საპოლიტიკო მიმოხილვა

ისროლა თუ არა ვიღაცა ჰედელმა თვისი დამბაჩა, მამართული გერმანიის იმპერატორისადმი, მთავრობის მიერ მოზავეთა საბჭოში შეტანილ და შემდეგ რეიხსტაღში გადატანილ იქმნა კანონად მისაღები წინადადება. თუმცა ეს წინადადება მიმართული იყო. სოციალ-დემოკრატთა[1] წინააღმდეგ, მაგრამ იმ გვარად იყო შედგენილი, რომ დიდ განსაცდელს მოასწავებდა საზოგადოდ საპოლიტიკო თავისუფლობისათვის. ამიტომ რეიხსტაღმა უკუაგდო ეს წინადადება და მით გაათავა თვისი სესია, რა გზას დაიჭერს მთავრობა — ღმერთმა უწყის. ამბობენ რეიხსტაღის დაშლას და ახალს არჩევანს აპირებსო, ბოდიშს ვიხდით მკითხველის წინაშე, რომ ამ ღირს- შესანიშნავ გარემოებაზედ ვრცელი ლაპარაკი არ შეგვიძლიაან საშემდეგოდ იყოს. რაც შეეხება ამ გარემოების შედეგს — მოსალოდნელია, რომ კლერიკალობა ხელმეორედ ამოჰყოფს თავს გერმანიაში და გაძლიერდება. ვინ იცის — იქმნება ჰედელის ავ-კაცობაც თვით კლერიკალების საქმეა? ტყუილად კი არ იყო თქმული რეიხსტაღში, რომ საზოგადოებისა და სახელმწიფოის დაცვა სოციალ-დემოკრატებისაგან ეკკლესსიას უნდა მიენდოსო!

მინისტრმა ჰოფმანმა შემდეგი სიტყვა დაართვა მთავრობის წინადადებას: გერმანიის სახელმწიფოთა და უმთავრესთა მოღვაწეთა ყურადღება დიდი ხანია მიქცეულია მასზედ თუ როგორ უნდა მოვიქცეთ ჩვენ სოციალ-დემოკრატების ქადაგების წინაშე. ამ საქმის შესახებ მოზავე სახელმწიფოებს ბევრჯელ შემოუტანიათ სხვა და სხვკა წინადადება, მაგრამ რეიხსტაღის წინააღმდეგობის გამო ამაოდ ჩაუვლია. ეს და შემთხვევა მიეცათ ხელმეორედ იკითხონ: — ნუ თუ გულ-ხელ დაკრეფილ უნდა უცქირონ იმ შიშს, რომელიც რამდენიმე წელიწადია მოელის ჩვენს სამშობლოს? ამას გამოისობითაც შემოაქვთ მათ ეს წინადადება. აწ მოქმედი კანონი უძლურია სოციალ-დემოკრატთა ქადაგობის წინაშე, რაც უნდა სასტიკად იყოს ხმარებული. რასაკვირველია დღესაც იტყვიან, რომ აზრის ძალმომრეობისათვისაო საჭიროა ისევ აზრი და არა რაიმე ნივთიერი ზომიერებაო. სოციალ-დემოკრატთა აზრის წინააღმდეგობისათვის კანონმდებლობითი ზომიერება უქმია; ეს უმთავრესად ეკკლესიის საქმეა, სოციალ- დემოკრატთა არსებითი ქადაგობა იმაში მდგომარეობს, რომ მათ უნდათ ყოველს სულს იმისთანა ცხოვრება მიანიჭონ, როგორიც შეეფერება ადამიანის ღირსებას. მაგრამ ამ გვარი სიცოცხლე უსარწმუნოებოდ შეუძლებელია.“ ამიტომაო, ამბობს მინისტრი, ეკლესიამ თავისი საკუთარი საშუალება უნდა იხმაროსო სოციალ-დემოკრატების საბრძოლველადაო, რადგანაც სოციალ-დემოკრატები ყოველ დღე სარწმუნოებას ემტერებიანო, გარდა ამისა მინისტრმა ჩამოთვალა სსვა საშუალებაც (მაგალ. შკოლა), რომელიც აგრეთვე უძლურიაო სოციალ-დემოკრატების დამარცხებისათვის, და ბოლოს სთქვა შემდეგი: „როდესაც ყმაწვილი კაცი ცოდნას ამოქმედებს არამც თუ მარტო იმისთვის, რომ იკითხოს სოციალ-დემოკრატების გაზეთები, არამედ იმისათვისაც რო თვითონ წეროს ამ გაზეთებში და თვითონაც მიიღოს მონაწილეობა მათ გავრცელებაში, მაშინ ყველა ზნეობით საშუალება უძლურია. ამიტომ საჭიროა, რომ მთავრობამ სოციალ-დემოკრატებს წერა-ბეჭვდაში და საჯარო ყრილობაში აუჩინოს წინააღმდეგობა.“

წამოდგა სოციალ-დემოკრატთა დასის წარმომადგენელი ლაბნკნეხტი და სთქვა შემდეგი: „მთავრობას, განზრახვა აქვს ისარგებლოს ჭკუაზედ შეშლილის კაცის მოქმედებით (რომელიც ჯერ სასამართლოს არც კი გაუსინჯავს და მოახდინოს წარმატების წინააღმდეგი ცვლილება; განზრახვა აქვს აგრეთვე — დანაშაულობაში (რომელიც ჯერ არც კია დამტკიცებული) ბრალი დასდვას იმ დასს, რომელსაც სძულს კაცის კვლა, რა გვარისაც უნდა იუოს იგი კვლავ — იმ დასს. რომლის აზრით პოლიტიკური და ეკონომიური განვითარება თვითვეულის კაცის ნება-ყოფლობაზედ არ არის დამყარებული. ეს განზრახვა მთავრობისა იმდენად აშკარაა, რომ გერმანიის სოციალ-დემოკრატთა წარმომადგენელნი იძულებულნი არიან დასდვან შემდეგი: ჩვენის ღირსებისათვის უკადრისი იქნება, რომ მონაწილეობა მივიღოთ იმ განსაკუთრებულის კანონის სჯაში, რომელიც დღეს აქ შემოტანილ იქმნა ჩვენ მხოლოდ კენჭის ყრაში მივიღებთ მონაწილეობას, რადგანაც ჩვენ, როგორც ხალხის წარმომადგენელნი, მოვალენი ვართ წინააღუდგეთ ხალხის სურვილის ამისთანა უმაგალითო ღალატობას. როგორიც უნდა იყოს რეიხსტაღის გარდაწყვეტილება გერმანიის სოციალ-დემოკრატთა დასი, რომელიც მიჩვეულია ბრძოლას და დევნას, გულ-მშვიდათ მოელის ახალს ბრძოლას და ახალს დევნას მას აქვს სრული რწმენა თავისის საქმის სიმართლისა და გამარჯვებისა“.

