საქართველოს მატიანე

ტფილისის გუბერნიის სახალხო სასწავლებლების მასწავლებლებთა კრება ქ. ტფილისში [1]

4 სექტემბერი. გათენდა ორშაბათი. მოახლოვდა ცხრა საათი, ნელ-ნელა კიდევაც შეიკრიბნენ ქალაქის საბჭოში ჩვენნი ნაცნობნი, დღეს გაკვეთილი ასწავლა უფ. ივანე როსტომაშვილმა კახის ნამასწავლებელმა, მაგრამ უნდა გამოვტედეთ, რომ უფ. როსტომაშვილმა ვერც დღეს აისრულა თავისი საქმე რიგიანად, თუმცაღა დღეს მას თითქმის ყველაფერში კლასის მასალა ჰქონდა, ამის გამო ყველა გაკვეთილები ამას დღეს არ უსწავლებია. ორი დანარჩენი გაკვეთილი ასწავლა თვით უფ. დირექტორმა, კლასებში სწავლა ავად-თუ კარგად გათავდა. დაიშალენ ყველანი და თავიანთ სახლში წავიდნენ.

საღამოს ხუთს საათზედ შეიკრიბნენ ჩვენნი პედაღოღნი ჩვეულებრივად სამეურნო საზოგადოების შენობაში, საცა განარჩიეს უფ. როსტომაშვილისაგან სწავლებული გაკვეთილი. შემდეგ დაიწყეს სჯა იმაზე, თუ რამდენის წლის ყმაწვილი უნდა მიიღონ კლასში სასწავლებლად. წერა-კითხვა რომელის მეთოდით უნდა ასწავლოს კაცმა: აქვე უნდა გიამბოთ: სხდომას ჯურედაც არ მისცემია რიგიანი მსვლელობა. დღემდის მართალია ბევრი რამ ითქვა, მაგრამ ჯერ ცოტაც არა გაკეთებულა რა. ამის მიზეზი უწესოება არის, რომელიც დღემდის ვერ განუშორებიათ.

5 სეკტებერი, როგორც ჩემი დღიური მიდის უფესრულად, ისე ჩვენის პედაგოგების წინდელი საქმე მიდის. დღეს უფალი დირექტორი რაღაც გვიან მოვიდა სასწავლებელში. ამისთვის არ დაუცდია უფ. კუჩუკოვს, რომელიც დღეს გაკვეთილს ასწავლიდა. დასხდნენ შეგირდები. დაიწყო სწავლა. მაგრამ უფ. კუჩუკოვი, როგორც ეტყობოდა, საშინლად დაიფანტა. ამ ყმაწვილ-კაცმა თავისი საქმე გვარიანად უნდა იცოდეს, როგორც ეტყობა. დღევანდელის გაკვეთილის მიცემაზე არა ღირს არაფრის თქმა. ხვალისათვის და ზეგისათვის-თვით სტრელეცკიმ უნდა ასწავლოს გაკვეთილი. ახლა შევიდეთ სამეურნო საზოგადოების შენობაში და ვნახოთ, რას შვრებიან სხედან ერთს დიდს, გრძელს სტოლთან ოც-და-ხუთამდის კაცი და არჩევენ, უშინსკის წიგნს Руководство къ преподованiю по родному слову . სამი საათის სხდომის შემდეგ უფ. დირექტორმა მასწავლებლებს ხარჯის ფულები დღეში თითო მანეთი დაურიგა და სხდომაც გათავდა ხვალემდის.

6 სექტემბერი. დღეს გაკვეთილი თვით დირექტორმა ასწავლა, მაგრამ არც ეს არის იმდენათ შესანიშნავი, რომ ამაზე რამე დაიწეროს. მაგრამ ამასაც-კი ვიტყვი, რომ ამ გაკვეთილებშიაც ბევრი ნაკლულევანება შკამჩნიეს აქ მსხდომთა. გაკვეთილებზე ლაპარაკს, ჩემის აზრით ის უფრო საინტერესო უნდა იყოს, რაც სჯა აქ სამეურნო საზოგადოების შენობაში მოხდება ხოლმე. ჩვენი განათლების წარმომადგენელნი დღეს იწყებენ მხურვალედ ლაპარაკს: დღეს რამდენიმე კითხვა ჩამოვარდა, რომელთა შორის შესანიშნავნი არიან შემ დეგნი რამდენს წელს უნდა ისწავლოს სოივლის ბავშვმა შკოლაში? რამდენის წლის ნაკლები არ უნდა მიიღოს სასწავლებელმა? რა ენაზე უნდა იუოს შკოლაში საგნების მწავლება? პირველის კითხვის შესახებ, თუ რამდენს წელს უნდა ისწავლოს ყმაწვილმა შკოლაში, გარდასწყვიტეს: სოფლის შკოლაში ყმაწვილმა უნდა ისწავლოს მხოლოდ სამს წელს, მისთვის რომ ვითომ გლეხს არ შეუძლიან შკოლაში ამ დროზე მეტს ხანს დააყენოს ყმაწვილი, ესეც რომ არ იყოს, ოთხს განყოფიილებას, რომელიც მეოთხე წელში გამოჩნდება ერთი მასწავლებელი თავს ვერ აუვაო. ამ დროს წარმოდგა უფ. ნ. ჯუღელი. ჰსთხოვა სიტყვის თქმის ნება უფ. დირექტორს, რომლისაგან იმ წამსვე ნებართვა მიიღო, და სთქვა: სამი წელიწადი რომელიც თქვენ დააწესეთ ეხლა, არ კმარა სოილის შკოლისთვის. ამ მოკლე დროის განმავლობაში, ე. ი. თვრამეტს თვეს, რომ მაწვალებს სწავლა აქვთ, ყმაწვილები სრულიად ვერაფერს ვერ მოასწრობენ, ამისთვის სანატრელი იქნებაო, რომ სოფლის შკოლებისა თვის ოთხი წლის კურსი დაინიშნებოდესო, ეგ მართალიაო, აქ მსხდომთა სთქვეს, მაგრამ, როგორცა ვსთქვით, გლეხს არ შეუმლიან ოთხს წელიწადს მოაცდინოს სწავლისათვის შვალი, მუშაობაში მშველელი, როგორც ჩვენში იტყვიან მამას მარჯვენა მხარიო, ამაზე სთქვა ჯუღელმა, მე მხლოდ იმას ვიტყვიო, რომ ყველა გლეხი თუ არა ასზე ხუთი მაინც მოაცდენს ოთხს წელიწადს შვილსა, რომელსაც შეეძლება რიგიანად იმის შესწავლა, რაც სოფლის შკოლების პროგრამაში შემოვაო. ჩემის ფიქრით უმჯობესია, ხუთის რიგიანის კაცის ყოლა, ვინემ ასისა და უხეიროსიო. ამაზედ ერთმა მასწავლებელთაგანმა, რომელიც სხვებზე უმჯობესად ითვლებოდა, სთქვა: უფ. ჯუღელის აზრის თანახმა არა ვარო, ჩემის აზრით ჩვენის ხალხისთვის ბევრი ცოტაოდნად ნასწავლი სჯობსო, ვინემ ცოტა კარგად ნასწავლიო. ამის შემდეგ უთხრა ჯუღელმა მასწავლებლებს; თქვენ გაგონილი გექნებათ,რომ ზოგან რუსეთში და ბევრგან სამზღვარ გარეთ შკოლა ოთხისა, ხუთისა და ხან შვიდი-რვა განყოფილებიდამ შედგება ხოლმე, რომელსაც ერთი მასწავლებელი უვლის და აქ რა გიშავთ, რომ ოთხს განუოფილებას, ხელი შეუწყოთო? ამ კითხვაზედ უფ. დირექტორმა მასწავლებლებს უთხრა, რომ კითხვა იმათ შეეხებათ და უნდა პასუხი მისცესო. ამის შემდეგ უფ. ივ. როსტომაშვილმა სთქვა: რუსეთში არსად არ არის ოთხ-განყოფილებიანი შკოლაო. სხვებმა სთქვეს; მართალია სამზღვარს გარეთ ოთხ-ხუთ განეოფილებიანი შკოლები არიან, მაგრამ იქ სულ სხვა პირობები არის თან არც რიგიანად(?) მიდის საქმეო, ამისთვის გვსურს სამის წლის კურსის მეტი არ იქმნას ჩვენს შკოლებშიო, და კიდევაც ამით გათავდა საქმე.

