![]() |
ტერმინოლოგია და ცნებები შეზღუდული შესაძლებლობის შესახებ |
ევროკავშირი საქართველოსთვის
ტერმინოლოგია და ცნებები შეზღუდული შესაძლებლობის შესახებ
ლექსიკონი შეიქმნა ევროკავშირისა (EU) და გაეროს განვითარების პროგრამის (UNDP) მხარდაჭერით. მის შინაარსზე სრულად პასუხისმგებელია ექსპერტი – ანა არგანაშვილი და, შესაძლოა, რომ ის არ გამოხატავდეს ევროკავშირისა და გაეროს განვითარების პროგრამის შეხედულებებს.
შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა (შშმ პირთა) მიმართ გამოყენებული ტერმინები განსაზღვრავს პერსპექტივას, თუ როგორ განიხილება შეზღუდული შესაძლებლობა. ხშირად გაუცნობიერებლად და წლების განმავლობაში დამკვიდრებული სტერეოტიპების გავლენით, ისინი საფუძველშივე აქრობს შესაძლებლობას, რომ შშმ პირები აღვიქვათ თანასწორუფლებიან მოქალაქეებად. ტერმინები და ცნებები, რომლებიც ამ კონტექსტში შემორჩენილია საბჭოთა ან უფრო ადრეული წარსულიდან, სცდება ადამიანის უფლებათა ჩარჩოს და აზიანებს არა მხოლოდ ამ პირებს, არამედ თანასწორობისა და დემოკრატიის განვითარებას ქვეყანაში. ამ პუბლიკაციის ფარგლებში, დისკრიმინაციული ტერმინებისა და ცნებების გააზრება და შეგნებულად ჩანაცვლება ადამიანის უფლებებზე დაფუძნებული ვერსიებით, წინასწარგანზრახული ნაბიჯია, რომელიც ხელს შეუწყობს ცოდნის, დამოკიდებულებისა და ქმედების გაუმჯობესებას შშმ პირთა უფლებების მიმართ. ტერმინები და ცნებები სწრაფად არ იცვლება, ვინაიდან გამჯდარია ყოველდღიურ ზეპირ და წერით მეტყველებაში, თუმცა მნიშვნელოვანია, არსებობდეს წყარო, რომელზე დაყრდნობითაც გადაამოწმებს მათ დაინტერესებული ადამიანი.
შშმ პირებთან დაკავშირებული ტერმინებისა და ცნებების განსახილველად, ამოსავალ წერტილად უნდა მივიჩნიოთ გაეროს კონვენცია შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ (2006), კერძოდ, მისი მე-8 მუხლი, რომლის მიზანია კონვენციის მონაწილე სახელმწიფოთა მხარდაჭერა, რომ „ებრძოლონ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებთან მიმართებაში, ცხოვრების სხვადასხვა სფეროში, მათ შორის სქესზე და ასაკზე დაფუძნებულ სტერეოტიპებს, ცრურწმენებსა და ზიანის მომტან ჩვევებს."
წინამდებარე ლექსიკონის შემუშავებაში, კონსულტაციების ფორმით, ჩართულნი იყვნენ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირები და მათი ორგანიზაციები. ამ პირთა ინიციატივით, კონსულტაციებითა და რჩევებით, გამოცემას გამოაკლდა და ჩაემატა რამდენიმე ტერმინი. ლექსიკონი ეყრდნობა გაეროს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კომიტეტისა და სხვა საერთაშორისო ორგანიზაციების დოკუმენტებსაც, რომლებიც შეესაბამება შშმ პირთა უფლებების კონვენციას. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ ამ ლექსიკონის შექმნისას ჯერ კიდევ არ არსებობდა მსგავსი გამოცემა საერთაშორისო დონეზე, რომელიც გაგვიადვილებდა პროცესს.
