საქართველოს მატიანე

ქიზიყი. 10 თიბათვეს, (ივერიის კორრესპ.) ორიოდე სიტყვა მინდა მოგახსენოთ იმ იშვიათ და სამწუხარო ამბავზედ, რომელიც მოხდა ქიზიყში, სახელდობრ სოფ. ბაკურციხეს, ამ თვის ოთხს.

მოგეხსენება, ჩემო მკითხველო, რომ ყველა საქმეს აქვს თავისი შესაფერი საზღვარი; იგი აქვს აგრეთვე მოთმინებასაც. შარშანდელმა მილიციის გამოყვანამ და მისთვის ხარჯის მიცემამ ნათლად დაგვანახა თუ რამდენი ბოროტობა იხმარეს მამასახლისებმა და რამდენად შეავიწროეს ხალხი თავიანთ უსინიდისო ქცევით, ამის დასამტკიცებლად დღესაც იპოვით სოფელში მოჩივარ პირებს, რომელთაც თავიანთი შვილები სოფლის ჯამაგირით გაუგზავნიათ მილიციაში, მაგრამ მათი ჯამაგირი კი ჯერ სრულებით არ მიუღიათ, — მოჩივარ პირებს მეთქი, რომელთა მშობლები ყოველ ჟამს მამასახლისის კარებზედ სდგანან და სთხოვენ თვისთა შვილების ხვედრ ჯამაგირს; მაგრამ, მაგიერ მშვიდობიანის პასუხისა, პასუხად ლანძღვას ისმენენ და დღე-დღეურ ამით კმაყოფილდებიან, ხალხისთვის ამგვარი მავნებელი გარემოება მთავრობამ ნათლად დაინახა და ამიტომ უფრო გონივრული განკარგულება მოახდინა. ეს განკარგულება მდგომარეობს იმაში რომ „მილიციის გამოყვანა დაქირავებით არ შეიძლებაო, არამედ კენჭის ყრით უნდა მოხდესო“. ეს განკარგულება შეიქმნა სიღნაღელებისათვისაც აუცილებელ ვალად. ეს ახალი ამბავი ამ ჩვენ მწუწნავ მოვაჭრეებს არ მოეწონათ, ამიტომ დაიწყეს გაძრომ-გამოძრომა, რომ როგორმე ეს აუცილებელი ვალი თავიდგან გადაეცდინათ, ამისათვის პირველში ისინი შეუდგნენ ფულების შეკრებას ბადლების დასაქირავებლად. მატრამ ეს თავიანთი გველური აზრი ამათ ვერ ასრულეს მაზრის უფროსის უარის თქმის გამო. ეს პირველი განხრახვა რომ ვერ შეასრულეს, შემდეგ დაიწყეს ვადის თხოვნა მოსაფიქრებლად, რომელიც მალე მიიღეს კიდეც მთავრობისაგან. წარმოიდგინეთ, ჩემო მკითხველო, ამ დროს, როდესაც სიღნაღელებს ვადა ეძლევათ, მაშინვე გლეხებს მოსთხოვეს კენჭის ყრა. ეს სიღნაღელებისათვის მინიჭებული ვადა სოფლის მოვაჭრე დედა-კაცებს სხვაფრივ აუხსნიათ თავიანთ მამაკაცებისთვის, ე. ი., ვითომ სიღნაღელებისათვის სრულებით უპატიებიათ მილიციის გამოყვანა და მათ მაგივრად სოფლელებმა უნდა იკისრონო.

ახლა გავახსენოთ თუ როგორ აუხსნეს მამასახლისებმა ახლი მილიციის გამოყვანა, როგორც სჩანს, მამასახლისებს ვერ აუხსნიათ რიგიანათ და გასაგებათ ხალხისთვის ახალი მილიციის გამოყვანა და ხალხს გადაუკეთებია თავისებურათ და დაურქმევია „სალდათობა“ რასაკვირველია, კენჭის ყრის დროს საჭირო იყო სია, რომელშიაც ჩაწერილნი უნდა ყოფილიყვნენ 18 წლიდან 30 წლამდე ყმაწვილ-კაცები. ეს სიები გადმოუწერით კამერალიის აღწერის სიებიდგან, სადაც, როგორც ვიცით, ბევრი შეცდომა წლოვანებაში, ამის გამო კენჭში მოჰყვნენ იმისთანა ყმაწვილებიც, რომელნი 15-16 წლისაც არ არიან, ბევრი კი 32 წ. გამოდიოდა 25 წლოვანათ. ამასთან მოჰყვნენ კენჭში დედის ერთანი და ოჯახის ერთად ერთი მამაკაცნი. თუმცა ამ უკანასკნელებს ვერ წაიყვანდნენ მილიციაში, მაგრამ კენჭში კი მაინცა და მაინც უნდა მოჰყოლოდნენ. მამასახლისებს ესეთ რიგიანად ვერ აუხსნიათ ხალხისთვის, რომელიც დარჩომილა ამისათვის უკმაყოფილი.

ხალხის უწესოების მიზეზიც ყველა ეს არის ხალხს ვეღარ მოუთმინა ამოდენა გაჭირვების ატანა და აგრეთვე თავის მამასახლისებს უსამართლო ქცევა, და ამისათვის წამოსულა რავდენიმე სოფელი სიღნაღში მაზრის უფროსთან თავიანთ დარდების ასახნელად და გასაგებათ. მაგრამ ეს უფროსი ვერ უნახათ და წასულიყვნენ იქ, სადაც ეგულებოდათ, ე. ი. ს. ბაკურციხეს თ. რევაზ ვაჩნაძესთან, მე თვითონ შემხვდა ეს ხალხი, რომელიც ყვიროდა „კენჭი არ გვინდაო, თუ ნებავს ხელმწიფეს ქუდზედ კაცი დაიძახოსო და სიამოვნებით გავალთო“. მე ამათ მოკლეთ ურჩიე ნუ აშფოთდებით მეთქი, მშვიდათ სთხოვეთ უფროს, მთავრობასთან შემწეობა გაგიწიოთ, მეთქი, და უწესოება არა მოახდინოთ რა მეთქი. ამაზედ ზოგიერთმა წამოიძახა: „არა ბატონო, ღმერთმა დაგვიფაროს უწესოებისაგან, ჩვენ ამისთვის სულაც არ გიახლებით; ჩვენ მივდივართ გავაგებინოთ ჩვენ ნაჩალნიკს ჩვენი გაჭირვება და ვთოვოთ შემწეობა გაგვიწიოს მთავრობასთან“. ეს ხალხი იყო უარაღოთ და ასე გაშინჯე, ჩემო მკითხველო, რომ ზოგს წკირიც არ ეჭირა ხელში. ნუ დავივიწყებთ, რომ ამოდენა ხალხში როგორც დარბისელნი და პატიოსანნი იყვნენ, ისე კიდევ გულ-ჩქარნი და გულ-მსუბუქნიც. როგორც შევიტყე, ამ უკანსკნელებს ამაყათ და წინდაუხედავად დაუწყვიათ ლაპარაკს და ბოლოს უპატიობაც მიუყენებიათ თ. ორელიანისთვის მაზრის უფროსისთვის და სხვა თ.რევაზ ვაჩნაძის სტუმრებისთვის. ამისთანა ურიგო ქცევის თვის ზოგიერთ დაურქმევიათ ბუნტი, და მოუთხოვნიათ ბატილიონები დასამშვიდებლათ, მაგრამ ისენი უამთოთაც ამ საღამოთივე დამშვიდდნენ, მაშასადამე გაბედვით შეგვიძლიან ვსთქვათ, რომ აქ ნასახიც არ არის ბუნტისა, რა თუ ნამდვილი ბუნტი ყოფილიყოს, როგორც ფიქრბენ ზოგიერთნი, ეს უბედური შემთხვევა უსიამოვნებით ვაჭრებს და ამიტომ ესენი უფრო გულ-მხურვალეთ ლაპარაკობენ ამ უწესოებაზედ, როგორც ბუნტზედ.

