წინასიტყვაობა

საქართველოს ფეოდალური ხანის წერილობით წყაროთა შორის განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება იურიდიული შინაარსის ისტორიულ საბუთებს, რომლებშიც ფეოდალური საზოგადოების ცხოვრების მრავალი ასპექტია აღბეჭდილი. განსხვავებით თხრობითი საისტორიო წყაროებისაგან, იურიდიული საბუთები ფეოდალური საზოგადოების სხვადასხვა საფეხურზე მდგომი პირების სოციალურ საქმიანობას წარმოაჩენენ. იურიდიულ საბუთებში არეკლილია ცოცხალი ისტორიული პროცესი და ამ პროცესში ყველა ფენისა და წოდების როლი.მათში დაცული ცნობები საშუალებას იძლევა დიაქრონიულ ჭრილში განისაზღვროს ფეოდალური დიფერენციაციის ხარისხი ქვეყნის სხვადასხვა რეგიონში, გაშუქდეს ცალკეული ფეოდალური სახლების დაწინაურებისა თუ დაკნინების მიზეზები, გამოვლინდეს მათი ხვედრითი წონა საზოგადოებრივ სარბიელზე, დადგინდეს სამოხელეო იერარქია და ცვლილებანი მართვის სახელმწიფო აპარატში.

ისტორიული საბუთები საუკეთესო წყაროა აგრეთვე სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთდამოკიდებულების, მწარმოებელი მოსახლეობის საგადასახადო ვალდებულებების, ცალკეული კუთხეების ეკონომიკური პოტენციალის, ქალაქისა და სოფლის მოსახლეობის, ასევე სხვადასხვა ისტორიული მხარეების ეთნიკური შედგენილობისა და მოსახლეობის მიგრაციების შესასწავლად.

განუზომლად დიდია ისტორიული საბუთების მნიშვნელობა ფეოდალური ხანის ქართული სამართლის საკითხების გასაშუქებლად. კონკრეტულ გარემოებათა შესაბამისად, ისტორიულ დოკუმენტებში ხშირად არის გადმოცემული ამბები და ფაქტები ქვეყნის პოლიტიკური ისტორიიდან, რაც ცხადია, კიდევ მეტად ზრდის დოკუმენტის ღირებულებას. ამდენად, ისტორიულ საბუთებს უდიდესი მნიშვნელობა აქვთ საზოგადოების განვითარების, მის სტრუქტურაში მომხდარი ცვლილებების შესასწავლად.

ჟამთა სიავემ, მტრების გამუდმებულმა შემოსევებმა კულტურის სხვა ძეგლებთან ერთად გაანადგურა ქართული საისტორიო პირველწყაროების საკმაო ნაწილი. იყო პერიოდები ძნელბედობისა, როდესაც ქართული ფეოდალური საზოგადოება საერთოდ ვერ იცლიდა ისტორიული თუ სხვა ხასიათის მწერლობისათვის. ბუნებრივია, ასეთი პერიოდებისათვის ყოველგვარი პირველწყაროს, განსაკუთრებით კი ისტორიული დოკუმენტების ცნობებს უაღრესად დიდი მნიშვნელობა ენიჭებათ ფეოდალურ საქართველოში სამართლებრივი აზროვნების მაღალმა კულტურამ შესაბამისი, საკმაოდ რთული საქმისწარმოების შექმნა გამოიწვია.ამ ვითარებამ სათანადო ასახვა ჰპოვა ნაირგვარი იურიდიული პირობის გამომხატველი საბუთებისათვის სპეციალური ფორმულარისა და დიპლომატიკური ტერმინოლოგიის ჩამოყალიბებაში. ისტორიული საბუთების კლასიფიკაცია რამდენიმე პრინციპის მიხედვით ხდება. ამათგან უმნიშვნელოვანესია საბუთების იურიდიული ფუნქცია, რომელიც საშუალებას იძლევა შენარჩუნებულ იქნას ფეოდალური სამართლის ნორმებთან სიახლოვე და, ხშირ შემთხვევაში, თვით საბუთებში დადასტურებული იურიდიული ტერმინები. აღნიშნული საკლასიფიკაციო ნიშნის მიხედვით საბუთები ჯგუფდება შეწირულების, წყალობის, შეუვალობის (გვიანდელი ტერმინით თარხნობის), ბრძანების, აზატობის, ყიდვა-გაყიდვის,გაცვლის, შრომითი ვალდებულებების, ვასალური ურთიერთობების, სამამულე დავის, კეთილმოყვრობის, ვახშის, თამასუქის და სხვ. წიგნებად (ეს ნაირგვარობა საბუთთა იურიდიული ფუნქციისა წინამდებარე ნაშრომში გამოყენებულია ანოტაციის ტექსტში შინაარსობრივი ჯგუფების გამოსაყოფად).

იურიდიული გარიგებების მონაწილენი არიან საზოგადოების სხვადასხვა ფენისა და წოდების წარმომადგენლები: მეფეები, მოხელე ფეოდალები, თავადები, აზნაურები, ვაჭარ-ხელოსნები, ყმა-გლეხები, სხვადასხვა ხარისხის საეკლესიო პირები. ყოველგვარი ხასიათის ცნობას იურიდიული საბუთი გვაწვდის კონკრეტულ პირთა სამართლებრივი ურთიერთობის მაგალითზე.

განვითარებულმა სასამართლო პრაქტიკამ და საქმიანი გარიგების წერილობითი დოკუმენტაციის აუცილებლობამ იურიდიული პირის ზუსტად განსაზღვრის საჭიროება გამოიწვია. იურიდიული პირის დასახელების წესი დროის კონკრეტულ მოთხოვნებს ემორჩილება. ამ ვითარების გამო ისტორიული საბუთები ძვირფასი წყაროა გვართა წარმომქმნელი ცოცხალი ტენდენციების გამოსარკვევად და, საერთოდ, ისტორიული ონომასტიკონის შესასწავლად.

ისტორიული დოკუმენტების საკმაოდ დიდი ნაწილი ქალაქურ ცხოვრებას, ვაჭარ-ხელოსნებს შორის არსებულ ქონებრივ-ეკონომიკურსა და შესაბამის იურიდიულ ნორმებს ასახავს. სოფელთან შედარებით, ცნობილია, რომ ფეოდალურ ქალაქში მეტი იყო ეთნიკური სიჭრელე. აქ ნაწილობრივ სახლობდა არაქართული, ან გაქართველებული მოსახლეობა, რაც თვალსაჩინო ხდება საბუთებში დამოწმებული საკუთარი სახელების მიხედვით. ამდენად, ისტორიული საბუთები ქალაქებში მცხოვრებ სხვადასხვა ეროვნების წარმომადგენელთა ურთიერთობებსაც წარმოაჩენს.

წინამდებარე ნაშრომის მიზანს ისტორიულ საბუთებში შემონახული პირთა სახელების გამომზეურება და თითოეულ მათგანზე, შესაძლებლობის ფარგლებში, საბუთებშივე დაცული ცნობების მკითხველისათვის თანმიმდევრულად მიწოდება შეადგენს.

ამ ნაშრომის პუბლიკაციით ისტორიკოსთა, ენათმეცნიერთა, ფილოლოგთა, ეთნოგრაფთა და აგრეთვე მათემატიკური კვლევის მეთოდებით დაინტერესებულ ჰუმანიტართა წინაშე მრავალი საკითხი წამოიჭრება. რომელიმე განზოგადებული დასკვნის გამოტანისას, სასურველია, მკითხველი სიფრთხილით მოეპყრას ჩვენი პუბლიკაციის რაოდენობრივ მაჩვენებლებს. ქართული ისტორიული დოკუმენტების ძირითადმა მასამ ჩვენამდე, ხშირ შემთხვევაში, სრული შემთხვევითობის წყალობით მოაღწია, ვინაიდან სამეფო და საეკლესიო კანცელარიებისა თუ კერძო პირთა არქივები არა ერთგზის იქნა განადგურებული. ბევრი დოკუმენტი დაიღუპა მუდმივი თავდასხმა-აოხრების დროს. ამგვარად, რაოდენობრივი მაჩვენებლებით შემორჩენილი დოკუმენტები არ გვაძლევენ იმ უწყვეტ ლოგიკურ ჯაჭვს, რომლის საფუძველზეც შეიძლება იქნეს გამოტანილი ეჭვმიუტანელი დასკვნები. ამ გარემოების გამო საბუთთა მონაცემების განზოგადება აღნიშნული მომენტის გათვალისწინებას უნდა ემყარებოდეს.

