საპოლიტიკო მიმოხილვა

პირველ თიბათვეს ბერლინში შეიყარა კონგრესი, რომელსაც მთელი ევროპა ამოდენა ხანია დიდის მოუთმენლობით მოელოდა. ამიტომ თქმა აღარ უნდა, რომ ქვეყნის ყურადღება მიქცეულია ბერლინისაკენ, საიდანაც უნდა გამოვიდეს ან ომი, ან მშვიდობიანობა; მიქცეულია იმ კარებისაკენ რომელსაც უნდა მოჰყვეს ან სისხლისღვრა და ცრემლთა დენა, ან მშვიდი და აუმღვრეველი მიმდინარეობა ცხოვრებისა. რომელი ერთი დასძლევს, რომელს ერთს უგდებს კენჭს ბედი - ღმერთმა უწყის. ან რა ჩვენი საქმეა, სწორედ რომ სთქვას კაცმა? ისტორია და მისი ავკარგიანობა ჩვენთვის ხომ ღვთის განგებაა და მეტი არაფერი? როგორც მიწის მუშა ცას შესცქერის, ნამი ჩამოვარდება თუ არა, ისე ჩვენ ვიცქირებით - ნეტა ხვალინდელი დღე რას გვიქადისო. რას მოგვიტანს კონგრესი, რა მოგახსენოთ მეთქი. სახელმწიფოთა წარმომადგენელნი (თვით სამინისტროთა მოთავენი) მიწვეულნი არიან სან-სტეფანოს შერიგების პირობათა გასაშინჯავად. ამ გასინჯვაში და განხილვაშ., თვითოეულ სახელმწიფოს სრული თავისუფლება აქვს მინიჭებული, რას ნიშავს ეს თავისუფლება? თუ მარტო იმას ნიშნავს, რომ ყოველ სახელმწიფოს უფლება აქვს დასდვას კონგრესის წინაშე, რა საგანიც უნდა, და აღძრას, რა კითხვაც უნდა - ეს ხომ ასე უნდა იყოს, რაკი კონგრესი მოწვეულია სან-სტეფანოს შერიგების მთლად განხილვისათვის. თუ მეორეს მხრით „თავისუფლება“ იმასა ნიშავს, რომ თვითოეულ სახელმწიფოს არავითარი მოვალეობა არ ექმნება დაუმორჩილდეს დანარჩენ სახელმწიფოთა გადაწყვეტილებას, მაშინ ძნელი საფიქრებელია, რომ კონგრესს რაიმე მტკიცე შედეგი მოჰყვეს; კონგრესიც ისე ფუჭად ჩაივლის, როგორც სტამბოლის კონფერენციამ ჩაიარა.

ვერაფერ გუნებაზედ უნდა იყვნენ ზოგიერთა სახელმწიფოთა მოღვაწენი, რომელნიც აღმოსავლეთის საქმის თაობაზედ არიან მიწვეულნი ბერლინში, მეტადრე ბისმარკი. მართალია, აღმოსავლეთის საქმე მძიმე საქმეა, რომელსაც დაერთვის სხვადასხვა სახელმწიფოთა მრავალგვარი არსებითი სარგებლობა, მაგრამ რაც უნდა იყოს, სახელმწიფოს შინაური საქმე, რომელსაც დაერთვის თვით შინაგანი ძალა და სიმკვიდრე, უფრო უმძიმესი უნდა იყოს ამა სახელმწიფოისათვის. ჩაიხედეთ თვითოეულ სახელმწიფოში და თითქმის ყველგან დაინახავთ ღრმა განხეთქილებას, მტკიცე უკმაყოფილებას. თითქმის ყველგან ლამის დაირღვეს აწმყო წყობა, მიმდინარე ცხოვრება და თან გადიტანოს, რაც კი რამ მკვიდრი და შეურყეველი იყო აქამდისინ კაცის თვალში... ნამეტნავად გამწარებული გული ბისმარკს უნდა ჰქონდეს მეთქი. რამდენიმე წელიწადია, რაც გერმანიის თავი და თავი ბისმარკია. იგია სული და გული აწინდელის გერმანიისა და გულდაჯერებით შეჰყურებდა თვის სახელმწიფოს, როგორც ციხე-სიმაგრეს, რომელსაც ვერც გარეშე მტერი მიუდგებოდა, ვერც შინაური დასძლევდა; ბისმარკს ეჭირა მთელის სახელმწიფოს ჩარხის ტარი, მედიდურობით დასცქეროდა თვის ქმნილებას და თუ არ ამბობდა, ფიქრობდა მაინც: „სახელმწიფო - თვითონ მე ვარო“. როგორც ერთ დროს ამბობდა ლუდოვიკი მეთოთხმეტე. მაგრად აუკრიფა მთელს სახელმწიფოს სადავე და ფიქრობდა თვის გუნებაში: „აბა ეხლა შემობძანდესო აღმაშფოთებელი სული, რომელიც უწინ წამოიფეთქავბა ხოლმე, მაგალითად საფრანგეთში და ბანს ისმენდა თვით გერმანიაშიაც. რაღა აკლია გერმანიის დიდებას? ფული ბლომად ჩაიგდო, ჯარიც მრავალი ჰყავს, იმდენად მრავალი, რომ თითქმის ყოველი სული დიდიდამ პატარამდე სალდათია... ალბათ აკლია რამე, რომ ერთისა თუ ორის კაცის ავკაცობამ ლამის მთელი გერმანია დააყენოს ფეხზედ; ალბათ აკლია რამ, რომ ბისმარკს თვისი ავადმყოფობაც კი დაავიწყდა, რომლისთვისაც თავი დაანება პირდაპირ სახელმწიფო მოღვაწეობას და დიდი ხნით ისურვა დასვენება და განცხრომა. აბა რაღა გული უნდა ჰქონდეს ბისმარკს აღმოსავლეთის საქმისათვის, ნეს. როდესაც შინაობამ გაუკრთო ძილი და წაართვა მოსვენება; ამ შინაობამ ლამის ფრთაც მოუკვეთოს და აბა რაღა კონგრესია, თუკი მის მოღვაწეთ ფრთა გაშლილი არ ექმნებათ. ანდრაშის უთქვამს თურმე, რომ ბისმარკი მარტო იმიტომ კი არ არის კონგრესის თავმჯდომარედ ამორჩეული, რომ ამას ჩვეულება მოითხოვსო (რადგანაც კონგრესი ბერლინში არის შეკრებილი), არამედ თვით ბისმარკის ღირსებათა ძალათაცაო. კარგი და პატიოსანი, მაგრამ ჯერჯერობით ხალხთა შორის საქმე იმგვარად მიმდინარეობს ქვეყნიერებაზედ, რომ ყველაზე უწინარესი ადგილი უპყრია არა შინაგან თვისებას და ღირსებას, არამედ იმ შიშს, რომელსაც მოასწავებს ერთი თუ მეორე მოღვაწე. ამ მხრით გერმანიას ცოტად თუ ბევრად ფრთა მოკვეთილი აქვს მეთქი... ვინ იცის, იქმნება ბისმარკს ანდრაშის სიტყვაზედ მწარე ღიმილი მოუვიდა.