მეორე კითხვა, თუ რამდენის წლას ყმაწვილი უნდა მიიღონ სასწავლებლად, ცოტა სჯის შემდეგ, გარდასწყვიტეს, რომ მიიღონ შვიდის წლიდამ მოკიდებულია რამდენის წლისაც უნდა იყვეს ყმწვილი, თუნდ ოცისაც.

მესამე, რა ენაზე უნდა მიიღებოდეს სწავლა ქართულ შკოლებში. ამაზე ბევრი სჯა არ ერია, რადგანაც ეს ყოველმა კაცმა იცის, აქ სთქვა უფ. დირექტორმა: დღემდისანაც ჩვენს შკოლებში ქართულს ენაზე ყოფილა სწავლა და მომავალშიც ისე უნდა იქნესო, ამაზე წარმოსდგა უფ. მარჯანიძე (გარეშე პირი) და ჰსთქვა: აქობამდის, როგორც ზოგი მასწავლებლები ამბობენ, სწავლა საგნებისა რუსულს ენაზე მიდიოდაო, მაგრამ დღეიდამ კი ასე არ უნდა იქნეს. აწ მაინც სიტყვა, მარტო სიტყვით ნუ დარჩება, თორემ თქვენი სამის წლის კურსი სრულიად ვერაფერს გააკეთებს, ე.ი. ვერაფერს მოასწრობენ ყმაწვილები და ხალხს შკოლები შესძულდებაო, ამაზე უფ. დირექტორმა უპასუხა შემდეგი: მაგ კითხვას ეხლავ თვით ჩემის მასწავლებლების პასუხით დავარღვევო. უფ. მასწავლებელნო, რა ენაზე მიდიოდა თქვენი სკოლებში სწავლა საგნებისა, რუსულზე, თუ ქართულად? მამწავლებლებმა უპასუხეს ერთ ხმად: ქართულს ენაზედაო. დღემდის თვითონ ამ მასწავლებლებთაგან გაგვიგონია, როგორც მე, ისე შენცა მკითხველო, რომ სწავლა რუსულს ენაზე მიდის ჩვენს შკოლებშიო, ეხლა ვინ არის მტყუანი?!

მესამე კითხვა შეეხებოდა იმას თუ რა დროიდამ დაიწყონ ყმაწვილების მიღება ან სწავლა და რა დროს დაითხოვონ კანიკულებზე ყმაწვილები, ამაზე დაადგინეს შემდეგი: ყმაწვილების მიღება დაიწყონ თხუთმეტის სეკტემბრიდამ და განაგრძონ პირველს ოქტომბრამდის ხოლო საკანიკულოდ ხუთმეტს ივნისს დაითხოვონ რადგანაც კალოობა იწყება ივნისის თხუთმეტიდამ. ამას გარდა რამოდენიმე წვლილმანს საგნებს შეხენ, მაგრამ ამაზე არ ღირს წერა, მხოლოდ ის უნდა ვჰსთქვათ, რომ მასწავლებლებთ შორის დირექტორმა გაანაწილა საგნები, რომლებზედაც ამათ პროგრამმა უნდა შეადგინონ.

7 სეკტემბერს. დღეს ისევ უფ. დირექტორი ასწავლის გაკვეთილებს, ისევ ისრე როგორც გუშინ. საღამოსაც მაგდენი არა ყოფილა რა, რისთვას? აი რისთვის: უფ. მასწავლებლებს ქონდათ დასაწერად მიცემული უშინსკის წიგნი Руководство къ преподаванію по „Родному слову“, რა არის ხმიური მეთოდა (звуковая метода) და ეს არ აღესრულებიათ. მიზეზი რა მოგახსენოთ. ეს კი ვიცი, რომ არ დაეწერათ. ამაზედღა ილაპარაკეს ცოტა ხანს, ბოლოს სამღვთო სჯულის პროგრამმის შედგენაზე, მოჰყვნენ ბაასს. უფ. ივ. როსტომაშვილმა ჰსქვა ჩემის აზრით კარგი იქნება, ჯერ თავდაპირველად — ყმაწვილებს იმ წმინდანთ გავაცნოდეთ, რომელიც ადგილობრივ პატივცემული არიანო, მაგ. წმიდა გიორგის, წმიდა ნინოს, ან სხვასაო. ამაზედ შეიქნა ერთი ლაპრაკი, ასე რომ დღეს ამის თაობაზე არა ფერი არ გაკეთებულა,

8 სეკტემბერი. სწავლა არა აქვთ დღესასწაულის გამო. მასწავლებლები, უფ. დირქტორი სტრელეცკი და ქრისტიანობის აღმადგენელის საზოგადოების შკოლების ინსპეკტორი უფ. ლიხაჩევი შეიკრიბნენ სოსტატო ინსტიტუტში, საიდამაც გასწიეს აბსერვატორიაში იქაურობის დასათვალივრებლად. აქ დახვდათ აბსერვატორიის დირექტორი ახოვანი, შეხედულობით ჯანმთელი და კეთილი კაცი, შეუძღვათ მათ ასერატორიაში აჩვენა ყველაფერი ყველას და თან უხსნიდა თითოეულის საგნის ძალას და მნიშვნელობას. გათავდა ყველიფრის გასინჯვა, მადლობა უძღვნეს უფ. დირექტორს და წავიდნენ თავიანთ სადგომზე.

9 სეკტემბერს. გაკვეთილი ასწავლა ახალმა მასწავლებელმა უფ. სატონიანცმა. გაკვეთილი კარგად წავიდა. რაც შეეხება საღამოს სხდომებს ისევ звуковая метод-ის განხილვას და განსაზღვრას მოუნდეს, ისევ იმ წმინდანებზე ჩამოაგდეს ლაპარაკი, რომლებზედაც წინა დღეებში სთქვა უფ. ივ. როსტომაშვილმა, თან უფ. როსტომაშვილს ჰქონდა დაწერილი ზოგის წმინდანის ცხოვრება და იმითგან წაიკითხა წმინდა ვასილზე. ამით გათავდა ცხრა სეკტემბერს ჩვენის პედაგოგების მოქმედება.

ანანია

საგარეჯო. 28 გვისტოს. (ივერ. კორრ.)