სხვა დასთა წარმომადგენელებმაც ვერავერი თანაგრძნობა გამოუჩინეს მთავრობის წინადადებას, თუმცა კი სხვა საბუთები მიაყოლეს თვის მხედველობას. მართალია, ჩვენც იმ აზრისა ვართო, რომ ყოველი ღონისძიება უნდა იყოს ხმარებულიო სოციალ-დემოკრატთა შემაგრებისათვისაო, მაგრამ ღონისძიებად უნდა იყოსო ყველაზედ უწინარეს აწმყოის კანონების სასტიკი მოხმარებაო, თორემ არაჩვეულებრივი ღონისძიება არამც თუ საქმეს არ უშველისო, არამედ სოციალ-დემოკრატებს უფრო წაახალისებსო, რადგანაც იფიქრებენო, ვითომ მთავრობას მათი ეშინიანო და სხვ.

ჰედელის გარდა, კიდევ ვიღაც დოქტორს უსროლია დამბაჩა და დაუჭრია კიდეც იმპერატორი ვილჰელმი ამ უკანასკნელ გარემოებაზედ კი ჯერ არა ისმის რა.

— დიდი ხანია რაც მშვიდობიანობაზედ ჩამოვარდა ლაპარაკი და სანუგეშო ამბები ისმის, მაგრამ საქმეს ჯერ არავითარი გარდაწყვეტილი მიმართულება არ ეტყობა. ინგლისი და რუსეთი ერთი ერთმანეთს მოურიგდნენო, მოურიგდნენ, რასაკვირველია, იმდენად, რომ კონგრესი შესაძლებელია და დღეს თუ ხვალ შეიკრიბება კიდეც ბერლინში. მაგრამ რა მოუვება კონგრესს მშვიდობიანობა თუ ომი — ღმერთმა უწყის. არც იმისი იცის კაცმა თუ დღეს რა გარემოებამ ქმნა შესაძლებელი კონგრესი, რომელიც გუშინ შეუძლებელი იყო, ინგლისი, როგორც მოგეხსენებათ, უსათუოდ თხოულობდა, რომ სან-სტეფანოს შერიგების პირობები მთლად ყოფილიყვნენ წარდგენილნი კონგრესსის წინაშე. რუსეთი უარზედ იდგა და თავისის მხრით თხოულობდა, რომ ინგლისს გამოეცხადებინა, თუ ცვლილება სურს მას მოახდინოს ამ შერიგების პირობებში. ინგლისმა დაუთმო რუსეთს თუ რუსეთმა ინგლის — რა მოგახსენოთ. ისმის კი ვითომ რუსეთმა საკმაოდ დაუთმო. ინგლისსო, მაგ. ბოლგარია თითქმის ნახევარს მოიკლებსო, ოსმალეთის ბერძნული მაზრები საბერძნეთს მიეცემაო და სხვ.

მართალია მშვიდობიანობისა და მორიგების ამბავი ისმის, მაგრამ ომისთვის მზადება კი ჯერ არა ადგილას არ შეწყვეტილა. რაც შეეხება ოსმალეთს, იგი თუმცა დამარცხებულია, თუმცა მისი შინაგანი გარემოება დიდ განსაცდელშია, მაგრამ მაინც, როგორც ეტყობა, სასოება არ დაჰკარგვია. ამას ამტკიცებს, სხვათა შორის, ოსმან-ფაშაც, რომელიც ამბობს — მე არასდროს არ მითქვამსო, ვითომ სტამბოლი ვერ აიტანს რუსის ჯარის თავდაცემასო; გაზეთის „Daily News“-ის კორრესპონდენტი ტყუილს ამბობსო, ხუთი თვე ვიდექ გაშლილ ადგილას მტრის წინაშეო, რომელიც ჩემზედ ექვსჯერ უფრო ძლიერი იყოვო, და თუ ხელში ჩაუვარდიო მარტო იმიტომაო, რომ სურსათი დამაკლდაო, რაც შეეხება სტამბოლს, რომელიც ირგვლივ გამაგრებულია და რომელშიც ნახევარ მილიონი ხალხი დაეხმარება ასი ათასს ჯარის კაცს, რომელთაც ყოველგვარი ხორაგი და მასალა ბლომათ აქვსთ, მას (სტამბოლს), ოსმან-ფაშის აზრით, ვერა მტერი ვერას დააკლებს, რაც უნდა ძლიერი იყოს.

_______________

1 იხილე „ივერია“ №4 1877წ. ჰედელი სიოციალ-დემოკრატთა დისის მიმდევარი ყოფილა, როგორც ჯერ ჯერობით არის ცნობილი, მის სახლში უპოვნიათ ორიდე ბროშურა სიციალ-დემოკრატთა მიმართულებისა, მაგრამ, ვიდრე საქმე საფუძვლიანად არ იქმნება გამოკვლეული, ძნელი სათქმელია თუ ვინ ან რა დასის კაცი იყო ნამდვილად ჰედელი

