არ იყო ხორცის ტკივილის კვნესა, არა, მაგნაირის კვნესის იმედი არ ჰქონდათ, — ის იყო მწვავი კვნესა მიწასთან გასწორებულის, შეგინებულის ადამიანის ღირსებისა, სამარცხვინო სხვერპლი შეწირულ იქმნა... (ტაშის კვრა და მაღლად ძახილი: ბრავო).

თავ-მჯდომარე. აქ მყოფთა უნდა იქონიონ პატივისცემა სამსჯავროსი. აქ თეატრი არ არის, მოწონებას თუ დაწუნებას აქ ალაგი არა აქვს. თუ ხელმორედ მოხდება ეს ამბავი, მე იძულებული ვიქნები დაგითხოვოთ აქედგან.

(შემდეგ იქმნება)

___________________

1საქმე ანდრეევსკის ქალის მოკვლისა (დანარჩენი) დაიბეჭდება ერთიანად ცალკე დამატებაში და იმ გვარად დაურიგდებათ „ივერიის“ ხელის მომწერლებს.

2„ივერია“ №№ 15, 16, 17. 1878 წ.

სისხლის მოჩვენებაზედ

(შემდეგი)[1]

VII

ოთხს საათს შემდეგ ხელახლად მოჰყვნენ საქმის განხილვასა. თავმჯდომარემ ლაპარაკის ნება „ მიჰსცა ბრალდებულს.

ბრადებული. დიახ, ჩემო ბატონებო! ისე ვცხოვრებდი ტყეში როგორც მოგახსენეთ. ერთხელ საღამოს ჟამს, სახელდობრ 3 აგვისტოს, ეს რიცხვი თქვენ უეჭველად ჩაწერილი გექმნებათ — დიახ 3-ს აგვისტოს მშვენიერს მთვარიანს ღამეს ვიღაცამ დამირაკუნა კარი. ესე ათი საათი იქნებოდა. ჩემი სადგური ბუნაგი ოთხის ფიცრისაგან იყო შემდგარი თავის თავ-სახურავითა. შინ ვიქნებოდი, თუ ტყეში დავიარებოდი, კარს არ დაეკეტდი ხოლმე. კარი დამირაკუნეს მეთქი. წელიწადში ორჯერაც ამისთანა რამ არ მომიხდებოდა ხოლმე. მე ისე ვექცევოდი ხოლმე ხალხს, რომ არა მგონია აბევრსა ჰქონოდეს ქეიფი ჩემთან მოსვლისა; ბოილოს ხომ ჩემი შიშიც მიეცათ.

თქვენ, რასაკვირეელია, მოგეხსენებათ, რომ ჩემთვის სულ ერთი იყო მოვიდოდა ჩემთან ვინმე თუ არ მოვიდოდა: არავისგან არ ველოდი აფერს და არც არავისი ფიქრი და შიში მქონდა.... როცა დამირაკუნეს, მე ვიწექ ბნელაში, ქვეშ ხმელი ფოთოლი მეშალა და ეფიქრობდი სხვა და სხვა საგანზედა. კარის დირეზედ. კარის შავს უჯრაში მთვარის შუქზედ კაცის სახე დავინახე. არ ვიცი რისგან კი და გულმა ძალიან ცემა დამიწყო. მერე ცივმა ოფლმა დამასხა, როცა იმ კაცის ხმა მეცნო. იმან დამიძახა:

— ხარ ვინმე აქ, თუ არა? გზა ამერია.....

ის ხმა იყო კრისტოვალისა, ვიევილის ყასბისა. მე მაშინვე ფეხზედ წამოვხტი და მივეყუდე კედელს, ტანში მციოდა და ვკანკალებდი, თითქო საფლავიდამ ეხლა წამოვდექიო. მე არ მინდოდა თავი გამომეჩინა, არ მინდოდა ხმა ამომეღო — მაგრამ ვერც ერთი და ვერც მეორე ვერ მოვახერხე. ჩემთა ბაგეთაგან აღმოხდა ხმა:

— კრისტოვალ!... თქვენა ხართ?