ბუნებამ უხვი მოსავლის პირი მოაჩვენა თავის ხალხს, მაგრამ ისევ მალე უმტყუნა და პირი თვისი შეუცვალა მოჩვენებად. უნდა გეყურებინათ თუ რა სიხარულით მოელოდნენ მდიდარს მოსავალს, დადგა მკათათვე თუ არა, გაჰქონდა ბიბინი მინდორში ოქროს ფერს ყანებს, სათიბებში თივას, და ვენახებში უმანკო მტევნებს, მაშინ – ყველა გლეხის შუბლზედ წაიკითხავდით, რომ ის ახლა თავისუფალია, მოიშორებს მოვალეებს და კიდევ ამდენი დარჩება მოსავლიდგან, რომ ორ წელიწადს ეყოს, — და ვაჭრების შუბლზედ კი, რომლებსაც შარშანვე ძვირათ ჰქონდათ პური და ღვინო. ნასყიდი, იმ განზხრახვით, რომ ომიანობა გაგრძელდება, მოსავლი ცოტა მოვაო, გაძვირდება სასმელ-საჭმელი და მაშინ ჩვენ ქეიფით გავყიდით ძვირათაო, რაღაც მწუხარების არმული ასდიოდათ, მაგრამ გულს იგრილებდნენ იმითი რომ ის უხვი მოსავალი ისევ ჩვენს სულში მოვაო, გლეხ-კაცობას არ აქვს შეძლება მოსავლის შინ შემოტანისა და ის მოსავალი ჩვენთანვე მოვა ფას-ნაკლებაო, ამიტომ ამათ გაკვეთეს კოდი პური მანეთ-ნახევრად, მაგრამ ამათთან ვიღა მიდიოდა, როდესაც დამზოგველის ამხანაგობის მაზანდით ისყიდებოდა ორ მანეთად. ამის გარდა ამათგან რაღას იყიდდნენ? ყოველივე რაც საჭიროა ცხოვრებისათვის. მოიპოვება ამხანაგობის დეპოში, იაფად. მაშასადამე ზემოხსნებული ფიქრი ვაჭრებს შეეცვალათ შავ ფიქრებით, მაგრამ საცოდავს გლეხებსაც კი შეეცვალათ თავინთი განზრახვა. „კაცი ბჭოდა, ღმერთი იცინოდაო“ სწორედ ასე მოუვიდათ საქმე. როდესაც ჩამკეს ამ მუშის სიძვირეში (და ზოგმა კიდევ მოუმკალსაც გაანება თავი) ასტყდა წვიმები, ყანა მოსატანი დარჩათ მინდორში. ერთი კვირა გამუდმებით იწვიმა გაფიცხებულ თავ-თავებში, მესამე დღეს — გაჯეჯილდა, ამოდენა შრომამ და ხარჯმა ფუჭად ჩაუარა ხალხს, მოაქვთ გაჯეჯილებული ძნა, მაგრამ რა გამოდის? ორ ურემ ყანას გამოდის ხუთი ან ექვსი კოდი პური, ღივ გამოსული და გაალოებული, თივებიც მზად გაცელილი წვიმებისაგან მინდორში დაულპათ. ესეც არ აკმარა დალოცვილმა ღმერთმა, ვენახები დაუნაცრათ ისეთ ნაირად, რომ ამათს წელიწადში არას დროს არაყოფილა ასე ძლიერ დანაცრული, მაგრამ ესეც გასაკვირველია, ერთს ვენახს ნახავ, რომ სრულებით საღი და უვნებელია. იმავე ვენახის გვერდით ნახავ ვენახს სრულიად დანაცრულს და აოხრებულს, ამ მდგომარეობაშია მთლად ივრისხეობაზედ ხალხი და მამულები. ხალხი დაღონებული არის იმის გამო, რომ მოსავალი ბევრი იყო, მუშა-კაცი კი ცოტა არის, რის გამოც მოსავალი ვერ მოიტანეს დროზედ, მინდორში დაულპათ. მაგრამ უნდა გეცქირათ, თუ რა სიხარულს მიეცა ხალხი, როცა დაინახეს 23 აგვისტოს დილით მილიციიდგან დაბრუნებული მილიციონერები. დედები, მამები, ძმები და დები ეხვეოდნენ გარს, კოცნიდნენ და ჰკითხავდნენ იქაურს ამბავს. ხალხს აღარ ემჩნევა ის დარდი და მწუხარება, რაც აქამდინ ეტყობოდათ, ის თითქო გულში ფიქრობს, თუნდ სულ მშივრები ვიყვნეთ, ოღონდ ომი კი ნუღარ იქნება და შვილებს ნუ დაგვიკარგავთო, ამ მილიციის მოკრეფამაც დიდი ზარალი მოუტანა ხალხს. აივსეს ჯიბეები და უბეები მამასახლისებმა და მოხელეებმა, ბატონებო, მერე ისეთი დროც შეემთხვათ!... თებერვალში მამასახლისები და მოხელეები გამოსცვალეს, სხვები ამოირჩიეს და აქნობამდის ჯერეთაც არ გადუციათ ახლებისათვის. გამოცვლილი მამასახლისები კი რაც შეიძლებოდა ტუტას ადენდნენ ხალხს და გასატყავებლად არ ინდობდნენ. ამ ბეგრების და მილიციონერების დროს საგარეჯოს მამასახლისზედ ამბობენ, ხუთასი თუმანი ბანკში შეიტანაო და რამდენი კიდევ შინ აქვს, ის სხვააო. წელიწად-ნახევარია რაც მამასახლისობა დარჩა კანდიდატობით და სახლში ხუთი კატა არა ჰყვანდა. ერთი გლეხი ჩიოდა, რომ ბეგრის ურმები მოკრიფაო, ზოგს ურემი გამოართვა, ზოგს ხარები და ბეგრით გააგზავნინა ოც-და-ათი ურემიო, ხალხს არ გამოგვიცხადა, თუ ხაზინიდან რამე ჯამაგირი იქნებოდა თვეში ურმებისათვისაო. კაცები თვითონ დაიქირავა და ჩვენს ურმებს გააყოლაო, სოფელმა კიდევ სამგზავრო ფულები მივეცით, ამასთანავე მივეცით ნება ვინიცობაა იქ ხარი მოუკვდეთ, კიდევ სოფლიდგან მოითხოვეთო. ხაზინიდამ გამოსული ფულიც თქვენი იყოსო. მამასახლისი გვარწმუნებდა, რომ ცოტა რამ ექნებაიო, თურმე ნუ იტყვით მამასახლისს სცოდნია, თითოეულ ურემზედ თვეში დადებული ყოფილა შვიდ თუმან-ნახევარი თუ არ მეტი ფული, მეხრეებთან მამასახლისს პირობა შეუკრავს, იმ ფულიდგან ნახევარი მეხრეებისა უნდა იყოს და ნახევარი მამასახლისს უნდა მისცენ. ამასთანავე მეხრეები იქ სოფლის საქონელს ჰყიდიან და მამასახლისს სწერენ დაგვეხოცაო; მამასახლისი კიდევ სოფელში აგროვებს საბადლოებს და გზავნისო, ამ მამასახლისისაგან ჩადენილი ოინების მეთვალ-ყურე არავინ არის და ხალხს გვატყავებსო. ასე ამბობდა ერთი ფარაჯაში გახვეული გლეხი, რომლის ერთი კამბეჩი გაუყიდნიათ და მეორეს ართმევდნენ და ეს გუბერნატორთან ჩიოდა ამაზე. ამ მამასახლისისაგან ჩადენილი ოინები ბევრია, რომელთაგანი „ივერიაში“ და „ტფილისის უწყებაში“ იყო გამოცხადებული, მაგრამ ამის შედეგი არ ვიცით..... ამისთანა საქმეს რასაკვირველია ყურადღებას მიაქცევენ, რადგანაც ამათის უწესობით სათემო უსიამოვნობა ხდება ხოლმე ხშირად. ხალხი დღე-დღეზე მოელის მის გამოცვლას, ყველა მაზრებში გამოიცვალნენ და აქ არ ვიცით, რათ არის შემდგარი საქმე?