საქართველოს პირველი მეფე ფარნავაზი

აქ არ შეიძლება უყურადღებოთ დავტოვოდ ის დამოკიდებულობა, რომელიც საქართველოს ფარნავაზის დროს და შემდეგ ჰქონდა ბერძნებთან და სირიის მეფეებთან. ჩვენ კიდეც ვიცით ბერძნების წყაროებიდამ, რომ ძველადვე ბერძნებს ეპყრათ მთელი შავის-ზღვის პირები, რომ საქრთველოს მხრივ იმათ კოლონიებს შეადგენდნენ ფაზისი, ჰერაკლეა, დიოსკურია, ტორიკოსი, ბატა და სხ. ბერძნების ცნობას ამ საგანზე ქართლის ცხოვრებაც ეთანხმება. ვნახოთ რას ამბობს ის ნამდვილ სულ ძველად იმას ქართლის ცხოვრება მოიხსენებს ბევრით ადრე ფარნავაზზე, როდესაც ქართლოსიანნი სპარსეთის გავლენას ებრძვიან. იმასვე უჩვენებს ის შემდეგაც. ძველად სპარსებთან ბრძოლაში, ქართლის ცხოვრების თქმით, „შეეწიეს ბერძენნი ქართლოსიანთა და მოკლეს ერისთავი სპარსთა... ხოლო ეგრის წყლის ქვემოდ დარჩათ ბერძენთა.“ ფარნავაზმა აზონის დამარცხების შემდეგ „მოსტყვნა საზღვარი საბერძნეთისა და დაიპყრა კლარჯეთი.. ხოლო ეგრისის წყალს ქვემოდ დარჩათ ბერძენთა, რამეთუ მკვიდრთა მის ადგილისათა არ ინებეს გარდგომა ბერძენთა[1]. ვარზა-ბაქარის დროს, რომელიც მეფობდა მე-IV საუკ. გასულს და რომელიც „იყო ურწმუნო და მოძულე სჯულისა.... განუდგეს მას კლარკნი და მიერთვნეს ბერძენთა და დიპყრეს ბერძენთა თუხარისი და ყოველი კლარჯეთი ზღვიდგან არსიანთამდე და დარჩა ვარზა — ბაქარს ქართლი, თვინიერ კლარჯეთისა, და ჰერეთი და ეგრისი.“[2] „მირდატ მეფე (408-410) ბერძენთაგან ეძიებდა კლარჯეთს, საზღვართა ქართლისათა[3] ვახტანგ გორგასლანის მეფობაში (446-499) „გამოვიდეს ბერძენნი ფხაზეთით, რა მეთუ ბერძენთა ჰქონდა ეგრის წყალს ქვემოდ კერძი ყოველი, დაიპყრეს ქვემოდ ეგრის წყლიდგან ვიდრე ციხე—გოჯამდე[4]. „და უკუნ—სცა კეისარმან საზღვარი ქართლისანი, ციხე თუხარისი და კლარჯეთი ყოველი, ზღვიდგან ვიდრე არსიანთამდე და ხევნი, რომელნი მოსდგანან ღადოთა: და გამოიკითხა კეისარმან საზღვარი საბერძნეთისა, ქვეყანა ზღვის პირს, რომელ არს აფხაზეთი, და ჰრქვა: „ესე ეგრის წყლიდგან ვიდრე მდინარემდე მცირისა — ხაზარეთისა, ესე საზღვარი არს საბერძნეთისა, ალექსანდრობიდგან, რომელი აწ შენ მოგიღია მკლავითა ჩკენგან. აწ იგი უკუ — მოგვეც, და ოდეს წარიყვანებდე ცოლსა შენსა, ასულსა ჩვენსა, მაშინ მოგცე მისგან ქვეყანა, და დაუწერა ეგრის — წყალსა და კლისურსა შუა ქვეყანაი ზითვად და სხვაი აიფხაზეთი უკუსცა ვახტანგ ბერძენთა“.[5] ადარნასეს დროს (919 — 939) „კვალად წარიღეს ბერძენთა საზღვარი ქართლისა, სპერი და ბოლო კლარჯეთის, ზღვის პირი და შვილნი სტეფანოზისნი დარჩეს კლდეთა შინა კლარჯეთისათა.“[6]

ბერძნების თქმულებას რომ არ მოეღწია ჩვენამდე იმათ კოლონიებზე შავის ზღვის შირად, მაშანაც აქ ქართლის — ცხოვრების ცნობებზე ეჭვი არ შეიძლებოდა არ შეიდებოდა ამიტომ, რომ აქამომდე დაცულ ადგილობრივ ძველი ნანგრევები ჰმოწმობენ ქართლის — ცხოვრების ნაამბობს. ეს ნანგრევები ჩვენ ამას წინათაც მოვიხსენეთ: ისინი არიან გაბნეულნი აფხაზეთში, სამეგრელოში, გურიაში და თვით ზემო — იმერეთში. ისინივე ამტკიცებენ ბერინების ხანგრძლივს მფლობელობის შავის ზღვის პირად კლარჯეთი და მთელი მხარე ეგრისის (ენგურის) წყალს ქვემოდ ვიდრე მდინარემდე მცირე — ხაზარეთის (ყუბანისა) შეადგენდნენ ზღვის პირ ადგილებს, ბერძნების სამფლობელოს. ვახუშტის თქმით, კლარჯეთს ჰსაზღრავდა; „აღმოსავლით მთა, რომელი განვლის კლარჯერთსა და ტაოს შუა ზღვამდე, სამხრით მთა იგი, რომელს სდის მდინარენი და ერთვის ჭოროხსა, დასავლით მთა აზრუმ — ბასიანს შორის განვლილ ზღვამდე და ჩდილოთ შავი ზღვა. არიან ამათ შან თორთომი ხახული. ისპირი, ფოჩრხა, ბაიბურდი და ჭანეთი. უცნობელ არს, რით ეწოდა სახელი ესე. გარნა საგონებელ არს ღვლარჭნილთა და კლდივან — ღრატო — ღრიღოვანებისა მიერ და მაღალთა მთათაგან, რამეთუ მთა-ბარი ახლორებს ესრეთ, ჟამისა ანუ ნახევარ—ჟამისა საკალსა არს თოვლი და ბართა. ნარინჯი, თურინჯი, ზეთის — ხილი და ყოველნი ნაყოფნი“.[7] აქედამ სჩანს, რომ კლარჯეთს საზღვრავდნენ ერთის მხრით მდინარ ჭოროხი, მეორეს მხრით შავი ზღვა, არც ქართლოსის დროს, არც შემდეგ, როდესაც საქართველო მორჯულ დაიყო, ვიდრე ფარნავაზამდე, კლარჯეთი არ არის მოხსენებული საქართველოს სამფლობელოდ,[8] კლარჯეთი საზღვრიდამ ეგრისამდე მდებარებს რამოდენიმე სივრცე რომელიც არ არის ბერძნების ხელში ნაჩვენები ქრთლის–ცხოვრებისაგან, მაგრამ უეჭველია, ისიც იმათ ეჭირათ; ამ სივრცეზე იყო იმათი კოლონია ჶაზისი. დროითი დრომდე ვხედავთ, რომ ბერძნებს თავისი მფლობელობა შორს შეაქვთ საქართველოში, ერთის მხრით არსიანთამდე, რომელიც მდებარეობდა შავშეთისა და ყველის შორის,[9] მეორის მხრით ციხე — გუჯამდე (ანუ ქუჯის — ციხემდე), რომელიც იყო აწინდელი ნაქალაქევი,[10] და ღადოსა, ანუ ფერსათის მთამდე. როდესაც შემოხვევას პოულობდნენ ქართველები, ისინი ყოველთვის ებრძოდნენ ბერძნებს თავიანთ საზღვრების გამო, ესეც არ უნდა დავივიწყოთ აქ, რომ ქართველების დამოკიდებულობა ბერძნებთან საზოგადოდ კეთილი დამოკიდებულობა იყო. ისინი ერთმანეთთან მშვიდობიანათ იყვნენ. ეს სჩანს თვით ქართლის — ცხოვრებიდამ: ბერძნები შემწეობას აძლევენ იმათ მკლადვე სპარსების წინააღმდეგ; ფარნავაზის დროს ეგრისის მცხოვრებნი უარ ჰყოფენ კავშირის მოკვეთას ბერძნებთან; ვარზა — ბაქარის მეფობაში კლარჯნი, შეჭირვებულნი თავიანთ მეფისგან, განუდგებიან იმას და მიერთვიან ბერძნებს...

