არქივს ისტორიის სწორად შეცნობისა და შეფასებისთვის ძალიან დიდი მნიშვნელობა აქვს. შინაგან საქმეთა სამინისტროს არქივიც, დაცული დოკუმენტების სახით, ჩვენი ისტორიის ნაწილს ინახავს. ნამდვილად მისასალმებელია დღეისათვის არქივის გახსნილობა, რადგან საზოგადოებამ თავისი ქვეყნის ისტორია ყოველგვარი შელამაზების გარეშე უნდა იცოდეს. რამდენადაც ჩემთვის ცნობილია, ჟურნალი „საარქივო მოამბეც” სწორედ ამ მიზანს ემსახურება.

მოხარული ვარ, რომ „საარქივო მოამბის“ ახალი ნომერი დისიდენტებს, ზვიად გამსახურდიას, მერაბ კოსტავას და იმ ფაქტებს ეძღვნება, თუ როგორ ეყრებოდა საფუძველი საქართველოში ეროვნულ-განმათავისუფლებელ მოძრაობას; როგორ ებრძოდა საბჭოთა ხელისუფლება თავისუფალ სიტყვას, განსხვავებულ აზროვნებას.

ამ დოკუმენტების წარმოჩენითა და გაცნობით საზოგადოებას გასული საუკუნის სამოცდაათიანი წლების ობიექტურად შეფასების შესაძლებლობა მიეცემა.

დილარ ხაბულიანი
(საქართველოს პარლამენტის წევრი; საქართველოს შს მინისტრი 1990-1991 წლებში)

The archives are of tremendous importance for studying and estimating the history. Documents concerning our history are preserved in the Archive of Ministry of Internal Affairs. It is very good that the Archive is open and transparent. Thus, society can learn a true history of the country. As far as I know it is a major goal of The Archival Bulletin

I am glad that a new edition of The Archival Bulletin is about Zviad Gamsakhurdia, Merab Kostava and the following themes: how national-liberation movement was established in Georgia, how the Soviet authorities fought against a free word and different ideology.

Through learning these documents the society will have an opportunity to estate objectively the period of the 1970s.

Dilar Khabuliani
The Member of Parliament of Georgia; MIA Minister during 1990-1991

„საარქივო მოამბის“ მეთორმეტე ნომერი ზვიად გამსახურდიასა და მერაბ კოსტავას საქმეს ეძღვნება, რომელიც შინაგან საქმეთა სამინისტროს არქივში საარქივო №7726-თაა დაცული და 64 ტომს მოიცავს. 64-ტომიან საქმეში საქართველოს უახლესი ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო პერიოდი, გასული საუკუნის 70-ანი წლები თითქმის სრულადაა აღწერილი. წარმოდგენილი დოკუმენტები რეალურ სურათს ქმნის იმისა, თუ როგორ იწყებოდა საქართველოში დისიდენტური მოძრაობა, როგორ ეყრებოდა საფუძველი ეროვნულ-განმათავისუფლებელ მოძრაობას და რა ხერხებით ებრძოდა საბჭოთა ხელისუფლება თავისუფლებისთვის ბრძოლას. „საარქივო მოამბეში“ იბეჭდება ზვიად გამსახურდიასა და მერაბ კოსტავას საბრალდებო დასკვნები და ის დადგენილებები, რომლებიც დისიდენტთა ფსიქიატრიული შემოწმებისთვის იქნა მიღებული.

ჩვენი მკითხველი დოკუმენტებისა და მოწმეთა ჩვენებების საფუძველზე შეიტყობს, როგორ მოხდა პატრიარქ ეფრემ II-ის ანდერძის გაყალბება და საპატრიარქო საგანძურის გატანა; როგორ ცდილობდა საბჭოთა ხელისუფლება თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის რუსიფიკაციას და როგორ ამცირებდა საქართველოს ისტორიის სწავლების საათებს ქართულ სკოლებში; რა მდგომარეობაში იყო ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლები და როგორ იბრძოდნენ დისიდენტები ეროვნული საგანძურის გადასარჩენად; როგორ ირღვეოდა ადამიანის უფლებები სამოცდაათიან წლებში და როგორ არსებობდა „საგამომძიებლო იზოლატორის „სპეციალური“ მეორე კორპუსი“, რომელიც რეალურად პატიმარ „ობიექტთა“ სასაკლაო იყო“. აღნიშნულ საქმეში, პატიმართა წამების ფორმების გარდა, დეტალურადაა გაშიფრული მთელი სქემა, პატიმრების აგენტებად ჩათრევის, დამუშავებისა და ბოლოს „ჩამოწერის“ ანუ ფიზიკური განადგურების.

ჟურნალში ასევე იბეჭდება მწერალთა კავშირის 1977 წლის 1 აპრილის სხდომის სტენოგრაფიული ანგარიში, იმ სხდომის, რომელზეც ზვიად გამსახურდია მწერალთა კავშირიდან გარიცხეს.

პირველად ქვეყნდება წერილები, რომლებსაც ზვიად გამსახურდია პატიმრობის დროს ციხიდან გზავნიდა. აღნიშნული წერილები ჩვენს არქივში ორიგინალის სახითაა დაცული.

„საარქივო მოამბე „მკითხველს ახალ ნომერში აცნობს იმ წერილებსაც, რომლებიც არალეგალურ გამოცემებში - „საქართველოს მოამბესა „და „ოქროს საწმისში“ იბეჭდებოდა... ერთ-ერთი ასეთი გახლავთ მერაბ კოსტავასა და ვიქტორ რცხილაძის სტატიები „თურქი-მესხების“ შესახებ.

გარდა ამ თემებისა, „საარქივო მოამბის“ მეთორმეტე ნომერში საზოგადოებისთვის მანამდე უცნობი ბევრი უნიკალური დოკუმენტური და ფოტომასალაა წარმოდგენილი.

ნინო ყიფშიძე

The Archival Bulletin fall №12 presents the case of Zviad Gamsakhurdia and Merab Kostava. The case which consists of 64 volumes is preserved in the Archive of the Ministry of Internal Affairs of Georgia. Its archival number is 7726. The case presents the 1970s which is one of the most interesting periods of modern history of Georgia. These are the documents which tell the story of how dissident and national-liberation movements were created in Georgia, and how the Soviet authority did its best to hinder this process. The Archival Bulletin presents the indictments and trial-psychological examinations of Zviad Gamsakhurdia and Merab Kostava. The reader will see the documents and testimonies of the witnesses about stealing Patriarchate depository and about falsification the last will of catholicos-patriarch Ephraim II. The journal offers the story of: how the Soviet authority did its best for Russification the Tbilisi State University, how the lessons of Georgian history were reduced at Georgian schools, how the Georgian dissidents fought for defending the national monuments, how human rights were breached in the 1960s. The reader will read the article „Special” Second Building of the Investigation Insulator, Slaughter-house of the Prisoners. This article reveals not only methods of torture but also the system of how prisoners were converted into agents, used and then „discarded” that referred to as physical destruction. The Archival Bulletin offers Stenographic Report of the Writers' Union of the Georgia SSR which was held on April 1, 1977 when Zviad Gamsakhurdia was expelled from the Writers' Union.

The letters of Zviad Gamsakhurdia which he sent from prison is published for the first time. The originals of these letters are preserved in the Archive.

The Archival Bulletin offers the articles which had been published in illegal periodicals: Sakartvelos Moambe and Okros Satsmisi. One of these articles is „The Meskhetians: Georgians or Turks” by Merab Kostava and Viktor Rtskhiladze. Besides these themes, many never-before-seen documents and photo materials are published in this edition.

Nino Kipshidze

მერი ბარბაქაძე

ზვიად გამსახურდია
www. archive.security.gov.ge

1956 წლის ცნობილი მოვლენებიდან რამდენიმე თვეში, 2 დეკემბრის დილას თბილისის ქუჩებში ხალხს ანტისაბჭოთა პროკლამაციები დახვდა გაკრული. პროკლამაციების გამოჩენიდან ორ კვირაში, 15 დეკემბერს სახელმწიფო უშიშროების კომიტეტმა მე-10 და მე-11 კლასის მოსწავლეები დააპატიმრა.

ჟურნალი „საარქივო მოამბე“ წარმოგიდგენთ დოკუმენტებს სისხლის სამართლის საქმიდან №4612:

დოკუმენტი №1

ქართველებო!

ხომ არ დაგავიწყდათ ცხრა მარტის სისხლიანი ღამე? ხომ არ დაგავიწყდათ სისხლიანი ოცდაოთხი და ოცდაჩვიდმეტი, ქართველი ხალხის დარბევისა და გაჟლეტის წლები? როდემდის უნდა გვქონდეს ქედი მოხრილი მტარვალი კომუნისტების მახვილქვეშ? ჩვენს წინაპრებს სისხლი არავისთვის შეურჩენიათ და არც ჩვენ უნდა შევირცხვინოთ თავი. დღეს, როდესაც მთელი შეგნებული კაცობრიობა აღშფოთებულია მოსკოვის ბოროტმოქმედებით, ჩვენი ერის ყოფნა-არყოფნის საკითხი დგება, დროა შევერთდეთ ერთი დროშის ქვეშ ჩვენი სამშობლოს დამპყრობლის წინააღმდეგ საბრძოლველად.

მიმოიხედეთ ირგვლივ, მსოფლიო ბობოქრობს, განკითხვის დღე მზადდება კრემლელი ჯალათებისათვის. თბილისში, პოზნანში, ბუდაპეშტში მათ მიერ დაღვრილი უდანაშაულო მოსახლეობის სისხლი სამართალს ითხოვს. მათი აღსასრული მოახლოებულია.

ქართველებო! სხვა არავინაა ჩვენი მშველელი, ჩვენი საკუთარი თავის გარდა. ბრძოლით უნდა მივაღწიოთ თავისუფლებას! ძმური სალამი გმირ უნგრელ ხალხს! დაე, ყველა დამონებული ერისათვის მაგალითად იქცეს უნგრელთა გმირობა! ხელები შორს უნგრეთისაგან!

ძირს ჩვენი ხალხის სისხლში ხელებგასვრილი ოკუპანტები და მათი სამხედრო ხროვა!

ძირს მოღალატე ქართველი კომუნისტები! გაუმარჯოს თავისუფალ და დამოუკიდებელ საქართველოს! რომელი მოღალატეც ამას ჩამოხსნის, სიკვდილი ელის.¹

დოკუმენტი №2

განაჩენი

საქართველოს საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის სახელით საქართველოს სსრ უმაღლესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა სასამართლო კოლეგიამ 1957 წლის 3, 4 და 5 აპრილს ქ. თბილისში საჯარო სხდომაზე შემდეგი შემადგენლობით:

თავმჯდომარე: დ. გიორგაძე
სახ. მსაჯულები: ი. თამაზაშვილი თ. ჩხაიძე
მდივნის - დ. წაქაძის თანდასწრებით, პროკურორის - ს. ბლიაძისა და
ადვოკატების - მ. ალხაზიშვილის და შ. ლეკვეიშვილის მონაწილეობით

განიხილა საქმე №4-57 ბრალდებისა გამო:

1. ზვიად კონსტანტინეს ძე გამსახურდიას, დაბადებულის 1939 წლის 31 მარტს ქ. თბილისში, ქართველის, უპარტიოს, ქ. თბილისის 47-ე საშუალო სკოლის მე-11 კლასის მოსწავლის, დაპატიმრებამდე მცხოვრების გრიბოედოვის ქ. №21-ში, წინათ სასამართლოში არ ყოფილის;

2. ანატოლი აბესალომის ძე მიქაძის, დაბადებულის 1939 წლის 2 მაისს, სოფ. მარანში, აბაშის რაიონი, ქართველის, ალკკ წევრის, ქ. თბილისის 42-ე საშუალო სკოლის მე-10 კლასის მოსწავლის, დაპატიმრებამდე მცხოვრების გენცენის ქ. №13-ში, წინათ სასამართლოში არ ყოფილის;

3. თამაზ ტარასის ძე გუნჯუას, დაბადებულის 1940 წლის 4 იანვარს ქ. თბილისში, ქართველის, ალკკ წევრის, ქ. თბილისის პირველი საშუალო სკოლის მე-11 კლასის მოსწავლის, დაპატიმრებამდე მცხოვრების სანაპიროს ქ. №1-ში, წინათ სამართალში არ ყოფილის;

4. ვლადიმერ ვასილის ძე სიხარულიძის, დაბადებულის 1940 წელს, ქ. თბილისში, ქართველის, უპარტიოს, ქ. თბილისის მე-60 სკოლის მეთერთმეტე კლასის მოსწავლის, დაპატიმრებამდე მცხოვრების ბესიკის ქ. №3-ში, წინათ სამართალში არ ყოფილის;

5. მერაბ ივანეს ძე კოსტავას, დაბადებულის 1939 წლის 26 მაისს, ქ. თბილისში, ქართველის, ალკკ წევრის, ქ. თბილისის ცენტრალური მუსიკალური სკოლის მე-10 კლასის მოსწავლის, დაპატიმრებამდე მცხოვრების ჯავახიშვილის ქ. №1-ში, წინათ სამართალში არ ყოფილის;

6. თემურ დიმიტრის ძე მეტრეველის, დაბადებულის 1939 წლის 12 აპრილს ქ. თბილისში, ქართველის, ალკკ წევრის, ქალაქ თბილისის 47-ე საშუალო სკოლის მე-11 კლასის მოსწავლის, მცხოვრების ნიაღვრის ქ. №4-ში, წინათ სამართალში არ ყოფილის;

7. თეიმურაზ გიორგის ძე ცერცვაძის, დაბადებულის 1939 წელს, 24 აპრილს, ქ. თბილისში, ქართველის, ალკკ წევრის, ქ. თბილისის პირველი საშუალო სკოლის მე-11 კლასის მოსწავლის, დაპატიმრებამდე მცხოვრების ვეძინის ქ. №9-ში, წინათ სამართალში არ ყოფილის;

8. გურამ გიორგის ძე სხირტლაძის, დაბადებულის 1941 წლის 2 მარტს, ქ. თბილისში, ქართველის, ქ. თბილისის 39-ე საშუალო სკოლის მე-10 კლასის მოსწავლის, დაპატიმრებამდე მცხოვრების ილია ჭავჭავაძის ქ. №7-ში, წინათ სამართალში არ ყოფილის;

9. გურამ პეტრეს ძე დოჩანაშვილის, დაბადებულის 1939 წლის 26 მარტს ქ. თბილისში, ქართველის, ალკკ წევრის, ქ. თბილისის პირველი საშუალო სკოლის მე-11 კლასის მოსწავლის, მცხოვრები ქ. თბილისში, მელიქიშვილის ქ. № 45, წინათ სამართალში არ ყოფილის;

დანაშაული გათვალისწინებულია ყველა ზემოთ ჩამოთვლილ პირთა მიმართ საქართველოს სსკ 58-10 მუხ. I ნაწილით და 58-11 მუხლით.

წინასწარი და სასამართლო გამოძიებით კოლეგიამ გამოარკვია:

1956 წლის 14 დეკემბერს საქართველოს მინისტრთა საბჭოსთან არსებულ სახელმწიფო უშიშროების კომიტეტში აღიძრა სისხლის სამართლის საქმე ზემოთ აღნიშნულ პირთა მიმართ, იმის გამო, რომ ისინი შედიოდნენ ახალგაზრდების არალეგალურ ანტისაბჭოთა ჯგუფში. დაამზადეს ფურცლები ანტისაბჭოთა შინაარსის და გაავრცელეს ქ. თბილისში, 1956 წლის 1 დეკემბერს, ღამით.

სასამართლოში დაკითხულებმა: ზ. გამსახურდიამ, ა. მიქაძემ, თ. გუნჯუამ და ვ. სიხარულიძემ აჩვენეს, რომ 1953 წელს ადგილი ჰქონდა ურთიერთშორის აზრთა გაცვლა-გამოცვლას და მსჯელობას სხვადასხვა საკითხზე, რის შედეგადაც მივიდნენ იმ დასკვნამდე, რომ შეექმნათ არალეგალური ჯგუფი და გაეწიათ ბრძოლა იმ ღონისძიებათა წინააღმდეგ, რომელსაც ისინი არ ეთანხმებოდნენ. მიუხედავად ამისა, იმ დროისათვის მათ პრაქტიკულად არალეგალური მოღვაწეობა არ განუხორციელებიათ და დაკმაყოფილდნენ ამ საკითხზე მსჯელობით, არალეგალური ჯგუფი არ შეუქმნიათ.

საქმის მასალებიდან ჩანს, რომ 1956 წლის 5-9 მარტის მასიური მღელვარების და უწესრიგობის შემდეგ, სამართალში მიცემულმა ზ. გამსახურდიამ ხელახლა დააყენა საკითხი ზემოთ დასახელებულ პირთა წინაშე არალეგალური ანტისაბჭოთა მუშაობის წარმოების შესახებ და მიზნად დაისახეს დამოუკიდებელი საქართველოს სახელმწიფოს შექმნა.

ამის შემდეგ შეიქმნა არალეგალური ჯგუფი. დასახელებულმა პირებმა განიზრახეს ამ ჯგუფის წევრთა რაოდენობის გაზრდა და ამ მიზნით სხვადასხვა დროს გახადეს არალეგალური ჯგუფის წევრებად: მ. კოსტავა, თ. ცერცვაძე, გ. დოჩანაშვილი, თ. მეტრეველი და გ. სიხარულიძე.

აღნიშნულმა არალეგალურმა ჯგუფმა, რომელიც ჩამოყალიბდა ზ. გამსახურდიას ინიციატივით, პირველი შეკრება ჩაატარა 1956 წლის ივლისის თვეში, ზ. გამსახურდიას ბინაზე.

დასახელებული არალეგალური ჯგუფი ახორციელებდა რა თავის დასახულ ამოცანებს, ჯგუფის წევრთა შეგროვებული თანხით, სამართალში მიცემული ზ. გამსახურდიას მიერ შეძენილ იქნა საბეჭდი მანქანა ქართული შრიფტით.