ნაშრომში გამოყენებულია დღეისათვის ცნობილი ყველა ქართული საბუთი XI-XVII საუკუნეებისა, რაც რაოდენობრივად წარმოადგენს დაახლოებით 4500 ერთეულს.

ქართული დიპლომატიკის მკვლევარებს ჯერჯერობით არ ჩაუტარებიათ ე.წ. ნაყალბევი საბუთების გამოსავლენად ტექსტოლოგიური მუშაობა. ამიტომ ნაყალბევი საბუთები წინამდებარე ნაშრომში გამოყენებული საბუთების საერთო მასიდან ამოღებული არ არის. იურიდიული საბუთების ყალბისმქმნელობა გავრცელებული მოვლენა იყო მთელ ფეოდალურ სამყაროში და, რა თქმა უნდა, ჩვენშიც. სოციალური პრივილეგიების ან სამამულე საკუთრების მითვისების მიზნით ცალკეული პირები, არსებული დიპლომატიკური ფორმულარების მიბაძვით, ქმნიდნენ ყალბ დოკუმენტებს. ნატყუარი საბუთების გამოვლინება ქართულ დიპლომატიკაში დაკავშირებულია ივ. ჯავახიშვილის 1 სახელთან. მან ე.წ. სასისხლო სიგლები, უკლებლივ ყველა, ნატყუარად ჩათვალა. აღნიშნულის გამო რამდენადმე შეფერხდა სასისხლო სიგლების მეცნიერული ღირებულების შეფასება და მათი, როგორც საისტორიო წყაროს გამოყენება. ივ. ჯავახიშვილისაგან განსხვავებით, სასისხლო სიგლებს გადაჭარბებული ნდობა გამოუცხადა ს. კაკაბაძემ და, მათზე დაყრდნობით, ქართველ მეფეთა გენეალოგიურ ტაბულას რამდენიმე ახალი სახელი შეჰმატა კიდეც 2.. სასისხლო სიგლებში დადასტურებული ისტორიული რეალიების ანალიზის საფუძველზე რამდენიმე სასისხლო სიგლის ნამდვილობა სრული უეჭველობით დასაბუთდა 3. ნატყუარი საბუთები გამოვლენილია წყალობისა და ნასყიდობის წიგნებს შორისაც 4. მათი აღნუსხვა და მთლიანი სახით შესწავლა ქართული დიპლომატიკის მორიგი ამოცანაა, ხოლო მეცნიერული ღირებულება თვით აშკარად ნატყუარი საბუთებისაც კი ჩვენს მეცნიერებაში დღესდღეობით აღიარებულია. ნატყუარი სასისხლო საბუთები ან ასეთად ეჭვმიტანილები წინამდებარე გამოცემაში გამოყოფილია სპეციალური პირობითი ნიშნით – სას.

საბუთებიდან ამოკრეფილი პირის სახელები ნაშრომში დალაგებულია გვარსახელის ანბანურ-ქრონოლოგიური რიგით. ეს რიგი,ბუნებრივია, ირღვევა იმ შემთხვევაში, როცა პირის გვარსახელი უცნობია. გვარსახელის მიხედვით მასალის დალაგება გამოიწვია შემდეგმა გარემოებებმა: თვით საბუთში იურიდიული პირი უმრავლეს შემთხვევაში, გვარსახელით არის განსაზღვრული, გვარსახელი ფუნქციონირებს, როგორც ინდივიდის სოციალური ნიშანი. გვარსახელის მიხედვით პირების აღნუსხვა ავლენს საინტერესო მასალას ცალკეული ფეოდალური სახლების, თვით სახლის სტრუქტურისა და მისი წევრების უფლებრივ ურთი ერთობაზე, ნათესაურ დამოკიდებულებაზე სხვა სახლებთან, სამამულე მფლობელობაზე, სოციალურ აქტივობაზე და კიდევ სხვა იმ რიგის ცნობებს, რომლებიც ყურადსაღებია ისტორიული გენეალოგიის საკითხებით დაინტერესებული მკითხველისათვის.

ფეოდალური სახლების ცალკეულ წარმომადგენელთა მოღვაწეობის თარიღები მნიშვნელოვანია ისტორიული ქრონოლოგიის დაზუსტებისათვის. ფეოდალური ხანის ნარატიული თუ დოკუმენტური პირველწყაროების მიხედვით ქრონოლოგიურ მიჯნებს მეფეთა ზეობის წლები, დიდ საერო მოხელეთა და ეკლესიის საჭეთმპყრობელთა მოღვაწეობის პერიოდები განსაზღვრავს. ამ თვალსაზრისით განსაკუთრებით საინტერესოა ქართული სამეფო დინასტიის, ბაგრატიონების ყველა წარმომადგენლის ერთად თავმოყრა. ისტორიული ქრონოლოგიისათვის არანაკლებ საინტერესო შეიძლება აღმოჩნდეს უმნიშვნელოვანესი ფეოდალური სახლების: დადიანების, გურიელების, ბარათაშვილების, ფანასკერტელ-ციციშვილების, თორელ-ჯავახიშვილების, ზევდგინიძე-ამილახვრების, მაღალაძეების, სააკაძეების, ანდრონიკაშვილების, ჩოლაყასშვილების, აბაშიძეების და სხვათა ქრონოლოგიური მონაცემები.

დაბალი წოდების წარმომადგენელთა გვარსახელებზე მასალის დაჯგუფება მკითხველს საშუალებას მისცემს გაეცნოს ოჯახის, როგორც სოციალური ერთეულის, სტრუქტურასა და საოჯახო სამართლის მოქმედების დიაპაზონს.

ისტორიული გვარსახელები უაღრესად მდიდარ მასალას გვაწვდის აგრეთვე ე.წ. ანთროპონიმული გეოგრაფიისათვის. ამა თუ იმ მოდელის გვარსახელის თავმოყრა განსაზღვრულ ისტორიულ-გეოგრაფიულ რეგიონში უჩვენებს ამ რეგიონის სოციალური განვითარების დონეს.

როგორც ცნობილია, მოსახლეობას, რომელიც საცხოვრებელ ადგილს იცვლის, უმეტეს წილად თან მიაქვს თავისი ონომასტიკონი. ეს შეეხება როგორც გეოგრაფიულ და საკულტო სახელებს, ისე ანთროპონიმებსაც. ამიტომ ისტორიული ანთროპონიმია საუკეთესო წყაროა მოსახლეობის მიგრაციის ფაქტების დასადგენადაც. ეს პროცესი, „ლექსიკონში“ წარმოდგენილი მასალების მიხედვით, თავს იჩენს როგორც საკუთრივ ქართული მოსახლეობის შიგნით, ასევე არაქარcული ეთნიკური ელემენტის დამკვიდრებასა და შერწყმაში ადგილობრივ კულტურულ გარემოსთან,

გვარსახელი ადამიანის საკუთარი სახელის ისტორიული კატეგორიაა, მისი გრამატიკულ-სემანტიკური მოდელები ისტორიული საზოგადოებების განვითარების სხვადასხვა საფეხურებს შეესაბამება. გვარსახელი თავად იძენს სოციალური მახასიათებლის ფუნქციას.