ა. კავთელი.

საგარეჯოდამვე გვწერენ: „ამ ოთხის თვის წინად მე და ჩემს ამხანაგს გვსურდა თევზი გვეყიდინა უფ. ალელოვისაგან „ივრის დამზოგველის ამხანაგობისათვის;“ გვითხრეს, რომ ალელოვი თევზს ჰყიდის თერთმეტ საათიდგან პირველს საათამდინაო, მივედით თერთმეტს საათზედ, კარები დაკეტილია. ვიდექით კარგა ხანს, ბოლოს კიბეზედ ბაჯ-ბაჯით ჩამოვიდა უფ. ალელოვი, გაგვიღო კარები; შევედით დუქანში, საცა სხვა და სხვა ჯურის თევზი უწყვიათ. ჩვენ ვუთხარით, ფასი რიგიანი გამოგვართვით, ოღონდ კარგი თევზი მოგვეცით, რადგანაც ივრის დეპოსათვის გვინდაო. რასაკვირველია, უბძანა ბიჭებს, კარგი თევზი მიეცითო. თურმე ნუ იტყვით, ზემო პირად კარგი თევზი ჰლაგებოდათ და შემდეგ მდარე. სასწორზედ დაალაგეს, მოაყარეს და მოაყარეს დამპალ-დუმპალი. შევნიშნეთ ეს და მოვახსენეთ უფ. ალელოვს, რომ ძალიან მდარე თევზს გვაძლევდნენ. ბატონებო, ერთი ასეთ ნაირად გაწყრა, რომ გულები დაგვიხეთქა: „ვა! ვინა ხართ, საიდამ მოსულხართ? გამეცალენით! თქვენზედ მე თევზს არა ვყიდი.“ ბიჭებს უბძანა, რომ თევზი აღარ მოეცათ. ბიჭებმა თევზი აალაგეს სასწორიდამ. რას ვფიქრობდი მაშინ, ის მარტო ღმერთმა იცის. სხვა რა ღონე იყო, უნდა მივფერებოდით იმ მძლავრს კაცს იმ ანდაზის ძალით, რომ „მყეფარს რო ჯოხი აუქნივოო, უფრო მოგესევაო“.

— საგარეჯოდამვე გგწერენ: „შარშან გვალვის დროს სოფელს ნინო-წმინდაში დაუშრათ სასმელი წყალი და ხალხი სასმელს წყალს საგარეჯოდამ ეზიდებოდა. ბოლოს რომ გაუჭირდათ, ხალხმა გადაჰსწყვიტა ივრის პირზედ გადასახლება სოფლობრივ. ამ დროს აქ მგზავრად შეემთხვა მოქალაქე დიმიტრი ქრისტესიასძე ჩიქოვანი, ნახა ხალხის ასეთი გაჭირებით ცხოვრება, იცოდა ისიც, რომ ხალხი ივრის პირას ცუდის ჰავისა გამო სრულიად გაწყდებოდა, აღუთქვა, ნუ გადასახლდებითო და მე ცივის მთიდამ ჩემის ხარჯით წყალს მილებით ჩამოვიყვანო. სთქვა და ეს აღთქმა შეუსრულა კიდეც ამ კეთილმა კაცმა ოთხის თვის შრომის შემდეგ, ამ აგვისტოს 25-ს დღესა წყალი ჩამოიყვანა, მიიწვივა მთელი სამღვდელონი საგარეჯოსი და ნინო-წმინდისა, გადაახდევინა პარაკლისი და ხალხს ჩააბარა შიგ სოფელში ორს მილში გამომდინარი წყარო, წყარო ცხოვრებისა, ეს უფ. ჩიქოვანი როგორც გავიცან, სწორედ სათემო კაცი ყოფილა; ეს სხვებისხვით, არ დაჰკანკალებს ფულებს; ეს ფიქრობს, გლეხის მარჯვენით მომეცაო, გლეხის მარჯვენასვე უნდა მოხმარდესო რაოდენიმე ნაწილი ჩემის ქონებისაო, კაციც ეს ყოფილა და ქუდიც მას ხურებია, ჩვენის ანდაზისა არ იყოს.

ქართლი, ფრონისხეობიდამ. („ივერიის“ კ.). ჯვარი დიწერა რაღა ჩვენზე საქონლის ჭირმა! კი აღარ გვშორდება და, მა რა ეშმაკებია თუ არა!? მემრე ისეთს დროს აარჩევს ხოლმე ეს ულმობელი, როცა აუცილებელს საჭიროებას შეადგენს ჩვენთვის მუშა საქონელი. გაცხარებული კალოობა და ხან წაბლა ხარი გადაგვიბრუნდება და ხან ღვინიაი. მკითხველო, იმდენი შენ გაიმსე ყოველის სიკეთით, რამდენიც კაკალი ცრემლი გლეხმა გადმოჰყარა ამ ჭირიანობის დროს! ხედავ, ამ ფოლადს გაუტეხარს გლეხსა, ამასაც კი ცრემლები სცვივა! აქედგან ცხადათ წარმოიდგენ, თუ რა გულის დამწველია გლეხისათვის საქონლის ჭირი, რაკი ამ გამოწკეპლილს, ფოლადიდგან გამოქანდაკებულს აგებულებასაც ცრემლებს აყრევინებს, დავიჯერო ამირანი მოცრემლე დაინახო და გული არ შეგიწუხდეს!? აგრე მიწუხდა და მიკვდებოდნ გული მეც, ჩჩვილს ქმნილებას; ვილეოდი და ვდნებოდი უძლურის შველისადმი და მოუხერხებელის იმედის მიცემაშიაც კი, როგორ არ გაივსება გული სისხლით, როცა, მაგალითებრ, ამ ნაირს სურათს უცქერი: დედაბერი, რომელსაც მოუკვდა რვა თუმნიანი კუდ-ვარდა ხარი, წამოცუცქულა ურდოსთან, სუსტი, უჯანო, შემწვარის მაჯით დაყრდობილა მუხლზე და გაიცქირება შორს, შორს ცის კამარას უყურებს. ამას თითქო უნდაო გაარღვიოს იგი თავის ნაღვლიანის თვალით, რომ იქნება იქ მაინც იპოვოს ღმერთი, დაუჩოქოს და „უმოციქულოდ“ შეევედროს შველას აკმაროს უბედურებათ თავის სიქვრივ-სიოხრე და მოასწროს ერთად ერთის ვაჟი-კაცის შვილის დაქორწილებასა. დაუნდობელი სტიქიონი ქარი ზუილით მიქროდა და ერდოს ბოლთან მიაქროლებდა ღრმად ჩაფიქრებულის დედა-ბერის სევდა-ნაღველსაც.