მარტო გერმანია არ არის ამგვარ გარემოებაში. იმ საქმეს, რომელმაც დააფთხო გერმანიის საზოგადოება და მთავრობა, სცდილობენ დაართვან სხვა სახელმწიფონიც და მათ საერთო ზომიერება ახმარებინონ იმ განსაცდელის მოსპობისათვის, რომელიც არა მარტო გერმანიას მოელისო. დაუგდეთ ყური, რას ლაპარაკობენ კლერიკალებისა და სხვა ამგვარ დასთა გაზეთები. თვით საფრანგეთის მონარხიელები და კლერიკალების წახალისდნენ. მათის სიტყვით, საფრანგეთში რომ რესპუბლიკა არ ყოფილიყოს დამკვიდრებულიო, ჰედელისა და ნობილინგის ავკაცობა შეუძლებელი იქმნებოდაო. სოციალ-დემოკრატთა გაძლიერება თვითონ გერმანიის იმპერატორის ბრალიაო, რადგანაც ევროპაში რესპუბლიკის დამკვიდრება შეიწყნარაო. ერთის სიტყვით, საფრანგეთის რესპუბლიკის წინააღმდეგნი მადაზედ არიან მოსული და ყოველ ღონისძიებას ხმარობენ, რომ თუ საკუთარის ძალით ვერ მოერიეს რესპუბლიკას, გარეშე მტერი მაინც მოიწვიონ რესპუბლიკის ჩასაქოლავად. და ამისთვის ის დღე დააყარონ, როგორიც, მაგალითებრ დაუყენა საფრანგეთს დიდის რევოლუციის შემდეგ ევროპიის კოალიციამ, ან როგორც იყო საფრანგეთის გარეშე მდგომარეობა 1814 წ. ვიდრე 1848 წლამდე. ამისათვის არა ზოგვენ არასფერს, არც პატიოსნებას, არც სიმართლეს. ყველასთვის ცხადია, რომ ვიღაცა ნემენცის ავკაცობისა და საფრანგეთის რესპუბლიკელთა შორის არავითარი კავშირი და ერთობა არა სუფევს და არც არის შესაძლებელი, მაგრამ კლერიკალები და ბონაპარტიელნი რას. დასდევენ; მათთვის ყველა საშუალება კარგია და ამიტომ, ეჭვი არ არის, მოხარულნი არიან, რომ გერმანიის იმპერატორს. იმისთანა უბედურება შეემთხვა.

წეღან მოგახსენეთ, რომ ამჟამად ზოგიერთა სახელმწიფო თვის შინაობაში დიდ განსაცდელშია მეთქი ჩავარდნილი და ამიტომ მთლად გულმშვიდად ვერ მოკიდებს მეთქი ხელს აღმოსავლეთის საქმეს კონგრესის ბაასში. თუ ამასთანავე მოვიხსენიე საფრანგეთი, რასაკვირველია, იმიტომ კი არა, რომ მისი შინაგანი მდგომარეობა იმგვარივე იყოს, როგორც მაგალითად გერმანიისა. ეს იმდენად ცხადია, რომ ლაპარაკი არ უჭირს. თუ საფრანგეთს მოელის რამე განსაცდელი, მხოლოდ იმიტომ, რომ მისი ახალი წყობა ჯერ საკმაოდ ღრმად არ არის ჩამდგარი ცხოვრებაში და ჯერ სრულიად არ გამოლევია მტერი. მეორეს მხრით თუ გერმანიას მოელის განსაცდელი - იმიტომ, რომ მისი მოწყობილობა იმ ნიადაგზედ არის დამკვიდრებული და იმ მასალით არის დაკოწიწებული, რომელიც ვერაფერი თამასუქია ხალხის ბედნიერებისა და კეთილდღეობისა და რომელიც დიდხანს ვერ გასწევს.

საფრანგეთის შესახებ უნდა მოგახსენოთ, რომ იგი „დღესასწაულობს“. მართლადა ყოველგვარი გარემოება იმგვარად მოიწყო საფრანგეთისათვის, რომ შემთხვევას აძლევს უფრო მეტი ბრწყინვალება მისცეს თავის საქვეყნო გამოფენას და მით უფრო აშკარად დაანახვოს ქვეყანას თვისი განახლება, თვისი მტკიცე და მოუდრეკელი მოღვაწეობა ხალხის ბედნიერებისათვის და თავისუფლების დამკვიდრებისათვის.

მრავალი საჯარო სიტყვა თქმულა პარიჟში რესპუბლიკის მოღვაწეთა მიერ, სიტყვა ცხარი, გულიანი, გამომთქმელი მტკიცე რწმენისა მათთა საქმის სიმართლისთვის. ამგვარ სიტყვაში რესპუბლიკის მოღვაწენი გამოჩენილნი მწერალნი და მჭევრმეტყველნი მთელი საზოგადოებისა და ხალხის სახელით აღიარებენ ერთის მხრით თვის მხურვალე სიყვარულს იმ ახალისადმი, რომელსაც დასდგომია ამჟამად საფრანგეთი. მეორე მხრით აღიარებენ თვის არანაკლებ მხურვალე რისხვას და შე ჩვენებას იმ ძველისადმი, რომელსაც ბევრი სიბოროტე და ვაივაგლახი მოუტანია საფრანგეთისათვის. ამ წრფელ მოღვაწეთა ქადაგებას აღტაცებით ისმენს მთელი საფრანგეთი და მით აჩვენებს ქვეყანას მართლადა გასაოცარს სურათს. რა თქმა უნდა, რომ საფრანგეთშიაც უმრავლესობა დიდ ტანჯვაში და გაჭირებაშია; არც იმასა აქვს სანატრელა თანასწორობა და ბედნიერება; იქაც სუფევს მრავალი არ დაკმაყოფილებული მოთხოვნილება, მაგრამ დახე ხალხის გონიერებას და საპოლიტიკო გაწვრთნას! მას კარგად ესმის, რომ ყველაზედ უწინარეს დამარცხებულ უნდა იქმნეს ის საზოგადო და საერთო მტერი, რომლის გამარჯვება არის იმავე დროს ხალხის არსებითის სულის ამოკვეთა.