ქართული ისტორიული საბუთების ყველაზე ადრეულ ნიმუშებში დადასტურებულია გვარსახელების ძირითადი ისტორიული მოდელები. ესენია: – ელ სუფიქსიანი ტოპონიმური გვარსახელები 5 (სურამელი, თორელი, ფავნელი); –უ რ და –ან ||იან სუფიქსებიანი გვარსახელები (თავაური, ბურჯული, ვახდაგიანი, მარგველანი), – ძესა და – შვილზე დაბოლოებული, პატრონიმული გვარსახელები (აბულეთისძე, ნიანიასძე, ჭაჭნიასშვილი). ფეოდალურ ხანაში გვარ სახელის ყოველ მოდელს თავისი გავრცელების სოციალური და რეგიონალური საზღვრები გააჩნია. ზემოთქმული ნაკლებად შეეხება პატრონიმული მოდელის – ძესა და – შვილზე დაბოლოებულ გვარსახელებს, რადგან იგი თანაბარი უფლებით სარგებლობს საზოგადოების ყველა ფენაში. ეს მოვლენა ახსნას პოულობს საქართველოს ეთნოგრაფიულ ყოფაში, სადაც დადასტურებულია საოჯახო თემის გადმონაშთური ფორმის ე.წ. დიდი ოჯახის დაშლის შედეგად პატრონიმული ჯგუფების ჩამოყალიბების უწყვეტი პროცესი.

ქართულ გვარსახელთა მოდელების მჭიდრო კავშირი საზოგადოების განვითარების ეტაპებთან კარგა ხანია შემჩნეულია ჩვენს სამეცნიერო ლიტერატურაში. არსებული თვალსაზრისების განხილვას ამჟამად არ გამოვუდგებით. გვარსახელებზე დაკვირვებებმა ცხადი გახადეს, რომ მათი კვლევა ის უბანია, სადაც ისტორიკოსთა და ენათმეცნიერთა ინტერესები ერთდება და რომ ამ მიმართულებით ძიებანი მომავლის საქმეა.

ისტორიული გვარსახელის სიცოცხლის ხანგრძლივობა იზომება ხშირად ერთი თაობით. ეს მოვლენა განსაკუთრებით კარგად ჩანს პატრონიმული მოდელის გვარსახელებში. მრავალი მაგალითი მოიპოვება იმის საილუსტრაციოდ, რომ მამა და შვილი სხვადასხვა გვარსახელით აღინიშნება (მაგ., რომელიმე გაბრიელა ბეთიაშვილის შვილის, განონას, გვარსახელია გაბრიელაშვილი). პატრონიმული გვარსახელის არასტაბილურობა,საერთოდ, დამახასიათებელი მოვლენაა ფეოდალური ეპოქისათვის. ერთი საგვარეულო, სახლის წარმომადგენლები, როგორც ამას საბუთების მასალა ადასტურებს, პატრონიმის ფუძე-სიტყვად იყენებენ ხან მამის, ხან ბიძის, ხან პაპის ან კიდევ უფრო შორეული წინაპრის, საკუთარ სახელს (მაგ., ბარათაშვილი ავთანდილ არის იგივე: იესესშვილი ავთანდილ, მამის სახელის მიხედვით, თამაზისშვილი ავთანდილ პაპის სახელის მიხედვით). ასეთი სიჭრელე სურათისა თავისთავადი მოწმობაა გვარის ცნების პირობითობისა ფეოდალურ საზოგადოებაში.

ნაწილი ისტორიული გვარსახელებისა ფეოდალიზმის ხანაშივე ჩამოყალიბდა გვარებად (მაგ., ციციშვილი, ჩოლაყასშვილი, ბარათაშვილი). გვარის ჩამოყალიბებისათვის მრავალი პირობის ერთობლიობა იყო საჭირო, რომელთაგან უმთავრესი ჩანს საკუთრების უფლების მემკვიდრეობითობა და ერთსახლად ცხოვრების პრინციპი. ამ უკანასკნელის მნიშვნელობა კარგად ვლინდება ნათესაური დამოკიდებულებების აღმნიშვნელი ტერმინების, ძმის და შვილის ხმარების წესში. ტერმინით ძმა იწოდება როგორც ამა თუ იმ პირის რეალური ძმა, ასევე ბიძაშვილიც (მაგ., პაატა ერისთავის ძმად იწოდება მისი ბიძაშვილი ბაინდურ ერისთავი, ასევე ავთანდილ ბარათაშვილი ძმას უწოდებს თავის ბიძაშვილს, ბარათას). ხოლო შვილით აღინიშნება ნამდვილი შვილიც, ძმისწულიცა და შვილიშვილიც (მაგ., რევაზ ერისთავის შვილიშვილი პაატა, ძმისწულისშვილები: გიორგი, ბარძიმ, და ძმისწულის შვილიშვილები: ბაინდურ,ოტია, ერთიანად რევაზის შვილებად იწოდებიან; შვილად იხსენიებს თეიმურაზ I თავის შვილიშვილს, ერეკლე-ნიკოლოზს). მასალების თავმოყრამ ერთ საგვარეულო სახლზე და გენეალოგიური ტაბულების შედგენამ აშკარა გახადა ამ ტერმინთა სოციალური შინაარსი იმ პერიოდისათვის, რომელსაც ნაშრომში გამოყენებული საბუთები განეკუთვნება. რომელიმე სახლის „ძმობა“ ან „შვილობა“ ნიშნავდა ამ სახლის იურიდიული წევრის უფლების ქონას. ამდენადვე საერთო საგვა– რეულო გვარსახელი მეტ სიცოცხლისუნარიანობას ავლენს.

ერთსახლად ცხოვრების წესი თუ გვარის ჩამოყალიბების პროცესს ხელს უწყობდა, სახლის გაყრა სათავეს უდებდა ახალ გვარებს. გაყრის შედეგად არიან წარმოქმნილნი ბარათაშვილთა ფეოდალური სახლიდან ახალი გვარები: გერმანოზიშვილები, გოსტაშაბისშვილები, ყაფლანისშვილები, იოთამისშვილები, ასანბეგიშვილები, უსუბეგიშვილები, ქავთარიშვილები. ელიოზისძეთა გაყრის შედეგად წარმოიშვნენ გედევანისშვილები, შანშიაშვილთაგან – დოლმაზაშვილები, დარისპანაშვილები, გასპარაშვილები. ზუმბულიძეთაგან – არდაშელისშვილები და ა.შ. ახლად წარმოქმნილი საგვარეულოს წარმომადგენლები ატარებენ ახალ გვარსახელს უმრავლეს შემთხვევაში (გაყრილი წინაპრის პირის სახელის მიხედვით) და, ზოგჯერ, ძველსაც, ნიშნად გვარის სიძველისა და ოდინდელი ერთობისა. ეს ვითარება ძალზე ართულებს პირის დადგენას და „ლექსიკონის“ შემდგენლებს დიდძალი მასალის ურთიერთშეჯერება და საგანგებო კრიტერიუმების შემუშავება მოუხდათ ასეთი შემთხვევებისას გადაწყვეტილების მისაღებად.

საბუთებში შეიმჩნევა გვარსახელთა ხმარების კიდევ ერთი თავისებურება: იურიდიული პირი ერთდროულად შეიძლება განისაზღვროს ორი ან სამი გვარსახელით. ამ გვარსახელთაგან ერთი მიეკუთვნება განსასაზღვრავი პირის მამას, მეორე პაპას, ან კიდევ უფრო შორეულ წინაპარს. შესაძლოა პირი ატარებდეს სახლის გაყრამდე არსებულსა და გაყრის შემდეგ შეძენილ გვარსახელებსაც(მაგ., გედევანისშვილი–ელიოზისძე გედევან არის იგივე გედევანისშვილი გედევან და ელიოზისძე გედევან). ზოგჯერ ორწევრიანი გვარსახელის გაჩენის მიზეზი არის ახალ მამულზე „დასმა“, რის დროსაც ნაწყალობევი მამულის ახალი მფლობელი ძველი მეპატრონის გვარსახელსაც ინარჩუნებს (ასეთია მაგ., აბაზასძე-აბულეთისძე ხიმშია).ყოველი ასეთი შემთხვევის გადმოცემისას ვცდილობდით შეგვენარჩუნებინა საბუთში წარმოდგენილი ვითარება.