ამ ჯგუფის უკანასკნელ შეკრებამდე, 1956 წლის ნოემბრის ბოლო რიცხვებში განხილული იქნა საკითხი იმის შესახებ, რომ გ. სხირტლაძის ბინაზე დაიბეჭდოს ფურცლები ანტისაბჭოთა შინაარსის და გავრცელებულგაკრული იქნას ქ. თბილისში, რუსთაველის და პლეხანოვის ქუჩების რაიონში.

დასახელებული ფურცლების დაბეჭდვის შემდეგ, სამართალში მიცემულნი: გამსახურდია, მიქაძე, გუნჯუა, სიხარულიძე, კოსტავა, ცერცვაძე, მეტრეველი და დოჩანაშვილი, წინასწარი მოლაპარაკების საფუძველზე, შეხვდნენ ერთმანეთს 1956 წლის 1 დეკემბერს, ღამის 12 საათზე, ქ. თბილისის სახელმწიფო ოპერის შენობასთან, იმ მიზნით, რომ დაბეჭდილი 7 ცალი ანტისაბჭოთა ხასიათის ფურცლები გაევრცელებინათ და გაეკრათ.

სამართალში მიცემულებმა, როგორც წინასწარ გამოძიებაში, ისე სასამართლოში, თავი ცნეს დამნაშავედ წარდგენილ ბრალდებებში.

სასამართლო კოლეგიამ სამართალში მიცემულთა მიმართ სასჯელის განსაზღვრისას უნდა მიიღოს მხედველობაში ის გარემოება, რომ ყველა ისინი არასრულწლოვნები არიან. ასევე მათ შეიგნეს ჩადენილი დანაშაულებრივი ქმედობის სიმძიმე და დარწმუნდნენ მცდარ მოქმედებაში. მათი წარსული არაფრით არ არის შებღალული, პირველად არიან სამართალში, რომ მათ მიერ ჩადენილი დანაშაულებრივი ქმედობა გამოწვეული იყო მხოლოდ და მხოლოდ მათი ბავშვური საქციელით, რომ მათ ამ საქმეში წამქეზებელი და ხელმძღვანელი არ ჰყოლიათ.

ზემოთ აღნიშნულის გამო, სასამართლო კოლეგიამ იხელმძღვანელა საქ. სსრ 319-ე და 320-ე მუხლებით და დაადგინა:

ცნობილი იქნან დამნაშავედ წარდგენილ ბრალდებაში, რაც გათვალისწინებულია საქართველოს სსკ 58-10 მუხ. 1-ნაწ. და 58-11 მუხლით სამართალში მიცემულნი, ამიტომ ზვიად კონსტანტინეს ძე გამსახურდიას სსკ 58-10 მუხლის I ნაწ. მიესაჯოს სამი წლით თავისუფლების აღკვეთა, სკკ 58-11 მუხლით საქ. სსკ 58-2 მუხლის სანქციით მიესაჯოს ხუთი წლით თავისუფლების აღკვეთა. შსკ 46-ე მუხლის შესაბამისად საბოლოოდ განესაზღვრა 5 წლით თავისუფლების აღკვეთა.

ანატოლი აბესალომის ძე მიქაძეს, ვლადიმერ ვასილის ძე სიხარულიძეს და მერაბ ივანეს ძე კოსტავას მიესაჯოთ სამი წლით თავისუფლების აღკვეთა, სკკ 58-11 მუხლით საქ. სსკ 58-2 მუხლის სანქციით მიესაჯოთ ოთხი წლით თავისუფლების აღკვეთა. შსკ 46-ე მუხლის შესაბამისად საბოლოოდ განესაზღვროთ 4 წლით თავისუფლების აღკვეთა.

თამაზ ტარასის ძე გუნჯუას, თეიმურაზ გიორგის ძე ცერცვაძეს, თემურ დიმიტრის ძე მეტრეველს, გურამ გიორგის ძე სხირტლაძესა და გურამ პეტრეს ძე დოჩანაშვილს მიესაჯოთ ორი წლით თავისუფლების აღკვეთა, სკკ 58-11 მუხლით საქ. სსკ 58-2 მუხლის სანქციით მიესაჯოთ სამი წლით თავისუფლების აღკვეთა. სსკ 46-ე მუხლის შესაბამისად საბოლოოდ განესაზღვროთ 3 წლით თავისუფლების აღკვეთა.

სასამართლო კოლეგია იღებს რა მხედველობაში იმ შემამსუბუქებელ და საშეღავათო პირობებს, რომლებიც აღნიშნულია ამ განაჩენის აღწერილობით ნაწილში და საქ. სსკ 50-ე მუხლის შესაბამისად, ყველა მსჯავრდებულს განსაზღვრული სასჯელი შეეცვალოთ პირობითი მსჯავრით.

განაჩენი საკასაციო წესით გასაჩივრებას არ ექვემდებარება.

თავმჯდომარე: დ. გიორგაძე
სახ. მსაჯულები: თ. ჩხაიძე, ი. თამაზაშვილი.²

(სტილი დაცულია)

_______________________________

1^. სსიპ საქართველოს შსს არქივი, ფ. №6, საარქ. №5638, ტ. №9, ფურც. 33.

2^. სსიპ საქართველოს შსს არქივი, ფ. №6, საარქ. №5638, ფურც. 95.

The Beginning of the National Movement

Mary barbakadze

On the morning of December 2nd, 1956 several peculiar proclamations were posted on the streets of Tbilisi. On December 15, two weeks after the proclamations have been posted on the streets the state security committee arrested the following the 10th and 11^th graders.

The Archival Bulletin presents the following documents from the criminal case №4612:

1. Proclamations which were made and spread by the fellows on December 2, 1956;

2. Verdict passed by Supreme Court of the Georgian SSR

Document №1

Georgians!

Have you not forgotten the bloody night of March 9? Have you not forgotten the bloody years 1924 and 1937? These were the years when the Georgian people were attacked and slaughtered. Until when shall we be subordinated to the communist enemy? Our ancestors did not forgive their abusers and we must not disgrace ourselves either.

Today, the whole of humanity is concerned with the offenses committed by Moscow. The issue of the Georgian people's existence is on the agenda. For this reason, it is time to unite under our flag to fight unanimously against our conqueror.

Look around! The whole world is seething. Judgment Day is being preparing against the Kremlin butchers. The blood that has been shed by them in Tbilisi, Poznan and Budapest demands justice. Their days are numbered.

Georgians! Nobody is our defender. We must help ourselves. We must gain freedom with fighting! Best regards to the heroic Hungarian people! Let their heroism be an example for all captivated nations! Keep your hands away from Hungary!

Down with the occupants and their military gangs who have dirtied their hands with our people's blood!

Down with the Georgian communists who have betrayed us! Long live free and independent Georgia! The betrayer who takes off this poster will strictly be punished!”¹

On December 15th, two weeks after the proclamations had been posted in the streets, the Committee for State Security (KGB) arrested the following high school students: the 11th graders of the Tbilisi secondary school №47 Zviad Konstantinovich Gamsakhurdia and Temur Dmitrievich Metreveli; the 10th grader of the Tbilisi secondary school №42 Anatoli Abesalomovich Mikadze; the 11th graders of the Tbilisi secondary school №1 Tamaz Tarasovich Gunjua, Teomuraz Giorgievich Tsertsvadze and Guram Petrovich Dochanashvili; the 11th grader of the Tbilisi secondary school №60 Vladimer Vasilevich Sikharulidze; the 10th grader of the Tbilisi central musical school Merab Ivanovich Kostava; and the 10th grader of the Tbilisi secondary school №39 Guram Giorgievich Skhirtladze.

These young people, members of a secret organization called „Gorgasliani, behaved very bravely. They protested against the bloody policies of the Soviet System, not only in Georgia but throughout the Soviet Union. They called on society to fight for the liberation of Georgia and to overthrow the Soviet regime. They were tried in April 1957.

Document №2

The Verdict

On April 3rd, 4th and 5th, 1957, in the name of the Georgian Soviet Socialist Republic, the chamber of criminal cases of the Tbilisi court discussed the case №4-57 at a public trial in Tbilisi. The chamber's members were as follows:

Chairman: D. Giorgadze
Public Judges: I. Tamazashvili T. Chkhaidze

Secretary: D. Tsakadze; Prosecutor: S. Bliadze
Lawyers: M. Alkhazishvili, Sh. Lekveishvili

The accused were as following:

1. Zviad Konstantinovich Gamsakhurdia - born on March 31st, 1939 in Tbilisi, nationality - Georgian, non-party, 11th grader at Tbilisi secondary school №47, address: #21 Griboedovi St, no previous convictions;

2. Anatoli Abesalomovich Mikadze - born on May 2nd, 1939 in the village of Marani, Abasha region, nationality - Georgian, member of the Communist Union of Youth, 10th grader at Tbilisi secondary school №42, address: #13 Gentseni, no previous convictions;

3. Tamaz Tarasovich Gunjua - born on January 4th, 1940 in Tbilisi, nationality - Georgian, member of the Communist Union of Youth, 11th grader at Tbilisi secondary school №1, address: #1 Sanapiro St, no previous convictions;

4. Vladimer Vasilevich Sikharulidze - born in 1940 in Tbilisi, nationality - Georgian, non-party, 11th grader at Tbilisi secondary school №60, address: #3 Besiki St, no previous convictions;

5. Merab Ivanovich Kostava - born on May 26th, 1939 in Tbilisi, nationality - Georgian, member of the Communist Union of Youth, 10th grader at Tbilisi music school, address: №1 Javakhishvili St, no previous convictions;

6. Temur Dmitrevich Metreveli - born on April 12th, 1939 in Tbilisi, nationality - Georgian, member of the Communist Union of the Youth, 11th grader at Tbilisi secondary school №47, address: #4 Niaghvari St, no previous convictions;

7. Teimuraz Giorgevich Tsertsvadze - born on April 24th, 1939 in Tbilisi, nationality - Georgian, member of the Communist Union of the Youth, 11th grader at Tbilisi secondary school №1, address: №9 Vedzini St, no previous convictions;

8. Guram Giorgievich Skhirtladze - born on March 2nd, 1941 in Tbilisi, nationality - Georgian, 10th grader at Tbilisi secondary school №39, address: №7 Ilia Chavchavadze St, no previous convictions;

9. Guram Petrovich Dochanashvili - born on March 26th, 1939 in Tbilisi, nationality -Georgian, member of the Communist Union of the Youth, 11th grader at Tbilisi secondary school №1, address: №45 Melikishvili St, no previous convictions;

The above mentioned people were accused of violation of Article 58/10 Part I and Article 58/11 of the criminal code of the Georgian SSR.

The following has been asserted on the basis of preliminary and court investigations:

On December 14th, 1956, the State Security Committee (co-founded together with the Council of Ministers of Georgia) launched a criminal case against the individuals. They were accused of being members of an illegal anti-Soviet youth organization, as they had drawn up anti-Soviet materials and had spread them throughout Tbilisi in the night of December 1st, 1956.

According to Z. Gamsakhurdia, A. Mikadze, T. Gunjua and V. Sikharulidze, they had gathered in 1953 and discussed different matters. Although they had thought of forming a group of which the major focus would be opposing the activities in society of which they disapproved, the group was not formed then; hence, no illegal act was committed.

However, as the case materials read, after March 5th to 9th, 1956, Zviad Gamsakhurdia discussed the issue of forming an anti-Soviet organization again, of which their major aim was to liberate Georgia. An illegal organization was formed, and it was decided to expand the group with new members: M. Kostava, T. Tsertsvadze, G. Dochanashvili, T. Metreveli and G. Sikharulidze.

The illegal group, which had been formed under the initiative of Zviad Gamsakhurdia, held their first meeting in July 1956 in Gamsakhurdia's house.

The group carried out several illegal activities, for example, they purchased a type writer with Georgian prints, funded by money collected through the efforts of several group members.

At their last meeting in November 1956, they decided to print anti-Soviet papers in G. Skhirtladze's flat, after which they were to be spread and posted along the Rustaveli and Plekhanovi Streets in Tbilisi.

After the papers had been printed, the accused - Gamsakhurdia, Mikadze, Gunjua, Sikharulidze, Kostava, Tsertsvadze, Metreveli and Dochanashvili - met each other at the Tbilisi Opera House on the night of December 1st, 1956, to post seven copies of anti-Soviet papers.

The accused individuals found themselves guilty after the investigation and during at the trial.

The court chamber took into consideration the fact that all of the accused were underage and that they had realized their crimes and mistakes. Moreover, the accused had not committed any crime before, and it was the first time their cases had been brought before the court. In addition, nobody encouraged them to form the organization and commit anti-Soviet activities.

However, the accused were found guilty on the basis of Article 58/10 part I and Article 58/11 of the criminal code of the Georgian SSR.

The court passed the following sentence on the basis of Article 319 and Article 320 of the criminal code of the Georgian SSR:

Zviad Gamsakhurdia was sentenced to three years imprisonment on the basis of Article 58/10 Part I plus five years imprisonment on the basis of Article 58/11 and 58/2 of the criminal code of the Georgian SSR. Finally he was sentenced a five-year imprisonment term on the basis of Article 46 of the criminal code.

Anatoli Abesalomovich Mikava, Vladimer vasilevich Sikharulidze and Merab Ivanovich Kostava were sentenced to three years imprisonment on the basis of Article 58/11 of the criminal code plus four years on the basis of Article 58/2 of the criminal code of the Georgian SSR. Finally they were sentenced to a four-year imprisonment term on the basis of Article 46 of the criminal code.

Tamaz Tarasovich Gunjua, Teimuraz Giorgevich Tsertsvadze, Temur Dmitrevich Metreveli, Guram Giorgevich Skhirtladze and Guram Petrovich Dochanashvili were sentenced to two years imprisonment on the basis of Article 58/11 of the criminal code of the Georgian SSR plus three years on the basis of Article 58/2. Finally the were sentenced to a three-year imprisonment term on the basis of Article 46 of the criminal code.

Whereas the court took into consideration all the existing extenuating circumstances and Article 50 of the criminal code of the Georgian SSR the verdict is changed into probationary sentence.

The judgment is not subject to appeal.

Chairman: D. Giorgadze
Public Judges: T. Chkhaidze, I. Tamazashvili”²

____________________________________

1. On December 15th, two weeks after the proclamations

2. LEPL MIA Archive of Georgia, f.6, c.56 38, v.9, p.95 .

მერი ბარბაქაძე

საბჭოთა კავშირში XX საუკუნის 60-იან წლებში დაწყებული ე.წ. დისიდენტური მოძრაობის ჩამოყალიბება სხვადასხვა ფაქტორმა განაპირობა. გასული საუკუნის 70-იანი წლების დამდეგს დისიდენტებში საბოლოოდ ჩამოყალიბდა მიმართულებები, რომლებიც, პოლიტიკური შეხედულებების მიხედვით, საკმაოდ განსხვავებული იყო. ეს გახლდათ არსებითი მიზეზი ქართველი დისიდენტების გამიჯვნისა საბჭოთა დისიდენტებისაგან გასული საუკუნის 70-იანი წლების ბოლოს.

საქართველოში დისიდენტურ მოძრაობას დასაწყისშივე ეროვნული ხასიათი ჰქონდა. 1956 წლის 9 მარტის მოვლენებმა ბიძგი მისცა ეროვნული მოძრაობის გააქტიურებას. ცალკეული ჯგუფების მიერ არალეგალური საქმიანობის გაშლა საქართველოს სხვადასხვა ქალაქსა და რაიონში დადასტურებული ფაქტია.

XX საუკუნის 70-იანი წლების მეორე ნახევრიდან ხდება ქართველი დისიდენტების ორგანიზაციული შეკავშირება. ყოველივე ეს კი ზვიად გამსახურდიამ და მერაბ კოსტავამ ითავეს.

ახალგაზრდების საქმიანობამ უმალვე მიიპყრო ხელისუფლების ყურადღება. სახელმწიფო უშიშროების კომიტეტის არქივში დაცული დადგენილება სისხლის სამართლის საქმის აღძვრის შესახებ 1977 წლის 7 აპრილით თარიღდება.¹

1977 წლის 11 აპრილს დააპატიმრეს ზვიად გამსახურდია, 14 აპრილს კი - მერაბ კოსტავა. საქმის ძიება წელიწადი და ერთი თვე გაგრძელდა, დაიკითხა 160-ზე მეტი მოწმე, ამოღებულ იქნა ათობით ერთეული ნივთიერი მტკიცებულება.

გთავაზობთ საქართველოს საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის თბილისის საქალაქო სასამართლოს 1978 წლის 19 მაისის განაჩენს, რომელიც პატიმრების - მერაბ კოსტავასა და ზვიად გამსახურდიას წინააღმდეგ გამოიტანეს.

განაჩენი

საქართველოს საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის სახელით თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიამ 1978 წლის 19 მაისს ქ. თბილისში საჯარო სხდომაზე შემდეგი შემადგენლობით

თავმჯდომარე: ა. კობახიძე
სახალხო მსაჯულები: ლ. გრიგოლია ე. ნარიმანიძე
პროკურორის გ. უგულავას
ადვოკატების: მ. ალხაზიშვილის
და ი. ნიკოლაიშვილის მონაწილეობით

განიხილა საქმე ბრალდებისა გამო:

1) გამსახურდია ზვიად კონსტანტინეს ძის მიმართ, დაბადებულის - 1939 წელს, ქ. თბილისში, ეროვნებით ქართველის, სსრ კავშირის მოქალაქის, უპარტიოს, უმაღლესი განათლების მქონეს, ცოლშვილიანის, ნასამართლეობის არმქონეს, საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის შოთა რუსთაველის სახელობის ლიტერატურის ინსტიტუტის ყოფილი უფროსი მეცნიერ-თანამშრომლის, მცხოვრების ქ. თბილისში, გალის ქ. №19-ში. ამჟამად პატიმრის და

2) კოსტავა მერაბ ივანეს ძის მიმართ, დაბადებულის - 1939 წელს ქ. თბილისში, ეროვნებით ქართველის, სსრ კავშირის მოქალაქის, უპარტიოს, უმაღლესი განათლების მქონეს, ცოლშვილიანის, ნასამართლეობის არმქონეს, ქ. თბილისის №3 სამუსიკო სასწავლებლის ყოფილი პედაგოგის, მცხოვრების ქ. თბილისში ჯავახიშვილის ქ. №1-ში, ამჟამად პატიმრის, რომელთაც ბრალი ედებათ საქართველოს სსრ სსკ 71-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებულ დანაშაულში.