ეს ლექსიკონი საჭიროებს მუდმივ გადახედვასა და განახლებას, ვინაიდან შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების დაცვა და მათთან დაკავშირებული ცნებების შემუშავება ცოცხალი პროცესია, რომელიც ყოველდღიურად ფორმირდება.
![]() |
1 აბილიტაცია Habilitation |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
2 ადამიანის უფლებებზე დაფუძნებული შეზღუდული შესაძლებლობის მოდელი Human Rights model of disability |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
3 ადაპტირება Adapt |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
4 ადვოკატირება Advocate |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
5 არავერბალური კომუნიკაცია Non-verbal communication |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
6 არაპირდაპირი (ირიბი) დისკრიმინაცია Indirect discrimination |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
7 არსებითი თანასწორობა Substantive equality |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
8 აუდიოაღწერა (აუდიოდესკრიფცია) |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
9 ბაგეებიდან ამოკითხვა Lip-reading |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
10 ბარიერი Barrier |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
11 ბრაილი Braille |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
12 გადაადგილების დამხმარე საშუალება Walker |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
13 გადაადგილებისა და სივრცეში ორიენტაციის სწავლება (ტრენინგი) Mobility instructions (training) |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
14 გონივრული მისადაგება Reasonable accommodation |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
15 დამატებითი და გამაძლიერებელი საკომუნიკაციო სისტემები Augmentative and alternative communication |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
16 დამოუკიდებელი ცხოვრება Independent Living |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
17 დამხმარე საშუალება Mobility aid |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
18 დამხმარე ტექნოლოგია Assistive technology |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
19 დამხმარე ცხოველი Service animals |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
20 დაქტილი Dactyl |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
21 დეინსტიტუციონალიზაცია Deinstitutionalisation |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
22 დისკრიმინაცია შეზღუდული შესაძლებლობის ნიშნით Discrimination on the grounds of disability |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
23 ეიბლიზმი Ableism |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
24 ეკრანის წამკითხველი Screen reader |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
25 ენა Language |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
26 ვიდეოგადაცემის სერვისი Video relay service |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
27 თანასწორთა მხარდაჭერა Peer support |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
28 თეთრი ხელჯოხი White stick |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
29 თვითმასტიმულირებელი ქცევა Self-stimulatory behavior |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
30 ინდივიდუალური სასწავლო გეგმა Individual educational plan |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
31 ინკლუზია Inclusion |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
32 ინკლუზიური განათლება Inclusive education |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
33 ინკლუზიური თანასწორობა Inclusive equality |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
34 ინსტიტუციონალიზაცია Institutionalization |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
35 ინტელექტუალური შეზღუდვის მქონე პირი Person with intellectual disabilities |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
36 ინტერსექციური (ჯვარედინი, მრავალი ნიშნით) დისკრიმინაცია Intersectional discrimination |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
37 ინტერსექციურობა Intersectionality |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
38 კომუნიკაცია Communication |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
39 ლინზები (ლუპები), გამადიდებელი ფუნქციით Magnifying lenses |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
40 ლორმის ანბანი Lorm alphabet |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
41 მარტივად წასაკითხი Easy read |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
42 მეინსტრიმინგი Mainstreaming |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
43 მეტყველების სირთულე/დარღვევა Speech and language impairment |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
44 მისაწვდომი გარემო Accessible environment |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
45 მისაწვდომობა Accessibility |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
46 მობილობა და ორიენტაცია Orientation and mobility |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
47 მობილობის დარღვევის მქონე Mobility impairment |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
48 მობილობის სპეციალისტი Mobility specialist |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
49 მონაწილეობა Participation |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
50 მრავალფეროვნება Diversity |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
51 მხარდაჭერა Support |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
52 მხარდაჭერის მიმღები Person using support in decision making |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
53 მხარდაჭერის სერვისები |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
54 ნებაყოფლობითი ფსიქიატრიული მკურნალობა Voluntary psychiatric treatment |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