ბევრი საჯარო სიტყვა თქმულა მეთქი პარიჟში ბოლოს დროს. ღირსშესანიშნავია, სხვათა შორის, სიტყვა, რომელიც წარმოსთქვა გამოჩენილმა მოხუცმა პოეტმა ვიქტორ ჰიუგომ 30 (ჩვენებურად 187 მაისს. ამ დღეს შესრულდა ასი წელიწადი მას აქედ, რაც გარდაიცვალა ვოლტერი, ერთი იმ მოღვაწეთაგანი მეთვრამეტე საუკუნისა, რომელთაც დასთესეს 1789 წლის რევოლუციის თესლი. რათქმა უნდა, რომ დიდძალი ხალხი შეიკრიბა ამ თეატრში, სადაც პატივცემულ პოეტს უნდა წარმოეთქვა თავისი სიტყვა და დიდის აღტაცებითაც მიეგება ვიქტორ ჰიუგოს. წამოდგა მოხუცი და მიუგო მსმენელთ, სხვათა შორის, შემდეგი: „რევოლუციის წინედ, ბატონებო საზოგადოების მოწყობილება იყო შემდეგი: ძირს იდგა ხალხი, მასზედ სარწმუნოება, წარმოდგენილი სამღვდელოთა დასის მიერ. სარწმუნოებას გვერდით ედგა სამართალი, წარმოდგენილი მსაჯულთა მიერ. რა იყო იმ დროს ხალხი? იგი იყო უცოდინარობა. რა იყო სარწმუნოება? იგი იყო დევნულობა. რა იყო სამართალი? იგი იყო უსამართლობა. აი თქვენ თვითონ გასინჯეთ, მოვიყვან მხოლოდ ორ მაგალითს: 13 ოქტომბერს 1761 წ. ქ. ტულუზში ერთის სახლის ქვემო ოთახში ჰპოვეს ჩამოხრჩობილი ყმაწვილი კაცი. ხალხი აირია, სამღვდელომ იწყო რისხვა, მსაჯულებმა - გამოძიება. იგი იყო თავის მკვლელი, მაგრამ ძალად მკვლელობა აღიარეს და მოძებნეს დამნაშავე. რისთვის? სარწმუნოებისათვის. ვინ იყო დამნაშავე? ერთი მამა ჰუგენოტი,[1] რომელსაც უნდოდა დაეშალა თავის შვილისთვის კათოლიკობის მიღება. მაშასადამე შვილი მოუკლავსო, მას ჩამოუხჩვია ყმაწვილი კაციო - ეს ხომ ცხადი სულელობა და შეუძლებლობაა! შენ არ მომიკვდე, სამართალმა იმოქმედა და აწარმოვა შემდეგი: 9 მარტს 1762 წ. მეიდანზედ მოიყვანეს თეთრთმიანი ბერი კაცი, სახელად ჟან კალას, გააძვრეს ტანისამოსი, წააწვინეს ფალზედ, ხელფეხი შეუკრეს ცელის მსგავსად. ეშაპოტზედ დგას სამი კაცი - ზედამხედველი, მოძღვარი, რომელსაც ხელში უჭირავს ჯვარცმა და ჯალათი, რომელსაც უჭირავს ხელში რკინის კეტი. ჯალათმა მოიქნია რკინის კეტი და მოამტვრია თავის მსხვერპლს ერთი ხელი. უბედურმა დაიკივლა და გულშემოეყარა. ფიცხლავ წამალი მისცეს მოაბრუნეს და გონებაზედ მოიყვანეს. ხელმეორედ დასცხეს რკინა, კალასმა ხელმეორედ დაიკივლა და გულიც წაუვიდა. კიდევ მოაბრუნეს, კიდევ დასცეს,სულ რვაჯერ. მღვდელმა მიუტანა ჯვარი სამთხვევლად, მაგრამ კალასმა პირი შეუქცია. შემდეგ ჯალათმა შეიბრალა, ე.ი. დასცა რკინა გულზედა და სულიც ამოხადა. ასე დალია სული ჟან კალასმა ორი საათის ტანჯვის შემდეგ. მისის სიკვდილის შემდეგ ცხადად გამოჩნდა, რომ ყმაწვილმა კაცმა თვითონ მოიკლა თავი. მაგრამ კაცის კვლაც მოხდა. ვისგან? მსაჯულებისაგან (მოძრაობა ტაშის კვრაა).

მეორე მაგალითი. მოხუცებულის მაგიერ გვიდგა წინ ყმაწვილი კაცი: 1765 წ. ქალაქ აბბევილს საშინელის ქარიშხალის მეორე დღეს, ერთს ხიდზედ იპოვეს ხის ჯვარი (ჯვარცმა) ჭიის ნაჭამი, რომელიც სამი საუკუნის განმავლობაში მოაჯირზედ იყო მიკრული. ვინ ჩამოაგდო ეს ჯვარი და ვინა ქნა ეს საშინელი ცოდვა? არავინ იცის. იქმნება გამვლელმა ქმნა, ან იქნება ქარის ბრალია. ვინ არის დამნაშავე? ეპისკოპოსმა გასცა ბძანება, რომლის ძალით ყველას უნდა ეჩვენებინა, რაც კი რამ იცოდა ამ საქმეზედ. შიშმა და ძალადობამ თავისი გაიტანა. სამართალმა გამოაჩინა, ან ვითომ გამოაჩინა, რომ იმ ღამეს, როდესაც ჯვარი გადმოვარდნილა, ორ კაცს, ორ აფიცერს გა უვლიათ აბბევილის ხიდზედ სიმღერით. მსაჯულებმა გამოსცეს ბძანება ამ ორის აფიცერის დატუსაღებისა. ერთი კი გაიპარა, მაგრამ მეორე კი, სახელად ლაბარსი, დაიჭირეს. მან უჩვენა სასამართლოს - ხიდზედ არ ვყოფილვარო, მაგრამ სიმღერით კი მიმღერიაო. სასამართლომ გაამტყუნა. ბრალდებულმა პარიჟში. გადიტანა საქმე, მაგრამ იქაც გაამტყუნეს და ბორკილებით დააბრუნეს აბბევილში. მოკლედ ვიტყვი: დაუდგა მას უბედური ჟამი, დაუწყეს გამოკითხვა თანაშემწეთა შესახებ. თანაშემწე რაში? ხიდზედ გავლაში და მღერაში. მოჰსტეხეს მუხლი; მის მოძღვარს ძვლების მტვრევა მოესმა, გულშემოეყარა. მეორე დღეს 5 თიბათვეს 1766 წ. წაათრიეს ლაბარსი აბბევილის მოედანზედ, სადაც ცეცხლი იყო ანთებული. წაუკითხეს განჩინება, შემდეგ მოჰსჭრეს ხელი. ამოჰგლიჯეს ენა და ბოლოს წყალობა მოიღეს - თავი მოჰსჭრეს და ცეცხლში ჩააგდეს. ასე დალია სული აბბევილის რაინდმა ლაბარსმა. იგი იყო ცხრამეტი; წლისა (ძლიერი და ხანგრძლივი გულმტკივნეულება). მაშინ შეჰქმნა ვოლტერმა თავისი ღაღადება და ძახილი და მით დაიმკვიდრა სამარადისო სახელი (დიდძალი ტაშის კვრა). მაშა; წამოესარჩლა იგი კაცობრიობის საქმეს მტარვალთა წინააღმდეგ და მოიგო კიდეც. დიდებულო კაცო, დალოცვილ იყავ უკუნისამდე! (ტაშის კვრა):