საქმის მასალების ანალიზითა და სამსჯავრო გამოძიებით სასამართლო კოლეგიამ გამოარკვია:

სამართალში მიცემულები - გამსახურდია და კოსტავა იმყოფებოდნენ რა მტრულ განწყობილებაში საბჭოთა ხელისუფლების მიმართ, წლების მანძილზე მისი დასუსტების მიზნით ეწეოდნენ ანტისაბჭოთა აგიტაციასა და პროპაგანდას, ამზადებდნენ, ამრავლებდნენ და ავრცელებდნენ საბჭოთა სახელმწიფოებისადმი მტრული განწყობილების გამომხატველ ლიტერატურასა და სხვა მასალებს, სხვადასხვა გზებით იძენდნენ და გასავრცელებლად ინახავდნენ ან ამრავლებდნენ და ავრცელებდნენ როგორც ჩვენს ქვეყანაში არალეგალურად დამზადებულ, ისე საზღვარგარეთ გამოცემულ თხზულებებს, რომლებიც დამახინჯებულად წარმოადგენდნენ საბჭოთა სინამდვილეს, შეიცავდნენ საბჭოთა სახელმწიფოს და საზოგადოებრივი წეს-წყობილების სახელგამტეხ ცილისმწამებლურ მონაჭორს, აგრეთვე მოწოდებას დამხობისათვის საბრძოლველად.

იმისათვის, რომ შეენიღბათ თავიანთი ანტისაბჭოთა მოღვაწეობა და მეტი მნიშვნელობა მიეცათ მათ მიერ მომზადებული ცილისმწამებლური დოკუმენტებისათვის, „ადამიანის უფლებათა დაცვის“ ლოზუნგის გამოყენებით, გამსახურდიამ და კოსტავამ, რცხილაძესა და სხვებთან ერთად, 1974 წელს თავიანთი თავი გამოაცხადეს „ადამიანის უფლებათა დაცვის საინიციატივო ჯგუფად საქართველოში“ და ამ საფარქვეშ გაშალეს მუშაობა.

1974 წლიდან გამსახურდიამ აქტიურად დაიწყო ანტისაბჭოთა ლიტერატურის შეძენა და გამრავლება, რისთვისაც იხდიდა მნიშვნელოვან თანხას. 1974 წლის გაზაფხულზე მან ქ. მოსკოვში, ერთ-ერთ ბუკინისტურ მაღაზიასთან 150 მანეთად შეიძინა ქ. პარიზის ანტისაბჭოთა გამომცემლობა „იმკაპრესის“ მიერ გამოცემული სსრ კავშირიდან მტრული მოღვაწეობისათვის გაძევებული, ა. სოლჟენიცინის წიგნის „არქიპელაგ გულაგის“ პირველ-მეორე ნაწილის ერთი და მესამე-მეოთხე ნაწილის ორი ეგზემპლარი, რომლებშიც დამახინჯებულადაა გაგებული მარქსისტულ-ლენინური მოძღვრება სოციალისტური რევოლუციისა და პროლეტარიატის დიქტატურის შესახებ. მტრული, ღვარძლიანი ანალიზი აქვს გაკეთებული სოციალისტური მშენებლობის გზებს ჩვენს ქვეყანაში და რომელიც ცილისმწამებლურად უტეხს სახელს სსრ კავშირის პარტიალ და სახელმწიფო აპარატის მუშაობას სოციალისტური მშენებლობის ყველა ეტაპზე. აღნიშნული წიგნის გამრავლების მიზნით, გამსახურდიამ 25 მანეთად შეიძინა ფოლგები ოფსეტური ბეჭდვისათვის. გამსახურდიას მითითებით, შესაბამისი ანაზღაურების ფასად, პოლიგრაფისტმა ნ. ი. ქავთარაძემ დაბეჭდა „არქიპელაგ გულაგის“ პირველი, მეორე, მესამე და მეოთხე ნაწილები.

1975 წლის მარტში გამსახურდიამ აღნიშნული წიგნები, შემდგომი გაყიდვის მიზნით, გადასცა თავის ბინაზე ვ. გ. რცხილაძეს. დასახელებული წიგნის პირველმეორე ნაწილი გამსახურდიამ წასაკითხად გადასცა ჟ. გ. ზვეზდინას, ი. ი. ჩხარტიშვილს, ლ. ბედოშვილს, ი. ა. კენჭოშვილს. მათ კი, თავის მხრივ, გააცნეს სხვა პირებს.

ანტისაბჭოთა ხასიათის ლიტერატურის შეძენის და მისი შემდგომი გავრცელების მიზნით, გამსახურდია კავშირს ამყარებდა როგორც საბჭოთა ხელისუფლების მიმართ მტრულად განწყობილ საბჭოთა მოქალაქეებთან, ისე კაპიტალისტური ქვეყნების წარმომადგენლებთან. 1974 წელს, ქ. ლენინგრადში იგი დაუკავშირდა ნ. ე. გორბანევსკაიას, რომელიც ადრე მსჯავრდებული იყო ანტისაბჭოთა პროპაგანდისთვის, ამჟამად კი ცხოვრობს საზღვარგარეთ და თანამშრომლობს ანტისაბჭოთა რადიოსადგურ „თავისუფლებასთან“. მისგან მიიღო სოლჟენიცინის თხზულებები „იცხოვრე სიცრუის გარეშე“ და „წერილი საბჭოთა კავშირის ბელადებს“, რომლებიც შეიცავს საბჭოთა ხელისუფლების სახელგამტეხ ცილისმწამებლურ მონაჭორს.

1975 წელს ქ. მოსკოვში, დომოდედოვოს აეროდრომზე, გამსახურდიას ჩამოართვეს ანტისაბჭოთა ლიტერატურის დიდი ნაწილი, რომელიც მას კვლავ გორბანევსკაიამ გადასცა. იგრძნო რა, რომ მისი მოქმედება ატარებდა დანაშაულებრივ ხასიათს და მოსალოდნელი იყო მისთვის პასუხი მოეთხოვათ, გამსახურდიამ 1975 წელს, 12 სექტემბერს შეადგინა დოკუმენტი „ზვიად გამსახურდიას განცხადება დაპატიმრების შემთხვევაში“, რომელშიც ცილს სწამებს საბჭოთა სახელმწიფოებრივ და საზოგადოებრივ წყობილებას, სკკპ ეროვნულ პოლიტიკას. ეს დოკუმენტი მან გასავრცელებლად გადასცა მის თანამოაზრე კოსტავას, რომლისგანაც ამოღებულ იქნა 1977 წლის 7 აპრილს ჩხრეკის დროს.

1975 წლის დეკემბერსა და 1976 წლის მაისში გამსახურდიამ გასაყიდად და გასავრცელებლად გადასცა რცხილაძეს გორბანევსკაიასაგან მიღებული სტატიების კრებული „ლოდებს ქვემოდან“ და წიგნი „მშვიდობა და ძალადობა“.

1976 წლის აპრილში ქ. თბილისში გამსახურდიამ ამალრიკისაგან მიიღო ამ უკანასკნელის ანტისაბჭოთა თხზულებები.

1975-1976 წლებში გამსახურდიამ, ანტისაბჭოთა ლიტერატურის ფართოდ გავრცელების მიზნით, ქ. თბილისში მცხოვრებ ა. მამედოვას დახმარებით, მანქანაზე ბეჭდვით გაამრავლა გორბანევსკაიასა და ამალრიკისაგან მიღებული მასალები. აღნიშნული ლიტერატურა წასაკითხად გადასცა ი. ა. კენჭოშვილს.

იმის ნაცვლად, რომ 1975 წელს ქ. მოსკოვში ანტისაბჭოთა ლიტერატურის ჩამორთმევის შემდეგ სათანადო დასკვნები გამოეტანა, გამსახურდიამ კვლავ გააგრძელა მსგავსი მოქმედება. 1976 წელს, 26 ივნისს მან ქ. მოსკოვში ამალრიკისაგან მიიღო მისი თხზულებები. ყველა ეს მასალა შეიცავს ცილისწამებას სსრ კავშირზე, მის საშინაო პოლიტიკაზე. იმავე დღეს გამსახურდია, ანტისაბჭოთა ლიტერატურის ახალი პარტიის მიღების მიზნით, ტელეფონით დაუკავშირდა სსრ კავშირში აშშ-ის საელჩოს საშინაო პოლიტიკური სექციის პირველ მდივანს, ბელოუსოვიჩს, რომელიც 1976 წლის აპრილში გაიცნო და შეთანხმებულ ადგილზე მიიღო მისგან სტამბური წესით დამზადებული ანტისაბჭოთა ლიტერატურა.

აღნიშნული ლიტერატურის ქ. თბილისში ჩამოტანა გამსახურდიამ ვერ შეძლო, რადგან იმავე დღეს ჩამოართვეს მას იგი ქ. მოსკოვში შინაგან საქმეთა სამინისტროს მუშაკებმა. ამავე დროს ჩამოართვეს მას მოსკოვში გასავრცელებლად ჩატანილი მისი თხზულება „გამსახურდიას და მისი მეგობრების დაპატიმრება 1956 წელს“, რომელშიც არის მოწოდება საბჭოთა სახელმწიფოს წინააღმდეგ ბრძოლისაკენ; კოსტავას მიერ 1976 წ. ივნისში მომზადებული წერილი „რადიოსადგურ ამერიკის ხმას“, რომელშიც იგი ცილს სწამებს საბჭოთა წეს-წყობილებას, თხზულება „მესხნი-თურქები თუ მესხნი ქართველები“, რომელშიც ცილისმწამებლურად ამტკიცებს, თითქოს სსრ კავშირში ციხეები და ფსიქიატრიული საავადმყოფოები ავსებულია „სამართლიანობისათვის მებრძოლებით“.

გამსახურდიამ, ნაცვლად იმისა, რომ სათანადო დასკვნები გამოეტანა, მილიციის ორგანოების მიერ მისთვის ანტისაბჭოთა ლიტერატურის ჩამორთმევის ფაქტების შემდეგ, კოსტავასთან ერთად უფრო ფართოდ გაშალა ანტისაბჭოთა პროპაგანდისტული საქმიანობა. 1976 წლის პირველ ნახევარში კოსტავამ ქართულ ენაზე თარგმნა ა. სახაროვის ბროშურა „ქვეყნისა და მსოფლიოს შესახებ“, რომლის მანქანაზე დაბეჭდილი ეგზემპლიარი გასავრცელებლად გადასცა გამსახურდიას. 1976 წლის ოქტომბერში კოსტავამ საზოგადოებრივად საშიში ქმედობის ჩამდენი სულით ავადმყოფ პ. პ. სტარჩიკის ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში იძულებით მკურნალობისათვის მოთავსებასთან დაკავშირებით მოამზადა ცილისმწამებლური „მიმართვა მსოფლიო საზოგადოებისათვის“, რომელშიც მოუწოდებს „საბჭოთა ხელისუფლების ბოროტი ბარბაროსული მოქმედების“ წინააღმდეგ გადამწყვეტი პროტესტისაკენ.

იმავე, 1976 წელს კოსტავამ შეადგინა საბჭოთა წყობილების მიმართ ცილისმწამებლური წერილი „აშშ პრეზიდენტს“ და გასავრცელებლად გადასცა გამსახურდიას.

იმისათვის, რომ ფართო და სისტემატიური ხასიათი მიეცათ თავიანთი ანტისაბჭოთა პროპაგანდისტული მოღვაწეობისათვის, გამსახურდიამ და კოსტავამ 1976 წელს, რცხილაძესთან ერთად, დაიწყეს არალეგალური ჟურნალების - „ოქროს საწმისისა“ და „საქართველოს მოამბის“ გამოცემა, რომელთა ფურცლებზე იბეჭდებოდა ისეთი წერილები, რომლებიც შეიცავდა ცილისწამებას სკკ პარტიისა და საბჭოთა მთავრობის საშინაო და საგარეო პოლიტიკის მიმართ, დამახინჯებული ფორმით წარმოადგენდა სსრ კავშირის საშინაო პოლიტიკურ მდგომარეობას, პროპაგანდას უწევდა საბჭოთა სახელმწიფოს და საზოგადოებრივი წეს-წყობილების სახელის გამტეხ მონაჭორს, ხოტბას ასხამდა პირებს, რომლებიც შეიარაღებულ ბრძოლას ეწეოდნენ საბჭოთა ქვეყნის მიმართ.

გამსახურდია სხვადასხვა საშუალებით ცდილობდა გაემრავლებინა ჟურნალი „საქართველოს მოამბე“. 1976 წლის დეკემბერში გამსახურდიამ შეძლო ოფსეტური ბეჭდვით გაემრავლებინა „საქართველოს მოამბის“ და „ოქროს საწმისის“ ეგზემპლიარები.

მას შემდეგ, რაც გამსახურდიამ, კოსტავამ და რცხილაძემ მნიშვნელოვანი რაოდენობით გაამრავლეს აღნიშნული ჟურნალები, შექმნეს პირობები ამ ჟურნალების გავრცელებისათვის, როგორც სსრ კავშირის ტერიტორიაზე, ისე - საზღვარგარეთ. ასეთნაირად აღმოჩნდა ეს ჟურნალები საზღვარგარეთ და გამოყენებულ იქნა ანტისაბჭოთა რადიოსადგურ „თავისუფლების“ მიერ საბჭოთა სახელმწიფოს მიმართ მტრული მიზნებისათვის.

ანტისაბჭოთა შინაარსის ლიტერატურის ფართოდ გავრცელებისათვის პირობების უზრუნველსაყოფად გამსახურდიამ შექმნა არქივი, როგორც თავის, ისე მეუღლის სახლში და ინახავდა იქ ამ ლიტერატურას 1977 წლის 7-15 აპრილამდე, ე. ი. ჩხრეკის შედეგად მის ამოღებამდე.

საქართველოს სსრ სსკ 71-ე მუხლის პირველი ნაწილით წარდგენილ ბრალდებაში გამსახურდიამ მთლიანად ცნო თავი დამნაშავედ.

სამართალში მიცემულმა კოსტავამ საქართველოს სსრ სსკ 71-ე მუხლის პირველი ნაწილით წარდგენილ ბრალდებაში თავი არ ცნო დამნაშავედ, მაგრამ ფაქტობრივად არ უარყო მისთვის წარდგენილი ბრალდების ეპიზოდებში მონაწილეობა.

გარდა ამისა, კოსტავასთვის წარდგენილი ბრალდება დადასტურებულია სამართალში მიცემულ გამსახურდიასა და მოწმეთა ჩვენებებით, ნივთმტკიცებებით, ექსპერტთა დასკვნებითა და სხვა დოკუმენტებით.

ამრიგად, სასამართლო კოლეგიას დადასტურებულად მიაჩნია, რომ გამსახურდია და კოსტავა მოქმედებდნენ რა საბჭოთა ხელისუფლების შესუსტების მიზნით, წლების განმავლობაში ეწეოდნენ ანტისაბჭოთა აგიტაციასა და პროპაგანდას, ამიტომ გამსახურდიასა და კოსტავას მოქმედება სწორად არის დაკვალიფიცირებული საქართველოს სსრ სსკ 71-ე მუხლის პირველი ნაწილით.

სასამართლო კოლეგია მიიჩნევს, რომ გამსახურდიასა და კოსტავას მიერ ჩადენილი განსაკუთრებით საშიში სახელმწიფო დანაშაული წარმოადგენს დიდ საზოგადოებრივ საშიშროებას, იწვევს ყველა პატიოსანი საბჭოთა ადამიანის გულისწყრომას და იმსახურებს წარდგენილი ბრალდების კვალიფიკაციით გათვალისწინებული სასჯელის მაქსიმალურ ზომას, მაგრამ მხედველობაში იღებს იმას, რომ გამსახურდიამ, როგორც წინასწარი, ისე სამსჯავრო გამოძიების დროს არა მარტო გულწრფელად აღიარა მის მიერ ჩადენილი დანაშაული, არამედ მოინანია ანტისაბჭოთა საქმიანობა. სამართალში მიცემული კოსტავა კი, თუმც თავს არ ცნობს დამნაშავედ, ფაქტობრივად აღიარებს ბრალდებით წარდგენილ ეპიზოდებში მის უშუალო მონაწილეობას და მიაჩნია, რომ იგი ზოგჯერ შეცდომებს უშვებდა ცალკეული საკითხების გაშუქებაში.

აღნიშნული გარემოებების გარდა, სასამართლო კოლეგია სამართალში მიცემულ გამსახურდიასა და კოსტავასათვის სასჯელის შეფარდების დროს ითვალისწინებს, რომ მათ კმაყოფაზე ჰყავთ ორ-ორი არასრულწლოვანი შვილი.

აღნიშნულიდნ გამომდინარე, იხელმძღვანელა რა საქართველოს სსრ სსკ 303-304-ე მუხლებით, სასამართლო კოლეგიამ დაადგინა: სასამართლოში მიცემული გამსახურდია ზვიად კონსტანტინეს ძე ცნობილ იქნას დამნაშავედ საქართველოს სსრ სსკ 71-ე მუხლის პირველი ნაწილით და სასჯელის ზომად შეეფარდოს თავისუფლების აღკვეთა სამი წლის ვადით მკაცრი რეჟიმის შრომაგასწორების კოლონიაში მოთავსებით და გადასახლება ორი წლით. სასჯელის მოხდა ჩაეთვალოს 1977 წლის 7 აპრილიდან.

სამართალში მიცემული კოსტავა მერაბ ივანეს ძე ცნობილ იქნას დამნაშავედ საქართველოს სსრ სსკ 71-ე მუხლის პირველი ნაწილით და სასჯელის ზომად შეეფარდოს თავისუფლების აღკვეთა სამი წლის ვადით მკაცრი რეჟიმის შრომა-გასწორების კოლონიაში მოთავსებით და გადასახლება - ორი წლით. სასჯელის მოხდა ჩაეთვალოს 1977 წლის 7 აპრილიდან.

ნივთმტკიცება - წიგნები, ბროშურები, ჟურნალები და სხვა მასალები ანტისაბჭოთა ხასიათის ტექსტებით (ტომები 14-44) დარჩეს საქმესთან ერთად მისი დაცვის მთელ მანძილზე.