ეს ჩვენი უსიამოვნო საუბარი, ჩემო მკითხვედ შევწყვიტოთ აქ და დასარჩომზედ შემდეგ ნომერში მოვილაპარაკოთ.

მნახველი.

ამავე საგანზედ „დროების“ კორრესპონდენტი იწერება, სხვათა შორის შემდეგს:

„მოგეხსენებათ, ეს თითქმის ათი წელიწდია, რაც ქიზიყი დაღარიბდა და დასაწულდა ცუდი მოსავლისაგან და შიმშილისაგან. წელს კი ჩინებული, უხვი მოსავალი და ხალხი გაცხარებით მიეშურება მინდვრის სამუშაოთ.

„აი ამისთანა დროში, საუბედუროთ, იმათ დააწყდა თავს ურმებით გამოსვლა ხაზინის ბძანებით მარტო ქიზიყის სოფლებიდამ 200 ურემზე მეტი გაიყვანეს. კიდევ არაფერი, თუ სინიდისიანათ გაეყვანათ ხალხი ამ ბეგარაზე; მაგრამ უბედურობა ის არის, რომ სოფლის მოხელეები (მამასახლისები და სხ.) აქაც იმ ოინს ჩადიოდნენ, როგორც მილიციონერების გაყვანას დროს მდიდრებისაგან ქრთამებს იღებდნენ, ანთავისუფლებდნენ და ღარიბები კი, რომელთაც თითო უღელა ხარის მეტი არა გააჩნდათ რა, გაჰყავდათ; გაჰყავდათ ისეთი ხალხა რომელიც უიმისოდაც სულამოძრობილია შიმშილისა დ ჩვენი მხრის სომხებისაგან.

„აი, ის წინამორბედი გარემოებანი, რომელთაც გამო ქალი გაბრაზებული იყო და რომელნიც იყვენ ნამდვილი მიზეზი 4 ივნისის შემთხვევისა.

„თვითონ 4 ივნისის, ამბავი აი როგორ მოხდა:

„ჯერ ქვემო და ზემო მაჩხაანში მოგროვდა ხალხი გადაწყვიტეს, რომ კენჭის-ყრის ნება არ მისცენ, მოითხოვონ უეზდის უფროსისგან სია გამოსაყვან მილიციონერებისა და მერე თვის ამორჩევით წარუდგინონ კაცები.

„4 ივიისს სოფ. ანაგაში (სიღნაღიდამ რვა ვერსზე იქნება და ბაკურციხიდამ ხუთ ვერსზე) მოგროვდა 2,000 კაცამდის სხვა და სხვა ახლო-მახლო სოფლებიდამ; ამათში 500-ზე მეტი დედა-კაცები იყვნენ. დიდი ყაყანი და მოლაპარაკება ჰქონდათ; კენჭის-ყრით ხალხის გაყვანა „ლეკრუტობა არისო“, იძახდნენ და ამის ნება არ მივცეთო.

„ამ დროს აქ გამოიარა ტროიკით სიღნაღის უეზდის უფროსმა, ბარონ ტიზენგაუზენმა; ის მიდიოდა სოფ. ბაკურციხეს იმ განზრახვით, რომ ენასა ალაზნის ჯარების უფროსი თ. სოსიკო ორბელიანი და უთხოვა იმის თვის ორასი ყაზახი რუსი, რადგან გაგონილი ქონდა, რომ ხალხში რაღაცა მღელვარება არისო.

„მაგრამ ხალხმა გააჩერა უეზდის უფროსი და მოსთხოვა იმას უმაღლეს მთავრობისაგან გამოგზავნილი სია — თუ რამდენი მილიციონერი უნდა გამოიყვანონ თითოეულ საზოგადოებისგან.

„უეზდის უიფროსმა გამოუცხადა ხალხს, თარჯიმნის თ. ანდრონიკოვის პირით, რომ სია თან არა აქვს, სიღნაღში აქვს, რომ კენჭის-ყრა უნდა იქნეს და რასაც კანონი თხოულობს, უნდა შეასრულონო. მაგრამ ამის სიტყვა ხალხს არ ესმოდა, ხალხის სიტყვა მასა. შეიქნა ერთი კირილი, ღრიალი, მუქარა დაუწყეს.... უეზდის უფროსმა შეატყო, რომ შეიძლება აქ საქმე ცუდათ გათავდესო და ტროიკისკენ წავიდა, საჩქაროთ ჩაჯდა და ბკურციხეს გასწია. ეს აუარებელი ხალხი აედევნა იმას ბაკურციხემდინ მისდია, სადაც ამ დროს დღესასწაულობის გამო, თ. რევაზ ვაჩნაძესთან მიწვეულნი ეცნენ: ალაზნის ჯარის უფროსი თ. ორბელიანი, პროკურორის თანაშემწე უფ. გუდიმ-ლევკოკიჩი, გამომძიებელი უფ. სოსროუკი, თ. ორბელიანის ადიუტანტები და სხვ.

„ხალხი, რომელსაც ქალები მიუძღოდნენ წინ. მიადგა პირდაპირ თ. რ. ვაჩნაძის სახლს და მოითხოვეს, რომ უეზდის უფროსი მოგვეცითო.

