|
მთავარი - ბიბლიოთეკის შესახებ - ელ.რესურსები |
 |
ბარათაშვილის ლექსიკონი |
ნიკოლოზ ბარათაშვილის წინამდებარე გამოცემა თავისი აღნაგობითა და დანიშნულებით აკადემიურ ხასიათისაა, შედგენილობით კი ყველა ადრინდელ კრებულზე სრული. პოეტის ლიტერატურული მემკვიდრეობის კვლევა უცვლელად გადმოღებულია პოეტის თხზულებათა 1972 წლის აკადემიური გამოცემიდან.
|
|
1 ალევობა |
▲ზევით დაბრუნება |
ალევობა - რელიგიური დღესასწაული, იმართებოდა ალევის ეკლესიასთან, რომელიც მდებარეობს მაღალ მთაზე. ამის შესახებ ვახუშტი ბაგრატიონი წერს: ალევი არის მთა მაღალი, თხემთა
|
|
2 აღკმევა |
▲ზევით დაბრუნება |
აღკმევა - ყვავილნი... შენდა ა ღ კ მ ე ვ ე ნ სუნნელებასა ყვავილები შენთვის აფრქვევენ სურნელებას.
|
|
3 ამარა |
▲ზევით დაბრუნება |
ამარა - ერთი რისამე მქონე მოსდევს მთოვარეს, ვითა მიჯნური, ვარსკვლავი მარტო მისა ამარას მთვარეს, მის ამარას, ვარსკვლავი მარტო მოსდევს მიჯნურივით.
|
|
4 აღგზნება |
▲ზევით დაბრუნება |
აღგზნება - ანთება: მთოვარემც შუქს მის ხალი აღუგზნობინა მთვარემაც, შუქს მისი ხალი გამოანათებინა.
|
|
5 აღმგზნებელი |
▲ზევით დაბრუნება |
აღმგზნებელი - ამნთებელი: ა ღ მ გ ზ ნ ე ბ ე ლ ი გულთა ჭირისა გულის დარდების ამშლელი.
|
|
6 ამილბარი |
▲ზევით დაბრუნება |
ამილბარი - ამირბარი (არაბ. „უფროსი ზღვაზე“),
|
|
7 ადმირალი |
▲ზევით დაბრუნება |
ადმირალი - (ასე უწოდებდნენ ელიზბარ ერისთავს, ქეთევანის მეუღლეს).
|
|
8 აღმოსავალი |
▲ზევით დაბრუნება |
აღმოსავალი - აღმოსავლეთი.
|
|
9 აღტყველვა |
▲ზევით დაბრუნება |
აღტყველვა - აზვირთება, აღელვება (ზღვისა): მტკვარი ზვირთთა ა ღ ა ტ ყ ვ ე ვ ლ ს მტკვარი ტალღებს ააზვირთებს (მტკვარი აზვირთდება).
|
|
10 ბასრი |
▲ზევით დაბრუნება |
ბასრი - ვერ შემაშინოს მისმა ბ ა ს რ მ ა (მჭრელმა ხმალმა) მოსისხლე მტერი. უწინ ქ. ბასრაში ამზადებდნენ უმაღლესი ხარისხის ფოლადისაგან მჭრელ და გამძლე ხმლებს. ძველ ქართულ თხზულებებში ხშირად იხმარება გამოთქმები „ბასრული ხმალი“, „ბასრი ხმალი, ან „ბასრი“, რაც ნიშნავს მჭრელ ხმალს.
|
|
11 ბინიანი |
▲ზევით დაბრუნება |
ბინიანი - მე ბ ი ნ ი ა ნ ა დ (საფუძვლიანად, მტკიცედ, რიგიანად) მინდა შენთან ლაპარაკი).
|
|
12 ბორგვნილი |
▲ზევით დაბრუნება |
ბორგვნილი - აღშფოთებული, განრისხებული.
|
|
13 ბძარვა |
▲ზევით დაბრუნება |
ბძარვა - ურთიერთს ჰ ბ ძ ა რ ვ ე ნ
|
|
14 გარდმომზრალი |
▲ზევით დაბრუნება |
გარდმომზრალი - მაღლიდან მოთვალთვალე.