გამსახურდიასა და კოსტავასაგან ამოღებულ პორტატულ საბეჭდ მანქანებს - „როიალი“ №365884 და „მე-8“ № 2095-ს გაუკეთდეს კონფისკაცია.

სასამართლო კოლეგიის თავმჯდომარე -
ა. კობახიძე
სახალხო მსაჯულები -
ე. ნარიმანიძე ლ. გრიგოლია.²

__________________________

1 სსიპ საქართველოს შსს არქივი, ფ. №6, საარქ. №7726, ტ. №58, ფურც. 2.

2 სსიპ საქართველოს შსს არქივი, ფ. №6, საარქ. №7726, ტ. №56, ფურც. 102-122.

Dissident Movement

Mary barbakadze

Dissidents of the 1960s who disagreed with the policies and actions of the Soviet government were inspired by different factors in establishing their movements.

In the early 1970s, the Soviet dissident movement was divided into different branches, each with its own political ideology. For this reason, Georgian dissidents left the Soviet dissident movement in the late 1970s.

The major objective of the Georgian dissident movement was to solve national problems. After demonstrations in March 1956, the national movement became even more active. It was a period when dissidents of the national movement were growing strong, with different groups carrying out illegal activities in the cities and regions of Georgia.

In the mid-1970s, Georgian dissidents formed their own organization at the initiation of Zviad Gamsakhurdia and Merab Kostava.

The activities carried out by the Georgian Helsinki Group attracted official attention. A resolution launching a criminal case against the group is preserved in the archives of the State Security Committee. The document was passed on April 7, 1977 .¹

On April 14, 1977, Kostava was arrested following the detention of Gamsakhurdia on April 11. The investigation lasted for thirteen months, and over 160 witnesses were interrogated. The file included substantial material evidence.

We offer the Resolution passed by the Tbilisi Court of the Soviet Socialist Republic of Georgia on May 19, 1978 about the accused Zviad Gamsakhurdia and Merab Kostava

„Verdict

On May 19, 1978, in the name of the Georgian Soviet Socialist Republic, the chamber of criminal cases of the Tbilisi court discussed the case at a public trial in Tbilisi. The chamber's members were as follows:

Chairman - A. Kobakhidze,
Public Judges - L. Grigolia, E. Narimanidze,
Prosecutor - G. Ugulava,
Lawyers - M. Alkhazishvili and I. Nikolaishvili.

The accused:

1) Zviad Konstantinovich Gamsakhurdia was born in 1939, Tbilisi. Nationality - Georgian, citizenship - the USSR, non-party, education - higher, marital status - married, nottried earlier, occupation - former senior scientific worker at the Shota Rustaveli Institute of Georgian Literature, address: 19 Gali Street, Tbilisi, present status - prisoner;

2) Merab Ivanovich Kostava was born in 1939, Tbilisi. Nationality - Georgian, citizenship - the USSR, non-party, education - higher, marital status - married, not-tried earlier, occupation - former teacher at Tbilisi musical school #3, address: 1 Javakhishvili St, Tbilisi, present status - prisoner.

These persons are accused on the basis of Article 71, Part II of the USSR criminal code.

Having studied the materials submitted by the investigation, the court found as follows:

The accused, Gamsakhurdia and Kostava, had a hostile attitude toward the Soviet authorities. For years they have been involved in anti-Soviet activities and agitations. They created and spread anti-Soviet literary and scientific works that had been illegally published in Georgia or abroad. These works showed a false side of the Soviet Union and called people to fight against the authorities.

In 1974, Zviad Gamsakhurdia and Merab Kostava, with [Viktor] Rtskhiladze and others, adopted the name of the Georgian Initiative Group for the Defense of Human Rights to disguise their anti-Soviet activities and to give weightier import to their documents, written under the slogan of the „Defense of Human Rights.”

In 1974 Gamsakhurdia started to spend considerable money on buying and spreading anti-Soviet literature. In spring 1974 he paid 150 rubles for two copies of Part I, II, III and IV of the book The Gulag Archipelago by A. Solzhenitsyn. The book had been published in one of the anti-Soviet publishing houses -- „Imkapresi” in Paris. Solzhenitsyn himself had been expelled from the USSR for anti-Soviet agitation. The Gulag Archipelago proffers false ideologies of Marx and Lenin about the socialist revolution and proletariat dictatorship. The SSR party and state system are widely denounced in this book. Gamsakhurdia spent 25 rubles on foil for lithography to distribute the book, and paid polygraph worker N. I. Kavtaradze to print four sections from it.

Afterward, in March 1975, Gamsakhurdia gave these books to V. G. Rtskhiladze, who visited him in his house. Rtskhiladze was to distribute the books. Gamsakhurdia gave the first and second parts of the book to read to the following persons: Zh. G. Zvezdina, I. I. Chkhartishvili, L. Bedoshvili and I. A. Kenchoshvili. Soon after, these persons gave the book to others to read.

Zviad Gamsakhurdia started to cooperate with anti-Soviet elements to procure and disseminate anti-Soviet literature. In 1974, he met with N. E. Gorbanevskaya in Leningrad. She had been tried for anti-Soviet propaganda. At present, she lives abroad and cooperates with anti- Soviet radio station Freedom. She gave Gamsakhurdia the following essays by Solzhenitsyn: Live Not by Lies and A Letter to the Soviet Leaders. These works contain false information about the Soviet Union.

In 1975 at Moscow Domodedovo Airport, anti-Soviet literature, procured from Gorbanevskaya, was confiscated from Gamsakhurdia.

Having realized that he had committed a crime and could be charged, on September 12, 1975, Gamsakhurdia drew up a document „Zviad Gamsakhurdia's Announcement in Case of His Arrest.” In this document, he denounces the Soviet System and the politics of the USSR. He gave this document to his accomplice Kostava to circulate. We found this document on April 7, 1977, while conducting a search in Kostava's house.

In December 1975 and May 1976, Gamsakhurdia gave Rtskhiladze a collection of articles entitled Beneath the Boulders and a book called Peace and Violence to disseminate. The works were written by Gorbanevskaya.

In April 1976, Amarlik gave Gamsakhurdia his anti Soviet works.

In 1975-76, Zviad Gamsakhurdia, with the help of Tbilisi resident A. Mamedov, made copies of anti-Soviet materials which he had received from Gorbanevskaya and Amarlik. He intended to distribute the copies. The materials were transferred to I. A. Kenchoshvili to be read.

Instead of realizing his crime after anti-Soviet literature was taken from him in 1975 in Moscow, Gamsakhurdia continued his anti-Soviet activities. On June 26, 1976, he gained possession of Amerlik's works while in Moscow. The materials contain false information about the Soviet Union and its domestic policies. The same day, Zviad Gamsakhurdia spoke on the phone to the First Secretary of the Political Department of the American embassy in the USSR, Belousovich, to receive anti-Soviet literature. Gamsakhurdia met her for the first time in April 1976. Later, he received printed anti-Soviet materials at the destination.

Zviad Gamsakhurdia was not able to bring the materials to Tbilisi, as they were confiscated by workers of the Ministry of Internal Affairs in Moscow that same day. His essay, „Gamsakhurdia and His Friends' Arrest in 1956,” which he had brought to Moscow for distribution, was seized. This work was a proclamation calling for a fight against the Soviet Union. Also published were a letter „To Radio Voice of America,” written by Kostava in June 1976, and the piece „Meskhetian Turks or Meskhetian Georgians?” This work depicts Soviet prisons and mental hospitals as full of those people who are fighting for justice.

Instead of realizing his crime after his anti-Soviet literature was taken from him by the militia organs, Gamsakhurdiz intiatied his anti-Soviet activities with Kostava. In early 1976, Kostava translated an essay „My country and the World” into Georgian. He gave a copy to Gamsakhurdia to circulate. In October 1976, Kostava wrote „An Appeal to World Society,” wherein he described how P. P. Starchik had been taken to a mental hospital by force. He called the people to act against the „brutal and barbaric activities of the Soviet authorities.”

In 1976, Kostava wrote a slanderous letter against the Soviet System entitled „To the President of the USA.” He gave the letter to Gamsakhurdia to pass out.

To strengthen their anti-Soviet activities, in 1976 Gamsakhurdia and Kostava along with Rtskhiladze started to issue the illegal periodicals Okros Satsmisi ( „The Golden Fleece”) and Sakartvelos Moambe ( „The Georgian Herald”). The periodicals published only anti-Soviet articles that contained slanderous information about the domestic and foreign policies of the Soviet Union. Individuals who fought against the Soviet system were highly praised in the journals.

Gamsakhurdia used different methods to distribute the periodical Sakartvelos Moambe. In December 1976, Gamsakhurdia managed to circulate copies of Sakartvelos Moambe and Okros Satsmisi.

Having spread these periodicals around Georgia, Gamsakhurdia, Kostava and Rtskhiladze started to disseminate them throughout the Soviet Union and abroad. That is how anti-Soviet radio Freedom got these periodicals, which were used for anti-Soviet activities.

Gamsakhurdia built an archive of anti-Soviet literature in his and his wife's houses. He kept all the materials there until April 7-15, 1977, at which time a search was conducted in these houses.

Gamsakhurdia pleaded guilty on the charge of Article 71, Part I of the USSR criminal code.

The accused Kostava did not plead guilty on the charge of Article 71, part I of the USSR criminal code. But, in fact, he did not deny participating in some parts of the accusation.

Besides, the accusation against Kostava has been proved by the accused Gamsakhurdia and other witnesses, material evidence, conclusions drawn up by the experts, and other documents.

In conclusion, the court chamber proved that Gamsakhurdia and Kostava acted against the authorities. For years they have been involved in anti-Soviet activities and agitation. For this reason, Gamsakhurdia and Kostava were tried on the charge of breaking Article 71, Part I of the USSR criminal code.

The court chamber deems that the crime committed by Gamsakhurdia and Kostava is extremely dangerous for the state and for society. For this reason, they deserve the death penalty. But the court takes into consideration the fact that Gamsakhurdia owned up and repented of his anti-Soviet activities. As for Kostava, although he did not own up, he acknowledges that sometimes he made mistakes.

Besides the aforementioned reasons, the court takes into consideration the fact that two under age children depend upon the accused Gamsakhurdia and Kostava.

Whereas on the basis of Articles 303-304 of the USSR criminal code the court concluded as follows:

The accused Zviad Gamsakhurdia is found guilty on the basis of Article 71, Part I of the Georgian SSR criminal code. He is sentenced to three years in a penal colony and two years in exile. His prison service started on April 7, 1977.

The accused Merab Ivanovich Kostava is found guilty on the basis of Article 71, Part I of the Georgian SSR criminal code. He is sentenced to three years in a penal colony and two years in exile. His prison service started on April 7, 1977.

The following material evidence - books, booklets, journals and other anti-Soviet materials (volumes 14-44) shall be attached to their files.

The portable typewriters - „Royal” №365884 and „The 8th” №2095 that have been taken from Gamsakhurdia's and Kostava's houses shall be confiscated.

Chairman of the court chamber - A. Kobakhidze
Public Judges - E. Narimanidze
L. Grigolia”² [sic.]

____________________________

1. LEPL MIA Archive of Georgia, f.6, c.7726, v58, p.2.

2. LEPL MIA Archive of Georgia, f.6, c.7726, v.56, pp.102-122.

ნინო ყიფშიძე
სოფიო ტორჩინავა

ზვიად გამსახურდია

მერაბ კოსტავა

ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ ხრუშჩოვმა განაცხადა: „დანაშაული საყოველთაოდ აღიარებული ქცევის ნორმებიდან გადახვევაა, რაც ძალიან ხშირად გამოწვეულია ადამიანის ფსიქიკის მოშლით; რომ საბჭოთა კავშირში აღარ არიან პოლიტპატიმრები, არ არიან წყობით უკმაყოფილონი, ის ერთეულები კი, კომუნიზმის წინააღმდეგ რომ იბრძვიან, ან უკმაყოფილებას გამოთქვამენ საბჭოთა ხელისუფლების მიმართ, ფსიქიკურად დაავადებულები არიან“. შესაბამისად, უშიშროების ორგანოებმა დისიდენტებთან საბრძოლველად დავალება მიიღეს, ექიმებთან ერთად შემუშავდა ახალი კონცეფცია, რომელშიც მთავარი როლი შიზოფრენიის დიაგნოზს უნდა შეესრულებინა.

გამონაკლისს არც ქართველი დისიდენტები წარმოადგენდნენ. აღნიშნულ მეთოდს საბჭოთა ხელისუფლება და ფსიქიატრია XX საუკუნის სამოცდაათიან წლებში ქართველ დისიდენტთა წინააღმდეგ აქტიურად იყენებდა.

დისიდენტური საქმიანობის გამო 1977 წელს ზვიად გამსახურდიასა და მერაბ კოსტავას აპატიმრებენ. დაპატიმრებიდან რამდენიმე თვეში მათი ფსიქიატრიული გამოკვლევის საკითხი დადგა დღის წესრიგში. ზვიად გამსახურდია მოსკოვში, სერბსკის ფსიქიატრიულ ინსტიტუტში გაიგზავნა გამოსაკვლევად, მერაბ კოსტავა კი - თბილისის ორთაჭალის ციხის საავადმყოფოს ფსიქიატრიულ განყოფილებაში.

აღსანიშნავია, რომ სერბსკის ინსტიტუტი ადამიანების გიჟად მონათვლის ყველაზე ცნობილი დაწესებულება იყო. ინსტიტუტის საიდუმლო განყოფილების თანამშრომლები ექსპერტიზას ატარებდნენ სისხლის სამართლის საქმეებთან დაკავშირებით, რომლებიც, თავის მხრივ, სახელმწიფოს უშიშროებასთან იყვნენ კავშირში და, შესაბამისად, საგამოძიებო საქმიანობაშიც მონაწილეობდნენ. ინსტიტუტში ფართოდ იყო გავრცელებული „კოფეინ-ბარბიტურატული განტვირთვა”, რის შემდეგაც პაციენტები მედიკამენტური გაბრუების ფონზე იძლეოდნენ ჩვენებებს. ამ ჩვენებებს კი შემდგომში უკვე მათ წინააღმდეგ იყენებდნენ. დუნედ მიმდინარე შიზოფრენიის დიაგნოზით შესაძლებელი ხდებოდა ნებისმიერი გამვლელის „გამოსაკვლევად „წაყვანა, რასაც დიაგნოზის დასმა და იძულებითი „მკურნალობა „მოჰყვებოდა. სერბსკის ინსტიტუტის ფსიქიატრები არასდროს უგდებდნენ ყურს იმას, თუ რას ლაპარაკობდა „პაციენტი“.ისინი აკვირდებოდნენ, თუ როგორ ლაპარაკობდა ის... მაგალითად, თუ „პაციენტი „ღელავდა, - ფსიქიატრი ავადმყოფობის ისტორიაში წერდა - „აღგზნებულია, ავადმყოფურად რეაგირებს მისთვის ემოციურად მნიშვნელოვან თემებზე”, მოწყენილობის შემთხვევაში - დეპრესიას უდგენდა, მოდუნებას კი შიზოფრენიის სიმპტომად უფორმებდა. თუ პაციენტები დარწმუნებით ამტკიცებდნენ რამეს, ფსიქიატრები ასეთ დიაგნოზს სვამდნენ - „საკუთარი პიროვნების გადაჭარბებული შეფასება“ ან „განდიდების მანია”.

„საარქივო მოამბე” გთავაზობთ ზვიად გამსახურდიასა და მერაბ კოსტავას სასამართლო-ფსიქიატრიული ექსპერტიზის დანიშვნის შესახებ დადგენილებებსა და მერაბ კოსტავას განცხადებას, რომელიც უშიშროების კომიტეტის თავმჯდომარის, ალ. ინაურის სახელზე გაგზავნა. (დოკუმენტების სტილი დაცულია).

(დოკუმენტი №1)

დადგენილება

სასამართლო-ფსიქიატრიული ექსპერტიზის დანიშვნაზე
16 სექტემბერი 1977 წ. ქ. თბილისი

„კგბ”-ს საგამოძიებო განყოფილების უფროსის მოადგილემ, ზ. ხაზალიამ სისხლის სამართლის საქმის მასალების გაცნობის შედეგად დაადგინა გამსახურდიას ფსიქიატრიულ შემოწმებაზე გაგზავნა;

ექსპერტების წინაშე დააყენა შემდეგი საკითხი:

1. დანაშაულის ჩადენისას იყო თუ არა ზ. გამსახურდია სულიერად დაავადებული და იყო თუ არა ის საკუთარ ქმედებებზე პასუხისმგებელი?

1965-1968 წლებში ზ. გამსახურდია პასუხისგებაში გახლდათ მიცემული ხულიგნობისა და არსებული ხელისუფლების წინააღმდეგ მიმართული ქმედებებისთვის.

დეპრესიული მდგომარეობის გამო, მას დაენიშნა სასამართლო-ფსიქიატრიული ექსპერტიზა. გამოკვლევებისას ზ. გამსახურდია ამტკიცებდა, რომ მისი საჭმელი მოწამლული იყო, რომ მას უთვალთვალებდნენ პროკურორის მიერ მიგზავნილი ადამიანები, გარშემომყოფებს ეჭვისთვალით უყურებდა. რეაქტიული დეპრესიიდან გამოსვლის შემდეგ ცნეს შერაცხადად.

სისხლის სამართლის საქმეში არსებობს ზ. გამსახურდიას 1956 წლის ავადმყოფობის ისტორია, რომელშიც აღნიშნულია, რომ ის ავლენდა უცნაურობებს და მკურნალობდა ფსიქიატრთან. 1958 წლის 2 დეკემბრიდან 1959 წლის 27 იანვრამდე გადიოდა სასამართლო-ფსიქიატრიულ-სტაციონარულ ექსპერტიზას თბილისის ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში, რა დროსაც ექსპერტ-ფსიქიატრები მივიდნენ იმ დასკვნამდე, რომ გამსახურდია ღრმად ფსიქოპათიური პიროვნებაა და რომ წარსულში გადატანილი აქვს შიზოფრენია.