„აი აქ მოსდა ის უწესოება, რომელიც თქვენ უკვე უნდა იცოდეთ. დედა-კაცები და მამა-კაცები შეცვივდნენ სახლში, ნახეს უეზდის უფროსი, სცემეს ჯოხებით და ეზოში ათრიეს; თ. სოსიკო ორბელიანი ბალკონიდამ გადმოაგდეს და ამ დროს ხის ფეხი გაუტესეს, იმასაც ბევრი სცემეს, სცემეს აგრეთვე პროკურორის თანაშემწესაც; უფ. ხოსროევს რამდენიმე წაარტყეს, მაგრამ მერე იცნეს და ხელი აღარ ახლეს და სხვ.

„ყურადღების ღირსია, რომ ყველაზე პირველა თ. სოსიკო ორბელიანს და აგრეთვე სხვებსაც ქალები მივარდნენ და იმათ დაუწყეს ცემა. ქაჯებივით გაბრაზებულები იყვნენ, ლეჩაქს იხდიდნენ და ჰხურავდნენ თავიანთ ქმრებსა და ძმებს, რომელნიც ამ ცემა-ტყეპაში არ ერეოდნენ.

„მთელი მებელი, ჭურჭელი, ავეჯულება და სხვა ყველაფერი, რაც კი მოხვდათ ხელში თ. რევაზის სახლში, სულ დაამტვრიეს, გაანადგურეს და გააფუჭეს.

„თვითონ კი ერთი გროშის საღირალი არა წაუღიათ რა. დიუტანტს დაექრთამა ურთი დედაკაცი, ოღონდ დამიფარე და ეს ოქროს საათი და თუმანი ფული შენ გქონდესო. მეორე დღეს ხალხმა საათი და ფული უკანვე წარმოადგინა.

„ერთი ნახევარი ხალხისა ბაკურციხიდამ სიღნაღისაკენ წამოჰყვა უფ. უეზდის უფროსს, რომელმანც გამოაცხადა, რომ სია იქა მაქვსო; ის ჩასვეს იქვე ტროიკაში, ორი ბიჭი ჩაუსვეს და სოფ. ანაგამდინ მიიყვანეს; იქ კი გაუშვეს.

მეორე ნახევარმა კი, როგორც ზევით მოგახსენეთ, ჯერ თ. რევაზის სახლი აიკლო. მერე აიკლეს ამ სოფლისავე მამასახლისის სახლი, აიკლეს აგრეთვე რამდენიმე სხვა სოფლებიც: ანაგის, კარდანახის, საქობოს მამასახლისები, სცემეს რამდენსამე მებატონეს, გააუპატიურეს ორი მღვდელი და საღამოს თავ-თავიანთ სახლებში დაბრუნდნენ.“

„ამ ჟამად აქეთკენ სრული მშვიდობიანობაა; ხალხი მინდორში წავიდა სამუშოთ; ღუბერნატორს განზრახვა აქვს დაიროს სოფლები და გამოიკვლიოს როგორც ეს საქმე, აგრეთვე საზოგადოთ ხალხის უკმაყოფილების მიზეზი და იმის მდგომარეობა.“

„ამ საქმის თაობაზე, როგორც მითხრეს, ჯერ-ჯერობით 25 კაცამდინ არის დატოსაღებული.“

ქიზიყის უწესოებაზედ, რასაკვირველია, ბევრი რამ არის სათქმელი და საფიქრებელი. მძიმეა თუ არა უს მოგლენა, მსსკილის თუ წვრილი საზოგადო საქმეთა მიმდინარეობაში, მაინც თვალ და ღარს შესანი შ ნავი, მაგრამ ვიდრე საქმე დაწვრილებით არ იქმნება გა მოკვლეული ლაპარაკი შეუძლებელია. გარდა ამისა, უნდა წარმოიდგინოთ იმ ადამიანის მდგომარეობა, რომელიც იკვებება მხოლოდ გუშინდელის დღით, და რომელსაც დღევანდელი თუ ხვალინდელი დღე ისე მოულოდნელად დაეცემა, როგორც ციდგან ჩამოვარდნილი მეხი, იგი კაცი იძულებულია ილაპარაკოს მხოლოდ მაზედ რაც „ისტორიაში“ ჩავარდნილი და დროთა ბრუნვის მიერ წაღებული, როგორც შარშანდელი თოვლი. მაშ ჩვენც იმ წუთს დაუცადოთ, როდესაც დღევანდელი გადიქცევა ხვალინდლად.

მკითხველს ეხსომება „ივერიის“ კორრესპონდენცია, რომელშიაც აწერილი იყო კახის საკვირაო შკოლა და გამოთქმული იყო გულითადი სურვილი, რომ სხვა ადგილებშიაც იმ გვარი სასწავლებელი იქმნეს გამართულიო. ეს სურვილი, ჩვენდა სასიამოვნოდ, მალე აჰსრულებია მის გამომთქმელს: ქართლიდამ გვწერენ, რომ სოფ. მეჯვრიხევში საკვირაო შკოლა გაგსნილა, რომელშიაც ყმაწვილები სასოფლო მმართველობის წესდებულებას სწავლობენ თურმე. კორრესპონდენტი დასწრებია ამ შკოლას და შემდეგის სიტყვით გვიხატავს რაც უნახავს: „შეგირდები ჩვეულებრივ შეიკრიბნენ საკვირაო შკოლაში და თვითონვე ამოირჩიეს თავიანთთაგან მამასახლისი, მსაჯულები, გზირები და მწერალი დანარჩენ შეგირდებს კი შექონდათ ერთი ერთმანეთზედ საჩივარი. ერთმა შეგირდმა, ანტონ გულაძემ, თავის ამხანგზედ, არჩუაძეზედ შემდეგი საჩივარი შემოიტანა: როგორც მოგეხსენებათ კლასში იშვიათად დაგდივარო იმის გამო, რომ ჩემი ძმები მიშლიანო.აი ეხლა მოვედიო, მაგრამ აქაც მოსვენებაში არა ვარო. იოსებ არჩუაძესგან — იგი ხან ხელს წამკრავსო, როდესაც თითს ავიშვერ ხოლმეო, ხან თავში ჩამკრავსო. ამისათვის თქვენთან მოველო და გთხოვთ, სუდია-მამასახლისო, განსაცდელისგან დამიხსენითო; ამ სასწავლებელში მაინც მომასვენონო. ძალიან მინდაო სწავლა, დაუძახეს არჩუაძეს, რომელიც დაძხებს: სუდია-მამასახლის გაუმარჯოს! მსაჯულებიც ერთის ხმით მიუგებენ: გაგიმარჯოს! ურთი მსაჯული ჰკითხავს: რად უშლი ხოლმე სწავლას ანტონ მელაძეს, ან რა შურის ძიება გაქვს მასთან? არჩუაძე უპასუხებს: რა ვქნა, შენი ჭირიმე, თვითონ ცუდად მეკიდება და მეც ცუდად ვეკიდება; თვითონ დამარტყა და მეც დავარტყი — მსაჯული; მოწამე გყავს? არჩუაძე: არა, არა მყავს. — მსაჯული შენა მელაძე, შენ არა გუყავს მოწმე? — მლაძე: როგორ არა, შენი ჭირიმე, მყავს სოლომონ გალაშვილი, — შემოჰყავთ გალაშვილი, რომელმაც დაიწყო გელაძის გამართლება, მსაჯული: ფიც ქვეშ შეხვალ თუ არა მაგის დასამტკიცებლად? შევალო, უპასუხა მოწამემ ამ გვარად იოსებ არჩუაძე გაამტყუნეს“.