|
|
15 გართობა |
▲ზევით დაბრუნება |
გართობა - გა
|
|
16 გარმოსარება |
▲ზევით დაბრუნება |
გარმოსარება - გარშემოვლება, ირგვლივ შემორტყმა: ცეცხლი გ ა რ მ ო ი ს ა რ ე
|
|
17 გატრიზავება |
▲ზევით დაბრუნება |
გატრიზავება - განსჯას გამიტრიზავებ
|
|
18 გაფლუდილი |
▲ზევით დაბრუნება |
გაფლუდილი - გაფუჭებული; უნაყოფოდ დარჩენილი.
|
|
19 გაფოთებული |
▲ზევით დაბრუნება |
გაფოთებული - გაშმაგებული, დაფეთებული.
|
|
20 დავრიშება |
▲ზევით დაბრუნება |
დავრიშება - თვალთა ჩემთა ა დ ა ვ რ ი შ ე ბ ე ნ
|
|
21 დამრეცი |
▲ზევით დაბრუნება |
დამრეცი - ფერდობი. დამცრობა
|
|
22 დამძნილი |
▲ზევით დაბრუნება |
დამძნილი - დაბრძენებული; დადინჯებული.
|
|
23 დანთქმა |
▲ზევით დაბრუნება |
დანთქმა - ჩაძირვა, დაძირვა: დ ა მ ი ნ თ ქ ე მათში სალმობანი.
|
|
24 დასევა |
▲ზევით დაბრუნება |
დასევა - დ ა ს ე ვ ა გული დაიპყრო გული.
|
|
25 დაშთენილნი |
▲ზევით დაბრუნება |
დაშთენილნი - დარჩენილი.
|
|
26 დრტვინვა |
▲ზევით დაბრუნება |
დრტვინვა - დ რ ტ ვ ი ნ ვ ე ნ
|
|
27 ვალალება |
▲ზევით დაბრუნება |
ვალალება - მივალალებენ
|
|
28 ვლტოლა |
▲ზევით დაბრუნება |
ვლტოლა - უკეთუ ვ ი ვ ლ ტ ო დ ე თ
|
|
29 ზე |
▲ზევით დაბრუნება |
ზე - ჩემი მეფობა, ზე (დრო) დავასრულე.???
|
|
30 ზრახვა |
▲ზევით დაბრუნება |
ზრახვა - ლაპარაკი: ვ ი ზ რ ა ხ ო - ვთქვა
|
|
31 თარაქამა |
▲ზევით დაბრუნება |
თარაქამა - მომთაბარე თურქმენი.
|
|
32 თხზვა |
▲ზევით დაბრუნება |
თხზვა - მ ი თ ხ ზ ა ვ ს გვირგვინსა გვირგვინს მიწნავს.
|
|
33 კაბარდინელი |
▲ზევით დაბრუნება |
კაბარდინელი - ყაბარდოელი; კაბარდინკა ყაბარდოელი ქალი.
|
|
34 კაეშანი |
▲ზევით დაბრუნება |
კაეშანი - დარდი, ნაღველი.
|
|
35 კაცად |
▲ზევით დაბრუნება |
კაცად - კაცადი
|
|
36 კოდილი |
▲ზევით დაბრუნება |
კოდილი - დაჭრილი.
|
|
37 ლექსი სიტყვა |
▲ზევით დაბრუნება |
ლექსი სიტყვა - ერთი ლ ე ქ ს ი თ
|
|
38 ლმობა |
▲ზევით დაბრუნება |
ლმობა - ლ მ ო ბ ი ს ხმითა
|
|
39 მარაქა |
▲ზევით დაბრუნება |
მარაქა - ქალთა კრებული.
|
|
40 მაშვრალი |
▲ზევით დაბრუნება |
მაშვრალი - დაქანცული, დაღლილი.
|
|
41 მახვრალი |
▲ზევით დაბრუნება |
მახვრალი - ვინც ოხრავს (ვალალებს).
|
|
42 მეყვსეულად |
▲ზევით დაბრუნება |
მეყვსეულად - უცაბედად, მყის, უმალ.
|
|
43 მთენი |
▲ზევით დაბრუნება |
მთენი - მნათობი; მანათებელი.
|
|
44 მიმოობა |
▲ზევით დაბრუნება |
მიმოობა - მი
|
|
45 მიმქრქალებული |
▲ზევით დაბრუნება |
მიმქრქალებული - მიმქრალი.
|
|
46 მლალავი |
▲ზევით დაბრუნება |
მლალავი - მოშუღე, მდევნელი.