სერბსკის სახელობის სასამართლოფსიქიატრიული სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტის 1977 წლის 30 ნოემბრის დასკვნის მიხედვით, გამსახურდია ფსიქიკურად დაავადებული არ არის. ის არის ფსიქოპათიური პიროვნება შეპყრობილი „განდიდების მანიით“ და ახასიათებს ემოციური არამდგრადობა. მას არ უდასტურდება დროებითი ფსიქიკური აშლილობაც კი. ამ გარემოებების გათვალისწინებით დაადგინეს, რომ ის ფსიქიკურად შერაცხადია.

მოსკოვის პირველი სამედიცინო ინსტიტუტის ფსიქიატრიული კათედრის გამგე, მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი ნ. ჟარიკოვი.

კომისიის წევრები - ექსპერტ-ფსიქიატრები: ტ. ეჩერნიკოვა, ი. ბობროვა, ია. ლანდაუ.¹

(დოკუმენტი №2)

დადგენილება

სასამართლო-ფსიქიატრიული ექსპერტიზის დანიშვნაზე
28 სექტემბერი 1977 წ. ქ. თბილისი

„კგბ“-ს საგამოძიებო განყოფილების უფროსის მოადგილემ, ზ. ხაზალიამ სისხლის სამართლის საქმის მასალების გაცნობის შედეგად დაადგინა კოსტავას ფსიქიატრიულ შემოწმებაზე გაგზავნა;

ექსპერტების წინაშე დააყენა შემდეგი საკითხი:

1. დანაშაულის ჩადენისას იყო თუ არა მერაბ კოსტავა სულიერად დაავადებული და იყო თუ არა ის საკუთარ ქმედებებზე პასუხისმგებელი?

1977 წლის 31 ოქტომბრის საქართველოს რესპუბლიკური საავადმყოფოს ფსიქიატრიული განყოფილების ექსპერტ-ფსიქოლოგების ფსიქიატრიული ექსპერტიზა ბრალდებულ მერაბ კასტავაზე (საქართველოს სსრ შსს შრომა-გასწორების რესპუბლიკური საავადმყოფოს ფსიქიატრიული განყოფილება - კოსტავას მასალები გადაიგზავნა 29 სექტემბერს 1977 წ.)

დახასიათება - კეთილი, სამართლიანი, გულისხმიერი, არაქედმაღალი, ცოტა ჯიუტი, რომლის გადარწმუნებაც რთულია. ალკოჰოლურ სასმელს არ ეტანება.

ფსიქიატრთა დასკვნა - ფსიქიკურად არაა დაავადებული, კანონდარღვევის დროს ფსიქიკური აშლილობა არ შეინიშნებოდა, თავის ქმედებებზე პასუხისმგებელია, ამიტომ ის შეიძლება ჩაითვალოს შერაცხადად. თავისი ფსიქიკური მდგომარეობით შეუძლია წარსდგეს სასამართლოსა და გამოძიების წინაშე.²

(დოკუმენტი №3)

საქ-ოს სსრ სახ. უშიშროების კომიტეტის
თავმჯდომარეს ალ. ინაურს
მ. კოსტავას

განცხადება

1977 წ. 29 სექტემბერს შევიტყვე, რომ სახ. უშიშროების კომიტეტი აპირებს ჩემს გაგზავნას გამოკვლევაზე ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში. ჩემთვის ცნობილია, რომ არა ერთი ჯანმრთელი დისიდენტი გაუგზავნიათ ამგვარ გამოკვლევაზე და შემდეგ ავადმყოფად შეურაცხიათ ისინი. მაგალითად, ლეონიდ პლიუშჩი, ა. გრიგორენკო, ვ. ფეინბერგი და ა.შ. პრიმიტიული ლოგიკაც კი საკმარისია მისახვედრად, სახელდობრ სხვაგვარად მოაზროვნეებს რად ხვდენიათ ხოლმე ჩვენში ამგვარი ხვედრი. რატომ მაინცდამაინც დისიდენტები გამოდიან ფსიქიატრიულად დაავადებულები? რატომ ერთხელაც არ მოგსვლიათ აზრად, უშიშროების რომელიმე მუშაკი გაგეგზავნათ ექსპერიმენტისათვის ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში? დისიდენტებს იმიტომ ეკერებათ ფსიქიკურად დაავადებულის იარლიყი, იდეოლოგიური სტანდარტიდან გადახვევას რომ ვერ იტანს ჩვენი ოფიციალობა. მე ვხედავ საშიშროებას, არც მე ამცდება ზემოთქმულ პირთა ხვედრი. ჩემთან მჯდომი უშ. კომიტეტის პატიმრებიდან ჯერ არავინ გაუგზავნიათ ამგვარ ექსპერიმენტზე. ასეთ გადაწყვეტილებას უშ. კომიტეტისას პროტესტით ვპასუხობ, რადგან ზემოხსენებულ სამედიცინო პროცედურაში ვხედავ აშკარა ნეგატიურ მიკერძოებას დისიდენტების მიმართ.

მერაბ კოსტავა
1977 წ. 29 სექტემბერი.³

_______________________

1 სსიპ საქართველოს შსს არქივი, ფ. №6, ს. №7726, ტ. №44, ფურც. 20.

2 სსიპ საქართველოს შსს არქივი, ფ. №6, ს. №7726, ტ. №44, ფურც. 43.

3. სსიპ საქართველოს შსს არქივი, ფ. №6, ს. №7726, ტ. №44, ფურც. 40.

Mental Hospitals and Dissidents
of the Soviet Union

Nino Kipshidze
Sophio Torchinava

Soon after Khrushchev had come to power, he declared that dissent was a form of digression from universally accepted standards and was often caused by mental problems. He said that there were no longer any political prisoners in the Soviet Union. Those people who were no longer satisfied with the system and those persons who opposed the Soviet Union were defined to have mental problems. Accordingly, the security organs were instructed to fight against the dissidents. A new concept was drawn up with the doctors. The crucial point of the punitive measure was to be the diagnosis of schizophrenia.

The Georgian dissidents were not the exception. In the 1960s this approved method was widely used against Georgian dissidents by the Soviet authorities.

Zviad Gamsakhurdia and Merab Kostava were accused of anti-Soviet dissident activities. Zviad Gamsakhurdia was arrested on April 11 and Merab Kostava - on April 14, 1977. In a few months after their detention the question of their mental health was put on the agenda. While Zviad Gamsakhurdia was sent to the Moscow Serbsky Psychological Institute, Merab Kostava was sent to the psychological department of Ortachala prison hospital in Tbilisi.

The Serbsky Institute was noteworthy as the most well known institution where many people were declared mad. This was a place which ruined many persons' lives. The staff of a secret department of the institute examined those persons who had been accused of criminal activity. Their cases were under control of the state security organs. The method of „caffeine recreation” was widely used in the institute. The patients gave testimonies after they had been stupefied with pills. Afterwards, these testimonies were used against the patients. After concluding the diagnosis of schizophrenia, the patient was taken away for compulsory treatment. The psychologists who had been instructed by Soviet Security did not pay attention to what the patients said. They observed the patients' manner of speaking. For example, if the patient was excited the psychologist would write down in his history as follows: „He is excited. He responds painfully to the themes that are emotionally important to him”. If the patient was melancholic, the following was written: „He has depression. His melancholia is a symptom of schizophrenia”. If the patients kept on insisting their sanity, the following was concluded: „Exaggerated self-esteem or megalomania”.

The Archival Bulletin presents three documents. These are resolutions about sending Zviad Gamsakhurdia and Merab Kostava for a psychological examination. Another document is Merab Kostava's letter to the chairman of the security committee A. Inauri.

Document #1

„Resolution
About the Psychological Examination
September 16, 1977 Tbilisi

Having studied the materials of the criminal case of Zviad Gamsakhurdia, the deputy head of the KGB investigation department, Z. Khazalia, decided to send Gamsakhurdia for a psychological examination.

The following issues were submitted to the experts:

1. Did Zviad Gamsakhurdia have mental problems when he committed the crimes?

2. Could he be considered responsible for his action?

In the period 1958-1965 Zviad Gamsakhurdia was accused of hooliganism and anti-Soviet activities.

Zviad Gamsakhurdia was depressed. For this reason, he was to be examined by psychologists. During the examination he claimed that his food was poisoned and the agents of the prosecutor controlled him. He did not trust anyone. Finally he was found responsible.

The 1956 history of Zviad Gamsakhurdia's illness is attached to his case. According to this document, he had mental problems and went through psychological therapy. From December 2, 1958 to January 27, 1959 he was admitted to a mental hospital. The expert-psychologist concluded that Gamsakhurdia was a psychopath and earlier that he had exhibited symptoms of schizophrenia.

According to the medical conclusion approved by the Serbsky Central Research Institute of Psychology on November 30, 1977, „Gamsakhurdia does not have mental problems. He is a psychopath and is affected with megalomania. For this reason, it is concluded that Gamsakhurdia was responsible”.

Head of Psychology Department of First Moscow
State Medical Institute - PhD, Professor N. Zharikov;
The members of commission, expert-psychologists: T.
Echernikova, I. Bobrova, Ia Landau”.¹

Document №2

„Resolution About the Psychological Examination September 28, 1977, Tbilisi

Having studied the criminal case of Kostava, the deputy head of KGB investigation department Z. Khazalia approved a resolution sending Kostava for psychological examination.

The following issues were submitted to the expert:

3. Did Zviad Gamsakhurdia have mental problems when he committed his crimes?

4. Could he be considered responsible for his action?

After a month the following expert resolution was approved:

„Psychological Examination
About Patient Merab Kostava

These results of the psychological examination of the accused Merab Kostava were approved on October 31, 1977 by the expert-psychologists of the Department of Psychology of the Central Republican Hospital of Georgia. (On September 29, 1977 the materials about Kostava were submitted to the Department of Psychology of the Penal Republican Hospital of the MIA of the Georgian SSR).

Characteristic features: kind, fair, generous, modest, bit stubborn. It is very difficult to change his mind. He is not addicted to alcohol.

Resolution about the psychological examination: „The patient does not have mental disease. He was absolutely responsible at the time of committing the crime. At present he is responsible and thus, he is absolutely competent. He is allowed to stand trial and the investigation”.²

Document №3

„Notice of M. Kostava
To the Chairman of the State Security
Committee of the Georgian SSR
Al. Inauri

On September 29, 1977 I learnt that the state security committee is going to send me for a psychological examination. I know that many healthy dissidents were found mad after they had been sent to such examination. For example, Leonid Pliushch, A. Grigorenko, V. Fainberg and others. It is easy to guess why dissidents are treated like that and why they are ill after coming out of the mental hospitals. Why have state security workers not been sent for psychological examinations? Dissidents are proclaimed to be mad just because they have opposed the state official ideology. I am afraid I will be among those persons who have been sent for examination. None of the prisoners of the security committee who are around me have been sent to the examination yet. I protest the decision about sending me to the mental hospital. I see clearly that the state security committee is very subjective toward some of the dissidents.

Merab Kostava
September 29, 19771

______________________

1.LEPL MIA Archive of Georgia, f.6,c.7726, v.44, p.20.

2. LEPL MIA Archive of Georgia, f.6,c.7726, v.44, p.43.

3 LEPL MIA Archive of Georgia, f.6,c.7726, v.44, p.40.

სოფიო ტორჩინავა

პარიზში 1948 წლის 10 დეკემბერს გაეროს გენერალურმა ასამბლეამ ადამიანის უფლებების საყოველთაო დეკლარაცია მიიღო. ასამბლეის სხდომაზე სიტყვით გამოსვლისას ამერიკის შეერთებული შტატების პრეზიდენტ ფრანკლინ რუზველტის ქვრივმა ელეონორა რუზველტმა ხაზგასმით აღნიშნა, რომ დედამიწაზე ყველა ადამიანი თავისუფალი იბადება; რომ ეს დოკუმენტი არც ხელშეკრულებაა და არც საერთაშორისო შეთანხმება, ის ადამიანის უფლებების ძირითადი პრინციპებისა და თავისუფლებების დეკლარაციაა. ადამიანის უფლებების დაცვის უნივერსალური დოკუმენტი 360-ზე მეტ ენაზეა თარგმნილი.

გთავაზობთ გაეროს გენერალური ასამბლეის მიერ 1948 წელს მიღებულ ადამიანის უფლებების საყოველთაო დეკლარაციას და მოსკოვში 1970 წელს ადამიანის უფლებათა კომიტეტის მიერ შემუშავებულ ადამიანის უფლებათა პრინციპებს (დოკუმენტების სტილი დაცულია).

ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაცია

პ რ ე ა მ ბ უ ლ ა

მხედველობაში ვიღებთ, რომ კაცობრიული ოჯახის ნებისმიერი წევრის ღირსებისა და თანასწორი, ხელშეუვალი უფლებების აღიარება თავისუფლების, სამართლიანობისა და საყოველთაო მშვიდობის საფუძველია;

აგრეთვე მხედველობაში ვიღებთ, რომ ადამიანის უფლებათა უგულებელყოფამ და ათვალწუნებამ გამოიწვიეს ბარბაროსული აქტები, რომელნიც ადამიანის სინდისს აღაშფოთებენ, რომ ადამიანთა მაღალ მისწრაფებადაა გამოცხადებული დამყარება იმგვარი მშვიდობისა, რომლის დროსაც ადამიანს ექნება სიტყვისა და შეხედულებათა თავისუფლება, ხოლო შიში და გაჭირვება ვეღარ ხელჰყოფს მათ. აგრეთვე მხედველობაში ვიღებთ, რომ აუცილებელია ადამიანის უფლებები დაცულ იქნას კანონის ძალით, რათა არ ვაიძულოთ ადამიანი, ტირანიისა და ჩაგვრის წინააღმდეგ უკანასკნელ საშუალებად მიმართოს აჯანყებას; აგრეთვე მხედველობაში ვიღებთ, რომ აუცილებელია ხელი შევუწყოთ ხალხთა შორის მეგობრული დამოკიდებულების განვითარებას; აგრეთვე მხედველობაში ვიღებთ, რომ გაერთიანებული ერების ხალხებმა წესდებაში დაადასტურეს თავიანთი რწმენა ადამიანის ძირეულ უფლებათა მიმართ პიროვნების ღირსების, მამაკაცთა და ქალთა თანასწორუფლებიანობის მიმართ და გადაწყვიტეს ხელი შეუწყონ სოციალურ პროგრესს და ფართო უფლებათა მეოხებით ცხოვრების პირობათა გაუმჯობესებას.

მხედველობაში ვიღებთ, რომ წევრმა სახელმწიფოებმა ვალდებულება იკისრეს ითანამშრომლონ გაერთიანებულ ერთა ორგანიზაციასთან, ხელი შეუწყონ საყოველთაო ურთიერთპატივისცემას, ადამიანის უფლებათა და ძირეულ თავისუფლებათა განმტკიცებას; აგრეთვე მხედველობაში ვიღებთ, რომ ამ უფლებათა და თავისუფლებათა ხასიათის საყოველთაო გაგებას უზარმაზარი მნიშვნელობა აქვს ამ ვალდებულების მეტის სრულყოფით შესრულებისათვის, გენერალური ასამბლეა აცხადებს ადამიანის უფლებათა მოცემულ საყოველთაო დეკლარაციას, ვითარცა ამოცანას, რომლის განხორციელებას ნებისმიერი ხალხი თუ სახელმწიფო უნდა მიელტვოდეს. ნებისმიერი ადამიანი თუ საზოგადოებრივი ორგანო ამ დეკლარაციის გათვალისწინებით ნიადაგ უნდა უწყობდეს ხელს ამ უფლებისა თუ თავისუფლებათა მიმართ პატივისცემის გაღვივებას, ნაციონალური თუ საერთაშორისო პროგრესული ღონისძიებების მეოხებით მათი საყოველთაო და ეფექტური აღიარებისა და განხორციელების უზრუნველყოფას, როგორც ორგანიზაციაში შემავალ წევრსახელმწიფოებში, ასევე მათი იურისდიქციის ხელქვეით მყოფ ტერიტორიათა ხალხებში.

მუხლი 1. ყოველი ადამიანი თავისი ღირსებითა და უფლებებით თავისუფალი და თანასწორუფლებიანი იბადება. ადამიანები გონებითა და სინდისით არიან მომადლებულნი და ამის გამო ურთიერთთან ძმური დამოკიდებულება უნდა ჰქონდეთ.

მუხლი 2. ყოველი ადამიანი უნდა ფლობდეს ამ დეკლარაციით გამოცხადებულ ყველა უფლებასა თუ თავისუფლებას განურჩევლად რასისა, კანონისა, ფერისა, სქესისა, ენისა, რელიგიისა, პოლიტიკური თუ სხვა შეხედულებისა, ნაციონალური თუ სოციალური წარმომავლობისა, ქონებრივი, წოდებრივი თუ სხვა მდგომარეობისა.

გარდა ამისა, არ უნდა იყოს რაიმე გამორჩევა ქვეყნებსა თუ ტერიტორიებს შორის, რომელთაც ადამიანი მიეკუთვნება პოლიტიკურ, უფლებრივ თუ საერთაშორისო სტატუსის საფუძველზე, იმისდა მიუხედავად, წარმოადგენს თუ არა ეს ტერიტორია დამოუკიდებელს, მეურვეობაში მყოფს, არათვითგანმგებელს ან სუვერენულობაში სხვაგვარად შეზღუდულს.

მუხლი 3. ყოველ ადამიანს აქვს ცხოვრების, თავისუფლებისა და პირადი ხელშეუხებლობის უფლება.

მუხლი 4. არავინ არ უნდა იმყოფებოდეს მონობაში ან თავისუფლებააყრილ მდგომარეობაში. მონობის, მონით-ვაჭრობის ნებისმიერი სახეობა უნდა აღიკვეთოს.

მუხლი 5. ნებისმიერი ადამიანის მიმართ წამებისა და სისასტიკის გამოჩენა არაადამიანური, პიროვნული ღირსების ხელმყოფელი მოპყრობა და სასჯელი უნდა აღიკვეთოს.

მუხლი 6. ყოველ ადამიანს, სადაც არ უნდა იმყოფებოდეს იგი, აქვს თავისთავის უფლებრივ სუბიექტად აღიარების ნება.