ქართლის-ცხოვრება იტყვის, რომ ვიდრე ფარნავაზი აზონს შეებმოდა, იმან „წარავლინნა მოციქულნი წანაშე მეფის ანტიოქოს ასურისტანისა და წარსცა ძღვეანი დიდ-ძალი და აღუთქვა მას მსახურება და ითხოვა მისგან შეწევნა ბერძენთა ზედა; ხოლო ანტიოქოს შეიწყნარა ძღვენი მისი და უწოდა შვილად თვისად და წარმოსცა გვირგვინი და უბრძანა ერისთავთა სომხითისათა, რათა შეეწეოდენ ფარნავაზს...“[11] „მოერთნეს ერისთავნი ანტიოქოსისნი სომხითით,“[12] „სამოც-და-ხუთს წელს მეფობდა ფარნავაზ ნებიერად და მსახურებდა იგი ანტიოქოსს, მეფესა ასურისტანისასა...“[13] ამ გვარივე დამოკიდებულება თურმე ჰქონდათ ანტიოქთან შემდეგაც ფარნავაზის მოადგილე – მეფეებს, სმურმაგს და მირვანს: „საურმაგ ძე ფარნავაზის და მირვან ნებროთიდი მსახურებდნენ მეფესა ასურისტანელთასა“,[14] აი ქართლის-ცხოვრების ნამდვილი სიტყვები, თუ ფარნავაზმა გაანთავისუფლა საქართველო აზონისაგან ასურისტანის მეფის შემწეობით, თუ ანტიოქმავე დაადგა იმას გვირგვინი და თუ როგორც ფარნავაზი, აგრეთვე იმისნი ორნი მოადგილენი მსახურებდნენ ასურისტანის მეფეს, ცხადია, საქართველო იყო სრულიად სარიის ბძანებლობას ქვეშ.

ასურისტანი, ანუ უკედ, სირია ძველად შემდგარი იყო სამის ნაწილით. პირველი ანუ ნამდვილი სირია მდებარებდა ჩრდილოეთით, მეორე ანუ ჶინიკია — შუა-გულად, მესამე ანუ პალესტინა — სამხრეთად. აქ უმთავარეს ქალაქებად ითვლებოდნენ დამასკი, ანტიოქია, ტირი და სიდონი, დასახლებული სემიტის გვარ-ტომთაგან სირია იყო თავ და პირველად დაგლეჯილი რამდენსამე ხალხებად, რომელნიც მუდამ ერთი მეორეს ებრძოდნენ. სირია დაიმონავეს ჯერ ასირიის მეფეებმა, მასუკან სპარსებმა, ბოლოს ალექსანდრე მაკედონულმა და ალექსანდრეს შემდეგ ის ეპყრათ გაყოლებით იმის მოადგილეებს ლაომედონს, ანტიგონს, პტოლომეს და სელევკს ნიკატორს, რომელმაც იპსის ბრძოლის შემდეგ (301 წელს ქრ. წინ)ის სრულებით მიითვისა. სელევკმა დაფუძნა სირიის სამეფო, დაიჭირა მთელი შმცირე აზია, პონტი, სომხეთი, გაავრცელა თავისი სამფლობელო ჩრდილოეთიდ იაკსარტის მდინარემდე, აღმოსავლეთით ინდოეთამდე. უპირველესი ქალაქები იმის დროს და იმის მოადგილე — სელევკიდების მეფობაში იყო — ანტიოქია და სელევკია ტიგრის მდინარეზე; დედა — ქალაქად კი ითვლებოდა ანტიოქია. სელევკს შეჰქონდა ყოველს თავის სამფლობელოში ბერძნული განათლება და ზნეობა.[15] სელევკმა გაიჩინა კასპის ზღვაზე თავისი ფლოტი; ეს ფლოტი მიანდო პეტროკლს, რომელსაც უნდა გამოეკვლია კასპიის ზღვის კიდეები. ახლად — აღმოჩენილს ამ ზღვის ნაწილს დაერქვა სელევკის ზღვა. სელევკს ჰქონდა ჰაზრი, რომ კასპიის ზღვა და შავი ზღვა შეერთებინა არხით. ამ მზადებაში ის მოკლეს 250 წელს პარჶიელებმა რომელნიც კასპიის ზღვის სამხრეთ — აღმოსავლეთად ცხოვრობდნენ და 193—190 წელს რომალები დაესხნენ სირიას და დასცეს ისა. 64 წელს ქრისტეს წინად სირია რომის პროვინციად შეიქნა. პირველ საუკუნეში აქ გავრცელდა ქრისტეს სარწმუნოება და ანტიოქია პატრიარქის სატახტო ქალაქად დაიდვა.