„ვოლტერმა მარტოდმარტომ, წინაშე გულმსუბუქისა და საბრალო საზოგადოებისა, წინაშე მეფის კარისა, თავად-აზნა ურთა და ხაზინისა, წინაშე ბრმა ხალხისა და იმ საშინელ მსაჯულთა, რომელნიც მსახურისა ტვირთი იყვნენ, ბატონისა კი ფრიად მორჩილნი, რომელნიც მუსრავდნენ თუ ფარფარობდნენ ხალხზე, იყვნენ დაჩოქილნი მეფის წინაშე, - ვოლტერმა მეთქი, მარტოდმარტომ იკისრა ბრძოლა ამ ყოველგვარ უსამართლოებასთან. რა იყო მისი იარაღი? ის, რასაცა აქვს სიმსუბუქე ნავისა და ძალა მეხისა, ე.ი. კალამი (ტაშის კვრა). ამ იარაღით უბრძოლია, ამ იარაღით გაუმარჯვნია“.

შემდეგ ვიქტორ ჰიუგომ დაუხატა მსმენელთ სურათი ვოლტერის დროისა და იმ სარგებლობისა, რომელიც მოუტანა ვოლტერმა კაცობრიობის ყოველგვარ წარმატებასა. ბოლოს ჰსთქვა შემდეგი: „ჩემი უკანასკნელი სიტყვა იქმნება წარმატების აღიარება. მოვიდნენ, უფლებამ ჰპოვა თვისი ფორმულა: კაცობრიობის ფედერაცია. ამჟამად ძალა ჰქვიან ძალადობას და სამართალქვეშ არის ჩავარდნილი; ცივილიზაცია კაცობრიობის ჩივილით სდებს თვის განჩინებას დამპყრობთა და სარდალთა წინააღმდეგ (მოძრაობა). მოძმად მოწვეულია ისტორია. ადგილს იპყრობს მტკიცე სინამდვილე. ფუჭი აღტაცება და თვალის ახვევა ილევა. მრავალ შემთხვევაში გმირი არის მხოლოდ გადასხვაფერებული კაცის მკვლელი (ტაშის კვრა). ხალხთ ესმით, რომ თუ ერთის მოკვლა ავკაცობაა, ბევრის მოკვლა ვერაფერი შესამსუბუქებული გარემოებაა (სიცილი და ტაშის. კვრა); თუ მოპარვა სამარცხვინოა, დაპყრობაც არ უნდა იყოს სასახელო... აღვიაროთ შეურყეველი ჭეშმარიტება. გავავუპატიუროთ ომიანობა, ნუ იქმნება, სისხლმოსული სახელოვნება შეუძლებელია. არა, არ არის კარგი და არც სასარგებლოა მკვდართა გროვის გამრავლება. არა, შეუძლებელია, რომ სიცოცხლე შრომობდეს სიკვდილისათვის. არა, მშობელნო, შეუძლებელია, რომ ომიანობამ, ამ მპარველმა, გამოგაცალოთ თქვენი ბაშვები. არა, შეუძლებელია, რომ დედაკაცი ტანჯვით შობდეს, ადამიანი იბადებოდეს, ხალხი სთესდეს და მუშაობდეს, ფილოსოფოსი სჯიდეს, აღებ-მიცემობა მიეცემოდეს გასაოცარ წარმატებას - მხოლოდ იმისთვის, რომ წამოაყენოს ეს საშინელი ხალხთა შორის გამოფენა, რომელსაც უწოდებენ ომის ველს (მთელი საზოგადოება ფეხზე დგება და ტაშსა სცემს).

„ნამდვილი ბრძოლის ველი არის ის ადამიანის შრომის ნაღვაწთა კრება, რომელსაც უძღვნის ამჟამად, პარიჟი მთელს ქვეყანას. ნამდვილი გამარჯვება არის გამარჯვება პარიჟისა!“.

____________________

1 საფრანგეთის პროტესტანტები, რომელნი დევნულ იყვნენ კათოლიკეთა მიერ

თ. ალ ჭავჭავაძის ლექსნი

(პ. უმიკაშვილის გადმოცემულნი)

1

მეორედ მოსვლა ვამსგავსოთ საყვარულისა შორვებას.
რომელი უფრო ძნელია? ვკითხოთ გულსა თუ გონებას.
პირველში სული ცხოველი მკვდარს გვამთან უკუიქცევა
და მეორეში ცხოველს გვამს სული თვალ-და-თვალ ექცევა.

2

მცირეს სენის ეგზომ შიში სიმხნეს, ვჰგონებ, არა ჰგვანდეს.
ამად ვბედავ, გკადრო კითხვა, თუ პასუხი არა გზარდეს:
მან რაღა ჰყოს, ვის, გლახ, გული როდისითგან დაგვით სწვავდეს
და სასოცა არ უვიდეს, რომ ოდესმე დაუამდეს?!