მადლობა ღმერთს, დიდხანს არ გასტანა ჩვენმა ასრედ უიმედოთ შევიწროებულმა მდგომარეობამ და ბოლოს გვეღირსა საქონლის ექიმი ვეტერინარი, ცხადია, თუ რა უსამზღვრო უნდა ყოფილიეო ჩემი სიხარული, როცა ეს გავიგონე, მაგრამ ეჰ, ჩვენ კი ჩვენი დაგვემართა და! ვაი, დედის ჩემის ღმერთს! იმისთვის ვიწურეთ ოფლი მკაში, იმიტომ ვძვრებოდით გველის ხვრელში და ვატრიალებდით ნამგალს პწკრიალა მკათათვის ჰაერში, რომ ამ მუხთალს ბედს. ასე მტკივნეულად ჩაეკრა ჩვენთვის თავში, მზა-მზარეული ჭირნახული გაულეწავი დაგვრჩენოდა და დასაძაღლ-ღორეთ გაგვხდომოდა.... ეტყობა ჩვენთვის არ გათენებულა თორემ აი, თუ არა გჯერა მოგახსენებ, მობძანდა ვეტერინარი ერთს ჩვენს სახედარით სავსე სოფელში და გასცა ბძანება, რომ ჭირით გადაბრუნებული საქონელი მიწაში ემარათ გაუტყავებლი. დასამარხავი ადგილი ამორჩეული იყო იქვე სოფლის ცხვირ-წინ, ეჭვი არ არის, რომ ჩვენს ვეტერინარს ზედ მიწევნით ჰსცოდნია ფიზიკა. ბოსლები სუფთათ შეინახეთო და კირში არეული წამლით გალესეთო — ჩვენი ეკონომიური ცხოვრებაც კარგათ ჰსცოდნია ამ ვეტერინარს, მაგრამ ამისი რა ბრალია „უფროსთ რომ ვირი გყვანდეს, - აცი არ უნდა უთხრაო“.

ეს არაფერი. ეს ძირტკბილაა და ძირმწარესაც ეხლავ მოგართმევთ. თურმე ეს ვეტერინარი შესულა ერთს სოფლის ძველ ციხეში და იქ უპოვნია რაღაც საქონლის ძვლები. მივარდნია სოფლის მოხელეებს, რომლებიც თან ახლდნენ თურმე და უღერებს ჯოხს დასრტყმელად. ხან იქით იბრიძებიან ეს გლეხები და ხან აქეთ, ერიდებიან ვეტერინარის ჯოხსა. ერთას სიტყვით იგივე სურათი გამოვიდა, რაც „კრებულის“ და „მნათობის“, (საუკუნოთ იყოს მათი ხსენება) წარმომადგენლებთ შუა.

— ბჭო, იმ ოჯახ-დაქცეულს ნეტა დაერტყმია მაინც, კინაღამ დავილიე შიშით, ხარხარებდა მამასახლისი, როგორც „ლინენკას“ გადარჩენილი შაგირდი.

ერთი ბძანება კიდევ იყო უნდა მოეკრიფნათ ჭირით დახოცილი საქონლის ტყავები და დაეწვათ. არვიცი ნამდვილად, ეს მძანება სიდგან გამომდინარეობდა, ვეტერინარის მეცნიერულის დავთრებიდგან, თუ სხვა რამე საყრო წყარო ჰქონდა, ან ვსთქვათ ჯიბის სისუსტე, ან პორტმანის დაცრიელება. საქმე კი ასე იყო; მოვარდ ერთს დილას იასაული თავის საზიზღარის მათრახით და დაუწეო ტყავებს კრეფა, ვითომ და დასაწველად. საბუთად მოჰყავდა შემდეგი საგანი: „ტყავი არ უნდა შეინახოთ. ჭირანის საქონლისა, ძრიელ მავნებლია ერთს საჩხერელს კაცს ეყიდნა სურამში საქალამნეები ჭირიანის საქონლისა და გადაეტანა საჩხერეში. როცა თურმე დაალბო საქალამნეები გეჯაში ამოსასხმელად, მივიდა ერთი ხარი, დაეწაფა ამ გეჯას წელსა და დალია. მაშინვე გააცივა ეს ხარი, გაბერა და მოკლა, ახლა დაერია თურმე ჭირი მთელს საჩხერის მაზრას და სულ გასვრიმა საქონელი“. გლეხებს თუმცა წელი ჰსწყდებოდათ და ეზარებოდათ ტყავების დაწვა, მაგრამ მაინც გამოჰქონდათ და აგროვებდნენ იასაულის წინა. საუბედუროთ ერთს გლეხს აკი დაემალა ტყავი საბძელში, კაი ტყვიც იყო და ღირდა ხუთი-ექვსი მანეთი ფული. იასაულმა შეისეირა საბძელში და ბზიდგან კი გამოათრია ტყავი. მისდგა გლეხს ის ურჯულოი მათრახით და შიგ თავ-პირში გააქვს შხუილი საზიზღარ იასაულის მათრახს — მინამდინ არ დაანება თავი, ვიდრე იმისმა გასათხოვარმა დამა და დედამა ტირილი და ქვითინი არ დაიწყეს. მივვარდი მე იასაულს, დავუწყე ჩხუბი და თავი შევიმაგრე, თორემ ის იყო ორთითი უნდა დამეშვა თავში, ჩემს კითხვაზედ, თუ ვინ მისცა იმას ნება გლეხების ცემისა, მან ამოიღო წითელი ჯვარიანი სამკლაური „წითელი ჯვრის“ საზოგადოებისა, როგორც ცემის დასტურის ნიშანი, და მიჩვენებს, დავემუქრე ჩივილს და ვკითხე გვარი, მაგრამ ვერას გზით ვერ გათქმევინე. გლეხებმა ბოლოს დაუწყს ხვეწნა ტყავები გადაგვინარჩუნე როგორმეო დაწვას, ეს ამაზედ დათანხმდა, ერთი ურემი კირი მოატაინა და ვითომ და რაღაც წამალში არეული წაუსვა ტყვებს და დაუბრუნა პატრონებს. თავის გასამრჯელოში მოკრიფა კომლზედ ორ-ორი ჩანახი ქერი და გასწია.

ასე, ჩემო კარგო მკითველო, ვაის გავეყარენით და უის შევეყარენით, ვფიქრობდი მე, როცა ეს წუწკი იასოული მოგვშორდა. ისევ ჭირი გვერჩივნა ამ ცემა-ტყეპასა. დასწყევლა ღმერთმა, ლამის ყოველი კეთილი საქმე ჩვენ, უბედურებით, კაით და ვუით არ გადაგვექცეს! იმას მოგახსენებთ, რომ ეს ასსენიზაციაა, თუ დეზინფექცია სულ მათრახებს გვიტყაპუნებენ ზურგზე, საქონლის ნეხვი სოფლიდგან გარეთ გაიტანეთო. „რა ვიცი ეს ოხერი, მეუბნებოდა ერთი გლეხი; რაც გამოვიზრდე ზამთრობით — სულ გომურში ვწევარო, მე იმან ვერა დამაკლო რაო და ამ გარეთ რომ ეყაროს, მე რას დამაკლებსო. ვიღუპები კი კაცი ეხლა ამაზე მოცდენითა და!“ იმისი არ იყვეს; პური მოგვდის; ჩვენი სიცოცლის „ვაი-ვაგლახი“ ეს არის და, ავიღებთ ხოლმე და ჩაუშვებთ ორმოში ას კოდობით. დეეხვევა ხოლმე შავი ნაბადივით ტილი და ერთი ურემი პურის მაგივრათ ერთი ურემი ტილი ამოგვაქვს. ოხ ღმერთო! განა ასე შეიძლება კაცის……… და გაიდიოტება, როგორც ჩვენა ვართ გაბატიტვინებული? ერთის სტყვით — ამას კოდელ-ნინო, აღარ უნდა, რომ ჩვენ ვართ საწყალნი, და უძალო ქმნილებანი.