ფარნავაზის მეფობის განმავლობაში სირიაში მეფობდნენ სელევკი ნიკატორი და ანტიოქი პირველი. ეს ის დრო იყო, როდესაც სირია უაღმატებულად ჰყვაოდა და შემძლებლობდა. ცხადია, რომ ქართლის- ცხოვრების თქმულება ვითომც ანტიოქოს უბრძანა ერისთავთა სომხითისათა, რათა შეეწეოდნენ ფარნავაზს რომ „ფარნავაზი, საურმაგი და მირდატი მსახურებდენ შეფესა ასურასტანელისასა“ ნამდვილი შემთხვევა არის. აქ უსეც უნდა მხედველობაში ვიქონიოთ, რომ სელევკიდების დროს დაწყობილი დამოკიდებულობა როგორც სომხეთში, აგრეთვე საქართველოში ჩვენ არ ვიცით რა გვარი იყო, ამაზე ჶაქტები არა გვაქვს. ამას კი ვერ უარ-ვყოფთ, რომ თუმცა პოლიტიკური როლი სირიას დიდხანს არა ქონია, მაგრამ იმის სწავლა — ხელოვნებას კაი-ხანი უმოქმედნია სომხეთზედაც და საქართველოზედაც. ამას გვიმოწმებს შემდეგის დროების ორიოდე საბუთები, ჩვენ ვიცით, მაგალითებრ, რომ ვიდრე წმინდა მეხრობი სომხურს ანბანის შემოიღებდა, სომხეთში მიღებული იყო სირიული ანბანი; რომ გრიგოლ განმანათლებელის მოადგილენი, მე-IV საუკუნის დამდეგიდამ მე-V საუკუნეს გასვლამდე იყვენ სირიელნი; რომ ქრისტიანობა სომხეთში გაავრცელეს სირიელებმა; რომ იმათვე დიუ- ნეს აქ მონასტრები და საეპისკოპოზი ტაძრები თავდა-პირველად თვით ბიბლია სომხეთში სირიულ ენაზე იხმარებოდა, წირვა-ლოცვა ამ ენაზედვე იყო, თუცა ხალხს სირიული არ ესმოდა[16] ჩვენ ვიცით, რომ ვიდრე საქართველოში საქათალიკოზო დაწესდებოდა, მე-V საუკ. გასულს, ვახტანგ გურგასლანის დროს, ქართული ეკლესია შეადგენდა ანტიოქიის ანუ სირიის სამწყსოს და ამ სამწყსოს განაგებდა მღვდელთ — მთავარი, რომელიც ანტიოქიის პატრიარქისაგან აშოირჩეოდა და გამოიგზავინებოდა აქ.[17] ვიცით აგრეთვე, ვინ იყვნენ ათ — ცამეტნი მამანი, რომელნიც ფარსმან მეფის დროს, მე-VI საუკუნეში, შემოვიდნენ საქართველოში, დანემყარნენ სხვა და სხვა ადგილებში, დააწესეს მონასტრები და უდაბნობა და გაავრცელეს ქრისტეს აღსარება: ისინი იყვნენ სირიელები.[18] იმათვე დააფუძნეს საქართველოში ქორონიკონი 532 წლოვანი.[19]

______________

1 ქართლ-ცხოვრ, I, 31

2 იქგე, გვ. 105 — 106.

3იქვე, გვ. 107.

4 იქვე, გვ. 112.

5 იქვე, გვ. 132.

6 ქართ.-ცხ. გვ. 168.

7ვახუშტ., გეოგრაფ. აღწ. საქრთ. გვ. 72.

8ვახუშტ., გეოგრაფ. გვ. 72 Hist. de la Géor, I p 39 n. 1.

9ვახუშტ. გეოგრ გვ. 94.

10 Hist de la Géor., I, p 150 n 3.

11 ქართლ. ცხოვრ., გვ.30

12იქვე, გვ. 31

13იქვე, გვ.32

14 იქვე, გვ. 33, 34

15 Шлоссера, Всемiрн. ист. III, 1-9.

16S-Mart Mém. sur l' Arm. I, 10-12, 305-306.- Lebean, Histoire du Bas-Emp V, 318-320.

17Hist. de la Géor. I, 192 n. 2; II, 2-livr. 432.

18ibid, I, 202-216, Addit. et. Ecluircis., 125-132,

19Bullet. de l'Acad, XXII, 464, 471.

სასამართლოს მატიანე

ზასულიჩის ქალის საქმე

(სიტყვა ზასულიჩის ვექილის ალექსანდროვისა)

(დასასრული)[1]

ზასულიჩს განზრახვა ჰქონდა მოკვლისა, თუ მარტო დაჭრისა — ამ საგანზედ პროკურორმა განსაკუთრებითი ყურადღება მიაქცია. მეც ყურადღებით გულის-ყურით ვადევნე იმ საბუთებს, რომელიც მან გამოჰსთქვა, მაგრამ მას მაინც ვერ დავეთანხმენი და ყოველი იგი საბუთი თავისთავად ირღვევა, რა კი წარმოვიდგენთ რაწადილი – ამოქედებდა ზასულიჩს. ხომ უარს არ ჰყოფენ მას, რომ მხოლოდ გამჟღავნება ბოგოლიუბოვის საქმისა იქმნა ზასულიჩის დანაშაულობის მიზეზად. ეს აზრი რომ წავიმძღვაროთ წინ, მაშინ ჩვენთვის არაფერი მნიშვნელობა არ ექმნება იმ საბუთს, რომელმაც პროკურორის ყურადღება მიიქცია, მაგალითებრ, მას, რომ დამბაჩა (რევოლვერი) განგებ იმისთანა იყო ამორჩეულიო, რომელიც უფრო მავნებელიაო. მე არა მგონია, აქ სახეში ჰქონოდა, რომ დამაჩა უფრო ძლიერი და მავნებელი ყოფილიყო. აქ მარტო იმისთანა დამბაჩა იყო საჭირო, რომელიც ადვილად ჯიბეში ჩაეტევოდა: დიდი დამბაჩა დასამალავად ძნელი იქნებოდა, საჭირო იყო სულ პატარა დამბაჩა ზასულიჩისათვის სულ ერთი იყო რა ძალაც უნდა ჰქონოდა დამბაჩას; მოჰკლავდა მით კაცს, თუ არა — მას არ დასდევდა. დამბაჩა შეუცვალეს ისე რომ ზსულიჩს არც კი სცოდნია. თუნდაც რომ ვიგულისხმოთ, პროკურორის სიტყვისამებრ, რომ პირველი დამბაჩა ზასულიჩს ეკუთვნოდა, მაინც კიდევ დამბაჩების შეცვლა ადვილად აღსახსნელია: წინანდელი დამბაჩა იმოდენა იყო, რომ ჯიბეში ვერ მოთავსდებოდა. ვერც იმ მახვილ გონიერს აზრს დავეთანხმები, რომ ვითომ ზასულიჩს ღენერალ-ადიუტანტის ტრეპოვის გულსა და თავში არ დაენიშნოს დამბაჩა მარტო იმის გამო, რომ შიში იგრძნოო და როცა ისევ გული გაიმაგრაო, მაშინ გაბედა სროლაო. მე კი მგონია, რომ ღენერალ ადიუტანტს ტრეპოვს არ დაუნიშნა გულში იმიტომ, რომ ზასულიჩს ფიქრადაც არა ჰქონია უფრო მძიმედ დაჭრა ზასულიჩმა დამბაჩა დასცალა მაშინ, როცა უკან წამოსვლის დრო იყო; როცა მოცდა აღარ შეიძლებოდა. გავარდა დამბაჩა... ზასულიჩმა აღარ განაგრძო დაწყობილი საქმე, დასჯერდა მას, რაც მოხდა ერთის სროლით, თვითონვე ვიდრე დაიჭერდნენ, დამბაჩა ხელიდამ გააგდო, მიდგა უკან და არაფერი წინააღმდეგობა არ გაუწივა მაიორს კურნევს, რომელიც მაშინვე ეცა ზასულიჩსა და ცოტას გარჩა არ დაახჩო მარტო იმის მოწყალებით, რომ სხვანი მიეშველნენ. რაც ზასულიჩს ჰსწადდა, იგი მოხდა, მისი განზრახვა შესრულებულ იქმნა, მისი საქმე შემთავრებულ იქმნა…