კორრესპონდენტის სიტყვით, აშავე სოფელში მასწავლებელი მოსე ნათაძე დეპოს გამართვას აპარებს თურმე იქაურ თავადების თანაშემწეობით.

სასოფლო შკოლები თელავის მაზრაში

(დასასრული)[1]

ს. ალვაანის შკოლის მასწავლებლად სემინარიდგან მოსული უფ. დ. სარმენტოვია (რუსია). ეს ახალგაზდა საქართველოს შვილია და ქართულიც კარგად იცის. ეს მასწავლებელი ყოველს ღონისძიებასა ხმარობს, რომ თავისი შკოლა რაც შეიძლება მაღალი ფეხზედ დააყენოს, განათლებით, გულ-მოდგინებით და სიყვარულით თავის საქმისადმი, ყველა კახეთის სასოფლო შკოლების მასწავლებლებზე მაღლა სდგას უფ. სარმენტოვი, მისი სიყვარული შკოლისადმ სხვათა შორის იქიდგანა სჩანს, რომ თუმცა მატერიალურის მხრით დიდს გაჭირვებაშია, მაგრამ ყოველს ღონისძიებას ხმარობს, რომ შკოლას შესძინოს რამე თვითონ კი თუნდა დააკლოს — არაფერი... ჯამაგირსა კი ვერ იღებს ეს პატიოსანი კაცი თავის დროზე რადგანაც ამას სხვებსავით სამაზრო ხაზინასთან არა აქვს საქმე, არამედ მამასახლის-სუდიებთან. ვინც იცის სოფლის „ანგარიში,“ ადვილად მიხვდება, რომ ჯამაგირს უფ. სარმენტოვი თავის დროზე ვერ ეღირსება მართლა და ოთხი-ხუთი თვე გავა, რომ ჯამაგირი ვერ ეღირსოს ამ სასარგებლო და შრომის მოყვარე კაცსა, ძლიერ კარგი იქნებოდა, რომ ს. ალვაანის შკოლის ფულიც სამაზრო ხაზინაში შკტანილ იყო და იქიდგან ეძლიათ ჯამაგირი, ამ საქმის აღსრულება არ არის ძნელი მაზრის უფროსი თუ კი მოიწადინებს.