|
|
47 მოარე |
▲ზევით დაბრუნება |
მოარე - მოარული.
|
|
48 მოლხინება |
▲ზევით დაბრუნება |
მოლხინება - მ ო ე ლ ხ ი ნ ა რ ე
|
|
49 მორჭმული |
▲ზევით დაბრუნება |
მორჭმული - უზრუნველყოფილი; დაჯილდოებული (ნიჭით).
|
|
50 მომღერალი |
▲ზევით დაბრუნება |
მომღერალი - მოთამაშე; მაცდური.
|
|
51 მოსხმა |
▲ზევით დაბრუნება |
მოსხმა - მ ო ვ ა ს ხ ნ ა (მოვფინო) შარავანდედი.
|
|
52 მოცდენა |
▲ზევით დაბრუნება |
მოცდენა - უშენოდ მ ო ს ც დ ე ს (მოისპოს) მხიარულება.
|
|
53 მსარჩვლელი |
▲ზევით დაბრუნება |
მსარჩვლელი - მოსარჩლე, მექომაგე.
|
|
54 მსასოებელი |
▲ზევით დაბრუნება |
მსასოებელი - მოიმედე.
|
|
55 მსჭვალვა |
▲ზევით დაბრუნება |
მსჭვალვა - გემსჭვალვის
|
|
56 მტკინავი |
▲ზევით დაბრუნება |
მტკინავი - მტკინავი, მტკივნეული.
|
|
57 მუნათება |
▲ზევით დაბრუნება |
მუნათება - ამუნათებს, აყვედრებს, ამადლებს.
|
|
58 მუქმკება |
▲ზევით დაბრუნება |
მუქმკება - თმანი ნაშალნი, მკერდზედ დაყრილნი, ემუქმკებოდენ მკერდზე დაყრილი ნაშალი თმები მუქჩრდილმფენით ამკობდნენ. სიტყვა „ემუქმკებოდენ“ საერთოდ ქართულ ენაში არ არსებობს. პოეტს იგი უსესხებია ჩახრუხაძის „თამარიანის“ გვიანდელი ხელნაწერებიდან. „შუქნი კრთებიან. ემუქმკებიან“ (უნდა იყოს: „შუქნი კრთებიან, ემუქფებიან“). „ემუქფებიან“ ზმნაში გადამწერებს ფ წაუკითხავსთ მკ
|
|
59 მქრქალი |
▲ზევით დაბრუნება |
მქრქალი - მიმქრალი.
|
|
60 მღერალი |
▲ზევით დაბრუნება |
მღერალი - მომღერალი.
|
|
61 მღინავი მღივანი („ღივ“ |
▲ზევით დაბრუნება |
მღინავი მღივანი („ღივ“ - ძირიდან)
|
|
62 მჭმუნვარება |
▲ზევით დაბრუნება |
მჭმუნვარება - დარდი, ფიქრი.
|
|
63 ნამილი |
▲ზევით დაბრუნება |
ნამილი - დანამული.
|
|
64 ნატამლობა |
▲ზევით დაბრუნება |
ნატამლობა - გავერანება; აოხრების შედეგად რომ აღარაფერი დარჩება; ძირ
|
|
65 ნაუნჯი |
▲ზევით დაბრუნება |
ნაუნჯი - უნჯად (განძად) შენახული, დაუნჯებული.
|
|
66 ნაფურცლი |
▲ზევით დაბრუნება |
ნაფურცლი - გაშლილი: ვარდებრ ნაფურცლნი ვარდივით გაშლილნი.
|
|
67 ნელი |
▲ზევით დაბრუნება |
ნელი - დილას მას ნ ე ლ ს, წყნარ (სასიამოვნო) დილას: სუნი შენი, ამო და ნ ე ლ ი (სასიამოვნო).
|
|
68 ოცვნა |
▲ზევით დაბრუნება |
ოცვნა - ოცნება.
|
|
69 პირად |
▲ზევით დაბრუნება |
პირად - პირადად მრავალფერად (შდრ. შავთელი: „პირად
|
|
70 რონინი |
▲ზევით დაბრუნება |
რონინი - ნარნარით სიარული, „ხელით ტარება“ თვალთ ა რ ო ნ ი ნ ე ბ.