მე ჩემდა ვალად გრაცხ განგხილო ჩვენება ღენერალად-აუტანტის ტრეპოვის, რომელიც აქ წაკითხულიქმნა, ამ ჩვენებაში ნათქვამია, რომ ღენერალს ტრეპოვს შეუნიშნავს ვითომ ზასულიჩს უნდოდაო. მეორედაც ესროლაო, ძიძგილიც მოუვიდათ დამბაჩის წართმევაზედაო. ამაში ღენერალი ტრეპოვი შემცდარია და შეცდომა მისი იმითი აიხსნება, რომ აღელვებულს მდგომარეობაში იყო. ყველანი მოწამენი, თუმცა ესენიც აღელვებულნი იყვნენ იმ ამბით, მაგრამ ისე არა როგორც ღენერალი ტრეპოვი, აჩვენებენ, რომ ზასულიჩმა თავისის ნებით უბრძოლველად თვითონ გადააგდო დამბაჩა და არაფრით არ გამოუჩენია სურვილიო. ხელახლად სროლისათვისო, თუ რამ ბრძოლა და ძიძგილი მოეჩვენა ღენერალს ტრეპოვს, ეგ უსათუოდ ის ძიძგილი იქმნებოდა, რომელიც მოუხდათ ზასულიჩს, კურნეევსა და დანაშთენს მოწმებს, რომელთაც უნდოდათ კურნეევის ხელიდამ წაერთმიათ ზასულიჩი. მე მგონია, შეცდომა იქმნება ზასულიჩის მოქმედება სასიკვდილოდ შემართვათ იცნოს კაცმა. მისი მოქმედება უნდა განსაზღრულ იქმნას მით, რაც მოხდა და რაც განზრახვა ჰქონდა. მისი განზრახვა იყო; ან სიკვდილი, ან დაჭრა. სიკვდილი არ მოხდა, დაჭრილობა კი ქმნა. საბუთი არ არის ამ დაჭრაში კაცმა დაინახოს მოკვლის განზრახვა; იგი გაუთანაბროს სასიკვდილოდ შემართებას. უფრო სამართლიანი იქნება კაცმა ეგ დაჭრილობა დაჭრილობად მიიღოს და დაჭრის განზრახვის აღსრულებად. თუ ზასულიჩი რაიმე პასუხის გებაში უნდა მიეცეს თვისის მოქმედების გამო, ეგ პასუხის-გება უფრო სამართლიანი იქმნებოდა იმ ვნებისა გამო, რომელიც ნამდვილად მოხდა და არა იმის გამო, რომელიც ფიქრად არა ჰქონია და რომელიც მართტო იგულისხმება.

ყოველს ამას იმისათვის ვამნობ, რომ მე მსურს წარმოგიდგინოთ ზოგიერთი საბუთი და მით შეძლებისამებრ შემწეობა გავსწიო ამ საქმის ვითარების აღსახნელად. თვითონ ზასულიჩისთვის კი სულ ერთია რაგვარადაც უნდა აღხსნად მისის მოქმედების ვითარება, მისთვის სულ ერთია ერთის კანონით დამარსულ იქნება თუ მეორით. როცა ზასულიჩმა ფეხი გადააბიჯა გრადონაჩალნიკის კარის დირეს თავისის წადილის აღსასრულებლად, ძალიან კარგად იცოდა, რომ სხვერპლად სდებს ყოველფერს — თავის თავისუფლებას, თავისის დარღვეულის სიცოცხლის უკანასკნელს ნაშთსა, ერთის სიტყვით, ყოველსფერს იმ მცირედის ხვედრისას, რაც მისთვის ბედს-დედინაცვალს გამოემეტნა. იგი იმისთვის კი არ არის დღეს აქ მოსული, რომ ვაჭრობა დაუწყოს საზოგადო სინიდისის წარმომადგენელებთან მასზედ თუ ან ასე, ან ისე შემიმსუბუქეთ სასჯელიო, არა, უფალნო. ნაფიცნო მსაჯულნო, ამისათვის არ არის დღეს ზასულიჩი თქვენს წინაშე წარმომდგარი! იგი ყოფილა არის უგულითადესი მონა იმ იდეისა, რომლის სახე მან ხელში სისხლის იარაღი მიღო, იგი მოვიდა აქ, რომ თქვენ წინ ახსნას თვის მტკივნეულს გულს მძიმე ტვირთი; რომ თქვენ წინ გაშალოს. სამწუხარო წიგნი თავისის ცხოვრების, გულახდილად და გულ-მართლად აღიაროს თქვენ წინ ყოველივე ის რაც გარდახედია, აუტანია, უფიქრნია, უგვრძნია, რასაც წაუქეზების დანაშაულობისათვის და რის მოლოდინიც ჰქონია.