3

თუ ხე ბუნებით მწარეა, - ანგელოზს მიაბარეა,
წარიღოს, ედემს დანერგოს, სად სუნნელების არეა,
ტიგრისის წყლითა მოჰრწყავდეს, რომ ტურფად მომდინარეა,
ნაყოფი მოგცეს, იხმიო, მაინც ეგრეთვე მწარეა.

4

ეს ცეცხლი რომ მე მეგზნება
რად მკითხავ, როდის გაქრება?
გული შენ სანთლად გიმსხვერპლე,
მაშინ ჰქრეს, როცა მთლად დნება,

5.

ცრუიან ბრძენნი, მეტეველნი შემთხვევით სოფლის ყოფასა,
შენნი მხლველნი დაჰგმობენ მათს უაზროსა ხმობასა

6.

სიბრძნე და გონიერება რაგინდ მარად ფხიზლად გფლობ-
სიჭაბუკეს და სიყვარულს, რაც უნდათ იმას ჰყოფენ. [დნენ,

7.

ენა მდუმარებს, გული მწყილია, სევდა მხმობია,
ტრფობავ, მარქვ, — კვალად ჩემად სავნოდ რაღა გრჩომია.

8.

შენნი გამცდელნი ჩივიან; კაი დავკარგეთ გონიო, —
ნეტარ მეც შენთან მოსულა, მომკალ თუ დავინანიო

9.

როს შენ ვერ გხედავ, როს არ მესმის ხმა შენი ტკბილი
დღე იგი ჩემთა დღეთა რიცხვთაგან არს აღმოფხვრილი

არშაკიდების დინასტია სომხეთში და საქართველოში

ფარნავაზის შემდეგ დაჯდა მეფედ იმისი შვილი საურმაგი. ქართლის ერისთავებმა განიზრახეს იმისი სიკვდილი, „რადგანაც — სთქვეს იმათ არა კეთილ არს ჩვენდა, რათამცა ვემსახურეთ ნათესავსა ჩვენსა.“ საურმაგი ფარულად განივლტო დურძუკეთს, დედის ძმებთან. თან ჰყვანდა დედა, დურძუკელი, ნათესავი კავკაზისა. „მაშინ რომთა იგი აზნაურნი მივიდეს დურძუკეთსავე და რქვეს საურმაგს: „დიდი კეთილი დგას ჩვენზედა მამისა შენისა, ამისთვის ვართ ჩვენ მტკიცე ერთგულობასა შენსა“. საურმაგი ეზრახა თავისს მამის დისწულს, ოსეთის მეფეს, შემოიკრიბა დურძუკეთი, დაიპყრა ქართლი, მოსრნა განდგომილნი, რომელთა შეუნდო, ხოლო დაამდაბლნა ქართლოსიანნი, წარჩინებული ჰყვნა აზნმურნი, განამრავლნა დურძუკნი, ნათესავნი კავკაზისნი, რომელნი ცა ტყვენვასა მას ხაზართასა ყოველნივე მშვიდობით დარჩომილ იყვნეს, სიმაგრისაგან ქვეყნისა და ვერღარ უტევდა დურძუკეთი, საურმაგმა წარმოიყვანა ყოველთ კავკაზასა ნათესავთა ნახევარნი და რომელნიმე მათგანი წარჩინებული ჰყვნა და სხვანი დასხნა მთიულეთს, დიდოეთიდგან ვიდრე ეგრისამდე, რომელ არს სვანეთი, და ესენი დაიპყრნა მისანდობელად თვისად დედულნი და დაჯდა მცხეთას და უმატა ყოველთა სიმაგრეთა მცხეთისათა და ქართლისათა. და მან შექმნა ორნი კერპნი, აინინა და დანანა და ამრთნა გზასა ზედა მცხეთისასა, და მსახურებდა იგი მეფესა ასურასტანისასა.“ საურმგს ჰყვანდა ცოლად სპარსი, ბარდაველის ერისთავის ასული, რომელმაც შობა მხოლოდ ორი ქალი: ერთს იმათგანს შეუღლდა ქუჯის შვილი, მეორეს მირვან სპარსი, ნებროთიდის შთამომავალი, და თვით საურმაგის ცოლის ნათესავი. სამურმაგმა იშვილა მირვანი და მისცა იმას ქალაქი გაჩიანი და საერისთავო სამშვილდისა, რომელაც შეადგენდა ფარნავაზის დაყოფით მეოთხე საერისთავოს, რომლის დედა — ციხე სახელ-იწოდებოდა სამშვილდედვე ანუ ორბეთად და მდებარებდა ქციის მდინარეზე. ამ საერისთავოს შეადგენდნენ — შემდეგში საბარათიანო, დბანის - ხევი, სკვირეთი, თრიალეთი, „წილი გაჩიოსი, გარდაბანს ზევითი; ამან გაჩიოს, ძემან ქართლოსისმან აღაშენა ქალაქი გაჩიანი, ანუ სანადირო - ქალაქი. სამშვილდის საერისთავოს ჰსაზღვრავდა: მდინარე სკვირეთი ანუ მაშვარი ვიდრე მთამდე, რომელ არს ტაშირი და აბოცი.[1] როგორც ამას წინად ჩვენ მოვიხსენეთ, ორბეთით სახელ — იწოდა თურქების კოლონია ორბელიანებად...