წინამდებარე გამოცემა, ჩვენი აზრით, სპეციალისტების გარდა საზოგადოების ფართო წრეს მიიზიდავს, ამიტომ მკითხველს გვსურს მივაწოდოთ ზოგიერთედა თი განმარტება: მრავალი ისტორიული გვარსახელი, რომელსაც უთუოდ ღრმადა აქვს ფესვები გადგმული წარსულში და საფუძვლად უდევს თანამედროვე ცოცხალ ქართულ გვარებს, „ლექსიკონში“ საერთოდ არ აისახა შემდეგ გარემოებათა გამო: ფეოდალიზმის ხანაში, ნატურალური მეურნეობის ბატონობის ვითარებაში, ისეთ საზოგადოებაში, სადაც სასაქონლო-ფულადი ურთიერთობის ხარისხი არ არის მაღალი, საზოგადოების ყველა ფენა და წევრი თანაბრად არ არის ჩაბმული აღებ-მიცემობაში. ადამიანთა სოციალური ურთიერთობის ამსახველი დოკუმენტები თვით ფეოდალურ ზედაფენებსაც კი არ სჭირდება ყოველთვის. ძირძველი გლეხობის საკმაოდ ფართე წრეს ერთხელ და სამუდამოდ დადგენილი, მყარი, ხშირად ზეპირად დაკანონებული ფეოდალური ურთიერთობების შედეგად, საერთოდ არავითარი საქმე არა აქვს საბუთთან. ამიტომ მრავალი გვარსახელი ისტორიული დოკუმენტების თვალსაწიერის მიღმა დარჩა. გასათვალისწინებელია ის ვითარებაც, რომ ჩვენამდე მოღწეული საბუთების უმრავლესობა აღმოსავლეთ საქართველოს მიეკუთვნება (ქართლი, კახეთი). შედარებით ნაკლებადაა შემონახული დასავლეთ საქართველოს (იმერეთი, ოდიში, გურია, სვანეთი) საბუთები. ამ უკანასკნელი მიზეზის გამო „ლექსიკონში“ დასავლურ ქართული გვარსახელები უფრო მცირე რაოდენობითაა წარმოდგენილი, ვიდრე აღმოსავლეთ საქართველოში გავრცელებული. ყოველივე ამას ისიც ემატება, რომ საბუთთა დიდი ნაწილი საერთოდ განადგურდა.

***

„ლექსიკონში“ ყოველ ცალკე ერთეულად მიჩნეულ პირს ახლავს ანოტაცია ან მითითება სხვა პირზე მასთან ნათესაური დამოკიდებულების ჩვენებით. ანოტაციის ტექსტი გატანილია პირის საკუთარ სახელზე იმ შემთხვევაში, თუ: 1. პირის გვარსახელი უცნობია, 2. კათალიკოსებისა და ქალების საკუთარ სახელებთან, მიუხედავად იმისა, ცნობილია თუ არა მათი გვარსახელი.

„ანოტირებული ლექსიკონის“ შედგენისას ვხელმძღვანელობდით შემდეგი წესებით: უპირველეს ყოვლისა, საბუთებში დაცული ქრონოლოგიური მაჩვენებლების მიხედვით, ვუთითებთ ისტორიული პირის მოღვაწეობის ზედა და ქვედა თარიღებს. შემდეგ აღნიშნულია მისი სადაურობა, სოციალური მდგომარეობა, დაკავებული თანამდებობა (მეფისათვის ტიტულატურა), ნათესაური დამოკიდებულებანი: მამა, ძმები, ბიძაშვილები, შვილები, ძმისწულები და ა.შ. აქვეა მითითებული განაყოფი, სახლიკაცი, ჩვენს მიერ აღდგენილი ნათესაური დამოკიდებულების აღმნიშვნელი სიტყვები ჩაწერილია კუთხოვან კავებში. თუ ნათესაობის ხარისხის ზუსტად დადგენა არ ხერხდება, მაშინ კუთხოვან კავებში ვუთითებთ ტერმინს – სახლიკაცი. როდესაც საბუთში ჩამოთვლილია ერთი საგვარეულოს რამდენიმე წევრი, ანოტაციის ტექსტი გადის ძირითად პირებზე, ე.ი. საბუთის მიმცემზე და მიმღებზე. ჩამოთვლილ პირებს კი ექნებათ მითითება ძირითად პირზე. ნათესავთა იმ სახელებს, რომლებიც მოიხსენიებიან საბუთში ძირითად პირთან ერთად, მასთან ნათესაური მიმართების ჩვენებისას დართული ექნებათ მითითება სათანადო საბუთზე.

ეს საშუალებას მისცემს დაინტერესებულ მკითხველს გამოარკვიოს, კერძოდ რომელი ნათესავი იღებს მონაწილეობას ძირითადი პირის ამა თუ იმ კონკრეტულ იურიდიულ საქმიანობაში. ხშირია შემთხვევა, როდესაც ესა თუ ის პირი საბუთთა ერთი ჯგუფის მიხედვით ძირითად პირად გვევლინება, მეორე ჯგუფის მიხედვით კი იხსენიება სხვა ძირითად პირთან ერთად. ასეთ შემთხვევებში მხოლოდ ვუთითებთ ძირითად პირზე, მასთან ნათესაური დამოკიდებულების ჩვენებით, მაგრამ საბუთის აღუნიშნავად. საზოგადოდ, ყოველი ნათესაური დამოკიდებულების აღნიშვნის დროს ვცდილობთ მკითხველს მივუთითოთ ძირითად პირზე,რათა საბუთებში ასახული ვითარება სახლის წევრების უფლებრივ დამოკიდებულებაზე და საოჯახო ორგანიზაციის ფორმებზე მაქსიმალური სიზუსტით გადმოვცეთ.

აღნიშნული მახასიათებლების შემდეგ ისტორიულ პირთან მოცემულია ანოტაციის ტექსტი. საკუთრივ ანოტაციის ტექსტი წარმოადგენს საბუთებიდან ამოკრეფილ გარკვეული თანმიმდევრობით დალაგებულ ცნობებს მოცემული პირის შესახებ. ცნობების დალაგებისას მხედველობაში ვიღებდით საბუთთა ერთგვაროვან იურიდიულ ფუნქციას. ამ ფუნქციის გათვალისწინებამ საშუალება მოგვცა ყოველ პირზე თავმოყრილი მასალა გარკვეულ თემატურ ჯგუფებად დაგვეყო. მაგ., შეწირულება, თარხნობა, ნასყიდობა, გაცვლა, დავა, ყმობა და ა.შ. მეფეთა შესახებ საბუთებიდან ამოკრეფილი ცნობების ამგვარმა დაჯგუფებამ ყოველი ცალკეული მეფის მრავალფეროვანი საქმიანობის კონკრეტული სურათი მოგვცა (მეფეებთან მითითებული თარიღები ყოველთვის არ ემთხვევა მათი ზეობის წლებს, ისინი აღნიშნავენ მოღვაწეობის იმ პერიოდს, რომელიც მხოლოდ დოკუმენტებით დასტურდება). მეფეთა ანოტაციის ტექსტებში მკითხველი გაეცნობა შემდეგ თემატურ ჯგუფებს: შეწირულება ან შეწირულების განახლება, წყალობა ან წყალობის განახლება, შეუვალობის მინიჭება, ბრძანება, განჩინება, მფარველობის პირობის მიცემა, საბუთის დამტკიცება, სარგოს განსაზღვრა და სხვ. დაახლოებით ასეთივე თემატური ჯგუფები გამოიყოფა დიდი ფეოდალებისა და მაღალი საეკლესიო წოდების წარმომადგენელთა ანოტაციებში. ამათ, შესაძლოა, დაემატოს ისეთი ცნობები, როგორიცაა მაგ., ყიდვა-გაყიდვა, მოწმეობა, სასამართლო პროცესებში მონაწილეობა და სხვ. ქართული საბუთების დიპლომატიკური სახის შესანარჩუნებლად ჩვენ გამოვყოფთ თემატურ მომიჯნავე ჯგუფებს: წყალობა - წყალობის განახლება, შეწირულება - შეწირულების განახლება და ა.შ. მაგრამ წინდაწინ უნდა განვაცხადოთ, რომ ასეთი დაყოფა მასალისა პირობითია და გამოწვეულია თვით საბუთის დიპლომატიკური რაობით, შესაძლოა, წყალობის, შეწირულების და ა.შ. ქვეშ მოთავსებული მასალა რეალურად გამოხატავდეს ამ იურიდიულ პირობათა მხოლოდ განახლებას. ანოტაციის ტექსტში თემატური მახასიათებელი გაათარხნა გულისხმობს ყველა არსებული ვალდებულება-გადასახადისაგან განთავისუფლებას, გარდა საურისა და ლაშქარ-ნადირობისა. ამიტომ ამ ვალდებულებებს აღარ ვიმეორებთ ყოველ ცალკეულ შემთხვევაში. თუ გათარხნება გადასახადთაგან ნაწილობრივ გათავისუფლებას გულისხმობს, მაშინ დატოვებული ვალდებულება-გადასახადის სახელწოდებას ვუთითებთ.