მუხლი 7. ყოველი ადამიანი თანასწორია კანონის წინაშე და განურჩევლად აქვს უფლება დაცულ იქნას კანონის მიერ. ყოველ ადამიანს გააჩნია თანაბარი უფლება დაცულ იქნას ნებისმიერი დისკრიმინაციისაგან, რომელიც არღვევს ამ დეკლარაციას, აგრეთვე წამქეზებლისაგან, რომელიც აიძულებს მას ამ დეკლარაციის დარღვევას.

მუხლი 8. ყოველ ადამიანს აქვს უფლება უფლებათა ეფექტური აღდგენისა კომპეტენტური ნაციონალური სასამართლოების მეოხებით თუ დარღვეულია კონსტიტუციით ან კანონით გათვალისწინებული მისი ძირეული უფლება.

მუხლი 9. არავინ არ უნდა იქნას თვითნებურად დაპატიმრებული, დაკავებული ან განდევნილი.

მუხლი 10. ნებისმიერი ადამიანი თავის უფლებათა და მოვალეობათა განსაზღვრისათვის, მისთვის წარდგენილი სისხლის სამართლის ბრალდების მართებულობის დადგენისათვის, სრული თანასწორობის საფუძველზე უფლებამოსილია, რათა მისი საქმე განხილულ იქნას ცხადად, დამოუკიდებელი და მიუკერძოებელი სასამართლოს მიერ სამართლიანობის ყოველგვარ მოთხოვნილებათა დაცვით.

მუხლი 11. ნებისმიერი, დანაშაულის ჩადენაში ბრალდებული ადამიანი უფლებამოსილია უდანაშაულოდ ჩაითვალოს მანამ, სანამ მისი დანაშაული დადგენილი არ იქნება კანონის მიერ ღია სასამართლო პროცესზე, რომლის დროსაც იგი უზრუნველყოფილი იქნება დაცვის ყოველგვარი საშუალებით.

2. არავინ არ უნდა იქნას გასამართლებული დანაშაულისათვის ისეთი მოქმედებისა თუ უმოქმედობის საფუძველზე, რომელნიც ჩადენის ჟამს არ წარმოადგენდნენ დანაშაულს ნაციონალური კანონისა თუ საერთაშორისო სამართლის მიხედვით. უნდა აღიკვეთოს იმაზე უფრო მძიმე სასჯელის დადება ვიდრე ეკუთვნოდა ადამიანს მაშინ, როდესაც დანაშაული ჩაიდინა.

მუხლი 12. უნდა აღიკვეთოს თვითნებური ჩარევა ნებისმიერი ადამიანის პირად ან ოჯახურ ცხოვრებაში, მისი საცხოვრებლის, კორესპონდენციის საიდუმლოების თუ ღირსებისა და რეპუტაციის ხელშეუხებლობის თვითნებურად ხელყოფის ცდა. ყოველ ადამიანს აქვს უფლება კანონის მიერ დაცულ იქნას ამგვარი ჩარევისა თუ ცდისაგან.

მუხლი 13. 1/ ყოველ ადამიანს აქვს უფლება თავისუფალი გადაადგილებისა და საცხოვრებელი ადგილის არჩევისა ნებისმიერი სახელმწიფოს ფარგლებში.

2/ ნებისმიერ ადამიანს აქვს უფლება დატოვოს ნებისმიერი ქვეყანა საკუთარის ჩათვლით და ისევ დაბრუნდეს თავისსავე ქვეყანაში.

მუხლი 14. 1/ ყოველ ადამიანს აქვს უფლება დევნის შემთხვევაში ეძიოს თავშესაფარი სხვა ქვეყანაში და ისარგებლოს ამ თავშესაფარით.

2/ ამ უფლების გამოყენება აღკვეთილ უნდა იქნას მხოლოდ იმგვარი დევნის შემთხვევაში, რომელიც არაპოლიტიკური დანაშაულის ჩადენისას ან იმგვარი ქმედებისას აღიძვრის, რომელიც ეწინააღმდეგება გაერთიანებულ ერთა ორგანიზაციის მიზნებსა და პრინციპებს.

მუხლი 15. 1/ ყოველ ადამიანს აქვს მოქალაქეობის უფლება.

2/ უნდა აღიკვეთოს ნებისმიერისათვის თვითნებურად აყრა მოქალაქეობისა ან საკუთარი მოქალაქეობის შეცვლის უფლებისა.

მუხლი 16. 1/ სრულწლოვანებას მიღწეულ მამაკაცებსა და ქალებს აქვთ უფლება შეუზღუდველად, ყოველგვარი რასობრივი, ნაციონალური ან რელიგიის სხვაობის მიუხედავად იქორწინონ და შექმნან ოჯახი. ისინი სარგებლობენ თანაბარი უფლებით დაქორწინების, ერთად ცხოვრებისა თუ გაყრის შემთხვევაში.

2/ ქორწინება შეიძლება მხოლოდ მექორწინეთა ორივე მხარის თავისუფალი და სრული თანხმობის შემთხვევაში.

3/ ოჯახი წარმოადგენს საზოგადოების ბუნებრივსა და ძირეულ უჯრედს და აქვს საზოგადოებისა და სახელმწიფოს მხრივ დაცვის უფლება.

მუხლი 17. 1/ ყოველ ადამიანს აქვს უფლება ქონების ფლობისა საკუთრივ ან სხვებთან ერთად.

2/ აიკრძალოს ნებისმიერისათვის ქონების თვითნებურად ჩამორთმევა.

მუხლი 18. ყოველ ადამიანს აქვს უფლება აზროვნების, სინდისისა და რელიგიის თავისუფლებისა. ეს უფლება შეიცავს საკუთარი რელიგიისა თუ შეხედულებების გამოცვლის თავისუფლებას, საკუთარი რელიგიისა თუ შეხედულების აღმსარებლობის თავისუფლებას როგორც პირადად, ასევე სხვებთან ურთიერთობაში, საზოგადო თუ კერძო წესით: სწავლისას, ღმერთმსახურებისას, რელიგიური თუ რიტუალური წესების აღსრულებისას.

მუხლი 19. ყოველ ადამიანს აქვს უფლება შეხედულებათა თავისუფლებისა და მათი თავისუფლად გამოხატვისა. ეს უფლება შეიცავს თავისუფლებას დაბრკოლების გარეშე დაეფუძნო საკუთარ შეხედულებებს, აგრეთვე თავისუფლებას, ეძიო, მიიღო და გაავრცელო ინფორმაცია და იდეები ნებისმიერი საშუალებით სახელმწიფოებრივი საზღვრებისგან დამოუკიდებლად.

მუხლი 20. 1/ ყოველ ადამიანს აქვს თავისუფლება მშვიდობიანი კრებებისა და ასოციაციების მოწყობისა.

2/ აღიკვეთოს იძულებით რომელიმე ასოციაციაში შეყვანა ნებისმიერი ადამიანისა.

მუხლი 21. 1/ ყოველ ადამიანს აქვს უფლება მონაწილეობა მიიღოს საკუთარი ქვეყნის მართვაში უშუალოდ ან თავისუფლად არჩეული წარმომადგენლების მეშვეობით.

2/ ყოველ ადამიანს აქვს საშუალება იმყოფებოდეს საკუთარი ქვეყნის სახელმწიფოებრივ სამსახურში.

3/ ნება ხალხისა უნდა იყოს მთავრობის განმგებლობის საფუძველი; ამგვარი ნება გამოხატულებას უნდა ჰპოვებდეს პერიოდულ და არაფალსიფიცირებულ არჩევნებში, რომელიც უნდა ტარდებოდეს საყოველთაო და თანაბარი საამომრჩევლო უფლებით, ფარული კენჭისყრით ან სხვა ტოლფასი ფორმებით, რომელიც უზრუნველყოფს ხმის მიცემის თავისუფლებას.

მუხლი 22. ყოველ ადამიანს, როგორც საზოგადოების წევრს, აქვს სოციალური უზრუნველყოფისა და მისი ღირსების გამკვიდრებისათვის, მისი პიროვნების თავისუფალი განვითარებისათვის აუცილებელი უფლებების განხორციელების ნება ეკონომიკის, სოციალურ და კულტურულ სფეროში ნაციონალურ ძალთა და საერთაშორისო თანამშრომლობის საფუძველზე ნებისმიერი სახელმწიფოს სტრუქტურისა და რესურსების შესაბამისად.

მუხლი 23. 1/ ყოველ ადამიანს აქვს შრომის, სამუშაოს თავისუფალი არჩევის, შრომის სამართლიანი და ხელსაყრელი პირობების, უმუშევრობისაგან დაცვის უფლება.

2/ ყოველ ადამიანს ყოველგვარი დისკრიმინაციის გარეშე აქვს უფლება თანაბარი ხელფასისა თანაბარი შრომის შესაბამისად.

3/ ყოველ მომუშავეს აქვს უფლება სამართლიანი და დამაკმაყოფილებელი საზღაურისა, რომელიც ღირსეულად უზრუნველყოფს ადამიანის არსებობას პირადად და ოჯახითურთ, აგრეთვე აუცილებელ შემთხვევაში უზრუნველყოფს მას სოციალური უზრუნველყოფის სხვა დამატებითი საშუალებებით.

4/ ყოველ ადამიანს აქვს უფლება შექმნას პროფესიული კავშირები ან შევიდეს პროფესიულ კავშირში თავისი ინტერესების დასაცავად.

მუხლი 24. ყოველ ადამიანს აქვს დასვენებისა და მოცალეობის უფლება, რომელშიც შედის აგრეთვე სამუშაო დღის გონივრული შეზღუდვისა და ფასიანი პერიოდული შვებულების უფლება.

მუხლი 25. ყოველ ადამიანს აქვს უფლება ჰქონდეს ისეთი ცხოვრების დონე საკვებით, ტანსაცმლით, საცხოვრებლით, სამედიცინო მომსახურებით და სხვა სპეციალურ მომსახურებებითურთ, რომელიც აუცილებელია მისი და მისი ოჯახის ჯანმრთელობისა და კეთილდღეობისათვის, მას აქვს აგრეთვე უფლება იყოს უზრუნველყოფილი უმუშევრობის, ავადმყოფობის, დაინვალიდების, დაქვრივების, სიბერის ან მისგან დამოუკიდებელი გარემოებებით არსებობის საშუალებათა დაკარგვის სხვა შემთხვევაში.

2/ დედობა და ბალღობა განსაკუთრებული მზრუნველობისა და დახმარებისათვის იძლევა უფლებას. ნებისმიერი, ქორწინებით თუ ქორწინების გარეშე შობილი ბავშვი თანაბარი სოციალური დაცვით უნდა სარგებლობდეს.

მუხლი 26. 1/ ყოველ ადამიანს აქვს უფლება განათლების მიღებისა. სწავლა უნდა იყოს უფასო, ყოველი შემთხვევისათვის დაწყებითი და ზოგადი განათლების ფარგლებში. დაწყებითი განათლება ყველასათვის აუცილებელი უნდა იყოს. აუცილებელია ტექნიკური და პროფესიული განათლების ხელმისაწვდომობა, უმაღლესი განათლება ყველასათვის უნდა იყოს ხელმისაწვდომი თითოეულის უნარის შესაბამისად.

2/ განათლება უნდა წარიმართოს ადამიანის პიროვნების სრული განვითარებისაკენ და ადამიანის უფლებათა და ძირეულ თავისუფლებათა პატივისცემის ზრდისაკენ. განათლებამ ხელი უნდა შეუწყოს ურთიერთგაგებას, შემწყნარებლობას და მეგობრობას ყველა ხალხებს, რასობრივ თუ რელიგიურ ჯგუფებს შორის, ხელი უნდა შეუწყოს გაერთიანებულ ერთა ორგანიზაციის მოღვაწეობას მშვიდობის შენარჩუნების საქმეში.

3/ მშობლებს აქვთ პრიორიტეტის უფლება თავიანთი მცირეწლოვანი ბალღებისათვის განათლების სახეობის არჩევაში.

მუხლი 27. 1/ ყოველ ადამიანს აქვს უფლება თავისუფალი მონაწილეობისა საზოგადოების კულტურულ ცხოვრებაში, უფლება ხელოვნებით ტკბობისა, მეცნიერულ პროგრესში მონაწილეობისა, მისი მიღწევებით სარგებლობისა.

2/ ადამიანს აქვს უფლება თავისი მორალური და მატერიალური ინტერესების დაცვისა, რაც წარმოადგენს მის მიერ შექმნილი მეცნიერული, ლიტერატურული ან მხატვრული ქმნილების შედეგს.

მუხლი 28. ნებისმიერ ადამიანს აქვს სოციალური და საერთაშორისო წესრიგის უფლება, რომლის მიხედვითაც ამ დეკლარაციაში წარმოდგენილი უფლებანი და თავისუფლებები სრულად იქნება განხორციელებული.

მუხლი 29. 1/ ყოველ ადამიანს გააჩნია ვალდებულება საზოგადოების წინაშე, რომელიც მისი პიროვნების თავისუფალი და სრული განვითარების ერთადერთ შესაძლებლობას იძლევა.

2. თავისი უფლებებისა და თავისუფლებათა განხორციელებისას ნებისმიერი ადამიანი შეიძლება დაექვემდებაროს მხოლოდ იმგვარ შეზღუდვებს, როგორსაც ადგენს კანონი, მხოლოდ და მხოლოდ სხვათა უფლებებისა და თავისუფლებათა ჯეროვანი აღიარებისა და პატივისცემის გამო, აგრეთვე მორალისა, საზოგადოებრივი წესრიგისა და დემოკრატიულ საზოგადოებაში საყოველთაო კეთილდღეობის უზრუნველყოფის მიზნით.

3. ამ უფლებებისა და თავისუფლებათა განხორციელება არაფრით არ უნდა ეწინააღმდეგებოდეს გაერთიანებულ ერთა ორგანიზაციის მიზნებსა და პრინციპებს.

მუხლი 30. ამ დეკლარაციაში არაფერი არ უნდა განიმარტოს ისე, რომ მიეცეს უფლება რომელიმე სახელმწიფოს, პიროვნებათა დაჯგუფებას თუ ცალკეულ პირებს აწარმოონ რაიმე საქმიანობა ან იმოქმედონ იმ უფლებათა და თავისუფლებათა გასანადგურებლად, რაც ჩამოაყალიბა მოცემულმა დეკლარაციამ.

/1948 წელს ამ დეკლარაციას ხელი მოაწერა საბჭოთა კავშირმა. რედ./

1970 წელს მოსკოვში ჩამოყალიბდა ადამიანის უფლებათა კომიტეტი

ადამიანის უფლებათა კომიტეტის პრინციპები

გამომდინარე იმ რწმენიდან, რომ ადამიანის უფლებათა უზრუნველყოფის პრობლემა ერთობ მნიშვნელოვანია ცხოვრებისათვის ხელშემწყობი პირობების შესაქმნელად, მშვიდობის განსამტკიცებლად და ხალხთა შორის ურთიერთგაგების განსავითარებლად, და რომ იგი ხელშეუვალი სფეროა თანამედროვე კულტურისა;

ცდილობენ რა ხელი შეუწყონ საერთაშორისო მისწრაფებებს ადამიანის უფლებათა იდეის პროპაგანდისათვის და უფლებათა უზრუნველსაყოფი კონსტრუქტიული გზების მოპოვებისათვის;

აღნიშნავენ რა სსრკ-ს მოქალაქეთა შორის უკანასკნელ წლებში გაზრდილ ინტერესს კულტურის ამ სფეროსადმი;

გამოთქვამენ რა კმაყოფილებას საბჭოთა კავშირში 1958 წლიდან უფლებათა სფეროში მიღწეულ წარმატებებზე და ისწრაფვიან რა კონსულტატიურად შეუწყონ ხელი სახელმწიფოს შემდგომ ცდებს უფლებათა დაცვის გარანტიის უზრუნველსაყოფად სოციალისტური წყობის შესაბამისი სპეციფიკისა და საბჭოურ ტრადიციათა სპეციფიკის გათვალისწინებით;

ა. დ. სახაროვმა, ა. ნ. ტვერდოხლებოვმა და ვ. ნ. ჭალიძემ გადაწყვიტეს ერთად განაგრძონ მოღვაწეობა ადამიანის უფლებათა კომიტეტის სახელით ამ პრობლემის კონსტრუქტიული შესწავლისათვის შემდეგი პრინციპების საფუძველზე:

1. ადამიანის უფლებათა კომიტეტი წარმოადგენს შემოქმედებით ასოციაციას, რომელიც მოქმედებს სახელმწიფოს კანონების შესაბამისად, კომიტეტის ნამდვილი პრონციპებითა და რეგლამენტით;

2. კომიტეტის წევრები შეიძლება იყვნენ პირები, რომელნიც ხელმძღვანელობენ კომიტეტის მიერ დაშვებული ნამდვილი პრინციპებითა და რეგლამენტით, ამავე რეგლამენტით გათვალისწინებული პროცედურის შესაბამისად,

რომელნიც არ ითვლებიან ისეთი პოლიტიკური პარტიების ან სხვა ორგანიზაციათა წევრებად, რომელთაც გააჩნიათ სახელმწიფოს მართვის პრეტენზია, აგრეთვე იმ ორგანიზაციათა წევრებად, რომელთა პრინციპები უშვებენ ორთოდოქსალურ ან ოპოზიციონერულ პოლიტიკურ მოღვაწეობას.

რომელთაც არ განუზრახავთ კომიტეტში მოღვაწეობა პოლიტიკური მიზნებით.

3. კომიტეტის მოღვაწეობის მიზანია:

კონსულტატიური ხელის შეწყობა სახელმწიფო მმართველობითი ორგანოებისადმი ადამიანის უფლებათა გარანტიის შექმნისა და გამოყენებისათვის კომიტეტის ან მთავრობის დაინტერესებული ორგანოების ინიციატივით.

შემოქმედებითი დახმარება იმ პირებისადმი, რომელნიც ადამიანის უფლებათა პრობლემის თეორიულ ასპექტთა კონსტრუქტიულ კვლევასა და სოცალისტურ საზოგადოებაში ამ პრობლემის სპეციფიკის შესწავლას ეწევიან,

კანონმდებლობითი განმანათლებლობა, სახელდობრ პროპაგანდა საერთაშორისო და საბჭოთა სამართლის დოკუმენტებისა ადამიანის უფლებებთან დაკავშირებით.