საურმაგი მოკვდა და 162 წელს დაჯდა ტახტზე ნებროთიდი მირვანი. „მირვანი იყო, იტყვის ქართლის ცხოვრება, ტანით სრული, მშვენიური, ძლიერი, მხნე და ქველი. იმის მეფობაში დურძუკთ დაივიწყეს სიუვარული ფარნავაზის და საურმაგისა, გარდამოვიდეს დურძუკეთს მყოფნი, გაუერთდნეს ჭართალეთს მყოფთ კავკაზიანთ, მოსტყვენეს კახეთი და ბაზალეთი, მდებარე კავკაზის მთის გულში, ქსნის — ხევის საზღვრად[2] დურძუკნი იყვნენ წინაპარნი აწინდელის ქრისტების, ინგუშებისა და ღლიღველებისა, რომელნიც ერთს ნათესაობას შეადგენენ და საუბრობენ ერთს ენაზე. იმათი ენა, ამტკიცებენ, თუმცა განსხვავდება სხვა კავკაზიელთ ენაში, მაგრამ დიდად ემსგავსება ლეკების ენას, მეტადრე ყაზი — ყუმუყურს და აკარულს.[3] ქისტებივე არიან ის თუშნი, რომელნიც წოველებად იწოდებიან, დურძუკნი ცხოვრობდნენ იქვე, სადაც ახლა ცხოვრობენ ინგუშნი და ღლიღველნი.[4] დურძუკთა პირველ წინა-პარად ქართლის-ცხოვრება უჩვენებს თარგამოსს. ის იტყვის: „დურძუკი ძე ტირეთისა უწარჩინებულეს იყო შვილთა შორის კავკაზისთა. მიკიდა და დაჯდა ნაპრალსა შინა მთისასა, უწოდა სახელი თვისი დურძუკეთი.“ როდესაც თარგამოსიანნი ხაზართ ებრძოდნენ, მაშინ დურძუკნიც ჰშველოდნენ იმათ.[5] დურძუკნი იყვნენ გამოჩენილნი და ძლიერი ტომი კავკაზიელთა ტომებში; ფარნავაზ მეფეს ჰყვანდა ცოლი დურძუკელთა, დედა საურმაგ მეფისა... შემდეგ დურძუკელთ აშლისა „მირვან მეფემ მოუწოდა ყოველთა ერისთავთა ქართლისათა, შემოკრიბნა ყოველნი სპანი, მხედარნი და ქვეითნი: ყოველნი გავგაზინნი იყვნეს სარწმუნოდ მორჩილებასა ზედა მირვანისასა. შემოკრიბნა ესე ყოველნი და წარემართა დურძუკეთს, შეკრბეს დურძუკნიცა და დაუდგეს სიმაგრეთა ზედა გარდასავალთა გზასა.... იქმნა ბრძოლა ძლიერი... და მოსწყდა ორგნითვე ურიცხვი. უკანასკნელ იძლივნეს დურძუკნი და ივლტოდეს.... და შევიდა მირვან დურძუკეთს და მოაოხრა დურძუკეთი და ჭართალი და შეაბნა კარნი ქვითკირითა და უწოდა სახელად დრუბალი, შეიყვარეს იგი ყოველთა მკვიდრთა ქართლისათა და მსახურებდა იგი მეფესა ასურისტანელთასა მას ჟამსა შინა მეფე იქმნა სომხითს, რომელსა ერქვა არშაკ. ეზრახა მირვანს არშაკ და მისცა ასული თვისი ძესა არშაკისასა, არშაკს. მოკვდა მირვან და მეფე იქმნა მის წილ ძე მისი ფარანჯომ “ (112 წელს).

„ამან ფარანჯომ უმატა ყოველთა ციხე-ქალაქთა შენება, და შექმნა კერპი სახელით ზადენ. ამისა შემდეგად შეიყვარა სჯული სპარსთა, ცეცხლისა მსახურება, მოიყვანა სპარსეთით ცეცხლის-მსახურნი და მოგვნი და დასხნეს იგინი მცხეთას, ადგილსა მას, რომელსა აწ ჰქვიან მოგვთა, და იწყო ცხადად გმობა კერპთა; ამის თვის მოიძულეს იგი მკვიდრთა ქართლისათა, რამეთუ დიდი სასოება აქვნდათ კერპთა მიმართ. მაშინ შეითქვნეს ერისთავნი ქართლისანი უმრავლესნი და წარავლინეს მომციქული წინაშე სომეხთა მეფისა და ჰრქვეს: „მეფე ჩვენი გარდახდა სჯულთა მამათა ჩვენთასა, არღარა მსახურებს ღმერთთა მპყრობელთა ქართლისათა, შემოიღო სჯული მამული და დაუტევა სჯული დედული, აწ არღარა ღირს არს იგი მეფედ ჩვენად. მოგეც მე შენი არშაკი, რომელსა უზის ცოლად ნათესავი ფარნავაზიანთა მეფეთა ჩვენთა. გვაშველე ძალი შენი და ვაოტოთ ფარანაჯომ შემომღებელი ახლისა სჯულისა და იყოს მეფედ ჩვენდა ძე შენი არშაკი და დედოფლად ჩვენდა ცოლი მისი, შვილი მეფეთა. მაშინ სთნდა სომეხთ მეფესა განზრახვა ესე და იგი ყოვლითა ძალითა მისითა წაარემართა ქართლს ხოლო ფარანჯომ მეფემან მოუნდა სპარსთა, შემოკრიბნა ქართველნიცა. ხოლო ერისთავნი ქართლისანი, განდგომილნი მოეგებნეს სომეხთა მეფესა ტაშირს, და მუნ შუკრინა სიმრავლე სომეხთან და ქართველთა, იქმნა მათ შორის ტაშირს ბრძოლა ძლიერი, მოსწედა ორგნითვე ურიცხვი, მძლია და მოიკლა ფარნაჯომ, და მოსრნეს სპა მისი, ხოლო ძე ფარნაჯომისა მირვან წელიწადისა ერთისა ყრმა წრიყვანა მამა-მძუძემას მისმან და ილტოდა სპარსეთს.“

„ხოლო სომეხთა მეფემან მოსცა ძე თვისი არშა (93 წელს) და დიპყრა ქართლა და მეფის ნებიერაა, და უმეტი ყოველთა სიმაგრეთა ქართლისათა და უმეტეს მოამტკიცნეს ზღუდენი ჯავახეთს ქალაქსა წუნდას. მოკვდა არშაკ და მეფე იემისა ძე მისი არტაგ (181 წელს)[6]