გამოღმა მხარეს ორი ახალი შკოლა გახსნეს: ს. ს. კონდოლში და რუისპირში. კონდოლში სემინარიიდამ გამოსული უფ. ხატიევია მასწავლებლად. ამაზედ ჯერ კი სასიამოვნო ამბავი ისმის, და შემდეგში კი არ ვიცი, სოფ. რუისპირში უფ. ყიასოვია, მეთქი. ეს ჯერ-ჯერობით თელავში დასეირნობს, არ ვიც კი რად. — მესამე და მეოთხე შკოლები გამოღმა მხარში სს. კისისხევში და ახატელშია, კისისხევში, თუ არ გსცდები, დაუნიშნავთ ერთი სემინარიიდან გამოსული ყმაწვილი რომელიც ჯერ-ჯერობით არსადა სჩანს, ს. ახატელისა კი რა მოგახსენოთ, მხოლოდ ის კი უნდა გთქვა,რომ რადგანაც ს. ახატელის მცხოვრებთა შორის ქართველებიც არიან და თათრებიც, ამისათვის ამ შკოლაში ისეთი მასწავლებელი უნდა გამოიგზავნოს, რომელსაც შეეძლოს სწავლება როგორც ქართულისა, ისე თათრულისა, (სპარსულისა) — ს. იყალთოშიაც აპირებენო. შკოლის გახსნას, როგორც ხედავთ, თელავის მაზრაში. ამ ჟამად თერთმეტი შკოლაა და იმედია, რომ ამ ორ-სამ წელიწადს ყოველ სოფელში გაიმართება შკოლა, გაიმართა და კიდევაც გაიმართეაბა, მაგრამ რა გამოვიდა? ამ შკოლებს ჯერ-ჯერობით არავითარი სარგებლობა არ მოუტანიათ კახეთისათვის. რა არის ამის მიზეზი? მიზეზი ის გახლავთ ჩემო ბატონებო, რომ დირექცია ბევრჯელ გაურჩევლად ეგზავნის მასწავლებლებს, როგორც მაგ. უფ. ყიასოვია, თუ დირექციამ ამისთანა მასწავლებლის გზავნა არ დაიშალა, ჩვენი სასოფლო შკოლები იმავე და ამდგენს სარგებლობას მოიტანენ, რამოდენაც მოიტანეს მაშინ, როდესაც მღვდლების ხელში იყვნენ, ეს კიდევ არაფერი. შკოლები დაიკეტება! ჩვენი ხალხი მართლა იმდენად უგუნურიც არ არის, რომ „სარგებლობა“ და „უსარგებლობა“ ვერ გაარჩიოს ერთი-ერთმანეთში. მას იმოდენი გამჭრიახობა კიდევა აქვს, რომ შეიტყოს და გაიგოს - მის შვილს ასწავლიან რასმეს თუ არა; მისი ოფლით ნაშოვნი ფული სასარგებლოდ - ხმარდება მის შვილებს თუ არა, თუ დაატყო რომ მისი შვილი სახლსაც აკლდება და შკოლაშიაც ვერასა სწავლობს, მაშინვე გამოიყვანს მას შკოლიდგან და თვით შკოლის სახელსაც კი მოიძულებს, და მაშინ ვაი-ვაგლახით გამართული შკოლა ისევ მალე დაიხურება. აქედგან ცხადათა სჩანს, რომ თუ გლეხი ამ გვარის უხეირობის გამო მოთმინებიდამ გამოდის, არ შეგვიძლიან ვსთქვათ, რომ ჩვენი გლეხი განათლების წინააღმდეგიაო. ამ გარემოებას დიდი ყურადღება უნდა მიექცეს; დიდის გარჩეგით უნდა ამორჩეულ იქმნეს სასოფლო შკოლის მასწავლებლად გამოსაგზავნი ახალგაზდა. საქმე ის კი არ არის, რომ ახალ-გახდა მხოლოდ ნასწავლი და „განათლებული“ იყოს: მან უნდა მოიგოს იმ საზოგადოების გულიც, რომელშიაც იგი მოქმედობს, იმოდენი მოხერხება უნდა ქონდეს კაცსა, რომ შეეძლოს შთააგონოს ხალხსა სწავლის სარგებლობა და საჭიროება; უნდა გამოვიდეს ხალხში და შეითვისოს მისი ხასიათი, რომ შემდეგ სიძულვილი არ ჩამოვარდეს მის და ხალხის შორის, მოიგონეთ „გლახის ნაამბობის“ მღვდელი, თუ აგრე მოიქცევა მასწავლებელი, უეჭველია, რომ დიდს სარგებლობას მოუტანს იგი შკოლასა და თვით ხალხსაც. ამას მე იმიტომ ვამბობ, რომ ზოგიერთი სოფლის მასწავლებელი მხოლოდ კითხვას და წერას (ზოგი იმასაც უხეიროდ ) ასწავლის და ასე გონია, ეს არის, ჩემი საქმე აღვასრულეო, საქმე ხასიათის გასწორებაა, ხასიათისა!! უხასიათო კაცი, რაც გინდა ნასწავლი იყოს მეთქი, უსარგებლოა და უვარგი... ამისათვის მასწავლებელი ხალხის შინაგანს ცხოვრებაშიაც უნდა შედიოდეს, რომ შეიტყოს მისი კარგი და ცუდი მხარეები, რომ გაასწოროს უკანასკნელი და უფრო ცხადად დაანახოს პირველის სიკარგე და უფრო მკვიდრად შეათვისოს იგი მას, ცარიელი სწავლა ხალხის გაუცნობლად არაფრად უღირს მეთქი, მოვიგონოთ გერმანიის სასოფლო შკოლები, იქ ამ შვიდის თუ რვის წლის წინად სასოფლო შკოლებში მასწავლებლად უნივერსიტეტებში კურს შესრულებული ახალგაზდები იყვნენ, მაგრამ სარგებლობა მოიტანეს რამე იმათ თავით „მხოლოდ“ სწავლათა? ვერაფერი, თუმცა იმათ იდეალური ფილოსოფია, მათემატიკა, ბუნებითი და სხვა უმაღლესი საგნები კარგად იცოდნენ, იმათის უსარგებლობის მიზეზი საგნების უცოდინარობაში არ გახლდათ. მიზეზი ის იყო, რომ მათ არ იცოდნენ ხალხური ენა, ხალხის ხასიათი, ხალხის რწმუნება, ჩვეულება და სხვა ისანა ხალხში ამ ენით ლაპარაკობდნენ, იმ ენით ებაასებოდნენ ხალხსა, რომელზედაც უმაღლესი საგნები ჰქონდათ შესწავლული, და, აბა ერთი მითხარით, რას და როგორ გააგებინებდნენ „უბრალო ხალხის“ შვილებსა?! ამ საქმემ ცხადად დაანახვა მთელს ევროპას, რომ სოფლის მასწავლებლობა მხოლოდ სწავლაში და საგნების შესწავლაში როდი ყოფილა კაცმა თუ იმ საზოგადოების ყოფა-ცხოვრება — ენა, ჩვეულება და ხასიათი-არ იცის, რომელშიაც იგი მოქმედობს, ან უნდა იმოქმედოს, რაც უნდა კარგად იცოდეს საგნები, ვერა სარგებლობის მოტანა ვერ შეუშლიან, მაშ თუ ასეა, რატომ ჩვენი სოფლის მასწავლებლები არა სცდილობენ, რომ გაიცნონ ჩვენის ხალხის შინაგანი ცხოვრება, რათ ერიდებიან ესენი გლეხებსა?.. სოფლის მასწავლებელთ უნდა იცოდნენ, რომ უამისოთ სარგებლობის მოტანა შეუძლებელია, დადექით ამ გზასა, მასწავლებელნო, დაუახლოვდით გლხსა და მაშინ ნახავთ, თუ როგორს ნაყოფს გამოიღებს თქვენი ამ გვარად მოქმედება, მაშ, თუ ასეა, ვახსენოთ ღმერთი და შეუდგეთ ჩვენს კეთილ საქმეს. დარწმუნებული უნდა ვიყნეთ, რომ თუ გლეხებში ვიშრომებთ, ჩვენი სინიდისი აღარ შეგვაწუხებს და არ წამოგვაევედრებს: „შენი სიცოცხლე ფუჭად გაატარეო!“ დეე, „მაღალის სწავლის პატრონებმა იძახონ: „ჩვენ სამზღვარ გარეთ გვისწავლია, ჩვენ უცხო ენები ვიცითო!“ - ვინ ჩვენ, ვინ საზღვარ გარეთ წასვლა და ენების შესწავლა?! ჩვენ დავკმაყოფილდეთ ჯერ სამშობლოს ენით და მერე ღმერთი შეგვეწევა. თუ სწავლის პატრონები აღარ მოგვისვენებენ და გვეტყვიან. „ჩვენ უცხო ენები იცითო — ჩვენ პასუხად ერთი გონიერი ქართული ანდაზა უთხრათ: „ვინც სამშობლო ენა არ იცის, რაც გინდა ნასწავლი იყოს, ნაყოფს ვერ გამოიღებს. თუნდ ესეც: „მამის სული გაუშვია, პაპის სულს მისდევსო...“ ჩვენ, ჩემო ძამიებო, ხალხში ვართ დაბადებული და „ხალხის კალთაშივე უნდა დავლიოთ ჩგენი სიცოცხლე. მანამ გვიდგა კი, უნდა ვიშრომოთ და ვეცადოთ მხოლოდ „რომ ყოველთვის გამოვადგეთ ჩვენს საყვარელს მამულს“.

ძამსაშვილი.

26 მაისს 1878 წ.

ფრონის ხეობიდამ („ივერ.“ კორრესპ.) ჩვენი ქართლი ამ ჟამად კოხტა პატარძალსავით არის მორთული თავდახურული და დაფერ-უმარულიანებული. კახეთთან კი იქნება ვერ წამოცუცქდეს ბუნების სიმშვენიერით და მოქარგულობით, მაგრამ მაინც არც ის არის ღარიბისა და უფერულის ბუნების პატრონი, სიმაღლიდგან რომ დახედო ეხლა ქართლს, რაც უნდა გულ-გრილი კაცი იყო, მაინც აღტაცებაში მოხვალ, მაინც თავი სხვა და სხვა ჭრელ ოცნებებით გაგევსება. იქნება მადაც გაგეხსნას პურის ჭამისა, რათა? ამის პასუხი ფიზიოლოგიას მოჰკითხე. მე კი მარტო იმას გეტყვი, რასაც ჩემის საკუთარის თვალით ვხედავ.