— ეს რა ქაჯმა მიცნო მე აქ, აბა დამენახვეთ, თუ გინდათ, რომ პასუხი გაგცეთ.

მე სხვა და სხვა ერთმანეთის წინააღმდეგი გრძნობა ამეშალა. ერთსა და იმავე დროს ვგრძნობდი დიდს სიამოვნებასაც, რომ ვხედავდი კაცს, რომელმაც ამდენი მართლა ბედნიერნი წუთნი მაგემა ჩემს სიცოცხლეში და დიდს თავზარსაცა, რომ ეგრე მოულოდნელად პირის-პირ წარმომიდგა იგი, ვინც ამიშალა ჩემი ბოროტნი გულის თქმანი. ამაოდ ვარწმუნებდი ჩემს თავს, რომ ეს მისდა უცნაურად მოხდა, — მაინც რაოდენიმე მტრობა ამ კაცისადმი იძეროდა ჩემს გულში. რამდენჯერ მარტოდ ყოფნის დროს დამიწყევლია ამ კაცის ზედ-მოქმედება მთელს ჩემს სიცოცხლეზედ!

პირველს წუთს კი მარტო მისი ჩემდამი კეთილი სურვილი გამახსენდა. ამის გამო გავუწოდე ხელი და ვუთხარი:

ეხლავ უნდა გითხრათ, ვინცა ვარ, თორემ უამისოდ ვერ მიცნობთ, თუნდა აქ ისეთი ნათელიც. იყო როგორც შუადღისას; ვერ მიცნობთ, იმიტომ რომ მწუხარებისაგან და ნადირულ ცხოვრებისაგან სულ გამახინჯებული ვარ... ნება მომეცით მოგესალამოთ და მოგეხვიოთ. მე ჟორჟი პიდენიე ვარ, თქვენი ძველი ქარგალი.

— მაშ რაც შენზედ გაგონილი მაქვს სულ მართალი ყოფილა? — მითხრა იმან, მომხვია ხელი და გულზედ მიმიკრა.

VIII

მე კარგა ხანს დავრჩი იმის გულზედ მიყრდომილ. ასე მეგონა, რომ შეხებამ ამ კაცისამ, რომელიც მამის ჩემის და დედის ჩემის სიკვდილს აქედ არ მენახა, გამიცოცხლა ჩემნი საყვარელნი მოხუცი მშობელნი და მათთან ჩემი სასიხარულო ყოფილი ცხოვრებაცა. გული ხელახლად ამიყვაედა, თითქო გადახალისდაო..

— რა რიგად მიამა შენი ხელახლად ნახვა! მეუბნებოდა ყასაბი: ჰსჩანს უმიზეზო არ არის, რომ მე აქ ბედმა მომიყვანა!

— მართლა და, რამ მოგიყვანათ ამისთანა უდაბურს ალაგს და მასთანავე აგრე გვიანაც?

— შინ მივდიოდი და გზა დაეკარგე. აი ორი საათია რაც დავეხეტები უგზო-უკვლოდ ამ ტყეში და ერთი ხორციელი ადამიანიც არ შემხვდა.. ეხლა კი არ ვნანობ ამას, იმიტომ რომ ბედმა შენთან მომიყვანა, აქ შენთან დავრჩები ამაღამ. — ოჰ, არა, — ეგ შეუძლებელია.... შეუძლებელიაო? რატომ?

— მე არ მინდა თქვენ აქ დარჩეთ. მე გზას გაჩვენებთ ასე რომ ორის საათის განმავლობაში გარიჩში მიხვალთ. მე თვითონ გაგაცილებთ ცოტას; გზა და გზა მოვილაპარაკებთ, რაც გვინდა.

— ვერაფერი სტუმრის მოყვარე მასპინძელი ჰყოფილხარ, სწორედ მოგახსენო! კარგად დახვედრა გცოდნია სტუმრისა, ნამეტნავად. ამისთანა ძველის მეგობრისა, როგორიც მე ვარ!.. ხუმრობა გაშვებით, და იქნება იმის ფიქრი გაქეს, რომ მე კაი ქვეშაგები არ მექმნება. ამაზედ შენ ნუ ჰსწუხარ, მე მინის ნამტვრევებზედაც ისე დამეძინება, როგორც მკვდარს, გარდა ამისა მე და შენ ამდვენი სალაპარაკო გვაქვს, რომ თუნდა მთელს ღამეს გავწედება.