ანოტაციის ტექსტის შედგენის დროს ვცდილობდით თავიდან აგვეცილებინა საბუთების ენისათვის დამახასიათებელი სტერეოტიპული გამოთქმები და მოკლედ გადმოგვეცა საბუთის მთავარი პირობა, თუმცა ზოგიერთ შემთხვევაში,საბუთში ასახული ვითარების უფრო ზუსტად გადმოცემის მიზნით, ტექსტისეულ გამოთქმებს შეგნებულად ვტოვებთ.

ანოტაციის ტექსტში მიწის საზღვრების ჩამოთვლის დროს ვუთითებთ ტოპონიმს, თუ ტოპონიმი ცნობილი არაა, ტექსტისეული გამოთქმებით საზღვრების აღნიშვნის წესს არ ვიმეორებთ, ხოლო თუ საზღვრის საჩვენებლად საბუთი მოსაზღვრე მფლობელის სახელს იყენებს, ამ შემთხვევაში საზღვარს ვუთითებთ მოსაზღვრე პირის სახელის მოშველიებით. როდესაც საბუთებში დასახელებული ერთი და იგივე ტოპონიმი ვარიანტული სახესხვაობით გვხვდება, ანოტაციის ტექსტში ამ ვარიანტებს უცვლელად ვტოვებთ.

საეკლესიო შეწირულებების საბუთებზე შედგენილ ანოტაციებში აღნიშნულია, რომელი მღვდელმთავრის დროს მოხდა ეს შეწირულება.

ისტორიული საბუთებიდან ამოღებულ თითოეულ ცნობას ანოტაციის ტექსტში ფრჩხილებში მიწერილი აქვს საბუთის თარიღი და თვით საბუთის აღმნიშვნელი პირობითი ნიშნები: საცავის შიფრი, ან გამოცემის შემოკლებული სახელწოდება. თუ საბუთი მოღწეულია დედნითა და პირით, ვუთითებთ დედანს, თუ მხოლოდ პირით, მიეთითება მისი ნიშანი, გამოცემა მიეთითება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, როცა საბუთი დაკარგულია.

ცალკე ერთეულად გამოყოფილი პირების, როგორც გვარსახელების, ასევე პირის საკუთარი სახელების გამოყოფისას ვხელმძღვანელობდით შემდეგი წესებით: საკუთარი სახელების ფონეტიკურ-ორთოგრაფიულ (კვირიკე // კჳრიკე, ზუმბულიძე // სუმბულიძე; ანანიაშვილი // ანანიასშვილი) და მორფოლოგიურ (ბარათაანი – ბარათაშვილი, რაზმაძე – რაზმიასშვილი, მაღალასძე – მაღალასშვილი) ვარიანტებს ვაჯგუფებთ ერთად, ხმარების სიხშირის მიხედვით ვარჩევთ ძირითად ფორმას, ხოლო ფრჩხილებში ვუწერთ არსებულ ვარიანტებს.

თუ ერთი და იგივე პირი სხვადასხვა პატრონიმული ვარიანტის გვარსახელით მოიხსენიება, ძირითადად მივიჩნევთ იმ ვარიანტს, რომელიც მოცემულ პირს საგვარეულო სახლთან აკავშირებს, დანარჩენებს ვუწერთ ფრჩხილებში. ორწევრიანი გვარსახელების შემთხვევაში, ძირითადად იმ თანმიმდევრობის ვარიანტს ვირჩევთ, რომელიც, აგრეთვე, არ აცილებს პირს საერთო საგვარეულოსთან.

თუ მეფე ორი სახელით იხსენიება (მაჰმადიანურით და ქართულით), ანოტაციის ტექსტი გადის ქართულზე, ხოლო მაჰმადიანურზე მიეთითება შესაბამისი ქართული სახელი.

ნაშრომს ახლავს ქართული სამეფო სახლის, ბაგრატიონების, აგრეთვე გურიის, ოდიშის და სამცხე-საათაბაგოს მთავრების ფეოდალური სახლების გენეალოგიური ტაბულები.

„ლექსიკონის“ ბოლო ტომს დაერთვება პირთა ინვერსიული, შიფრობრივი, სამოხელეო აპარატისა და გეოგრაფიულ სახელთა საძიებლები.

„პირთა ანოტირებული ლექსიკონის“ შედგენა დაიწყო 1959 წ. საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის კ.კეკელიძის სახელობის ხელნაწერთა ინსტიტუტში. იდეა ასეთი სამუშაოს შესრულებისა ეკუთვნის განსვენებულ მეცნიერს, ხელნაწერთა ინსტიტუტის დამაარსებელსა და მის პირველ დირექტორს ი. აბულაძეს. საქმის ხელმძღვანელობა დაევალა ისტორიული წყაროებისა და დოკუმენტების განყოფილების გამგეს ნ. შოშიაშვილს, რომელმაც შეადგინა სამუშაო პროგრამა. მისი ხელმძღვანელობითა და თანამონაწილეობით 1959–1970 წლებში ამ სამუშაოს ასრულებდნენ ხელნაწერთა ინსტიტუტის თანამშრომლები: ზ. ალექსიძე, ა. ბაქრაძე, თ. ენუქიძე, ა. კლიმიაშვილი, ჯ. ოდიშელი, გ. ჯანდიერი (ძირითადი ჯგუფი), მონაწილეობდნენ აგრეთვე: თ. ბარამიძე, თ. იმნაძე, ლ. კიკნაძე, რ. პატარიძე, ნ. ყანჩაველი, ე. ცაგარეიშვილი, ლ. ჯღამაია. ამ კოლექტივის მუშაობის შედეგებს დაემყარა 1964 წლის პუბლიკაცია: „მასალები საქართველოს ისტორიული გეოგრაფიისა და ტოპონიმიკისათვის“ (X-XVII სს.), რომელიც გამოსაცემად მოამზადეს ზ. ალექსიძემ და შ. ბურჯანაძემ. ამ გამოცემაში გამოყენებულია ხელნაწერთა ინსტიტუტის ფონდებში, ქუთაისის მხარეთმცოდნეობით მუზეუმსა და მატენადარანში დაცული ქართული საბუთები. შემდგომში პირთა სახელებზე სრული სურათის შექმნა სრულიად შეუძლებელი აღმოჩნდა საქართველოს ცენტრალურ საისტორიო არქივში დაცული საბუთების უძვირფასესი კოლექციის გათვალისწინების გარეშე. საისტორიო არქივის საბუთებიდან საჭირო მასალის ამოწერა დაეკისრა არქივის მეცნიერ-თანამშრომელს, ისტორიკოსს ნ. თარხნიშვილს, რომელმაც ამ დიდი მოცულობისა და საკმაოდ რთულ საქმეს დროულად გაართვა თავი. ასე მომზადდა „პირთა ანოტირებული ლექსიკონისათვის“ მასალა საქართველოს უდიდესი სიძველეთსაცავების ბაზაზე. მაგრამ მასალის ამოწერიდან მის გამოსაცემად მომზადებამდე საკმაოდ რთული გზა აღმოჩნდა გასავლელი.