ნახირი თავის დონეზედ დადგა და საღამოზე ბურთივით მოგრგვალული ბრუნდება შინისკენ, გრეხით და წმაწვნით, ზოგიერთა ბაზაზის შაგირდივით შუა გაზაფხული გუთნის ხარსაც შეეტყო, ისიც მოკეთდა, აგერა პირველს მაისს აქეთა ღამის ხარი დგას ღამის მეხრე კაი ვახშმობამდინ აძოვებს და მერე ამოვა თუ არა ხარი-პარია ვარსკლავი დაეყრება საქონელი და იშლება საძოვრად. კაი ღამის მეხრეს ვერ მოასწრებს ეს ვარსკვლავი და ვერც ღამი-ხარი გაეპარება, გუთნი-დედას ძრიელ უყვარს ამისთანა ღამი მეხრე და შერისხამს იმას, რომელსაც არ უძოვებია და არ დაუძღვია საქონელი ხარი-პარიის გამოჩენიდან, რადგანაც გუთანი მოსცდება და ქვეყანა დაიმშევაო.

რა ბევრი გავაჭიანურო - ქვეყანა ხარობს და დარბაზობს, ერთ ყოფაშია და რაღაც სიცქვიტე ეტყობა ყველას ურიები, მამლი ყივილისას მოძუნძულებენ მშიერ მგელებსავით ოსაროებზედ რომელნიც ფრონის ბოლოებზედ[2] აქვთ გლეხებს გამართული, რომ აქ იყიდონ, — რაც შეიძლება იაფად, ახალი თევზი და დუქნებში გაჰყიდონ რაც შეიძლება ძვირად. ეხლა ხომ ლურჯობაც გაჩაღებულია. სულ ყველა გაჩაღებულია და ამ გლეხს კი არა ეშველა რა. არის ფიქრში მუდამ და ადგია ქვეყნის შემნახველს საქმეს; ბუტბუტობს რაღასაც, თითქო ლოცულობს ისევ თავის ბედზე, თავის ბედ-შავს იღბალზე. გაიგონის მაინც ვინმე ამის ლოცვა, ყური მაინც დაუგდოს ვინმემ მის გულის კვნესას, ტანჯვით გამოძახილს ამის ძილში.

გაზაფხულდა თუ არა, დაიწყო გლეხმა ერთი თავგანწირული, უწყალოდ ბრძოლა ბუნებასთან იქ ვენახებს მისწვდა აქ პატივის ზიდვა მოინდომა სასიმნდოებში მაგრამ ხარი კი აღარ არი და! საქონელი შარშან ჭირმა გასვრიმა, ამ ოხრად დასარჩენმა, სყიდვაც ძნელია მამასისხლობაა. ვის გაუგონია ერთი ხარი და რვა თუმანი, უღელი მოზვერი და თორმეტი თუმანი. ვინ მოსწრებია ამ ნაირ საქონლის სიძვირეს? ეს ხომ ასე, მაგრამ ამ ფულსაც რომ ეტყობა იაფობა რომ არ გაგონილა და არა ქნილა ასეთი ათ-თუმნიანების გახშირება! მაგრამ გასავალი კი ისეთი აქვს, რა ნაირიც ხუთს თუმანს ჰქონდა. ფული გაიეფდა, საქონელი კი გაძვირდა. ფული გაიაფა ომმა, გაახშირა ნდობის ბილეთები, მაგრამ ნდობასაც რომ ილაჯი გამოელია, ძალდატანებით გადის ეხლა, ასე, უსაქონლობა გლეხისათვის ბრძოლაში, ჯარში უტყვიაწამლობასთან ერთადა სჭრის, ფული რომ მოაქუჩა გლეხმა, ეს-ეს არის ღმერთმა მიშველაო, ის არა თუ ეს ბირჟის თამაშობა ყოფილა და ცარიელი აჟიოტაჟი. ისე გამოეცალა გლეხს ფულები უსაჭიროესი საქონლის სყიდვაში, რომ ეხლა თაგვის თამაშობასაც ნატრულობს. მიჰყო ხელი ისევ იმ თავგანწირულს ბრძოლას ბუნებასთან, დათესა ახალი თესლები და ააყენა მიწაში დამარხული ვაზი.[3] ყევარხარიანი ორხელა გადააგდო, როგორც უვარგისი იარაღი და გამართა რვა უღლიანი, მამა-პაპური გუთანი. დახნა სასიმინდოები, დათესა და დაფარცხა კიდეც. ახლა ხელი მიჰყო სამერმისოდ ხვნას — პურისა და ძველ-თესლი ქერისათვის. მორთო და შეკმაზა ვენახები ახალ პატარძალსავით გასხლა, გაბარა შესარა და შეყელა, მაგრამ ჯერ სადა ხარ, მკითხველო, ეს პირველი აკტია ამ საშინელის დრამისა, აბა, თუ ქვის გული არა გაქვს, მაშინ შეიმაგრე ცრემლი, როცა ბოლო და უკანასკნელს აკტში ეს სულ ხელ-ცარიელი რჩება და პირს აღებს, ღმერთმა დალოცოს იმედი. თორემ რა აძლებინებს გლეხს ამ უსარგებლო ბრძოლაში ბუნებასთან, რატომ სული არ ეკვეთებათ? მაგრამ გლეხის იმედი გმირულია და მრავალ-მომთმენი.

გ. გოდორია.

ერთი მიცვალებულის ბედი

(ნაწყვეტი პატარა მოთხრობიდამ.)