|
|
71 სადარი |
▲ზევით დაბრუნება |
სადარი - გულს ნეტარება არ ასადარებს (ამხიარულებს).
|
|
72 სალბუნი |
▲ზევით დაბრუნება |
სალბუნი - მალამო; გადატ.: საამო, სასიამოვნო (შდრ. ვახტანგ VI: „სალბუნად გულისა“): გულს დააწყლულებდა ღიმილითა ე ს ა ლ ბ უ ნ ე ბ ი (მალამოდ ედები). ბევრჯერ რჩევანი შენნი, ვითა წყლულს, მ ს ა ლ ბ უ ნ ე ბ ი ა ნ მე შეწუხებულს.
|
|
73 სამღერალო |
▲ზევით დაბრუნება |
სამღერალო - სათამაშო.
|
|
74 სანუკველი |
▲ზევით დაბრუნება |
სანუკველი - სანუკვარი: ს ა ნ უ კ ვ ე ლ თ ა (სანატრელი, სასიხარულო) შობით. გრძნობა, ესთ ს ა ნ უ კ ვ ე ლ ი.
|
|
75 საქენჯნავი |
▲ზევით დაბრუნება |
საქენჯნავი - სინდისის შემაწუხებელი.
|
|
76 საყურე |
▲ზევით დაბრუნება |
საყურე - საყურებელი
|
|
77 საშფოთველო |
▲ზევით დაბრუნება |
საშფოთველო - რაც შფოთს იწვევს, საშფოთი, საშფოთველი.
|
|
78 საცმელი |
▲ზევით დაბრუნება |
საცმელი - ჩასაცმელი, სამოსელი: თვალნი ემოსა ცრემლით, გული
|
|
79 საჭურე |
▲ზევით დაბრუნება |
საჭურე - საფარი: და მსწრაფლ ზღუდენი ნარიყალისა ექმნათ სა ჭ უ რ ე დ კართა ქართლისა.
|
|
80 სახიობა |
▲ზევით დაბრუნება |
სახიობა - და გადმოსცემენ სახიობასა (მუსიკალურ ხმას), ტკბილის ოცნებით დამაძინარსა.
|
|
81 სირი |
▲ზევით დაბრუნება |
სირი - ჩიტი, ფრინველი.
|
|
82 სპეტაკი |
▲ზევით დაბრუნება |
სპეტაკი - თეთრი, წმინდა.
|
|
83 სტანცი |
▲ზევით დაბრუნება |
სტანცი - სტანიცა.
|
|
84 სურვა |
▲ზევით დაბრუნება |
სურვა - სურვილი, წადილი.
|
|
85 სხივმფენარი |
▲ზევით დაბრუნება |
სხივმფენარი - გულს ე ს ხ ი ვ მ ფ ე ნ ა რ ე გულს სხივებად მოეფინე, გული გაასხივოსნე (გაამხიარულე).
|
|
86 ტალავარი |
▲ზევით დაბრუნება |
ტალავარი - ფანჩატური, საჩრდილობელი.
|
|
87 უკაბარდლო |
▲ზევით დაბრუნება |
უკაბარდლო - კაბარდელი.
|
|
88 უმაგალითობა |
▲ზევით დაბრუნება |
უმაგალითობა - ებრობა, შეუდარებლობა. წინა გამომცემლებს ამ სიტყვის მნიშვნელობა სწორედ ვერ აუხსნიათ და ავტოგრაფიული წაკითხვა „ძმების უმაგალითობა, თანხმობა“ შეუსწორებიათ ასე: „ძმების უ მ ა გ ა ლ ი თ ო თანხმობა“.
|
|
89 უცხო |
▲ზევით დაბრუნება |
უცხო - უცხო
|
|
90 უსატრფოე |
▲ზევით დაბრუნება |
უსატრფოე - უსატრფოესი, ძლიერ სატრფო (პოეტი აქ ხმარობს ძველ ფორმას).
|
|
91 ფაჩვნიერი |
▲ზევით დაბრუნება |
ფაჩვნიერი - ბალნიანი, ბეწვიანი.
|
|
92 ფრანტი |
▲ზევით დაბრუნება |
ფრანტი - კოხტაობს მოყვარული, კოპწია.
|
|
93 ფურცვნილი |
▲ზევით დაბრუნება |
ფურცვნილი - ფურცლებდაცვენილი.
|
|
94 ქველი |
▲ზევით დაბრუნება |
ქველი - გმირი, ქველმოქმედი.