1976-1980 წლებში ხელნაწერთა ინსტიტუტის დიპლომატიკის განყოფილებაში, რომელსაც განაგებდა ე. ხოშტარია, კვლავ განახლდა „ანოტირე ბულ ლექსიკონზე“ მუშაობა. სამუშაოს ამჯერად ხელმძღვანელობას უწევდა ვ. გამრეკელი. მან საჭიროდ ჩათვალა ზოგიერთი ცვლილების შეტანა დადგენილ ინსტრუქციაში და ამოწერილი მასალის შემოწმება სისრულის თვალსაზრისით. ამ მიზნით საბუთებიდან ხელახლა ამოიწერა საკუთარ სახელთა საკონტროლო სიტყვანი. ადრე ამოწერილი ბარათების სიტყვანთან შედარებას უნდა გამოევლინა გამოტოვებული პირთა სახელები. ამავე ხანებში „ლექსიკონის“ მასალა შეივსო რუსეთის სიძველეთსაცავებსა და საქართველოს რაიონული ცენტრების მხარეთმცოდნეობით მუზეუმებში დაცული ქართული საბუთების მონაცემებით.

„ლექსიკონის“ მასალის ანბანურ-ქრონოლოგიური პრინციპით დალაგებამ გამოავლინა ისეთი სერიოზული ნაკლოვანებები, რომელთა დაძლევის გარეშე მისი გამოსაცემად მომზადება არ შეიძლებოდა. უპირველეს ყოვლისა საჭირო აღმოჩნდა ძალზე ზოგადი მონაცემებით დათარიღებული უთარიღო საბუთების ხელახლა, უფრო ვიწროდ დათარიღება, რის შესაძლებლობასაც იძლეოდა თარიღიანი საბუთების მაჩვენებლები. ამავე დროს – განთავისუფლება ზედმეტი ბარათებისაგან, რომელთა გაჩენა გამოიწვია საბუთთა დედნებისა და პირების ერთმანეთთან შეჯერების გარეშე მასალის ამოწერამ. აუცილებელი გახდა ძველად ამოწერილი ბარათების სწორება ახლად მიღებული შიფრობრივი და ქრონოლოგიური მახასიათებლების მიხედვით. ვ. გამრეკელმა დაიწყო ტექნიკურად რთული სამუშაოს შესრულება, მაგრამ, ავადმყოფობის გამო,ვერ გააგრძელა, ვ. გამრეკელის ხელმძღვანელობით, „ლექსიკონის“ მასალა შემდეგნაირად იყო დანაწილებული: ა. ბაქრაძე (ასოები: ე, ზ, თ, მ ), ვ. გამრეკელი (ასო – გ), თ. ენუქიძე (ასოები: ა–ნის ნახევარი, ტ, უ, ფ, ღ), დ. კლდიაშვილი (ასოები: ძ, ც, ყ, ტ), დ. ლომიძე (ასო –ი),ს.მარგიანი (ასოები: წ, ჭ, ხ, ჯ), ნ. მშვიდობაძე (ასოები: კ, ჩ), გ. ოთხმეზური (ასოები: ქ, ღ), დ. ჟღენტი (ასოები: ს, ბ-ანის ნახევარი), ვ. სილოგავა (ასო – ო), მ. სურგულაძე (ასოები – ჟ,რ), ლ. რატიანი (ასოები: დ, ნ), გ. ჯანდიერი (ასოები: ბ-ანის ნახევარი, პ), გ. ხოჯავა (ასოები: ა-ნის ნახევარი, შ).

1980–1981 წლებში „ლექსიკონზე“ მუშაობა გაგრძელდა გ. ჯანდიერის ხელმძღვანელობით. სამუშაოს ამ ეტაპზე ძალზე მწვავედ იდგა ქართული საბუთების ყველა არსებული ფონდის ბაზაზე შედგენილი შიფრობრივი კატალოგის პრობლემა, ასეთი კატალოგის უქონლობა აფერხებდა მასალის მოწესრიგების საქმეს. კატალოგის შექმნის სიმძიმე იტვირთა . ნ. მშვიდობაძემ. მისი დაუღალავი შრომითა და მეთოდურად სწორად მიგნებული გზებით ეს შრომატევადი სამუშაო საკმაოდ მოკლე ვადაში შესრულდა. სხვადასხვა დროს ნ. მშვიდობაძეს დახმარებას უწევდნენ: მ. მესხია, გ. მჭედლიძე, რ. კაშია. 1982 წლისათვის დასრულდა XI-XVII სს. ქართული ისტორიული საბუთების საერთო შიფრობრივი კატალოგი, რომელშიც გაერთიანებულია საქართველოს ქალაქების ყველა სიძველეთსაცავის, ლენინგრადის აღმოსავლეთმცოდნეობის ინსტიტუტის და მატენადარანის ქართულ საბუთთა ფონდები. აქვე შედის ხელნაწერ წიგნებში შეტანილი და ე.წ. მინაწერი საბუთები. ამ კატალოგმა დიდი სამსახური გაუწია „ლექსიკონზე“ მომუშავე ჯგუფის წევრებს, რადგან მასში დადგენილია საბუთების დედნებისა და პირების მიმართება, დათარიღებულია უთარიღო საბუთები, ისევ საბუთებისავე მონაცემებზე დაყრდნობით მიღებული თარიღებით, აღნუსხულია საბუთში მოხსენიებული პირებისა და გეოგრაფიული სახელები და მითითებულია არსებული პუბლიკაციები ყოველი ცალკეული საბუთისათვის.

კატალოგის მზადების პარალელურად შედგა უთარიღო საბუთების სრული ნუსხა და ჩატარდა სპეციალური მუშაობა ასეთი საბუთების დასათარიღებლად (შემსრულებლები: ა. ბაქრაძე, დ. კლდიაშვილი, დ. ჟღენტი, მ. სურგულაძე, გ. ჯანდიერი). საბუთთა ახალმა დათარიღებამ და შიფრობრივი კატალოგის მომზადებამ მყარი საფუძველი შექმნა „ლექსიკონის“ მასალების საბოლოო რედაქტირებისათვის.

1982 წლიდან დღემდე მუშაობა „ლექსიკონზე“ გრძელდება მ. სურგულაძის ხელმძღვანელობით. 1982-1983 წლებში ჩატარდა მასალის საბოლოო რედაქცია. მომზადდა სამოხელეო ინსტიტუტების ანბანურ რიგზე გაწყობილი, საბუთებში მოხსენიებულ მოხელეთა კატალოგი, რომელიც შემდგომში დიდად დაგვეხმარა ისტორიულ პირთა იდენტიფიკაციის საქმეში (მასალის რედაქციაში მონაწილეობას იღებდნენ: ა. ბაქრაძე, დ. კლდიაშვილი, გ.მჭედლიძე, დ. ჟღენტი, მ. სურგულაძე, გ. ჯანდიერი). შემდგომად ამისა, „ლექსიკონის“ მასალა შეივსო მინაწერი საბუთებიდან ამოკრეფილი