„ღმერთო, რა არის ეს გაუთავებელი ბრძოლა კაცის ცხოვრებაში! რატომ ან როდის დასდებს იარაღს, როდის ჩამოეცლება მოწინააღმდეგე? ბრძოლა ყოველგან და მუდამ, რა საძაგელი სანახაობაა! კაცი კაცზევე იწევს მოსაკვლელად. 28 საუკუნეა და სულ ბრძოლა გაუთავებელი ომი შინაც და გარეთაც, ამ წუწკ არსებასთანაც. იმ საზიზღარ სულდგმულთანაც! დღესაც ომი, ხვალაც, ზეგაც.... მუდამ ყურყური, მუდამ ჯაგს უკან ამოტუზვა, თოფის გრიალი, სისხლში მოფანთხალე კაცი! ამ ბრძოლას კიდევ წინსვლას უძახიან, დიდს წიგნებსა სწერენ და შესხმით ამსებენ ხალხთა ისტორიას, ხომ არ გაგიჟდა ეს ხალხი?! საკვირველი რამ ყოფილა ეს კაცის ბუნება, რაღა კაცისა და რაღა კაცობრიობისა! იმის ნდომას და სურვილს ბოლო არა ჰქონია, რაც გინდა მაინდომო და კიდეც ხორც-შესხმულ-ჰყო ცხოვრებაში, მაინც კიდე ათასი სხვა დაგებადება, ათასი სხვა სურვილი გაგეღვიძება და შენგან განხორციელებას თხოულობს. პირველის სურვილის განხორციელებაზე იწვალე და იტანჯე იმ ჰაზრით, რომ აი ბედნიერი ვიქნებიო და, ის თუ, უფრო უბედური გახდი, უფრო ბევრი სურვილი სხვა დაგებადა და ახლა იმათთვის უნდა ეწვალო და იტანჯო. რა იყო იმ დალოცვილს ღმერთს, რომ სუყველაფერი სრული დ გეეჩინა; ქვეყანა შემკობილი ყოფილიყო და შევსებული, როგორც ქმნულება თვით სავსესი და სრულისა. მაგრამ შესაძლებედი არ არის ესაო, სრული არა კეთდება რაო კაი კაცი იქნები ისე გააკეთებ საქმესა, რომ ნაკლულოვანობა არა მქონდეს რაო; ისე დაწმიდე წყალიო, რომ აღარა ჭუჭყი არ გამოაჩინოს ზედ მიკროსკოპმაო; ისე ახსენი რამე მოვლენა ბუნებისა, რომ იცოდე იმისი სულ უკანასკნელი მიზეზი, ეს pia desideria უწინდელის და აწინდელის მეტაფიზიკებისა, მაინც კაცს რათ დაუვლია ბუნებიდგანვე ბოლო და მოვლენილთა უკანასკნელი მიზეზების ძებნა? რათ მეტაფიზიკობს კაცი? რად ეძებს იმ სრულ ბედნიერებას, რომელსაც თავის დღეში ვერ ჰპოვებს ვერც თავისათვის, ვერც საზოგადოებისათვის, რადგან ერთი უმეორესოდ შეუძლებელია, ჩხრეკა, ძებნა თავი და თავის მიზეზებისა, ზიდილი უმაღლესი სიკეთისადმი, ოცნება ქვეყნის სრულს ბედნიერებაზე, ფილოსოფია ძველსა და ახალის საუკუნოებისა, რესპუბლიკა პლატონისა, პოლიტიკა არისტოტელის, უტოპია თომა-მურისა, სიზმრები ფურიესი და გაგიჟება სენ-სიმონისა სულ მეტჶიზიკა არ არის?

„რათ გიჟდება მეტის-მეტის ფიქრით ეს ფილოსოფოსი „პოზიტივისტს“ რომ ეძახის თავს თავს? უნდა ქვეყანა გააბედნიეროს და თავისთანა გიჟები ღმერთად გახადოს. აი ეს ფულტონი სველეთის ორთქლ მავალით, სტეფენსონი — ხმელეთის ორთქლ-მავალით, არკრაიტი — საქსოვის მაშინით. რამდენი ეწვალეს და იტანჯნენ, თავადაც გასაწყლდნენ და ქვევანაც უფრო გაასაწყლეს. აი ეს მთელი ხალხი, ერთათ თავი მოუყრია. რას ბორგავს და რას ღელავს ზღვასავითა? ხან ამ კიდეს მიაწყდება და ხან იმას და გასავალი გარსით აქვს. აგერ მოჩანს ვიკლეფი, გუსი, ლიუტერი მიზეზნი ღელვისანი, აი ხალხის ღელვის ზვირთმა და ქაფმა რა ნაირად დაიტანა და ჩანთქა პაპის ზვიადობა და სიდიდე, მისი სურვილი ქვეყნის დამორჩილების და დამონებისა, როგორ ნადგურდება თითო თითო ჟამისა და ქვეყნის ცოდვისაგან გაშავებული მაღალი სართულიანი მებატონეების სასახლეში, მაგრამ ხალხის ღელვამ გასავალი ვერ ნახა, კლდოსანი კიდე ვერ გაამტვრია, საწყალო ხალხო! . . . . . . . . . . . . . აი კიდე ღელვა, ის კიდე საფრანგეთის ხალხის დიდი ღარღალი! 100,000 კაცი ერთს დღესა ჰკვდება....