გ. გოდორია

ქუთაისი, 23 მარიამობისთვე. („ივერიის კორრეს.“). ერთიანი საქართველოს სამეფოსი უწარჩინებულეს ქალაქთაგანი, შემდეგ ჟამთა ბრუნვის და ისტორიულ უკუღმართ მიზეზების გამო, იმერეთის სატახტო ქუთაისი, ეხლანდელის ქუთაისის საოლქო ქალაქს ქუთაისს ერთის კვირის განმავლობაში 13-დგან 20-ს მარიამობისთვემდე უეჭველად უნდა მიეპყრო აღმოსავლეთის საქმით გახალასებულ ევროპის სახელმწიფოთა ყურადღება, იმ რუს-ოსმალოს რწმუნებულთაგან შემდგარი შერეულის კომმისიის წყალობით, რომელიც შემდგარია ოსმალთაგან რუსებისთვის ბათუმს და მისის მაზრის გარდაცემისათვის მოსალაპრაკებლად და დაბოლოებითის ვადის დანიშნვისათვის, და ამ ხნის განმავლობაში იმყოფებოდა ქუთაისში, ამ კომმისიაში რუსეთის მხრით რწმუნებულნი არიან: კაიკასიის ხელმწიფის მოადგილესი თანაშემწე თ. სვ. მირსკი. ღენ-მაიორით. ტრუბეცკოი, აქეთა-კავკასის და ოსმალეთის საზღვრების ინსპექტორი თ. გ. გურიელი და ბათუმში ყოფილი რუსეთის დესპანი — ჯუდიჩი, ოსმალეთის მხრიდან არიან: ყოვილი ვარის ფანიშლიყის მმართველო ნედ-ფაშა, სადიპლომატო ნაწილის მოხელე მირალაი (colonel) ალი-ბეგი და სეკრეტარი ოსმან-ბეგი.

კომმისიის სხდომები ხან დღე გამოშვებით ხან დღე-დღეზე იყო ხოლმე. ერთის კვირის შემდეგ პირველის სხდომისა, ე. ი. 20-ს, კომმასიამ მოსპო თავის სხდომები და ოსმალეთის რწმუნებულნი იმ დღესვე გაუდგნენ თავიანთ გზას, მეორე დღეს დილით რუსეთის რწმუნებულნიც საგანგებო მსვლელით წავიდნენ ოზურგეთში და იქითგან ბათუმში აპირობენ მიბძანდნენ, ერთი მათგანი თ. გ. გურიელი სამი დღის წინად წავიდა უეცრად ქობულეთისაკენ....

რადგანაც რწმუნებულთა სხდომების განაჩენნი ჩვენთვის საიდუმლოდ არიან დაცულნი და მაშასადამე ჩვენ იმათზე ვერარას ვიტყვით, ისევ შევუდგეთ „ფაშების აქ ყოფნის“ გარეგანს აღწერილობას, სიტყვას ვსწყვეტ და უნდა მოგახსენოთ, რომ ამ რუს ოსმალოს წევრების აქ ყოფნას ქუთათელებმა დაარქვეს „ფაშების აქ ყოფნა“ და სოფლელებმა „ფაშების ქუთაისს ჩამოსვლა,“ ეს „ყოფნა“ და „ჩამოსვლა“ თითქოს ახალს ქორონიკონად შეიქნაო ჩვენის ქუთაისის ოლქისთვის. ეხლა რამე რომ კითხოთ ქუთათელს, იგი უთუოდ მოგიგებს: „ეს მოხდა (ანუ იყო) ფაშების აქ ყოფნას ამა და ამ დღეს (ანუ ამდენი ხნის წინად ანუ მერმე) სოფლელებიც ამ რიგადვე გიპასუხებენ, მხოლოდ „აქ ყოფნას“ მაგივრად „ქუთაისს ჩამოსვლას“ გეტყვიან.

კომმისიის წევრთა, ქუთაისს შეყრის მეორე დღეს თ. სვ. მირსკიმ სთხოვა დარბაისელს გ. ღ. რომ მას ეკისრნა ოსმალთ რწმუნებულთათვის მასპინძლობა. ბალების და C-e კეთებაში დახელოვნებულმა ღ-მ მყის გაარიგა საქმე და შემდეგ დღესვე აქაურ კლუბში გამართული იყო გვარიანი ვახშამი და მის წინად ცეკვა, ფოთიდგან ამ შემთხვევისთვის განგებ გამოწერილის მუსიკით, ამ შემთხვევისთვისვე განგებ გამოწერილი იყო ზუგდიდითგან ერთი ლამაზი ქალი... ამ საღამოს დაესწრნენ ორივე სახელმწიფონის რწმუნებულნი გარდა ნეად-ფაშისა, რომელიც მაშინ მუცლის ტკივილით იყო ავად. დრო მხიარულად გაატარეს განსაკუთრებით ალი და ოსმან ბეგებმა, რომელთაც პოლკა-მაზურკის, მაზურკის და კადრილის ცეკვით არ შეუსვენიათ, ამათ ისე მოსწონებოდათ აქაურის ქალების სილამაზე, რომ დაბრუნებისამებრ შინ უთქვამთ ნეადისთვის, „ეგ რა დაგემართა, რომ არ წამოდიო? იმისთანა ლამაზი ქალები გნახეთ, რომ სამოთხის გურიებს ისე ჩააჩრდილებენ, როგორც მზე მთვარესო, ეტყობა და კიდევაც დავრწმუნდით, რომ მოვსულვართ ოდალისების[2] სამშობლოშიო.“ ისე აუვსეს თავი ქალების სილამაზის ქებით ნეადს, რომელიც 52 წლ. ნაკლების არ იქნება, რომ იგი მეორეს დღესვე ჩაჯდა ფაეტონში და მივიდა სადარბაზოდ თავად-აზნაურთა წინამძღვართან და სთხოვა, ერთი შემთხვევა მომეციო აქაურის ქალების ნახვისაო, თავ.-აზნ. წინამძღვარმა მეორე დღესვე გამართა ნადიმი, რომელზეც მიწვეულნი იყვნენ კომმისიის ყველა წევრნი. აქაც მხიარულად გაატარეს დრო და ამ საღამოს ოსმალთ რწმუნებულებმა დაბოლოებით დაიმკვიდრეს სახელი „მანდილოსნების კავალერებისა“.

მირალაი ალი-ბეგმა, სხვათა შორის ამ საღამოზე უთხრა ერთს ადამიანს: „როდესაც ჩვენ ციხის-ძირის გასამაგრებლად ვთხრიდით სანგრებს რამოდენიმე ალაგას, სადაც უფრო ღრმად დაგვირჩა ნათხარი, ნახეთ ქართველებისაგან უძველეს დროებში მაგარი ქვით-კირის კუბოთი ჩამარხული მცხედრები, რომელთანაც კუბოშივე იდვენ სხვა და სხვა ნაირი ძვირფასი ნივთეულებანი. უმეცარი მთხრელნი, უფრო სების დაუკითხავად ცდილობდნენ კუბოების აღებას, მაგრამ როდესაც ჰნახეს, რომ იგინი ძალიან მაგრად არიან შეერთებულნი სხვა ნაწილებთან, წერაქვით ამტვრევდნენ, ნივთეულებას მალვიდნენ და გვამებს მტვრად აქცევდნენ,...“ „აი ერთი იმ ისტორიული ნიშანთაგანი, რამელიც ძლივს ჩავიგდე ხელში“ და ალი-ბეგმა უჩვენა ძველი ქართული ვერცხლის ფული, რომელზედაც იქ დამსწრეებმა გაარჩიეს მხოლოდ ასო „ა“.