„ლექსიკონის“ მასალის ანბანურ-ქრონოლოგიური პრინციპით დალაგებამ გამოავლინა ისეთი სერიოზული ნაკლოვანებები, რომელთა დაძლევის გარეშე მისი გამოსაცემად მომზადება არ შეიძლებოდა. უპირველეს ყოვლისა საჭირო აღმოჩნდა ძალზე ზოგადი მონაცემებით დათარიღებული უთარიღო საბუთების ხელახლა, უფრო ვიწროდ დათარიღება, რის შესაძლებლობასაც იძლეოდა თარიღიანი საბუთების მაჩვენებლები. ამავე დროს – განთავისუფლება ზედმეტი ბარათებისაგან, რომელთა გაჩენა გამოიწვია საბუთთა დედნებისა და პირების ერთმანეთთან შეჯერების გარეშე მასალის ამოწერამ. აუცილებელი გახდა ძველად ამოწერილი ბარათების სწორება ახლად მიღებული შიფრობრივი და ქრონოლოგიური მახასიათებლების მიხედვით. ვ. გამრეკელმა დაიწყო ტექნიკურად რთული სამუშაოს შესრულება, მაგრამ, ავადმყოფობის გამო, ვერ გააგრძელა, ვ. გამრეკელის ხელმძღვანელობით, „ლექსიკონის“ მასალა შემდეგნაირად იყო დანაწილებული: ა. ბაქრაძე (ასოები: ე, ზ, თ, მ ), ვ.გამრეკელი (ასო – გ), თ. ენუქიძე (ასოები: ა-ნის ნახევარი, ტ, უ, ფ, ღ), დ. კლდიაშვილი (ასოები: ძ, ც, ყ, ტ), დ. ლომიძე (ასო – ი), ს. მარგიანი (ასოები: წ, ჭ, ხ, ჯ), ნ. მშვიდობაძე (ასოები: კ, ჩ), გ. ოთხმეზური (ასოები: ქ, ღ), დ. ჟღენტი (ასოები: ს, ბ-ანის ნახევარი), ვ. სილოგავა (ასო – ო), მ. სურგულაძე (ასოები – ჟ, რ), ლ. რატიანი (ასოები: დ, ნ), გ. ჯანდიერი (ასოები: ბ-ანის ნახევარი, პ), გ. ხოჯავა (ასოები: ა-ნის ნახევარი, შ).

1980–1981 წლებში „ლექსიკონზე“ მუშაობა გაგრძელდა გ. ჯანდიერის ხელმძღვანელობით. სამუშაოს ამ ეტაპზე ძალზე მწვავედ იდგა ქართული საბუთების ყველა არსებული ფონდის ბაზაზე შედგენილი შიფრობრივი კატალოგის პრობლემა, ასეთი კატალოგის უქონლობა აფერხებდა მასალის მოწესრიგების საქმეს. კატალოგის შექმნის სიმძიმე იტვირთა . ნ. მშვიდობაძემ. მისი დაუღალავი შრომითა და მეთოდურად სწორად მიგნებული გზებით ეს შრომატევადი სამუშაო საკმაოდ მოკლე ვადაში შესრულდა. სხვადასხვა დროს ნ. მშვიდობაძეს დახმარებას უწევდნენ: მ. მესხია, გ. მჭედლიძე, რ. კაშია. 1982 წლისათვის დასრულდა XI-XVII სს. ქართული ისტორიული საბუთების საერთო შიფრობრივი კატალოგი, რომელშიც გაერთიანებულია საქართველოს ქალაქების ყველა სიძველეთსაცავის, ლენინგრადის აღმოსავლეთმცოდნეობის ინსტიტუტის და მატენადარანის ქართულ საბუთთა ფონდები. აქვე შედის ხელნაწერ წიგნებში შეტანილი და ე.წ. მინაწერი საბუთები. ამ კატალოგმა დიდი სამსახური გაუწია „ლექსიკონზე“ მომუშავე ჯგუფის წევრებს, რადგან მასში დადგენილია საბუთების დედნებისა და პირების მიმართება, დათარიღებულია უთარიღო საბუთები, ისევ საბუთებისავე მონაცემებზე დაყრდნობით მიღებული თარიღებით, აღნუსხულია საბუთში მოხსენიებული პირებისა და გეოგრაფიული სახელები და მითითებულია არსებული პუბლიკაციები ყოველი ცალკეული საბუთისათვის.

კატალოგის მზადების პარალელურად შედგა უთარიღო საბუთების სრული ნუსხა და ჩატარდა სპეციალური მუშაობა ასეთი საბუთების დასათარიღებლად (შემსრულებლები: ა. ბაქრაძე, დ. კლდიაშვილი, დ. ჟღენტი, მ. სურგულაძე, გ. ჯანდიერი). საბუთთა ახალმა დათარიღებამ და შიფრობრივი კატალოგის მომზადებამ მყარი საფუძველი შექმნა „ლექსიკონის“ მასალების საბოლოო რედაქტირებისათვის.

1982 წლიდან დღემდე მუშაობა „ლექსიკონზე“ გრძელდება მ. სურგულაძის ხელმძღვანელობით. 1982-1983 წლებში ჩატარდა მასალის საბოლოო რედაქცია. მომზადდა სამოხელეო ინსტიტუტების ანბანურ რიგზე გაწყობილი, საბუთებში მოხსენიებულ მოხელეთა კატალოგი, რომელიც შემდგომში დიდად დაგვეხმარა ისტორიულ პირთა იდენტიფიკაციის საქმეში (მასალის რედაქციაში მონაწილეობას იღებდნენ: ა. ბაქრაძე, დ. კლდიაშვილი, გ.მჭედლიძე, დ. ჟღენტი, მ. სურგულაძე, გ. ჯანდიერი). შემდგომად ამისა, „ლექსიკონის“ მასალა შეივსო მინაწერი საბუთებიდან ამოკრეფილი პირებით. მინაწერი საბუთების ამოკითხვა, პლასტების გამიჯვნა, დათარიღება განსაკუთრებულ სიფრთხილესა და დაკვირვებულ შრომას მოითხოვს. ეს სამუშაო შეასრულეს დ. კლდიაშვილმა და ვ. სილოგავამ. დ.კლდიაშვილმა დაამუშავა კორიდეთის სახარების, თისლის სვინაქსარის, ალის ეკლესიის მეტაფრასისა და სვინაქსარის მინაწერი საბუთები. ვ. სილოგავამ მინაწერი საბუთების გამოვლენისა და თავმოყრის მიზნით სპეციალურად იმუშავა ქართულ ხელნაწერთა ფონდებზე და ამოწერა ასეთი საბუთებიდან მასალა. მანვე დაამუშავა „ლექსიკონისათვის“ სვანური საბუთები 6.

პირების დალაგებამ გვარსახელების ანბანურ პრინციპზე წარმოშვა მთელი რიგი სირთულეები, რომელთა თავიდან ასაცილებლად საჭირო გახდა სპეციალური წესების შემუშავება. საბუთებში ჩვეულებრივი მოვლენაა ერთი და იმავე პირის მოხსენიება ხან მხოლოდ პირის საკუთარი სახელით, ხან გვარსახელთან ერთად. ამიტომ აუცილებელი გახდა ცალკეული ფეოდალური სახლებისათვის დამახასიათებელი პირთა სახელების დადგენა და შემდეგ მათი შედარება უგვარსახელოდ მოღწეულ სახელებთან. ასეთმა შედარებამ, ზოგიერთ შემთხვევაში, შესაძლებელი გახადა აღდგენა გვარსახელისა უგვარსახელოდ მოღწეული პირის სახელისათვის და ამ გზით შეგვევსო მასალა ამა თუ იმ საგვარეულო სახლზე.