4. თეორიული კვლევა და კონსტრუქტიული კრიტიკა საბჭოთა სამართალში პიროვნების თავისუფლებისა და უფლებრივი გარანტიებისა.

კომიტეტი ხელმძღვანელობს ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაციის ჰუმანური პრინციპებით, გამომდინარეობს საბჭოთა სამართლის სპეციფიკის აღიარებიდან, ითვალისწინებს რა გამომუშავებულ ტრადიციებს და სახელმწიფოს რეალურ სიძნელეებს ამ სფეროში.

5. კომიტეტი მზადაა შემოქმედებითი კონტაქტი იქონიოს საზოგადოებრივ და სამეცნიერო ორგანიზაციებთან, საერთაშორისო არამთავრობისმიერ ორგანიზაციებთან, თუკი ისინი თავიანთ მოქმედებაში გამომდინარეობენ გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის პრინციპებიდან და არ ისახავენ მიზნად საბჭოთა კავშირისათვის ზიანის მიყენებას.

მოსკოვი, 4 ნოემბერი, 1970
წ. აკადემიკოსი ა. დ. სახაროვი,
ა. ნ. ტვერდოხლებოვი, ვ. ნ. ჭალიძე.

დაახლოებით იმავე პერიოდში მოსკოვში ჩამოყალიბდა საბჭოთა კავშირში ადამიანის უფლებათა დაცვის საინიციატივო ჯგუფი, რომლის წევრები არიან: ვ. ბორისოვი, ტ. ველიკანოვა, ა. ლავუტი, ს. კოვალევი, ტ. ხოდოროვიჩი და სხვანი. მოსკოვში 1968 წლიდან გამოდის არაოფიციალური ჟურნალი „მიმდინარე ამბების ქრონიკა „, რომელიც ასახავს ადამიანის უფლებების დასაცავად წარმოებული ბრძოლის სურათს საბჭოთა კავშირში.

ადამიანის უფლებათა დაცვის საინიციატივო ჯგუფი საქართველოში

ადამიანის უფლებათა დაცვის საინიციატივო ჯგუფი საქართველოში ჩამოყალიბდა 1974 წელს. ჯგუფი მიზნად ისახავდა შესწავლას გაერთიანებულ ერთა ორგანიზაციის დეკლარაციაში ჩამოყალიბებულ ადამიანის უფლებათა და ძირეულ თავისუფლებათა განხორციელების სხვადასხვა ასპექტებისას ჩვენს ქვეყანაში. მისი მიზანია აგრეთვე ბრძოლა ამ უფლებათა დარღვევის ან დაკნინების ყოველგვარი ფორმის წინააღმდეგ.

ჯგუფის წევრები: ზვიად გამსახურდია, მერაბ კოსტავა, ვიქტორ რცხილაძე და სხვანი.¹

______________________

1 სსიპ საქართველოს შსს არქივი, ფ. №6, ტ. №18, ფურც. 4.

The Universal Declaration of Human Rights
and Helsinki Group

Sophio torchinava

On December 10, 1948, in Paris, the United Nations General Assembly adopted the Universal Declaration of Human Rights. At the Assembly Session Eleanor Roosevelt - widow of USA President Franklin Roosevelt noted that: all human beings are born free; the document is not a treaty or international agreement; it is a declaration of general principles of human rights and of freedom. The Universal Declaration of Human Rights is translated into 360 languages. The journal Sakartvelos Moambe fall №1 starts with this declaration.

We present the Universal Declaration of Human Rights which was adopted and published by the United Nations General Assembly in 1948 and Principles of Moscow Human Rights Committee which were drawn up in 1970. [sic]

The Universal Declaration of Human Rights Preamble

Whereas recognition of the inherent dignity and of the equal and inalienable rights of all members of the human family is the foundation of freedom, justice and peace in the world;

Whereas disregard and contempt for human rights have resulted in barbarous acts which have outraged the conscience of mankind, and the advent of a world in which human beings shall enjoy freedom of speech and belief and freedom from fear and want has been proclaimed as the highest aspiration of the common people;

Whereas it is essential, if man is not to be compelled to have recourse, as a last resort, to rebellion against tyranny and oppression, that human rights should be protected by the rule of law;

Whereas it is essential to promote the development of friendly relations between nations;

Whereas the peoples of the United Nations have in the Charter reaffirmed their faith in fundamental human rights, in the dignity and worth of the human person and in the equal rights of men and women and have determined to promote social progress and better standards of life in larger freedom;

Whereas Member States have pledged themselves to achieve, in co-operation with the United Nations, the promotion of universal respect for and observance of human rights and fundamental freedoms;

Therefore the general Assembly proclaims this Universal declaration of Human Rights as a common standard of achievement for all peoples and all nations, to the end that every individual and every organ of society, keeping this Declaration constantly in mind, shall strive by teaching and education to promote respect for these rights and freedoms and by progressive measures, national and international, to secure their universal and effective recognition and observance, both among the peoples of Member States themselves and among the peoples of territories under their jurisdiction.

Article 1

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.

Article 2

Everyone is entitled to all the rights and freedoms set forth in this Declaration, without distinction of any kind, such as race, color, sex, language, religion, political or other opinion, national or social origin, property, birth or other status.

Furthermore, no distinction shall be made on the basis of the political, jurisdictional or international status of the country or territory to which a person belongs, whether it be independent, trust, non-self-governing or under any other limitation of sovereignty.

Article 3

Everyone has the right to life, liberty and security of person.

Article 4

No one shall be held in slavery or servitude; slavery and the slave trade shall be prohibited in all their forms.

Article 5

No one shall be subjected to torture or to cruel, inhuman or degrading treatment or punishment.

Article 6

Everyone has the right to recognition everywhere as a person before the law.

Article 7

All are equal before the law and are entitled without any discrimination to equal protection of the law. All are entitled to equal protection against any discrimination in violation of this Declaration and against any incitement to such discrimination.

Article 8

Everyone has the right to an effective remedy by the competent national tribunals for acts violating the fundamental rights granted him by the constitution or by law.

Article 9

No one shall be subjected to arbitrary arrest, detention or exile.

Article 10

Everyone is entitled in full equality to a fair and public hearing by an independent and impartial tribunal, in the determination of his rights and obligations and of any criminal charge against him.

Article 11

(1) Everyone charged with a penal offence has the right to be presumed innocent until proved guilty according to law in a public trial at which he has had all the guarantees necessary for his defense.

(2) No one shall be held guilty of any penal offence on account of any act or omission which did not constitute a penal offence, under national or international law, at the time when it was committed. Nor shall a heavier penalty be imposed than the one that was applicable at the time the penal offence was committed.

Article 12

No one shall be subjected to arbitrary interference with his privacy, family, home or correspondence, nor to attacks upon his honor and reputation. Everyone has the right to the protection of the law against such interference or attacks.

Article 13

(1) Everyone has the right to freedom of movement and residence within the borders of each state. (2) Everyone has the right to leave any country, including his own, and to return to his country.

Article 14

(1) Everyone has the right to seek and to enjoy in other countries asylum from persecution.

(2) This right may not be invoked in the case of prosecutions genuinely arising from non-political crimes or from acts contrary to the purposes and principles of the United Nations.

Article 15

(1) Everyone has the right to a nationality.

(2) No one shall be arbitrarily deprived of his nationality nor denied the right to change his nationality.

Article 16

(1) Men and women of full age, without any limitation due to race, nationality or religion, have the right to marry and to found a family. They are entitled to equal rights as to marriage, during marriage and at its dissolution.

(2) Marriage shall be entered into only with the free and full consent of the intending spouses.

(3) The family is the natural and fundamental group unit of society and is entitled to protection by society and the State.

Article 17

(1) Everyone has the right to own property alone as well as in association with others.

(2) No one shall be arbitrarily deprived of his property.

Article 18

Everyone has the right to freedom of thought, conscience and religion; this right includes freedom to change his religion or belief, and freedom, either alone or in community with others and in public or private, to manifest his religion or belief in teaching, practice, worship and observance.

Article 19

Everyone has the right to freedom of opinion and expression; this right includes freedom to hold opinions without interference and to seek, receive and impart information and ideas through any media and regardless of frontiers.

Article 20

(1) Everyone has the right to freedom of peaceful assembly and association.

(2) No one may be compelled to belong to an association.

Article 21

(1) Everyone has the right to take part in the government of his country, directly or through freely chosen representatives.

(2) Everyone has the right of equal access to public service in his country.

(3) The will of the people shall be the basis of the authority of government; this will shall be expressed in periodic and genuine elections which shall be by universal and equal suffrage and shall be held by secret vote or by equivalent free voting procedures.

Article 22

Everyone, as a member of society, has the right to social security and is entitled to realization, through national effort and international co-operation and in accordance with the organization and resources of each State, of the economic, social and cultural rights indispensable for his dignity and the free development of his personality.

Article 23

(1) Everyone has the right to work, to free choice of employment, to just and favorable conditions of work and to protection against unemployment.

(2) Everyone, without any discrimination, has the right to equal pay for equal work.

(3) Everyone who works has the right to just and favorable remuneration ensuring for himself and his family an existence worthy of human dignity, and supplemented, if necessary, by other means of social protection.

(4) Everyone has the right to form and to join trade unions for the protection of his interests.

Article 24

Everyone has the right to rest and leisure, including reasonable limitation of working hours and periodic holidays with pay.

Article 25

(1) Everyone has the right to a standard of living adequate for the health and well-being of himself and of his family, including food, clothing, housing and medical care and necessary social services, and the right to security in the event of unemployment, sickness, disability, widowhood, old age or other lack of livelihood in circumstances beyond his control.

(2) Motherhood and childhood are entitled to special care and assistance. All children, whether born in or out of wedlock, shall enjoy the same social protection.

Article 26

(1) Everyone has the right to education. Education shall be free, at least in the elementary and fundamental stages. Elementary education shall be compulsory. Technical and professional education shall be made generally available and higher education shall be equally accessible to all on the basis of merit.

(2) Education shall be directed to the full development of the human personality and to the strengthening of respect for human rights and fundamental freedoms. It shall promote understanding, tolerance and friendship among all nations, racial or religious groups, and shall further the activities of the United Nations for the maintenance of peace.

(3) Parents have a prior right to choose the kind of

education that shall be given to their children.

Article 27

(1) Everyone has the right freely to participate in the cultural life of the community, to enjoy the arts and to share in scientific advancement and its benefits.

(2) Everyone has the right to the protection of the moral and material interests resulting from any scientific, literary or artistic production of which he is the author.

Article 28

Everyone is entitled to a social and international order in which the rights and freedoms set forth in this Declaration can be fully realized.

Article 29

(1) Everyone has duties to the community in which alone the free and full development of his personality is possible.

(2) In the exercise of his rights and freedoms, everyone shall be subject only to such limitations as are determined by law solely for the purpose of securing due recognition and respect for the rights and freedoms of others and of meeting the just requirements of morality, public order and the general welfare in a democratic society.

(3) These rights and freedoms may in no case be exercised contrary to the purposes and principles of the United Nations.

Article 30

Nothing in this Declaration may be interpreted as implying for any State, group or person any right to engage in any activity or to perform any act aimed at the destruction of any of the rights and freedoms set forth herein.

(This declaration was signed by the Soviet Union in 1948. Editor-in-chief)

The Moscow Human Rights Committee was founded in 1970
The Principles of Moscow Human Rights Committee

A.D. Sakharov, A.N. Tverdokhlebov and V.N. Chalidze believed that human rights were very important for the creation of favorable living conditions, maintaining peace

and the development of mutual understanding between nations. It was considered a necessary inclusion in the culture of the day.

These three individuals supported the international aspiration to spread the idea of human rights and to find constructive methods to establish such rights.

They noted that interest in human rights had been growing in the USSR at the time.

They spoke about the success in this sphere since 1958 in the Soviet Union. They were inclined to support the development of human rights and at the same time to take into consideration the main principles and traditions of the Soviet Union.

Sakharov, Tverdokhlebov and Chalidze decided to found the (Moscow) Human Rights Committee and to study this issue on the basis of the following principles:

1. The Human Rights Committee is a creative association acting in compliance with existing State legislation on fundamental principles and operating as a committee within existing laws;

2. A Human Rights Committee member should be a person: who follows the principles and regulations of the committee; who is not a member of any political party or organization having a claim to govern the state, or approving orthodox and opposing principles; and who does not want to be in the committee for political aims.

3. The main work of the committee is to:

(1) Support state governing bodies with consultative help in activities to guarantee human rights;

(2) Support those persons who conduct constructive and theoretical surveys of human rights in a socialist society;

(3) Introduce to society such regulations, which are necessary to promote International and Soviet Laws on human rights.

4. Theoretical surveys and constructive criticism of guarantees on human rights and freedom in Soviet Law.

The committee acts on the basis of the principles of the Universal Declaration of Human Rights and Soviet Law. It takes into consideration all the traditions and difficulties of the state in this sphere.

5. The committee is ready to cooperate with society and scientific bodies, as well as with the international nongovernmental bodies if these organs act on the basis of the principles of the Universal Declaration of Human Rights and do not intend to harm the Soviet Union.

Moscow, November 4, 1970
Academicians: A. D. Sakharov, A. N. Tverdokhlebov,
V. N. Chalidze

At the same period the Initiative Group for the Defense of Human Rights in the USSR was formed in Moscow. Its members were: V. Borisov, T. Velikanova, A. Lavut, S. Kovalyov, T. Khodorovych and others. From 1968, the unofficial periodical Chronicle of Current Events was published. The journal provided news about the defense of human rights in the Soviet Union.

The Initiative Group for the Defense of Human Rights in Georgia

The Initiative Group for the Defense of Human Rights in Georgia was founded in 1974. Its main work was to study different aspects of the Declaration passed by the United Nations and to fight against any form of breach or weakening of human rights.

The group members were: Zviad Gamsakhurdia, Merab Kostava, Victor Rtskhiladze and others.¹

__________________

1.LEPL MIA Archive of Georgia, f.6, v.18, p.4.

ნინო ყიფშიძე

1977 წელს საქართველოს რესპუბლიკის პროკურატურამ ზვიად გამსახურდიას მოღვაწეობასთან დაკავშირებით მწერალთა კავშირს სათანადო რეაგირებისთვის მიმართა. ზვიად გამსახურდიას ბრალდება - ანტისაბჭოთა პროპაგანდა და მოღვაწეობა გახლდათ. მის სახელს უკავშირდებოდა არალეგალურ გამოცემა „საქართველოს მოამბეში” გამოქვეყნებული ანტისაბჭოთა პროკლამაციები და ფაშისტად და მოღალატედ მონათლულ გენერალ შალვა მაღლაკელიძისადმი მიძღვნილი სტატია.

1977 წლის 1 აპრილის მწერალთა კავშირის სხდომაზე თითქმის ერთხმად გადაწყდა ზვიად გამსახურდიას მწერალთა კავშირიდან გარიცხვის საკითხი. არგუმენტი ერთადერთი გახლდათ - „მწერალთა კავშირის წევრად ითვლებიან ისინი, ვინც მთლიანად დგანან საბჭოთა პოზიციებზე და ღებულობენ აქტიურ მონაწილეობას კომუნიზმის მშენებლობაში. კავშირის წევრი არ შეიძლება იყოს ის, ვინც არ დგას ჩვენს, საბჭოთა პოზიციაზე“.

გთავაზობთ საქართველოს მწერალთა კავშირის პრეზიდიუმის 1977 წლის 1 აპრილის სხდომის სტენოგრაფიულ ანგარიშს მცირედი შემოკლებით (სტილი დაცულია):

თავმჯდომარეობს გრიგოლ აბაშიძე.

თავმჯდომარე: - ამხანაგებო, დღეს ჩვენ შევიკრიბეთ ერთი ისეთი საკითხის განსახილველად, რომელზედაც, ალბათ, ეს დღეები ყველა თქვენთაგანი ფიქრობს.

თქვენ ყველა გაეცანით პრესაში გამოქვეყნებულ მასალებს ჩვენი კავშირის წევრის ზვიად გამსახურდიას გარშემო.

ჩვენ, ყველანი, ბევრის მომსწრე ვართ, ბევრის შემთხვევა არა გვქონია. მას შემდეგ, რაც სოციალიზმმა გაიმარჯვა ჩვენს ქვეყანაში, მას შემდეგ, რაც საბჭოთა ხალხმა სამამულო ომში ასეთი ძლევამოსილი გამარჯვება მოიპოვა და ასეთი წარმატება აქვს საბჭოთა ქვეყანას, მთელი საბჭოთა მწერლობა დარაზმულია ჩვენი პარტიის ირგვლივ და არ ყოფილა რაიმე ფაქტი რომელიმე ქართველი მწერლის ანტისაბჭოთა მოღვაწეობის შესახებ. უფრო მეტი კიდევ, ისეთი დიდი მწერალი ჩვენი დროისა, როგორიც კონსტანტინე გამსახურდია გახლდათ, რომელმაც ასეთი რთული გზა გაიარა, სრულიად დადგა საბჭოთა პლატფორმაზე, დაწერა ჩვენი დროისათვის სრულიად მოსაწონი ნაწარმოებები, რომანი „მთვარის მოტაცება“, მისი პუბლიცისტური ნაწარმოებები, რომლებიც იდგა საბჭოთა პოზიციებზე და ის მთელი თავისი შემოქმედებით ემსახურებოდა ჩვენი ქვეყნის საქმეს, მოგეხსენებათ, ბოლოს კონსტანტინე გამსახურდია ლენინური ორდენის კავალერიც გახლდათ და მრავალი ჯილდოსა და სახელმწიფო პრემიის მფლობელი.

ეს იმიტომ გავიხსენეთ, რომ დღევანდელი ჩვენი სხდომა ეხება ზვიად გამსახურდიას, ჩვენი კავშირის წევრს. თქვენ იცნობთ გაზეთის მასალას. დღესაც ბლომად არის გამოქვეყნებული მასალა. ეს დღეები პრესა უთმობდა ადგილს იმ მასალებს, რომლებიც ეხებოდა ზვიად გამსახურდიას მოღვაწეობას. ჩვენ მოგვმართა რესპუბლიკის პროკურატურამ „სათანადო რეაგირებისათვის გეგზავნებათ… (კითხულობს)“ ეს მასალა მივიღეთ. პრეზიდიუმის წევრებმა გაიცნეს.