ერთმა სანდო კაცმა მითხრა, ვითომც რუსეთის ერთს რწმუნებულს ეთქვას, რომ „ჩვენ ჯერ-ჯერობით ახლად შემოსაერთებელს საქართველოშიო. შინაგან საქმეებშიო. სრულიადაც არ გავერევითო, მხოლოდ ჯარები გვეყოლება შიდ დაყენებულიო...“

ღენერალი ოკლობჟიო იწერება, რომ ექვსი ბეგი მოვიდნენ ჩემთანო და რუსეთის ქვეშევრდომობის სურვილს აცხადებენო. დერვიშ-ფაშა ამიტომ აგვიანებს, ბათუმის დაცლას, რომ სურსო, რაც შეიძლება მომეტებული ქობულეთლები გადაასახლოსო, ვისაც არ სურს, იმას იძულებულს ხდიან გადასახლდესო.“ გარდა ამისა გუშინ მოვიდა ამბავი, ვითომც რუსის ჯარს უკვე დაეკავოს ოსმალთთაგან მიტოვებული ციხის-ძირი.... ვნახოთ!

გურიის ოთხივე დრუჟინების დაშლას უკვე მიჰყვეს ხელი.

ი-ა ი-ძე.

ოზურგეთი. („ივერთის“ კორრესპ). ერთი სადრტვინველი ამბავი მოხდა წასრულს ორშაბათს აქანაი, და ახლა, მსურს იგი გაზეთაში დასაბეჭდად მოგწერო, ბატონო მეგაზეთევ, მარა კაი ლექსის ნაწყვეტისა არ იყოს ისე მღელვარედა ვარ რო

...სული მიწუხს, გული მიტირს

და ამისა უკაცრავად ნუ ვიქნები პაწაი გონჯი ნაწერი რო დარჩეს.....

ჩემს საქმიზა ჩამოგელ აჭარითგან ოზურგეთჩი. ორშაბათი იყო ღამის პირველის საათ-ნახევარი იქნებოდა. მასპინძელმა მითხრა, მეზობლებს ცოფიანი მგელი მიუხტნაო... რასაკვირველია მაშინათვე ბელ-ყაიშა შემოვირტყი, ფიშტო გავირჭვე და გავშპი იქითკენ საითკენაც მოისმოდა ყვირილი „დაიჭი მგლიო“.

გზაზე ვსთქვი: მო, ჩემს ჩაუქ დოსტს თავ. ი. ნაკაშიძეს გაურბენ.... ჩავურბინე მისს კონას და ვკითხე.. მითხრეს – მდევრად წავიდაო....

მივირბინე ჟურჟის პირად.... ვაი წვხდი! მე რომ სანახავი ვნახე, იმფერი ჩემმა სისხლის მძებნელმა ჰქნახოს... ჩემი ჩაუქი დოსტი თავ. ი. ნაკაშიძე თავ-პირ დასისხლიანებული მოდიოდა კონახისკენ.

— აი, ძიავ, რა დაგმართია? ვუთხარი.

— ცოფიანმა მგელმა მიკბინაო.

— დედავ! მაი კრინკაის თოფი ახლა რო გიჭირავს ხელში, მაშინ სა გქონდა? — ვუთხარი.

— ძიავ, მიმტყუნაო......

მეტი არაფერი მიკითხავს. საბრალოს ღამის ორი საათიდამ დილის ცხრა საათამდე სდიოდა სისხლი, მაშინ კი აქიმმა რაღაცა ლაპისით დაუწვა ნაკბენი ადგილი და სისხლი შეწრტა.

იმ ცოფიან მგელმა იმ ღამეს უმალ თურმე ყაზახ-რუსებს მიუხტნა, რამდენიმე ცხენები და ყაზასიც დაჭამა, იქითგან რო სდიენ ნაკაშიძის ეზოს ჩამოურბინა, ამან, ბატონო, ყვირილი რო გაიგონა, ფირალი ეგონა და ჩაუცმელი თოფით გაერია მდევრებში... ბედკრულს კი არ უკითხავს ვის ჰსდევდნენ.... ქესკინი ბიჭი იყო და რაღა თქმა უნდა სხვა მდევართ გაასწრო... ეგონა ფირალს დავეწევიო, იგი კი თუ ზე კაკალ თავზე წაწყდა ცოფიან მგელს. მგელმა ესტაკა გულზე.... ახლა ამას ეგონა ფირალიაო და დაეჭიდავა. რო იგრძნო, ეს კაცს არ ჰგავსო, უშვა ხელი და დაუკრა თოფი, მარა იმ დედა გაქცეულის გაკეთებულმა ქარ უმტყუნა.... მგელმა მეოორედ ესტაკა და უკბინა თავზე წამოვიდა სისხლი ნაკადულივით, მაშინ ნაკაშიძემ იბრუნა თოფი და კონდახით სდვა ზურგზე მგელს. მგელმა გრეტიანდა და იქვე წაიქცა. ნაკაშიძემ ამას ვერ შეჰხვდა და წინ მირბოდა აგერ დაგეწიოვო, სხვა მდევრებმაც თავზე გადურბინეს შეუმჩნეველად..... მიშპიან და მიყვირიან „უფთხილდით, ცოფიანი მგელიაო“. ამ დროს მგელმა უკანიდამ ჩამოუარა....

ამ დევნილ მგელს წინ ყაზახ-რუსი შეეჯახა შუკაზე, იგიც დაკბინა... მერე მწყემსებს შეუვარდა ჯოგში. იქ ერთი ხარი დაჰკბინა, ამ დროს მდევრები დაეწივნენ და გაიქცა. იქითგან სალდათებს მიუხტნა და ერთი სალდათი დაჭამა. აქ სალდათებს შეეჩერებინათ იგი ცოფიანი მგელი და ამ დროს სხვა სალდათებმა წამოეშველეს და ხიშტებზე ააგეს.

ამისთანა ბელასინი ჩაიდინა, ბატონო მეგაზეთევ, ერთმა ცოფიან მგელმა ამ ოზურგეთჩი და ახლა რას ბძანებთ ამ ქალაქის ღამის გუშაგებზე და დაკბენილებზე? გაეწყობა, ძიავ, მათ რამე წამლობა? უბნობენ, ბატონო ქარელში ციციშვილები არიანო, ხონში წივწივაძეო და სამეგრელოში კიდევ ვიღაცაებიო და იმგენმა იციანო ცოფიანის ნაკბენის მორჩენაო, მარა, თქვვნ უკეთესად მოგხსენდებათ და იმედი გვაქვს, ძიავ, გვასწავლი წამალს.... ხალხის დამრიგებელნი ვართო უბნობთ და.

აჰა ბურთი და მოედანი და სიმაგრეი მკლავისა... ჩემს დოსტს, ბატონო, ვიღაც მკითხავი ქალი წამლობს, ქუთაისში, რომელიც დაშაქრულ წყალს ასმევს, რაღაცას ულოცავს და ერთსაც ლამაზად ყურის ძირში სთხლეშს თურმე.