— გზა და გზა ვილაპარაკოთ.... მე არ მინდა, რომ თქვენ ღამე აქ გაატაროთ.

— შენი ნებაა!.. მე მეტიჩარობას არ გაგიწევ, რაკი ასე კარგად მიიღე შენი ძველი ოსტატი, ის კაცი, რომელმაც თითქმის მკვდარი გაგაცოცხლე და ეგრე ჯანმრთელ კაცად გამოგიყვანე!... შენ სწორედ მგელი ყოფილხარ, ჩემო მეგობარო!

— მაგას მე თქვენს საკეთილოდ ვამბობ, დამიჯერეთ მე.. გარედამ კი ნუ ჰსინჯავთ, ცხრამეტში ოცჯერ შეჰსცდებით... აქედამ თუ გითხოვთ მარტო თქვენის სიყვარულით მომდის.

– ეჰ, ჩემო ძმაო, მე ვხედავ რომ მართალი მითხრეს: შენ სწორედ ჭკუიდამ შეშლილი ყოფილხარ თითქმის... მე კი ლამაზად დავიძინებდი აქ ხმელს ფოთოლზედა და!.. რაკი არ გინდა, სხვა რა გზაა, წავიდეთ!

IX

ჩვენ გზას შეეუდექით. რაც უნდა მოეცათ. მე იმ კაცს ჩემს გვერდით არ დავაძინებდი. თქვენ იცით რა მიზეზითაც: მე ჩემის თავის იმედი არა მქონდა. ამ დენის წლის მარხულობის შემდეგ, ვინ იცის, იქნება ამშლოდა ჩემნი გულის თქმანი.

X

გზაზედ კრისტოფალმა ვიევილის ახალი ამბები მიამბო მათ შორის ყველაზედ უმთავრესი ის, რომ რამდენიმე თვის წინად მკვლელი ლიუროტასი, პოლიციის მოხელისა, მღვდლისა, მეწვრილმანისა და მეურმისა დაიჭირესო, ეს გავიგონე თუ არა ცახცახი მომივიდა, დავბარბაცდი და კინაღამ არ წავიქეცი; თვალთ დამიბნელდა, სისხლი თავში ამივარდა, როცა მაღლა ავიხედე, მთვარე, ხეების ტოტებიდამ მაყურებელი, ჯირის, სისხლის ფრად მომეჩვენა.

— რა ამბავია? რა დაგემართა? მითხრა ყასაბმა და მოვიდა ჩემთან, რომ მომეშველოს.

— ხელს ნუ მამაკარებთ, ხელს! შევძახე მე: მე არ მინდა, რომ თქვენი ხელი შემეხოს!... მე არაფერი დამმართვია... თქვენ წადით თქვენ გზაზედ....

— არა, შენ ნამდვილად გიჟიცა ხარ და ბნედიანიცა!... შენ სწორედ მხეცსავით სოროში უნდა იცხოვრო.... ადამიანთან ყოფნა შენი საქმე არ არი…

ერთი ორი წუთი ხმა ამოუღებლივ გავჩერდით. ბოლოს ცნობის მოყვარებამ ამიტაცა და ვკითხე:

— მკვლელად ვინ აღმოჩნდა? ვინ დაიჭირეს?

— შენ იცნობ: ის შენი ადრინდელი მეგობარია. ანტიმ ლებეგი. ჩვენის ნოტარიუსის თანაშემწე.

– რაო? ანტიმა და კაცის მკელელი!... . ჰსტყუიან, ვინც ამას იტყვის. მთელს ვიევილში კაცი არ არის იმაზედ უკეთესი.... ვერაფრის მაქნისები ყოფილხართ, სწორედ მოგახსენოთ! როგორებიც იყავით, იმისთანავე ხართ ეხლაც, როგორც ეხედავ!... აბა ეგ რა მოგიგონიათ: ანტიმი კაცის მკვლელიაო! რა უყვეს იმ უბედურსა?