55 ნიშნულები Signs |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
56 ოპტიკური ნიშნების ამომცნობი სისტემა Optical character recognition (OCR) |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
57 პანდუსი Ramp |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
58 პერსონალური ასისტენტი Personal assistant |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
59 პერსონალური ასისტენტის სერვისი Personal assistance service |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
60 პერსონალური ასისტირება Personal assistance |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
61 პირდაპირი დისკრიმინაცია Direct discrimination |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
62 პირველად რეაგირებაზე პასუხისმგებელი პირები First responders |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
63 პოზიტიური ღონისძიებები (განსაკუთრებული ზომები) Positive measures (affirmative or specific measures) |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
64 პროცედურული მისადაგება Procedural accomodation |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
65 ჟესტური ენა Sign language |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
66 ჟესტური ენის თავისუფლად თარგმნა |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
67 ჟესტური ენის თანმიმდევრულად თარგმნა Consecutive sign language interpretation |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
68 ჟესტური ენის თარგმნის ტექსტური დონე |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
69 ჟესტური ენის თარგმნის ფრაზული დონე |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
70 ჟესტური ენის თარჯიმანი Sign language interpreter |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
71 ჟესტური ენის თარჯიმნის პროფესიული ეთიკა Professional conduct of interpreters for the deaf |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
72 ჟესტური ენის სინქრონულად თარგმნა Simultaneous sign language interpretation |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
73 ჟესტური ენის სიტყვასიტყვით თარგმნა (ტრანსლიტერაცია) Transliteration |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
74 რეაბილიტაცია Rehabilitation |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
75 რესურსოთახი Resource room |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
76 საერთაშორისო ჟესტური ენა International sign language |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
77 სამართლებრივი ქმედუნარიანობა Legal capacity (legal standing, legal agency) |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
78 სამედიცინო მოდელი (შეზღუდული შესაძლებლობის) Medical model of disabiliy |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
79 საქველმოქმედო მოდელი (შეზღუდული შესაძლებლობის) Charity model of disability |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
80 სენსორული დარღვევა Sensory disabilities |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
81 სმენის სირთულე/დარღვევა Hard of hearing; hearing disabilities |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
82 სოციალური ინკლუზია Social inclusion |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
83 სოციალური მოდელი (შეზღუდული შესაძლებლობის) Social model of disability |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
84 სპეციალური მოსარჩელე Special plaintiff |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
85 სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე ბავშვი Child with special educational needs |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
86 ტაქტილური მონიშვნები (ბილიკი) Tactile indicators |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
87 უნივერსალური დიზაინი Universal design |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
88 უსინათლო Blind |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
89 ფსიქო-სოციალური შეზღუდული შესაძლებლობა Psycho-social disabilities |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
90 ფუნქციონირება Functioning |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
91 ყრუ Deaf |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
92 ყრუ თარჯიმანი (ჟესტური ენა) Deaf interpreter |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
93 ყრუ-უსინათლო (ორმაგი სენსორული შეზღუდვა) Deaf and blind |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
94 შევიწროება Harassment |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
95 შეზღუდული შესაძლებლობის ეტიკეტი Disability etiquette |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
96 შეზღუდული შესაძლებლობის კულტურა Disability culture |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
97 შეზღუდული შესაძლებლობის მისაწვდომობის სიმბოლიკა Disability Access Symbols |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
98 შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვი Child with disabilities (CwD) |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
99 შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირი (შშმ პირი) Persons with disabilities (PwD) |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
100 შესაძლებლობათა გათანაბრება Equalisation of opportunities |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
101 შუამავლები (ფასილიტატორები) Intermediaries (facilitators) |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
102 შშმ პირთა წარმომადგენლობითი ორგანიზაციები Organizations of the perons with disabilities (OPDs) |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
103 წამკითხველი Reader |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
104 წყვილური მიდგომა Twin-track approach |
▲ზევით დაბრუნება |
![]() |
105 ტერმინები, რომლებიც ეწინააღმდეგება შშმ პირთა უფლებების მიდგომას |
▲ზევით დაბრუნება |