ესაა ძიავ წამლობა!?

ოსმან-მამულიძე.

23 მარიამობისთვე 1878 წ.

საგარეჯო, („ივერ. კორრ,“). ივრის დამზოგველ ამხანაგობის მაღაზიაში ვაჭრობა თან-და-თან მატულობს; ისე დღე არ გავა, რომ ხუთ-ექვს თუმნის ვაჭრობა არ იყოს ორივე განყოფილებაში, როდესაც მთელს აქაურს დუქნებში სულ არ იქნება ვაჭრობა დღეში ხუთის მანეთისა, ეს რისგან არის რომ ხალხი, დაჩვეული იმათთან ვაჭრობას, იმათ სრულიად აღარ ეკარება? ალბათ გრძნობს დეპოს მნიშვნელობას. თუმცა დახლიდრები სხედან მთელი დღე დუქნების კარებში პირ-დაღებულნი და ვისც დაინახავენ დეპოში მიმავალს, სცდილობენ თავიანთ დუქანში მიიწვიონ. ეუბნებიან, იქ გატყუებენო, ყველაფერი ცუდი აქვთო და ძვირათაც აძლევენო, მაგრამ ისინი ყურადღებას არ აქცევენ და მიდიან დეპოში. თუნდაც შევიდეს კაცი ამათ დუქანში რას ნახავს? ორი პატარა შაქრის ნაჭერი უძევთ შუშაში, რამდენიმე წლისა სრულიად დაობებული და გაფუჭებული. დაინახავს ორიოდე გირვანქის ტოლა ხილს თავიანთ ხელით ჩამოსხმულს ქონის სანთელს, უბრალო შავს, აგრეთვე თავიანთის ხელით გაკეთებულს საპონს, ღვინოსა და არაყს, ისიც წყალნარევს, ამისათვის სომხებს ჯავრი მოსდიოდათ, რომ იმათთან აღარ მიდიოდა მუშტარი, და ცდილობდნენ, როგორმე დაკეტილიყო დეპო, მაგრამ ბოლოს დარწმუნდნენ, რომ დეპო მაგარ საძირკველზედ არის დადგენილი და ვერას დააკლებენ თუნდ ზარბაზნები დაუშინონ, შეაგროვეს რამდენიმე პართ ცოტაოდე ფული და მოიტანეს საქონელი, ზოგი ფარჩა და ზოგიც საწვრიმალო და დაალაგეს ერთს დუქანში, დეპოს ქვემოთ საითკენაც უფრო ბევრი ხალხი არის დასახლებული, და ამ დუქანს დაარქვეს დეპო, როდესაც დუქნებშიაც არ ითვლება, პირველს დღეს კი, როდესაც გააღეს, ცოტაოდე ვაჭრობა ჰქონდათ, რადგანაც ხალხი მიდიოდა სანახავათ, მაგრამ ეხლა სრულიად აღარა აქვთ ვაჭრობა, მათი ფარჩა რომ ნახოს კაცმა გაუკვირდება, ერთს თოფს ვერ ნახავს, მთელს, სულ ნაჭრები ულაგიათ. ვიცით, რათა, მაგრამ ამის მიზეზს სხვას ამბობენ..... ხალხს ატყუებენ მალე მოგვივა კარგი საქონელიო, მაგრამ სად არის ისევ ის უწევიათ. ამ დღეებში ერთი უცხო სოფლელი თათარი წამოსულიყო სავაჭროთ, ამათ დაეჭირათ ძალით და შაეყვანათ თავიანთ დუქანში, რადგანაც იმათი ნაცნობი ყოფილიყო. ევაჭრნა ზოგიერთი რამ და ერთი რაღაც არა ჰქონოდათ იქ, და მოვიდა ჩვენს დეზოში. მართალია, ზოგი დეპოს ფასათ მიეცათ და ზოგი მეტათ, მაგრამ დეპოს საქონელს და მათს საქონელს შორის დიდი განსხვავება იყო. ამ თათარმა ბევრი ინანა, მაგრამ რაღას უშველიდა, დაიფიცა, რომ აროდეს აღარ მივა იმათთან სავაჭროთ. დეპოში კიდევ ის არის კარგი, რომ ან დახლიდრებს არ შეუძლიანთ მეტნაკლებად გაყიდვა, ყველა საქონლის ფასი დანიშნული აქვს გამგე კომიტეტისაგან და ამ ფასად უნდა გაჰყიდონ, მაგრამ იმათ დუქანში ესრე არ არის. ბევრჯელ ორ-შაურიან ჩითში ხუთ შაურს ართმევენ და ამითი ხალხს ატყუებენ, ამბობენ, რი მეორე დუქანსაც აღებენო, დეპოს მეორეს მხარეს, რომ მუშტარი ყველა მხარედან დაუჭირონ დეპოს, მაგრამ ხალხი ისე ნათლად გრძნობს დეპოს მნიშვნელობას, რომ ჯაჭვითაც რო დააბან სხვაგან არ იფიქრებს ყიდვას.

წელს თუმცა მოსავლისათვის კარგი გაზაფხული იყო და კარგს მოსავალს მოველოდით, მაგრამ ზაფხულმა გააფუჭა, ყანები მინდორში დალპა ავდრებისა გამო და ვენახები დაინაცრა. მოსავლისათვის ხომ ცუდი ჰავაა, მაგრამ ხალხისათვისაც მავნებელია. ეხლა ავათ-მყოფობა ჩვენში ძალიან არის გახშირებული, (უფრო ციებ-ცხელება) ისე კაცს არ შეხვდებით, რომ თავი არ ჰქონდეს შეხვეული, ფერი წასული და დაღრეჯილი არ იყოს. წამლებს ყიდულობენ ივრის დამზოგველ ამხანაგობის მაღაზიაში. მაგრამ მარტო წამლით რა იქნება, თუ ექიმიც, არ ეყოლებათ. ამიტომ ხალხი ძალიან შეწუხებულია უექიმობის გამო. საუბედუროდ არ არიან ისეთნი პირნი, რომ ამ საქმეს მიაქციონ ყურადღება, თუმცა ზოგიერთნი მოწადინებული არიან ექიმის მოწვევისათვის და ფულსაც სწირავენ, მაგრამ ეს რა გახდება, ფული ბევრი იქნება საჭირო, ღმერთმა ადღეგრძელოს ჩვენი დამზოგველი ამხანაგობა, ესეც თავის მხრით სწირავს მას კეთილს საქმეს რაოდენსამე ნაწილს წმინდა მოგებისას ყოველ წლივ. ეს აზრი თან-და-თან მკვიდრდება და იმედი უნდა გვქონდეს, რომ საქმე ადვილად აღსრულდება თუ ერთმანეთში თანხმობა და შემწეობა იქნება, ამიტომ ვთხოვ ვისიც ჯერია მიაქციოს ამ საქმეს ყურადღება და უშველოს მალე ჩვენს შეწუხებულს ხალხს.

ნიკ. ქურდოვანიძე

2-ს ენკენისთგეს, 1878 წ.

______________

1 „ივერია“ № 35, 1878 წ.

2ოდალისი — წარმოსდგება თურმე სიტვითგან - ოდიში (სამეგრელი) რადგან ოსმალთ ჰარემისთვის ქალები ოდიშიდგან გაჰყვანდათ და ყველანი ძლიერლამაზნი იყვნენ, მათი ვინაობა ოდელისი ოდიშელი დაარქვეს ყველა ლამაზებს ავტ.