— რასაც უზმენ ხოლმე ყოველს მის მგზავს: ჯერ ჩასვეს ციხეში; მერე გამოძიება მოახდინეს... მერე მსჯავრი დასდეს. მთელი ექვსი თვე გაგძელდა ეს საქმე. გეში მეტად ცხადი იყო…

– რა გეში იყო!

– პირველი რომ ლიუროტას ჯიბეში იპოვეს ბარათი ანტიმასი; ჰსწერდა რომ შენთან მოვალო თორმეტის ნახევარზედ.

— მერე რაო რომ ჰსწერდა?

— ისაო, რომ ის საძაგელი სწორედ იმ დროს ყოფილიყო იმასთან, როცა უბედურება მოხდა,

— განა ცოტა მაგალითებია, რომ წასვლას სადმე დავაპირებთ ხოლმე და ბოლოს კი აღარ წავალთ?

— ანტიმა გატყდა და ჰსთქვა, რომ მე სწორედ წავედიო, მაგრამ ჰფიცავდა, რომ კარები დაკეტილი დამხედაო, ვარახუნე კარიო, და ფანჯარაო და პასუხი არავინ მამცაო, თუმცა ოთახებში სითანათლე იყოვო. მაშინ მოვერიდე რომ ქალს სახელი არ გაუტყდესო და უკანვე დავბრუნდიო. აბა კარგი მოგონება ეს არის აი.

— მითამ რათაო? განა არ შეიძლება ყოველივე ეს მართალი იყოს.

— არ შეიძლება, იმიტომ რომ კარის კლიტის გასაღები მერე გზაზედ იპოვეს. კარი შიგნიდამ არ ყოფილა დაკეტილი.

— სხვას, ნამდვილს მკელელს კი არ შეეძლო განა კარი დაეკეტნა გამოსვლის დროს?

— ანტიმას წაღის ძირზედ სისხლი უპოვეს....

— აბა ერთი ეგ არის დაურღეეველი საბუთი! ლიუროტას იმოდენა სისხლი წასქდა, რომ მისი ნამდვილი მკვლელი ძალიან ადვილად გაისვრიდა სისხლში ფეხებს და მერე, როცა გამოიქცა, მოსვარა სისხლითვე კიბის საფეხური. ასეთ ნაირად წაჰსქდა სისხლი, რომ კაცს შეეშინდებოდა...

— შენ ეგ საიდამ იცი?

— მე?.. მე იმისთანა არა ვიცირა... მე ის ვიცი, რაც სხვამ იცის. მაგრამ აქ ბრმაც კი დაინახავდა, რომ ანტიმას აქ არაფრის ბრალი არა აქვს. ვითომ თქვენც ავაზაკი გიპოვნიათ რაღა, ვაი თქვენს მტერს!... დანით საქმობა განა ყველას შეუძლიან?..

— არა, შენ ეს მითხარ: შენ საიდამ იცი, რომ ლიუროტას ძლიერ წაჰსქდა სისხლი?... ან რა მიზეზია, რომ შენ ასე ჰსცხარობ… ჰსცხარობ… თითქო შენ რასაც ამბობ, იმაზედ მეტიც რაღაცა იცი, თუ ეს მართალია, წადი ჩქარა, გამოაცხადე, თორემ ავ-კაცობა იქმნება შენის მხრით, იმიტომ-რომ ანტიმას ამ ერთს კვირაზედ თავსაც მოჰსჭრიან. მაშასადამე ღირს, რომ ამისათვის ჯაფა გაჰსწიოს კაცმა.

— მე... არა ვიცი რა... მე ას ვიცი, რაც სხვამაც იცის.

— აბა პირ-და-პირ შემომხედე.

— აჰა, შემოგხედე.. მერე რაო?

— შენ დიდი მეგობრობა გქონდა ანტიმასთან.

— მართალია.

— რა მიზეზით გავვარდნილხარ ტყეში და სცხოვრებ მგელსავით?