ასე დამყარდა საქართელოში დინასტა არსაკიდებისა ანუ არშაკიდებისა, არშაკიდები აღმოჩნდენ, პირველლად პარჶიაში, შემდეგ გავრცელდნენ სომხეთში და სომხეთიდამ საქართველოში. ერთ დროს არშაკიდები ისე ძლიერი იყვნენ და ისეთ როლს თამაშობდნენ მსოფლიო ისტორიაში, რომ არ შეიძლება არ შევდგეთ იმათზე.... გასაოცარ სახილველს წარმოგვიდგენს ის დრო, რომელსაც ჩვენ შევეხებით. ალექსანდრე მაკედონელის ტახტზე ასვლიდამ 336 წელს ქრისტეს წინად, ვიდრე 65 წლამდე ქრისტეს შემდეგ, როდესაც რომაელებში დაიჭირეს აზია, სულ ორმა საუკუნომ გაიარა. ამ მოკლე ჟამს აზიის პოლიტიკური მდგომარეობა რამდენჯერმე შეიცვალა. ალექსანდრეს სიცოცხლეში დაფუძნდა დიდი მაკედონიის იმპერია, რომელმაც ჩანთქო სპარსეთი ინდოეთი და მცირე აზია; მოკვდა ალექსანდრე და ეს იმპერია ჩაიშალა, აღყვავდა სელევკიდების სამფლობელო სირია; სირიამ დაფარა თითქმის მთელი მაკედონია იმპერია. დაეცა სირია და გაძლიერდა პარჶია არშაკიდების ხელში. ამან თავისი მხრით დაამხო სარია და დაიჭირა იმისი ადგილი. ამ დროს განმავლობაში ერთხანს თვით სომხეთმაც აღმოჩინა თავისი ქალი. მას უკან გაძლიერდა დიდი მიდრიატის დროს პონტის სამფლობელო, რომელიც კი ხანი რომის ძლას ებრძოდა და დასასრული რომმა დასცა პონტი და გაავრცელა თავისი საზღვრები. არ ვიცით ნამდვილად რომლის ნათესავის ფესვიდამ მომდინარეობდა პარტიელების ტომი, რომელსაც არშაკიდები ეკუთნოდნენ. ზოგნი იტყვიან, ვითომც პარტიულები შეადგენდნენ ინდო-ევროპიის ანუ სპარსის შტოს. ზოგნი - თურანის ანუ თურქების მოდგმას[7] . პარჶიელები ცხოვრობდნენ კასპიის ზღვის სამხრეთ-აღმოსავლეთად. მათი მხარე, რომელსაც ახლა აღმოსავლეთის ტომნი უწოდებენ არაკ-აგემს, შეადგენდა ხრიაკს და უწყლო ადგილს, აქა-იქ უტყო — მთიანს, პარჶიელები ხასიათით იყვნენ თავხედნი, მტაცებელნი, ველურნი ვაჟკაცნი, ერთი მეორესთან მუდამ მებრძოლნი. ისინი ცხოვრობდნენ გაცალკევებით, ჯუბ ჯგუბად; მოძრაობდნენ, მთა ბარობდნენ. პარჶიელნი მხოლოდ მაშინ შემოიკრებდნენ თავს, როდესაც საზადო განსაცდელს რასმე შეჯახებოდნენ. პარჶიელებმა უფრო მაშინ აღმოაჩინეს თავისი ძალა, როდესაც სელევკიდების სამეფო სისუსტეში შევიდა 2 ½ საუკუნის წინ ქრისტეს შობამდე. პარჶიის მეფემ არშაკმა განდევნა პარჶიიდამ სელევკიდები. როდესაც სირიის მეფე ანტიოქია პირველი მოკლულ იქმნა და სირია აირია, მაშინ სელევკიდების ძალა სრულებით დაეცა და პარჶიის სამეფო დამყარდა. არშაკიდებმა დაიჭირეს ვრცელი ადგილი, ევჶრატის მდინარიდამ ინდის მდინარემდე, ესე იგი: მესოპოტამია, ბაბილონი, მიდია, ადარბედაგანი, სუზიანა, სპარსეთი, ჰირკიანია და ყარამანია. პარტია თავის მხრით დაემხო. მხოლოდ მე-III საუკუნეში ქრისტეს შობის შემდეგ, როდესაც, როგორც ამას თავის ადგილს ვუჩვენებთ, სპარსეთში გაძლიერდა ახალი დინასტია, ესე იგი დინასტია სასხანიდებისა. ეჶრატიდამ ვიდრე ინდოეთამდე არშაკიდებმა აღმოფხვრეს კვალი ბერძნულის განათლებისა, არშაკიდები მიტრიდატ ჰარკელის მეფის დროდამ (150 წ. ქრ. წინ) ცხოვრობდნენ ზამთარ ქ. ქტეზიფონში, ზაფხულ სხვა და სხვა ადგილს, მომატებულად კი მიდიის ქალაქში ეკბატანში,[8] მიტრიდატ პირველმა დაიპყრა თვით სომხეთი და 149 წელს მეფედ აქ დასვა თავისი უმცროსი ძმა ვაჰარშაგი პირველი, რომელმაც დააფუძნა სომხეთის არშაკიდების დინასტია. დედა ქალაქად ვარჰშაგმა ამოირჩია ქალაქი ნიზიბი ანუმეცფინი ჩრდილო მესოპოტამმიაში. ეს ვარჰშაგი დიდად განთქმულია სომხის ისტორრიაში. იმან დაიპყრა პონტის ქალდეა და ლაზისტანი, — მაკედონელის მოკავშირენი, მთიან-ტყიანი ტაიკი, ანუ საქართველების თაოს კარი იმან დააწესა საზაფხულო დროს გასატარებლად და სანადირო ადგილად; შემოიყვანა თავის ბძანებლობას ქვეშ კავკაზის ტომნი და დასდო იმათხარკი; დანიშნა თავისი მოადგილეები აღოვანში ანუ ალბანიაში, გუგარკში ანუ ჩვენ სომხეთში. გუგარელნი, მოსე ქორენელის სიტყვით, მომდინარენენ იმ მირდატისაგან, რომელიც დარეხის მოადგილე იყო და რომელიც ალექსანდრე მაკედონელს დაედგინა ნაბუქოდონოსორის მიერ დატყვევებულთ იბერიელთ გამგედ ვაჰარშგის სასარგებლოდ ისე არავის უღვაწნია, როგორც იღვაწა „შემძლემ და ბრძენმა“ შამბუ ბაგრატმა, ბაგარატი იყო ურიათაგანი, მოსეს სჯულის აღმსარებელი, ის პირველი მიემხრო ვაჰარშაგს, ამისთვის მიღებულ იქმნა სასახლეში, და სამსახურისამებრ დაიჯილდოვა. ის შეიქმნა მეფის მოადგილედ და თერთმეტი ათასის ჯარის წინამძღომელად სომხეთის დასავლეთს საზღვრებში, იქ, სადაც, მოსეს სიტყვით, სომხური ენა აღარ ისმოდა. ბაგარატს სხვა უმაღლესი ღირსებაც მიენიჭა; ის გახდა ასპეტი ანუ სპათა უფროსი; მხოლოდ იმას შეეძლო მემკვიდრობით გვირგვინის დადგენა მეფის თავზე; მხოლოდ ბაგრატს ჰქონდა ნება სასახლეში წარდგენის დროს შემოერტყა სარტყელი სამ რიგის მარგალიტით მორთული. თვით შინაგანი სომხეთისა რიგი ვაჰარშაგმა თურმე დააწყო. იმან დასდო კანონად, რომ ერთ-ერთი მეფის შვილი იმყოფებოდეს მეფესთან მემკვიდრეობის მისაღებად და დანაშთენი ვაჟები და ქალები კი ცხოვრობდნენ გვარის საუფლო მამულში. ვაჰარშაგმა ააშენა არმავირის ქალაქში ტაძარი და აქ აღმართა სტატუები მზისა, მთვარისა და თავის წინ პირთა; ტაძრის მსახურთ მიაგო დიდი პატივი და შეჰრიცხა იგინი პირველ გვართ რიგში; დაადგინა მსაჯულნი სასახლეში, ქალაქებში და სოფლებში; სამეფო პალატისთვის დაამყარა რიგი შემოსვლისა და გასვლისა, სადღესასწაულო დღეებისა და ნადიმობისა. იმან განაწესა ოთხგვარი სპა სასახლის დასაცველად. ეს სპანი იყვნენ შემდგარნი შეიარაღებული პირთაგან, რომელნიც ჰაოსისგან მომდინარეობდნენ და საშვილიშვილოდ ფლობდნენ სოფლებს და დაბებს. „არ ვიციო, ამობს მოსე, ამოიხოცაო თუ არა ძველი შთამომავლობა, ანუ აშლილობის გამო ამოწყვეტილ იქმნა და ამ სპათა ნაცვლად შესდგნენო. სხვანი სასასხლის სპანი. ეს კი დარწმუნებით შემძლია ვთქვაო, რომ პირველს სპათა რიგნი მომდინარეობდნენო მეფეების სახლიდამ მსგავსად იბერიელთ სეფე-წულთა“. ეს სფე-წულნი თვით ქართლის-ცხოვრებაშიაც იხსენებიან.[9]