აი, ფარისეველო ვოლტერო! ჰა, ჰაი! ბედ-ქუდა რუსსო! თქვენ დაგსჯით მომავალი ამ უკიდურესის სისხლის ღვრისათვის. სისხლით გინდოდათ გაბდედნიერება კაცობრიობისა, აუარებელი სისხლის ღვრით გინდოდათ მოგეშორებინათ ქვეყნისათვის ის ბებრუცუნა ანანკე, დედა მშიანს რომ გვაყვირებს. თქვენ გასცემთ პასუხს ჩამომავლობას, მრისხანე მბძანებელის რობესპიერისა, სისხლ-მწოველა მარატისა და უგულო დანტონის გამო. ხალხი კვლავ მოტყუვდა თქვენგან; კვლავ ტყავი გასძვრა თქვენის გულისათვის, ბურჟუაზიის გამეფებისათვის. კვლავაც ტყუვდება ხალხი, კვლავაც ატყუებენ ეს მგლები კრავის ტყავში. როგორ დაძვრებიან ხალხში და აღელვებენ ტყუებენ „ძმობით, თანასწორობით, თავისუფლებითა“. მაინც მოატყუეს ეს უვიცი ხალხი; ეს მჭრელი იარაღი ჭკვიან გაიძვერას ხელში. მოატყუეს ერთხელ, მონტყუეს მეორეჯერ, მესამეჯერ. იმდენი ქნეს, რომ გაელვეს და დააბდღვრიალვეს ის ცეცხლი, რომელიც კაცის გულში მუდმივ ანთია; მუდამ ამეტაფიზიკებს კაცს, ოცნებას და აღტაცებას აძლევს, უტოპიის კუნძულზე გაჰყავს, რას ანთია ეს ცეცხლი? კიდევ ხომ არ უნდა არ უკანასკნელად დაიბდღვრიალოს, რომ გადასწვას ქვეყანაც და თავათაც გადიბუგოს, ან და გაქრეს სამუდამოდ? ან ხომ არ უნდა დაღუღუნდეს სულ სხვა ნაირად და მხიარულად, ათბობდეს ქვეყანას აღორძინებდეს და ამცენებდეს სიცოცხლეს, ამრავლებდეს ბედნიერებას. ფუი, გამშორდით ტკბილო სიზმრებო! მე ხომ უიმედო სიყვარულით არა ვარ შეყვარებული, რომ ტკბილი სიზმრებით ტკბებოდეს კრული გული. მე ის მიკვირს, რატომ — არა ქრება ის ცეცხლი კაცის გულში, რომ მუდმივ ანთია, დასწყევლა ღმერთმა, რას აბოლებენ და უქშუტუნებენ ამ ცეცხლსა, ცალკე ის მგლები კრავის ტყავში, ცალკე ეს ბებრუცუნა ანანკი, თითქო რომაელებისათვის ინახავენ ვესტალკები სამღრთო ცეცხლსაო? აი რა ნაირად ეძებენ ის პასუხს ამ კითხვებზე. დამტვერიანებულს წიგნებსა შლის ერთი მათგანი, ეძებს და ეძებს ამ დღივ; ჩაჰკირკიტებს წიგნებსა, თითქო კრუხი წიწილებსა სჩეკავსო. გამოჩიკა კიდეც ნაშრომი: პირველი, მეორე. ტორმეტის იმედი ჰქონდა საცოდავს და ის კიარა თუ იმ ორსვე გადაჰყვა თანა. წაიღო თან გიჟმა ცივ სამარეში, შავს მიწაში, თავის ღრმა ფიქრები. მიწამ უნდა შესჭამოს და გამოხრას იმისი ჰაზრებით მოფუსფუსე თავი. აკი, ისევ ტანჯვა, ისევ ბრძოლა უნდა გენახათ ის საცოდავთ უკანასკნელს ჟამს, უნდა გენახათ იგი ჭლექით ჩავარდნილი, როგორ ასველებდა თავის წიგნებზე წერისა და კითხვის დროს, რა ნაღვლიანი გამოხატულება ჰქონდა თმის თვალებს მოკამკამე წამომჯდარს წარბებს ქვეშ. რა გულამოსკვნით იძახდა სუსტის, ნაზის ხმით სარეცელზე: წიგნო, ჩემო წიგნოვო, როდის გაგათავოო! წავიდა გძელს სოფელში და ვერ კი გაათავა. ვერც იმ ცეცხლის მიზეზი იპოვნა, კაცის გულში რომ მუდმივ ანთია და დრო გამოშვებით დაიბღვრიალებს ხოლმე, . . . . . . . . . აი ეს მეორეც თავ-დიდობს, ამას უნდა გაიგოს შემდეგში როდის დაიბღვრიალებს ის ცეცხლი, რომ ხალხის ღორღალს მორიდებული ვიყვეთო. დახე რანაირად მაწყობს ციფირებს, თითქო პროგრესსეს ადგენსო. . . . . . . . . . . . . . . . . „მომეცით განიო! იძხის მესამე გიჟი — „მე წავშლი მაგ მანი, „ფაკელ ფარესსაო, რას გეშინიანთ, თქვე გლახებო, მამე აქაო გაშალეთ დროშა და აღმართეთ ამ ზედ წარწერით სხვილ ასოებით: კრედიტი ბანკი, ურთიერთარსი თავდებობა, ამხანაგობა, კოოპერაცია. აი შხამი უკბილო ბებრუცუნა ანანკესთვის, აი ოკეანე, რომელმაც უნდა ჩანთქას და გააქროს ის ცეცხლი კაცის გულშია, რომ მუდმივ ანთია და ზოგს მოსვენებას არ აძლევსო . აი კიდევ სხვა სულელი ამას ეჩხუბება, დროშა მიუფხრიწ-მოუფხრიწა, ცოცხალი ჩააქვავა და დამარხა. რას სჩადის ეს უსჯულო ურია, რაზე ჰკლაკს კაცსა, რაზე აქვავებს, სალხსაც უხაარიან იმის ჩაქვავება... ტაშს უკრავს ურიას და უშკულებელს ბარაქალას დასძახის. უიმე, ამასაც ხელი სტაცეს; წაიყვანეს.... მიჰყავთ... ჰკლავენ... ახრჩობენ.... რა უნდათ ამათა, ვინ არიან ესენი? ვის რა ენაღვლება, ამან ხალხი გასაროს, მოატყუოს. იმედი მისცეს, აღტაცებითი ქადაგება უთხრას, რა ნაირად ბრაზობს ხალხა, ნაღველი უხდება ჯავრით და ბოლი ამოსდის. სისხლზე დგება... მირბის, უნდა წაართვას თავის სზვრელი... არ ანებებენ.... კიდევ ჩხუბობენ... ვაი, ვაი! სისხლი იღვრება! რა უბედურობა!!!“

ასე დაიწყო როტვა ერთმა ჭკუაზე შემცდარმა ყმაწვილმა, როცა შევედი მასთან სავათმყოფოში წასაყვანად და საპატრონოდ. პირველად ვხედავდი ამ მდგომარეობაში ჩემს კი ნაცნობს და საყვარელს მეგობარს, გარემოებების გამო ამ ყოფაში ჩავარდნილს. იმის როტვის დროს თავჩაქინდრული ვიყავი და ყურს ვუგდებდი; უნებურად გამიტაცა ამ გიჟის თავისებურმა მოლანდებამა. საწყალი. . . . . . . რამ გააგიჟა ისრე ძრიელ — ვფიქრობდი მე რამდენიმე ხანი — ნეტა ვიცოდეთ მაინც ბეჯითად, რისაგან გაგიჟდა. ჰაზრებმა გააგიჟა, თუ უიმედო სიყვარულმა, ათას რამეზე არ ლაპარაკობდა! ის ბოკლის სიტყვები რაღათ მოუვდა: წიგნი, ჩემო წიგნოვო, როდის გაგათავოო“. ის ციფირები რაღა იყო? გერვინუსის თხზულებიდამ ჩარჩა უთუოდ ხსოვნაში. საწყალი ის ურია ვიღა იქნებოდა, ხალხი, რომ მაშველებია. По всей вѣроятности онъ помѣшался на иде борьбы, которою проникнута вся органическая жизнь, მითხრა მე ღრმა ამოოხვრის შემდეგ, ნიშნად თანაგრძნობისა, ერთმა ახალგაზდა ფსიხიატრმა რომელსაც მე შევხვდი ერთს რუსეთის ქალაქში, და რომელსაც ვუამბე ეს თავგადასავალი საწყალის და საცოდავის ყმაწვილი კაცის ამ ჩვენს საწყალს და საცოდავს საქართველოში ნეტა დიდხანს გასტანს ეს გულგრილი და ბეჩაქართველური უზრუნველობა შესახებ ახალის თაობის აღზრდისა, რომელსაც არ შეუძლიან რიგიანად შეუთვისოს ახალგაზდა ტვინს და ჭკუა-გონებას ის მსოფლიო იდეები, რომლითაც ფიცხლავ კმაყოფილდება მჩქეფრე და სიცოცხლით სავსე ახალგაზდობა და სიჭაბუკე, ეს ერთად ერთი გაზაფხული კაცის ცხოვრებაში?

გ. გოდორია.

_____________

1 „ივერია“ №22, 1878 წ.

2ორი ფრონც: ერთა თვინევისა და ერთი ფეტის, ანუ თიღვისა.

3მკაცრი ზამთრის გამო მიწაში უფლვენ რქებს ვაზსა ქართლში