— ეგ ჩემი საქმეა. მგონია, რომ მოვალე არა ვარ ვინც შემხედეს ყველას ვუამბო ჩემის საქმის ვითარება.

— იცი რას გეტყვი, შენ რომ ანტიმასთან ერთად მაგ საქმეში რეულიყავ, მე სულაც არ გამიკვირდებოდა.

— მადლობას მოგახსენებ მაგისათვის... მე მგონია, ცუდი არ იქნება მაგ ლაპარაკს თავი დავანებოთ და თავთავის გზაზედ წავიდეთ. აი თქვენი გზა.... მშვიდობით ბძანდებოდეთ... ჩქარა გაჰსწით, გევედრებით. ეს უკანასკნელი სიკეთეა, რომელსაც მე თქვენგან ვიოხოვ.

— არა, ვერ წავალ. არ შემიძლიან ესე მალე მოვშორდე კაცს, რომელსაც ამდენს ხანს თითქმის მამობას ვუწევდი... მე ცოტად ავჩქარდი, მართალია. შენ კაცის მკვლელი როგორ იქნები!. შევრიგდეთ, მომეცი ხელი

— რათაო!

— მათო, რომ მაგით მასიამოვნებ.

— მას მერმედ ხომ წახვალთ?

— არა, მე მინდა რომ ცოტა კიდევ გამაცილო, თუ არა და, მე ვიფიქრებ, რომ შენ ჩემზედ ჯავრობ ჩემის უკეთურის სიტყვების გამო.

— აბა ბედს უყურეთ! ყოველი ღონისძიება ვიხმარე, რომ მომშორებულიყო; იგი ჰფიცულობდა, თუ მე არ გავაცილებ, თითონ წამოვა და უკან გამომყვება ესე ყოფილა, თუ ბედის-წერა ჰქონია კაცს, რომ მოკლული იქმნას, ვერაფერი თურმე ვერ დაისხნის.

XI

ღამე მშვენიერი იყო, ჩვენ ისეე გზას გავუდეგით ერთად, ხმას აღარ ვიღებდით. თვითვეულს ჩეენგან თავში ათასი ფიქრი უტრიალდებოდა. ყასაბმა სიარულს მოუმატა და ფეხი ააჩქარა. ამან მოუღო კიდეც ბოლო, ბევრსა ვცდილობდი, მაგრამ თვალი ვეღარ მოვაშორე იმის კისერს, როცა ის დაწინაურდა და მე უკან მივსდევდი. ვეღარ მოვაშორე თვალი იმ ადგილს, საცა – ღმერთო შემინდე — ჩემს ხელს ჯერ ხუთჯერ დაეცა დანა.

— ეგრე ნუ მიხვალთ ჩემ წინ! უეცრად დავუყვირე მე იმისთანა საზარო ხმითა, რომ ის განცვიფრებული შედგა. მგონია, გული დააჯერა, რომ ჭკუიდამ შეშლილი ვარ და ამიტომაც ხმა არ გამცა, სიარული დაიწყნარა და სიგარა მითავაზა. იმედი მქონდა თავს გავირთობდი სიგარის წევითა და გამოვართვი. ამ დროს ამოიღო ჯიბიდამ საკეცი დანა, გახსნა, მოჰსჭრა სიგარას თავი და მომაწოდა მაგისათვისვე თავისი დანა.

მე ფათერაკი არა მწამს. უეჭველია ყასბის დღე მოსულიყო. უეჭველია მას მიეხწია იმ სამზღვრამდე, რომელიც ღმერთს დაენიშნა მის საცხოვრებლად სააქაოს მისმა ბედისწერამ მე მხოლოდ თანა-მონაწილედ გამიხადა, ჰსჩანს ბედის-წერას თვალში მოვდიოდი, რომ აგრე ხშირად სახელდობრ მე ამომირჩევდა ხოლმე.