უფალნო ნაფიცნო მსაჯულნო! არა ერთხელ მჯდარა ამ ავ-კაცობის და სულის მძიმედ ტანჯულების სკამზედ წინაშე საზოგადო სინიდის მსაჯულებისა მანდილოსანი სისხლის დანაშაულობით ბრალდებული. აქ ყოიფლან ქალნი, რომელთაც სიკვდილით ამოუყრიათ თვისი ჯავრი თვისთა შემაცდენელთათვის; აქ ყოფილან ქალნი, რომელთაც საკუთარის ხელით მოუკლავთ მოღალატე და ორგული საყვარელი, ანუ საყვარლის წარმთმეველი ქალი და, ის ქალები აქედამ გამართლებულნი გასულან. სართლიანი განკითხვაა მაგისთანა განკითხვა, იგია გარდამოცემა ღვთაების განკითხვისა, რომელიც განიხილავს ხოლმე არა მრტო გარეგანს სახეს მოქმედებისას, არამედ შინაგანს აზრსაცა, და განსაზღვრავს ხოლმე მართლა გულ-ცოდვილია დამიანი, თუ არა. იმ ქალებს მოუკლაკთ კაცი და მით თავისი საკუთარი ჯვრი ამუყრიათ. ხოლო დღეს თქვენ წინაშე პირველად წარმომდგარა ქალი, რომელსაც ავკაცობაში თვისი საკუთარი სარგებლობა არ უძებნია, თვისი საკუთარი შურის-ძიება არ ჰქონია; თქვენს წინაშე დღეს ის ქალია, რომელმაც თვის დანაშაულობასთან შეაუღლა, ბრძოლა იდეისათვის; რომელმაც თავი გამოიმეტა მისთვის, ვინც უბედურებით თანამოძმე იყო მთელის მისის ყმაწვილქალობის სიცოცხლისა, თუ ეს საბუთი ვერ გამოდგება საზოგადო სიმართლის სასწორისთვის, თუ საყოველთავო სიკეთისათვის, კანონის ძლევა-მოსილობისათვის საჭიროა მოიწვიოთ კანონიერი სასჯელი – დეე აღსრულდეს თქვენი მჯავრდამცემი მართლ-მსაჯულება. ნუ შედრკებით. ამის დარღვეულს და გადამტვრეულს სიცოცხლეს ბევრს ტანჯვას არ მოუმატებს თქვენი განაჩენი. უსაუვედუროდ, უდრტვინგულად მიიღებს იგი თქვენს განაჩენსა და ნუგეშს იცემს მით, რომ იქნება ჩემმა წვალებამაო, ჩემმა თავდადებამაო შეუძლებელ ჰყოს განმეორება იმ შემთხვევისა, რომელიც ჩემის მოქმედების მიზეზად შეიქმნაო. რაც უნდა გულამღვრევით ვსინჯოთ მისი მოქმედება, შეუძლებელია არ აღვიაროთ, რომ მისის მოქმედების აზრი პატიოსნური და კეთილ შობილურია. დიახ, შესაძლოა რომ იგი აქედამ დასჯილი გავიდეს, მაგრამ ჩირქი მოცხებული კი გავა და მხოლოდ ეს დაგვშთენია — გისურვოთ, რომ აღარ იყვნენ ის მიზეზნი, რომელთა გამოც მოხდება ხოლმე ამ გვარი დანაშაულობა და რომელნიც ჰქმნიან ხოლმე ამ გვართა დამნაშავეთა“. ზასულიჩის ქალის საქმე გადატანილ იყო პროკურორის მიერ სენატში, რომელმაც უკუაგდო პეტერბურღის ოლქის სასამართლოს გარდაწყვეტილება და გადიტანა საქმე ნოვგოროდის ოლქის სასამართლოში, ამ გვარად პეტერბურღის ნაფიც-მსაჯულთა სამართალმა ფუჭად ჩაიარა ზასულიჩის ქალისათვის, რომელიც ხელ-ახლად უნდა წამოდგეს ბრალდებულთა სკამზედ ნოვგოროდის ნაფიც მსაჯულთა წინაშე. პროკურორს თვის ჩივილის საბუთად მოუყვანია რომ პეტერბურღის ოლქის სასამართლომ ესა და ეს კანონი დაარღვიაო საქმის განჩინების დროს.

________________

1 №№ 15, 16, 17, 18, 19, 20. 1878წ.

განცხადებანი

მაისის 15-ს გაიხსნა თფილისში ქართული წიგნის მაღაზია, სადაც მსურველთ შეუძლიანთ მოიპოვონ ყოველგგარი ქართული ძველი და ახალი წიგნები.

მაღაზია იმჟოფება ქაშვეთის ეკკლესიის ქვემოთ დუქნებში, №2

გარეშე მცხოვრებთ შეუძლიანთ დაიბარონ ყოველგვარი ქართული წიგნები შემდეგის ადრესით;

Въ Тифлись. Въ книжный магазинъ Григорія Чарквіани, въ зданій Кашветской церкви; №2

გამგეობა მიხაილის თავად-აზნაურთა საადგელმამულო ბაკისა

აცხადებს, რომ 19 მაისს ამა 1878 წ. ნაწარმოებს მესამე ტირაჟში ამოკიდნენ შემდეგნი გირავნობის ფურცელნი მიხალის თავად-აზნაურთა საადგილ-მამულო ბანკისა:

მეორე სერიისა

43 ½ წლის ვადიანი

ასი მანეთის ღირსებისა - №4.

18 7/12 წლის ვადიანი

ათასი მანეთის ღირსების №74

ხუთასი „ „ „ 54

ასი „ „ „ 64, 74, 154, 164 და 174

მესამე სერისა

43 ½ წლის ვადიანი

ხუთასი მანეთის ღირსებისა №74

ასი „ „ „ 74

18 7/12 წლის ვადიანი

ათასი მანეთის ღირსებისა №4

ხუთასი „ „ „ 54

ასი „ „ „ 64

კუპონების და ტირაჟში გამოსული გირავნობის ფურცლების ზღვევა მოხდება (ხოლმე) ქ. ქუთაისს ბანკის სამართველოში და პეტერბურღს ვინეკენის და კომპ. საბანკირო კონტორაში.

დაიბეჭდა და ისყიდება ტფილისში უფ. გიგო ჩარკვიანის წიგნის მაღაზიაში:

ბატონის შვილი ირაკლის პირველი დრო

ანუ თავდადება ქართველთა

ტრაღედია ოთხ მოქმედებად, თხზ. თ. ალექ. ჯამბაკურიან-ორბელიანისა.

ფასი ექვსი შაური.

განცხადება

ტფილისის გუბერნიის თავად-აზნაურთა საადგილ-მამულო ბანკისაგან.

გამგეობა ზემოხსენებულის ბანკისა უმაღლესად დამტკიცებულის ამა ბანკის წესდების §16 ძალითა ამით აცხადებს, რომ 22-ს თიბათვეს 1878 წ., შუადღისას, ქალაქს ტფილისში, სოლოლაკის ქუჩაზედ, კორღანოვის სახლში ისყიდება საჯაროს ვაჭრობით უძრავნი ქონებანი ქვემოხსენებულთა პირთა, რადგანაც მათ არ შემოუტანიათ ბანკიდამ აღებულის ვალის გადასახდელად ვადის ფული, დაწესებული წესდების §§ 29, 30, 34 და 36 მუხლითა.

სულხანოვები, გაბრიელ და მიხაილ-ოთხი დუქანი ყოველგვარის შენობებით, ეზოთი და მიწით, ზომით 36 ოთხ-კუთხე საჟ., ქ. ტფილისს, 2 განყოფილების 14 ნაწილში. ვალის თავნია 5,281 მან, შემოსატანია ბანკში 342 მან. და 18 კაპ., სულ 5,623 მან. და 18 კაპ.

ბურდულოვისა, ალექსანდრა სოლომონის ასული — ორი დუქანი თავლით, ყოველგვარის შენობებით, ეზოთი და მიწით, ზომით 600 ოთხ-კუთხე საჟ., ქ. ტფილისს 2 განყოფილების 11 ნაწილში. ვალის თავნია 2,880 მან. და 55 კან. შემოსატანია ბანკში 183 მან. 68 კ. სულ 3,064 მან. 23 კაპ.