|
|
95 ქიზგა |
▲ზევით დაბრუნება |
ქიზგა - ქალი (ოსურად).
|
|
96 ქობში |
▲ზევით დაბრუნება |
ქობში - სპ. გოვშ
|
|
97 ღართი |
▲ზევით დაბრუნება |
ღართი - ნაბადი, წამოსასხამი.
|
|
98 ღაწვი |
▲ზევით დაბრუნება |
ღაწვი - ლოყა: ღ ა წ ვ თ ზ ე
|
|
99 ყარიბი |
▲ზევით დაბრუნება |
ყარიბი - უთვისო; მგზავრი.
|
|
100 შეაღვირება |
▲ზევით დაბრუნება |
შეაღვირება - აღვირს ამოდება, შეკავება.
|
|
101 შთენილი |
▲ზევით დაბრუნება |
შთენილი - დარჩენილი.
|
|
102 შემოვედრება |
▲ზევით დაბრუნება |
შემოვედრება - შ ე მ ო ვ ა ვ ე დ რ ე ბ
|
|
103 შემსჭვალვა |
▲ზევით დაბრუნება |
შემსჭვალვა - არ შ ე ე მ ს ჭ ვ ა ლ ო.
|
|
104 შეუორგული |
▲ზევით დაბრუნება |
შეუორგული - ერთგული.
|
|
105 შეფრფინვა |
▲ზევით დაბრუნება |
შეფრფინვა - ტრფიალება, სიყვარულით ტრფობა.
|
|
106 შუშურა |
▲ზევით დაბრუნება |
შუშურა - სულ შუშურები გვასვა
|
|
107 ჩიმი ქუნიმ |
▲ზევით დაბრუნება |
ჩიმი ქუნიმ - რას ვიზამთ, რა ვქნათ. ამ სიტყვის შესახებ ა. ბარამიძე წერს: „ნ. ბარათშვილის დროს თბილისში ჯერ კიდევ ისწავლებოდა სპარსული ენა. კერძოდ, სპარსული ენა უნდა სცოდნოდა ნ. ბარათაშვილსაც. საგულისხმოა, რომ ნ ბარათაშვილის გრ. ორბელიანისადმი გაგზავნილ ერთ
|
|
108 ჩუსუმი |
▲ზევით დაბრუნება |
ჩუსუმი - ჩ უ ს ს უ მ ე ბ ი არიანო
|
|
109 ცვალებული |
▲ზევით დაბრუნება |
ცვალებული - შეცვლილი.
|
|
110 ძლევა |
▲ზევით დაბრუნება |
ძლევა - გამარჯვება.
|
|
111 წარტყვევნა |
▲ზევით დაბრუნება |
წარტყვევნა - წ ა რ უ ტ ყ ვ ე ვ ს თვალთა
|
|
112 წარხოცა |
▲ზევით დაბრუნება |
წარხოცა - წ ა რ ი ხ ო ც ე თ
|
|
113 წიაღი |
▲ზევით დაბრუნება |
წიაღი - კალთა. შრდ. „განისვენა წიაღსა შინა აბრაჰამისასა“ („почилв лоне Авраама“).
|
|
114 წილობა |
▲ზევით დაბრუნება |
წილობა - ხვედრი, წილი.
|
|
115 წინდი |
▲ზევით დაბრუნება |
წინდი - საწინდარი.
|
|
116 ჭამადი |
▲ზევით დაბრუნება |
ჭამადი - საჭმელი, სურსათ
|
|
117 ხვაშიადი |
▲ზევით დაბრუნება |
ხვაშიადი - საიდუმლო, გულისნადები.
|
|
118 ჰერანი |
▲ზევით დაბრუნება |
ჰერანი - ერანი (ირანი). ავტოგრაფშია „თერანის“ (თეირანის). ამის მიხედვით შეიძლება „ჰერანი“
|
|
119 ჰუნარი |
▲ზევით დაბრუნება |
ჰუნარი - უნარი: რაც ჰუნარები ჰქონდა, სულ აქ დაასრულა
|
|
120 ჰური |
▲ზევით დაბრუნება |
ჰური - შავთვალა (სპ.), „მუსლიმანური სამოთხის ბინადარი ლამაზ ქალი“ (ქართ. ენის განმარტებითი ლექსიკონი).