დანა ხელში შემრჩა. მთვარემ არ დაიზარა დანის პირზედ თავისის სხივებით თამაში. ყოველ უბედურებასთან ისიც მოხდა, რომ ყასაბი ისევ დამიწინაურდა და წინ წავიდა. ამ ხელად მაცდურება მეტად უძლეველი იყო. თქვენც დამეთანხმებით, რომ იმ მაცდურების დაძლევა მარტო გმირს ვისმეს შეეძლო…

მაგრამ მაინც კიდევ რაედენიმე წუთით მომიხდა საქმის გადადება... ჩვენ დაბურულ ტყეში ვიყავით, ასე რომ მთვარის შუქსაც ვერ გამოეტანებინა მეტად ბნელოდა, — შესაძლო იყო, ამეცდინა. როცა ტყიდამ გამოვედით, მთვარემ ისევ გაგვანათა, კრისტოვალმა მითხრა:

— ერთი ეგ დანა მომეც. აი აქ კარგი ტოტია. მოვსჭრი და გზისთვის ჯოხს გავიკეთებ.

ეს ამბავი ანგარიშში არ მქონდა მოტანილი.

— თქვენ ნუ გაირჯებით, დავუძახე მე და ვეცი ხეს, რომელიც კრისტოვალმა შენიშნა: ტოტების მოჭრა — ჩემი საქმეა. ერთს წუთზედ ყველაფერი მზად იქნება.

ერთი წუთი არ მეყო, იმიტომ-რომ ეფთხილობდი. მეშინოდა დანა არ დამიჩლუნგდეს მეთქი. არა, რატომ არ გამიტყდა ხელში? დამიჯერეთ ბედს რომ ჰსდომებოდა გადაერჩინა ის, ვისთვისაც ეხლა მე მსჯავრსა მსდებთ, კარგი შემთხვევა ჰქონდა მაშინ: ჰსჩანს არ ჰსდომებია!.. როცა ტოტი მოეჭერ, კრისტოვალმა მითხრა:

– მადლობელი ვარ. ეხლა კი შენი გამოცილება მეტია. მაიტა ეგ ჯოხი და ღამე მშვიდობისაც. გზას კარგად ვხედავ. შენ შინ დაბრუნდი, თორემ დაიღლები.

— ნუ მიბძანებთ მაგას! განა ჩემისთანა მგლები დაიღლებიან ხოლმე ორის საათის სიარულითა? ვინ იცის, იქნება ხელახლად აგერიოთ გზა. ტყეში ეგ ადვილად მოხდება ხოლმე. მე მიგიყვან იმ ადგილამდე, საიდამაც გზა გახსნილია, როგორც ხელის გული. გარდა ამისა მე მინდა ეს ჯოხი ჩემს ნებაზედ გაგიკეთოთ. ჩემს სახსოვრად გექნებათ.

საწყალი!.. მიტრიალდა, ზურგი ჩემკენ ჰქმნა და წავიდა ისე რამდენსამე წუთს შემდეგ.... რამდენსამე წუთს შემდეგ მეთქი ის შინ მისულიყო — საიქიოს დაბინავდა.

(შემდეგი იქმნება )

ეკ. ღვინიაშვილისა.

____________

1 „ივერია“ №№ 14, 15, 16, 17. 1878წ.

განცხადებანი

ანგარიში

ს. გურჯაანის გამსესხებელ-შემნახველის ამხანაგობისა 1877წ. თებერვლის 13-დგან (მოქმედების დაწყებიდან) ამავე წლის გიორგობისთვის 13-დინ.

1878წ. თებერვლის 13-ს არის:

თავს-მჯდომარე ივანე დავითის ძე ანდრონიკაშვილი

წევრნი საბჭოსი: დავით ზარდიაშვილი; გიორგი ბეჟიტაშვილი

ანგარიშის მწარმოებელი სახალხო შკოლის მასწავლებელი პოლიევკტოს გრ. კარბელოვი

ანგარიში

თიანეთის გამსესხებლის და შემნახველის ამხანაგობის 1877 წლისა. 1-ს იანვარს 1877 წელს იყო:

1877 წელში

1-ს იანვრისათვის 1878 წელსა არის:

გამგებელნი: მ. შიუკოვი; გ.გოჯიევი' ს. ფიცხბლაური