სულხანოვისა, მარია ივანეს ასული ა) ერთ-სართულიანი ქვითკირის დუქანი და ბ) ორი სამ-სამ სართულიანი დუქნები, ორი ორ სართულიანი და თერთმეტი თითო სართულიანი ქვითკირის დუქნები, ტფილისს ა) 1 განყოფილების 7 ნაწილში და ბ) 2 განყოფილების 14 ნაწილში, ჩუღურეთში. ვალის თავნა 17,283 მან. და შემოსატანია ბანკში 973 მნ. 25 კ. სულ 18,256 მან. 52 კ.

პავლიევი, იაკობ სემენის ძე — ორ-სართულიანი ქვითკირის სახლი სარდაფით და ორ-სართულიინი სამოსამსახურო სახლი სარდაფით და მიწით, ზომით 72 ოთხკუთხე საჟ. თფილისს 1 განყოფილების 5 ნაწილში ნემენცების ქუჩაზე. ვალის თავნია 5,811 მ. და 74 კაპ, შემოსატანია 338 მან, და 10 კ. სულ 6,149 მ. და 84 კაპ.

ტერ-ზახაროვისა, მარია კონას ასული — ერთ-სართულიან ქვითკირის სახლი მიწით, ზომით 18 ოთხ-კუთხე საჟ., ტიფილისს 2 განყოფილების 13 ნაწილში, ეჩმიაძინის ქუჩაზე. ვალის თავნია 195 მან. 27 კაპ. შემოსატანია ბანკში 35 მ. 18 კ. სულ 230 მ. 55 კაპ.

ბაბოვი, სარქის მარტირუზას ძე — ერთ-სართულიანი ქვითკირის სახლი სარდაფით და მიწით, ზომით 30 ოთხ-კუთხე საჟ. ტფილისს 2 განყონოფილების 13 ნაწილში. ვალის თავნია 293 მან. შემოსატანია ბანკში 30 მან. და 34 კაპ. სულ 3,223 მან. 39 კაპ.

ბარათოვნი, კნ. იოსებ, გიორგი და კნეინა მარია ივანეს ძენი - მიწები 536 დესეტ. და 1,920 ოთხ-კუთხე საჟ. ტფილისის გუბერნიისა და მაზრაში კომარლოს დაჩაზე (პატარა რატევანი), ვალის თავნია 5,976 მან. 87 კ. შემოსატანია ბანკში 262 მან. და 48კ., სულ 6, 130 მან. და 35 კაპ.

თარხან მოურავისა ბნეინა მარია ბიძინას ასული - მიწები 545 ოთხ-კუთხე საჟენი, ტფილისის გუბერნიის, გორის მაზრის, სათუხარელოს დაჩაზე, ვალის თავნია 6,674 მან, და 10 კაპ. შემოსატანია 291 მან. და კან, სულ 6.965 მან და 33 კაპ.

პირადოვი, მიხაილ არტემის ძე — ბაღი ერთ-სართულიანის სხლით, მიწით, წყაროთი და ყოველგვარ კუთვნილებით, ზომით ბაღის მიწა სიგძით 135 საჟ., სიგანით 80 საჟ. ეზო და სახლის მიწა 250 ოთხ-კუთხე საჟ., ტფილისის გუბერნიის და მაზრის, სოფ. თფისში. ვალის თავნი 400 მან. შემოსატანია ბანკში 26 მან, და 10 კაპ. სულ 426 მან. და 10 კაპ.

სტეფანოვი, გეურქა ავლეს ძე — ცარიელი მიწა, ზომით 300 ოთხ-კუთხე საჟ. ქ. ტფილისს, 2 განყოფილების 11 ნაწილში, ავჭალის ქუჩაზე. ვალის თავნია 1,200 მან. შემისატანია ბანკში 66 მან. და 88 კაჰ., სულ 1,266 მან. და 88 კაპ.

აივაზოვი, არტემა თადეოზის ძე—ერთ-სართულიანი ქვითკირის სახლი თავის ფლიგელით და სახლის ქვეაიწით, ზომით 413 ოთხ-კუთხე საჟ., ფლიგელის ქვეშ, ზომით 51 ოთხ-კუთხე საჟ. ვალის თავნია 2,000 მან. შემოსატანია 76 მან. და 70 კაპ. სულ 2,076 მან. 70 კაპ.

საყვარელიძისა, მინადორა ზურაბის ასული — მიწები, ზომით 25 დესეტინა და 600 ოთხ-კუთხე საჟ. ტფილისის გუბერნიის, გორის მაზრის, სოფლებ: ზეკატს, ცოცხნარს, ოდზისში და ზინდისში. ვალის თავნია 500 მან, შემოსატანია 37 მან. და 20 კაპ. სულ 537 მანეთი და 20 კაპ.

ანდრონიკოვი, კნ. ზაქარა იასეს ძე ― მიწები, ზომით 15,000 დესეტინა ტფილისის გუბერნიის და მაზრის, სოფ, ლომბათოში. ვალის თავნია 59,768 მან. და 18 კაპ, შემოსატანი 2,093 მანეთი და 7 კაპ. სულ 61,831 მანეთი 25 კაპეიკი.

ჭიჭინაძე, ეგნატე ნიკოლოზის ძე — ხუთი თითო სართულიანი ქვითკირის სახლები მიწით, ზომით 11 ოთხკუთხე საჟ. ტიფილისს 1 გნყოფილების 1 ნაწილში, მთაწმინდაში. ვალის თავნია 677 მანეთი და 48 კაპ. შემოსატანია 67 მანათი 42 კაპაკი, სულ 739 მანეთი და 55 კაპეიკი.

ანგარიში

რუისის გამსესხებელ-შემნახველის ამხანაგობისა 1-ს იანვრიდან ვიდრე 1-ს აპრილამდე 1878 წელსა.

1877 წელში

1-ს აპრილსა 1878 წელსა იმყოფება:

წილადი ფული - - - - 1,123 მან. 65კ.

სასარგებლოდ შემოტანილი - - - 585მან.-კ.

ნასესხი - - -- - - - - - - - 988 მან.

სათადარიგო თანხა - - - - - 14 მან. 93კ.

წმინდა მოგება - - - - - 11 მან. 2 კ.

სულ: 2,722 მან. 60 კ.

სესხათ მიცემული - - - 2,470 მან. 94კ.

დარჩენილია ნაღდ ფულად - - - - 251 მან. 66კ.

საწევრო შეტანილი - - - - - - 100მან.

სულ: 2,722 მან. 60კ.

წევრნი მართველნი აზ.მ. კლიმიევი; ს. მღებრიშვილი; ეს. ბუზიაშვილი

1878 წელსა; ს.რუისში; გორის უეზდიდან.