ვაჰარშაგმა იმეფა 22 წელი და შემდეგ გამეფდა იმასი შვილი არშაკი პირველი, რომელიც ცამეტს წლის განმავლობაში ისე განითქვა, როგორც ვაჰარშაგი. იმან დაამშვიდა მრავალნი ტომნი კავკაზისანი, რომელნიც ეძებდნენ განთავისუფლებას სომხეთის მეფის ბძანებლობისაგან. შემდეგ არშაგისა დაჯდა მეფედ ძე არშაგისა არდაშეზი პირველი. ამ არდაშეზის ძე იყო ის არშაგი, რომელიც ქართველებმა გამოსთხოვეს თავიანთ მეფედ და რომელმაც დააფუძნა საქართველოში არშაკიდების დინასტია. თუ დასაჯერებელია ვისთვისმე სომხის ისტორიის თქმულება, არდაშეზმა დაიმონავა მთელი მცირე აზია, განვლო ეგეის ზღვა და შევიდა ჯარით საბერძნეთში. აქ ის მოიკლა თავისავე კაცისაგან. არდაშეზმა დასტოვა მცირე წლოვანი შვილი ტიგრანი მეორე, რომელიც რაოდენიმე დრო პარფიელების ბძანებლობას ქვეშ იმყოფებოდა ტიგრანმა მალე მოიპოვა თავისუფლება. იმის დროს სომხეთმა დაიჭირა ადგილი უპირველესის აზიის სახელმწიფოების რიცხვში. ტიგრანმა დაიპყრა სირია და მრვალი თემი მცირე აზიისა, დაეცა არშაკიდების შტოს, რომელიც სპარსეთში მეიფობდა. მესოპოტამია, ადიაბენი და ადრედაგანი იმის ხელში ჩაცვივდნენ. იმან სპარსების მეფეების შემდეგ პირველმა მიითვისა ტიტული: მეფეთ-მეფე. გაამაყებული თავის ძლევა-წარმატებით ტიგრანმა მიჰკერძა პონტის მეფეს მიტრიდატს, როდესაც მიტრიდატი რომაელებს ებრძოდა.[15]

____________________

1 ვახუშტი, გეოგრაჶია 166, 178-Hist de la Géor., I, p. 22, n 5.

2 220.

3 Klaproth Voyage au Mont Caucase, t. II, p 45, 351, 354

4Wakhoucth, Description géogr de la Géor. p 454-458. მისივე Carte générale des pays géorg

5ვახუშტი გეოგრ., 220.

6 ქართლის, ცხოვრება გვ. 33-35.

7Malcolm, Hist. de la Perse, I, 362-363. Bсемiр. ист. Шлоссера, I стр. 12,

8Шлоссера Вс., ист. 25 — 27. (Chevalier Chardin, Voyage en Perse, II., 369-37J.

9История Армении 79-87. List de la Géor t. I, p. 159, 228, 430 და n . 3.

10S Martin Mém. sur l' Armenie, I, 290-292. Всемир. Ист Шлоссера IV 26

განცხადებანი

მაისის 15-ს გაიხსნა თფილისში ქართული წიგნის მაღაზია, სადაც მსურველთ შეუძლიანთ მოიპოვონ ყოველგგარი ქართული ძველი და ახალი წიგნები.

მაღაზია იმჟოფება ქაშვეთის ეკკლესიის ქვემოთ დუქნებში, №2

გარეშე მცხოვრებთ შეუძლიანთ დაიბარონ ყოველგვარი ქართული წიგნები შემდეგის ადრესით;

Въ Тифлись. Въ книжный магазинъ Григорія Чарквіани, въ зданій Кашветской церкви; №2

1877 წლის ანგარიში

ოძისის გამსესხებელ-შემნახველის ამხანაგობისა, გაშინჯული შემმოწმებული რჩევისაგან, და დამტკიცებული საზოგადო ყრილობისაგან

1-ს იანვარს 1877 წელსა

1877 წელში

1-ს იანვარს 1878 წელსა

წილის ფული - - - - 3,074 მან. 41/2 კ.

ნასესხი - - - 5,225 მან.-კ.

სათადარიგო თანხა - - -- - - - - - - - 179 მან. 261/2კ.

წმინდა მოგება - - - - - 259 მან. 3 კ.

ჯამი: 8,737მან. 44 კ.

სესხათ გაცემული - - - 8,053 მან. -კ.

ტფილ.საზ.საურთ.ნდობისა - - - - 150 მან. -კ.

ნაღდი ფული - - - - - - 534მან. 44კ.

ჯამი: 8,737 მან. 44კ.

გამგეები სამმართველოსი: მ. ქადაგოვი; ა. ბუიძე

წევრნი შემმოწმებელი რჩევისა: თ. ზაქ.ერისთავი; თ. დავ. ერისთავი; აზ. იოსებ ზოტიკოვი; დიმ. ფარნიევი; ივ. ფირუმოვი; გრ. ოსეფოვი.