ერთი და იგივე პირი ხშირად ორი (ზოგჯერ სამი) სხვადასხვა გვარსახელით ჩნდება საბუთებში, რის გამოც მოსალოდნელი იყო მათი მოხვედრა სხვადასხვა ანბანურ რიგში და შესაბამისად ერთი და იმავე პირის სხვადასხვა პირად მიჩნევა. ამიტომ სპეციალური მუშაობა აღმოჩნდა საჭირო ასეთი მასალის შეძლებისდაგვარად გამოსავლენად, რათა შემდეგ, ურთიერთშედარების გზით, დადგენილიყო განსამარტავი პირი და მისი ძირითადი და ვარიანტული გვარსახელები. ამდაგვარი მასალის გამომზეურებისა და მისი დამუშავების მიზნით საჭიროდ ჩავთვალეთ სამუშაოს დანაწილება არა მკაცრად ანბანური პრინციპით, (როგორც ეს მანამდე ხდებოდა), არამედ მონათესავე გვარსახელების შერჩევის წესით. ამ პრინციპის განხორციელებამ, ვფიქრობთ, თავიდან აგვაცილა სავარაუდო შეცდომები, თუმცა ნაშრომში წარმოდგენილი სხვადასხვა პირთა იგივეობისა და გარკვეულ გვარსახელთა ნათესაური მიმართებების დადგენა „ლექსიკონის“ გამოქვეყნების შემდეგაც გახდება არა თუ შესაძლებელი,არამედ – აუცილებელიც. აღნიშნული წესით დაჯგუფდა და დამუშავდა შემდეგი გვარსახელები: სააკაძე – მოურავისშვილი – თარხნისშვილი (შემსრულებელი –ა. ბაქრაძე), თორელი – ჯავახიშვილი, ფანასკერტელი - ციცისშვილი ზაზასშვილი - ხოხონასშვილი; როჭიკაშვილი – შალიკაშვილი, თმოგველი – ფავლენიშვილი ყორხმაზაშვილი – მამაგულაშვილი – აბესალამაანი (შემსრულებელი დ. კლდიაშვილი); ზევდგინიძე – ამილახორი; ელიოზისძე – გედევანიშვილი; ერისთავები (ქსნის, არაგვის, რაჭის); გოგიბაშვილი – შანშიაშვილი – პაპიაშვილი – ესტატეშვილი; სამარბეგიშვილი – მირიმანიძე – ენალაშვილი - ნარიმანაშვილი; დალალაშვილი – ხოსროვაშვილი - ბეჟანისშვილი – მესხასატურაშვილი; დემურაშვილი – ალიხანაშვილი – ალავერდაშვილი – იაგულაშვილი – ზაქუმიშვილი – ალიყულაშვილი – სეფიყულაშვილი (შემსრულებელი მ. სურგულაძე); ქაჩიბაძე – ბარათაშვილი - გოსტაშაბიშვილი - გერმანოზისშვილი – ყაფლანისშვილი – იორამისშვილი – იოთამისშვილი, ფალავანხოსროშვილი – ორბელისშვილი - ასანბეგიშვილი - აბაშისშვილი – ზაალიშვილი – გიორგიშვილი (შემსრულებელი გ. ჯანდიერი).

ბაგრატიონთა სამეფო დინასტიის შესახებ მასალა სარედაქციოდ მოამზადა მ. სურგულაძემ, ხოლო კათალიკოსებზე – გ. მჭედლიძემ. დანარჩენი მასალა განაწილდა შემსრულებელთა შორის ანბანური პრინციპით: ა. ბაქრაძე – ე, ვ, ზ, თ, მ; თ. ენუქიძე – ტ, უ, ფ, ღ; დ. კლდიაშვილი – ყ, ქ; დ. ლომიძე – ი, გ; ნ. მშვიდობაძე – ა, კ, ჩ; გ.მჭედლიძე – ლ, ე, შ, ც, ძ, წ, ე, ხ, ჯ, ჰ, კ; გ. ოთხმეზური– ო, პ; ლ. რატიანი - დ, ნ; დ.ჟღენტი – ბ, ს; მ. სურგულაძე – რ.

„ლექსიკონის“ მომზადებისას საქმის ორგანიზაციული მხარის სწორად წარმართვას წლების მანძილზე თვალყურს ადევნებდა ხელნაწერთა ინსტიტუტის დირექტორი, აკადემიკოსი ე. მეტრეველი, რამაც დააჩქარა საკმაოდ გაჭიანურებული შრომის დასრულება.

მადლობით გვსურს მოვიხსენიოთ საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის საზოგადოებრივ მეცნიერებათა განყოფილების აკადემიკოსი-მდივანი ა. აფაქიძე, რომლის საქმიანმა მხარდაჭერამ დიდად შეუწყო ხელი „ლექსიკონის“ პუბლიკაციას.

მადლობას ვუხდით ხელნაწერთა ინსტიტუტის თანამშრომელს, მბეჭდავ მ. სამნიაშვილს, რომელმაც ვერიტაიპერზე მოამზადა საგამომცემლო დედანი.

გენეალოგიური ტაბულები ნაშრომისათვის შეადგინეს მ. სურგულაძემ და დ. კლდიაშვილმა, ხოლო მონახაზები დაამზადა არქიტექტორმა ბ. გედენიძემ.

„ლექსიკონი“, დოკუმენტური მასალის შერჩევის, მისი რაოდენობრივი და ხარისხობრივი მაჩვენებლების თავმოყრის თვალსაზრისით, ორიგინალური ნაშრომია, ანალოგიური ხასიათის პუბლიკაცია სამეცნიერო ლიტერატურაში დღესდღეობით არ არის ცნობილი. მის შემდგენლებს გზადაგზა მრავალი სპეციფიკური სირთულის დაძლევა და მეთოდური ხასიათის საკითხთა გადაჭრაც უხდებოდათ. ბუნებრივია, ნაშრომი ხარვეზებისაგან თავისუფალი არ იქნება და, მისი ღირსება-ნაკლოვანების განსჯასა და შეფასებას „ლექსიკონის“ შემქმნელი კოლექტივი მკითხველისაგან მოელის.

მ. სურგულაძე; ჯ. ოდიშელი

_______________

1. ივ.ჯავახიშვილი, ქართული სიგელთა–მცოდნეობა ანუ დიპლომატიკა, ტფილისი, 1926, გვ. 156-188).

2. ს. კაკაბაძე. სასისხლო სიგელების შესახებ (ახლად მოპოვებული სასისხლო სიგელებთან დაკავშირებით), საისტორიო მოამბე, II, 1924, გვ.1-107; ვახტანგ, უცნობი XV საუკუნის აფხაზ–იმერეთის მეფეთაგანი და მისი მემკვიდრე უცნობი აფხაზ-იმერეთის მეფე თამარ II, ტფილისი, 1919; ბაგრატ მეფე, XV საუკუნის რაჭა-არგვეთის მფლობელი, ტფილისი, 1913 წ.

3. ჯ. ოდიშელი, ქართული დიპლომატიკის ისტორიიდან, მაცნე, № 4. 1966. გვ. 207–223.

4. დ. მეგრელაძე, ისევ სიმონ მეფის1559 წლის წყალობის წიგნის შესახებ, მაცნე, ისტორიის, არქეოლოგიის, ეთნოგრაფიისა და ხელოვნების ისტორიის სერია,1978. № 4.

5. – ელ სუფიქსიანი გვარსახელები ნ. ბერძენიშვილს საქართველოში ფეოდალური ურთიერთობის გარკვეული საფეხურის, კერძოდ „ქვეყნების როგორც სოციალურ-პოლიტიკური სისტემის მახასიათებლად მიაჩნია – იხ. ნ. ბერძენიშვილი, საქართველოს ისტორიის საკითხები, VIII., თბილისი, 1975, გვ. 125. შემდგომში, როდესაც „ქვეყნების“ სისტემა მოიშალა, ასეთმა გვარსახელებმა დაკარგეს თავიანთი პირვანდელი ფუნქცია და ამა თუ იმ საგვარეულოსათვის დამახასიათებელ პირის სახელებად იქცნენ. ასეთია მაგ. XVს. საბუთში დამოწმებული ქავთარისძეების სახელები,ახალციხელი და თორელი.

6. სვანური საბუთების მასალა ვ. სილოგავამ მოამზადა პ.ინგოროყვას პუბლიკაციის (სსძ. II) მიხედვით. სვანური საბუთების ახლად მომზადებულ გამოცემაში (იხ. სვანეთის წერილობითი ძეგლები, X-XVIII სს. I. ტექსტები გამოსაცემად მოამზადა, გამოკვლევები და სამეცნიერო-საცნობარო აპარატი დაურთო. ვ. სილოგავამ. თბილისი, 1986 წ.) საბუთების დიდი ნაწილი გადათარიღდა, რისი გათვალისწინებაც, სამწუხაროდ, „ლექსიკონში“ ვერ მოხერხდა.