როგორც თქვენ ნახეთ და როგორც გაზეთები ადასტურებენ, ეს არის ანტისაბჭოთა პროპაგანდა. თქვენ მოგეხსენებათ მწერალთა კავშირის წესდება, რომლის მიხედვითაც მწერალთა კავშირის წევრად ითვლებიან ისინი, ვინც მთლიანად დგანან საბჭოთა პოზიციებზე და ღებულობენ აქტიურ მონაწილეობას კომუნიზმის მშენებლობაში. თუ კაცი ეწევა ანტისაბჭოთა პროპაგანდას, ანტისაბჭოთა მოღვაწეობას, ის თავის თავს აყენებს ამ ორგანიზაციის გარეშე. თუ ჩვენ გვაერთიანებს კომუნიზმის მშენებლობა და მისი აქტიური მშენებლები ვართ, ეს არის ჩვენი სულის, ჩვენი მოწოდების ნაკარნახევი, და თუ კაცი იბრძვის მის წინააღმდეგ, ის თვითონ აყენებს თავის თავს ამ ორგანიზაციის გარეშე, ალბათ, ის თვითონ არ სთვლის თავს ჩვენი კავშირის წევრად. აქ ბევრი მასალაა, მაგრამ მარტო ორს დავასახელებ ამ მასალიდან, ერთი გახლავთ „საქართველოს მოამბეში“ გამოქვეყნებული პროკლამაცია, ანტისაბჭოთა პროკლამაცია, რომელიც მოსკოვში გაავრცელეს ფრანგმა და ნორვეგიელმა ტურისტებმა, რომლებიც ამის გამო დაპატიმრებული იყვნენ. ეს პროკლამაცია გადმობეჭდილია ამ „მოამბეში“. მეორე, რამაც გული ატკინა ჩვენს ხალხს, ეს გახლავთ ფაშისტი გენერლის მაღლაკელიძის გარდაცვალების გამო გამოქვეყნებული მასალა, სადაც ქება-დიდებაა იმ კაცისა, რომელიც მოუძღოდა ფაშისტურ ლეგიონს და რომელიც ვითომ საქართველოს სრული განთავისუფლებისათვის იბრძოდა

აი, მოკლედ რაც მინდოდა მეთქვა. ამხანაგები გამოთქვამენ თავიანთ აზრს და შემდეგ მოვუსმინოთ ზვიადს, როგორ გაიმართლებს თავს.

თავმჯდომარე - ნოდარ, ხომ არ დაიწყებთ?!

ნ. დუმბაძე - ჩვენ გავეცანით მასალას, რომელიც დაბეჭდილია არალეგალურ ჟურნალ „საქართველოს მოამბეში“. კიდევ გავეცანით ჟურნალების წყებას, რომელსაც „ოქროს საწმისი“ ჰქვია. პირადად მე, როდესაც წავიკითხე „ოქროს საწმისი“, ის არ მომეჩვენა სერიოზულ ჟურნალად, რადგან მასში ფრიად სუსტი და დაბალი გემოვნების ნაწარმოებები ქვეყნდება და როდესაც გავეცანი იმ მასალას, რომელიც მოგვაწოდა ჩვენ პროკურატურამ, სადაც გამოქვეყნებულია ანტისაბჭოთა პროკლამაცია, რომელიც მოუწოდებს ჩვენს ხალხს საბჭოთა ხელისუფლების დამხობისაკენ, როდესაც წავიკითხე გენერალ მაღლაკელიძის ბიოგრაფია, რომელიც თურმე თანამშრომლობდა ჰიტლერთან, რომლის შთამომავალმა, რომლის შვილიშვილმა ისახელა თავი ვიეტნამის ომში იმით, რომ ჟლეტდა ვიეტნამში ხალხს და ამ ბიოგრაფიაში სწერია, ქართველი ხალხის სახელით ვიღაც ჰპირდება, რომ დიდი სამსახურისათვის ქართველი ხალხი მას არ დაივიწყებს, - მე მიმაჩნია, რომ ამ ჟურნალის ხელმძღვანელი ან ავტორი ამ მასალისა არ არის ღირსი მწერალთა კავშირის წევრობისა და პირადად ჩემთვის, როგორც მწერლისათვის და კომუნისტისათვის, მიუღებელია.

ნოდარ დუმბაძე

თავმჯდომარე - გიორგი!

გ. ციციშვილი - მე ჩემი მეგობრებისათვის არ მითქვამს, საერთოდ არ ვლაპარაკობდი, რომ ძალიან მძიმე წლები გავიარე ომში და არა იმიტომ, რომ დაჭრილი ვიყავი და ბრმა, არამედ ვნახე საშინელებანი, რომლებიც ჩემ თვალწინ ტრიალებდა. ჩვენი პროპაგანდა თავის დროზე კი არ აჭარბებდა, არამედ სუსტი იყო, რომ არ აჩვენა მთელი ის საშინელება, რაც ფაშიზმს მოჰყვებოდა.

მე ვნახე ხალხი დახოცილი „დუშეგუბებში“ მანქანებით დატვირთული რომ გამოჰყავდათ, მე ვნახე ორი შერყეული კაცი ნარვასთან, რომელთაც ტვინში რაღაცას უშხაპუნებდნენ და რამდენი საშინელება. და მე ეს საშინელებანი რომ ვნახე და გავიცანი ფაშიზმის არსი, ჩემთვის შეურაცხმყოფელია ყველაფერი ის, რასაც შეუძლია ფაშიზმის რეაბილიტირება.

მე საშინლად ამაღელვა იმან, რომ მაღლაკელიძე აქციეთ ეროვნულ გმირად, მე არაერთი პროკლამაცია ჩამვარდნია ხელში, მე შტაბში ვმუშაობდი და ბევრი მოჰქონდათ ასეთი პროკლამაციები, ის პროკლამაციები ბევრი მინახავს შტაბში, მაგრამ ამ პროკლამაციამ, რომელიც ამ არალეგალურ ჟურნალშია დაბეჭდილი, საშინლად ამაღელვა იმიტომ, რომ ქართველ ახალგაზრდობაში აღძრავს ეჭვს, ქართველ ახალგაზრდებს ეჭვს უღვივებს და ამ პროკლამაციამ შეიძლება მოწამლოს ქართველი ახალგაზრდობა. ზვიადმა ბრძანა, რომ ამისი რედაქტორი არა ვარო და ჩვენ ყველამ ვიცით, და ისეთი ავტორიტეტული ორგანო სწერს, როგორიც არის პროკურატურა.

ჩვენ წავიკითხეთ ეს მასალა, თმები ყალყზე დაგვიდგა, განსაკუთრებით ეს პროკლამაცია. წარმოუდგენელია, 1977 წელს ასეთი პროკლამაცია ვინმემ შეთხზას ან გადმობეჭდოს.

მან ამრიგად შეურაცხყო ქართველი მწერლის სახელი, რამდენადაც ის დაკავშირებულია ამ დოკუმენტთან, ყველამ ვიცით, რომ ეს ამასთან არის დაკავშირებული, მე მიმაჩნია, რომ რა თქმა უნდა, ზვიადი არ შეიძლება იყოს კავშირის წევრი.

თავმჯდომარე - იოსებ!

ი. ნონეშვილი - მე სამამულო ომის მონაწილე გახლავართ, იმ თაობას ვეკუთვნი და არა მარტო ჩემი თაობისათვის, არამედ ყველა თაობისათვის ცნობილია, რა საშინელებაა ფაშიზმი. კაცობრიობის ყველა გონიერ ადამიანს ფაშიზმი სძაგს და ახლა ფაშიზმზე ლაპარაკი, ფაშისტი გენერლის ეროვნულ გმირად გამოყვანა ჩემთვის წარმოუდგენელია.

მე მიჭირს, როცა ამას ვლაპარაკობ, როცა ამ საკითხზე ვლაპარაკობ, იმიტომ, რომ ვამაყობ კონსტანტინე გამსახურდიათი, მაგრამ მე ვხედავ, რომ ფაქტია ეს პროკლამაცია, ამ ფაშისტი გენერლის ასე ეროვნულ გმირად გამოცხადება. მაგრამ, რაც მთავარია, ზვიადი ბრძანებს, რომ ჩემი დაწერილი არ არისო და ჩვენი პრეზიდიუმის წევრებს სხვა წყარო არ გაგვაჩნია გარდა იმისა, რასაც პროკურატურა გვწერს, რაც პრესაშია, ის, რაც დღეს „ლიტერატურულ საქართველოშია „დაბეჭდილი. მე ამაღელვა საქართველოს პატრიარქის წერილმა, რომელიც „ლიტერატურულ საქართველოშია“ დაბეჭდილი. ეკლესიასაც უნდა ვერწმუნოთ და პროკურატურასაც, რომ მათ შეისწავლეს და გვწერენ და თუკი ის შემდეგ დაადასტურებს, დაარწმუნებს პროკურატურას (ეს არ არის ამ საქმეში), ჩვენ ყველანი გახარებული ვიქნებით და ამოვისუნთქავთ, რომ ამ საქმეში მას მონაწილეობა არ მიუღია - არც ფაშისტი გენერლის ქებასა და არც ამ პროკლამაციის შედგენაში.

მაგრამ ჯერჯერობით ეკლესია, პროკურატურა გვიმტკიცებს და როგორც წესდებაშია, მწერალთა კავშირის წევრი არ შეიძლება იყოს ის, ვინც არ დგას ჩვენს, საბჭოთა პოზიციაზე.

ამიტომ მე, როგორც სხვებმა ბრძანეს, მიმაჩნია, რომ მწერალთა კავშირის წევრი არ უნდა იყოს ის, ვინც პროკლამაციას ავრცელებს და ფაშისტ გენერალს აქებს.

თავმჯდომარე - მორის!

მ. ფოცხიშვილი - შეიძლება გამეორება მომიხდეს იმისა, რაც უკვე ითქვა. ვერ წარმომედგინა, რომ ჩვენს წრეში, მწერალთა რიგებში და საერთოდ ჩვენს ქვეყანაში აღმოჩნდებოდა ადამიანი, რომელიც ასეთ მიმართულებას მოუნახავდა ფაშისტი გენერლის მოქმედებას. ამიტომ შეშფოთებული ვარ, და თუკი ეს დადასტურდება, რომ როგორმე ვინმე მხარს უჭერდა ამ წერილებს, - ასეთი კაცი არ შეიძლება იყოს მწერალთა კავშირის წევრი, თუ ეს მისი ხელიდან არის გამოსული, ის არ შეიძლება იყოს მწერალთა კავშირის წევრი.

თავმჯდომარე - კარლო!

კ. კალაძე - მინდა განვაცხადო, რომ სხვებთან ერთად უახლოესი, უერთგულესი და უსაყვარლესი ადამიანი იყო ჩემთვის კონსტანტინე გამსახურდია და არის.

ახლა, დღეს მე ძალიან ძნელ მდგომარეობაში ვარ, მძიმე მდგომარეობაში ჩაგვაყენა ჩვენ ზვიადმა. არა მარტო თავისი თავი ჩააყენა მძიმე მდგომარეობაში, უპირველეს ყოვლისა თავისი თავი, მაგრამ უკიდურესად ძნელ მდგომარეობაში ჩამაყენა მე და ყველა მწერალი, რომლებიც ამ ხნის განმავლობაში, თითქმის 40 წლის განმავლობაში, როგორც კონსტანტინესთან, ისე ამ ოჯახთან ახლოს ვიდექით.

რასაკვირველია, მე ვეკუთვნი იმ ამხანაგებს, რომლებმაც (ჩვენ) კონსტანტინე გამსახურდიას ვაჟიშვილი მივიღეთ მწერალთა კავშირში. მეც მივეცი ხმა.

ზვიად გამსახურდია

ახლა, ვინაიდან მწერალთა კავშირში ყოფნა ნიშნავს, რომ იზიარებდე შენ იმ შეხედულებას, იმ მდგომარეობას, იდეურად იდგე იმათ გვერდით, ვინც ამ მწერალთა კავშირშია გაერთიანებული, ამიტომ მწერალთა კავშირის უმრავლესობის აზრს ვიზიარებ, რომ ჩვენი ერთად ყოფნა არ შეიძლება, ის სცილდება ყოველგვარ საკითხს, ეს არის სამშობლოს საკითხი, ეს არის პატრიოტული სინდისის საკითხი, ეს არის თვით კონსტანტინესთან დამოკიდებულების საკითხი, რაც არ უნდა მძიმე იყოს, პასუხი უნდა აგოს ზვიადმა თავისთავის მაგივრად, ზვიადმა პასუხი უნდა აგოს კონსტანტინეს მაგივრადაც. ის უნდა ყოფილიყო ჩვენ გვერდით და რადგან არ ისურვა, მან უნდა მკაცრი პასუხი აგოს, და ის ამას შეურიგდა. მე მგონია, ჩვენთან ერთად მისი ყოფნა ძნელია და წარმოუდგენელი.

თავმჯდომარე - კიდევ ვის სურს გამოთქვას აზრი?

ალ. გომიაშვილი - ვიდრე ჩემს მოსაზრებას გამოვთქვამდე, მინდა შევეკითხო ზვიადს. ზვიადმა რეპლიკა ისროლა, ის არის მწერალთა კავშირის წევრი.

თქვენ განაცხადეთ - ამისი არც რედაქტორი ვარ და არც ავტორიო. თუ თქვენ რედაქტორი არა ხართ და არც ავტორი, როგორც მწერალთა კავშირის წევრი, როგორ უყურებთ ამ ორგანოს პოზიციას? რა პოზიცია გაქვთ ამ ორგანოსთან? და თუ თქვენ მონაწილე ხართ ამ ყველაფრისა, და იმის შესახებ, რაც გაზეთში იყო გამოქვეყნებული, იმ სიტყვების შემდეგ, რაც მწერალთა კავშირის პრეზიდიუმის სხდომის პროცესში მოისმინეთ - რა აზრი დაგებადათ და რა მოსაზრება გაქვთ?

ზ. გამსახურდია - მოკლედ მოგახსენებთ. სოლჟენიცინი რომ გარიცხეს კავშირიდან, საკუთარი ნაწარმოებებისათვის გარიცხეს. თქვენ მაგდებთ იმისთვის, რაც ჩემი არ არის, უმთავრესად ანტიფაშისტური პროკლამაციის და მაღლაკელიძის ბიოგრაფიისათვის, რომლებიც ჩემი არ არის, ჩემი დაწერილი არ არის. მე არ ვაწერ ხელს. მე ვაგებ პასუხს მხოლოდ იმაზე, რასაც მე ვწერ და ხელს ვაწერ. ეს რომ იყოს ჩემი ჟურნალი, მაშინ მოვაწერდი ხელს. შეიძლება ბევრ რამეს მე არ ვიზიარებ, ის პროკლამაცია ჩემთვის უცხოა.

თუ არის იმ ჟურნალში რაიმე დოკუმენტური მასალა, ამას ვიზიარებ. აქ ცდილობენ გაცილებით მეტი დამაბრალონ მე, ვიდრე ეს სინამდვილეშია. პრესაც ამას ცდილობს. პოზიცია? ამაზე მე თავს ვიკავებ, ამას ბოლოს ვიტყვი.

ალ. გომიაშვილი - მე მგონია ბევრი ლაპარაკი ზედმეტია. ჩვენი წესდება, რასაც გვეუბნება, ჩვენი ვალდებულებაა, მწერალთა კავშირის წევრები უნდა ვიყოთ საბჭოთა პოზიციაზე და ვამართლებდეთ წესდებას, ვინც ამ წესდებას არ იზიარებს, ვინც ამ პოზიციაზე არ არის, ის მწერალთა კავშირის წევრი არ უნდა იყოს.

თავმჯდომარე - ელგუჯა!

ელ. მაღრაძე - ამხანაგებმა თქვეს უკვე გარკვევით, ჩემთვისაც ბატონი კონსტანტინე იყო ვაჟკაცობის, დიდი მწერლობის და ყველაფრის იდეალი, ყველაფერ იმის, რომელმაც (მე ასე მიმაჩნია) ქართველ ერს შეუქმნა სიტყვაკაზმული მწერლობა, შეაყვარა სამშობლო, თავისი ხალხი, - ვისაც მისი წიგნები წაკითხული აქვს და სხვა ერის შვილებსაც კი შეაყვარა საქართველო. ჩემთვის დღევანდელი გამოსვლაც, ეს ლაპარაკიც ძალიან ძნელია, ეს კაცი ჩვენს ხელში გაიზარდა, ძალიან ძნელია.

მე მიმაჩნია, რომ ზვიად გამსახურდია არის მსხვერპლი იმ განუკითხაობისა, რაც 20 წლის განმავლობაში გრძელდებოდა ჩვენს რესპუბლიკაში, რასაც 20 წლის განმავლობაში ვერ ვებრძოდით და როცა მან პირველი ნაბიჯი გადადგა ამ მხრივ, ჩვენ პასუხისმგებლები ვართ და დამნაშავე ვართ, რომ თავის დროზე არ მივუთითეთ და არ ვუთხარით, რომ ეს მცდარი გზაა. ჩვენს ორგანიზაციას რომ უფრო მეტი ფხა, უფრო მეტი ვაჟკაცობა, შორსმჭვრეტელობა გამოეჩინა, მიეთითებინა მისთვის (თითქმის ყველას შვილეულ ასაკად გვეკუთვნის), ჩვენ შეგვეძლო მისი მობრუნება, აღზრდა, გვეთქვა, რომ ის არის მცდარი გზა, მაგრამ ჩვენს მწერალთა კავშირში იმ 20 წლის მანძილზე იყო დანერგილი ის, რომ ექსცესებითა და ჩხუბით ვინც გადიოდა, ჩვენ ამას ვუწყობდით ხელს, ვაქეზებდით. ამანაც თავისი დაღი დაასვა. ჩვენ რომ თავის დროზე აგველაგმა ის, ვინც ექსცესებით იკაფავდა გზას, საქმე აქამდე არ მივიდოდა.

ახლა ის დაპირისპირებული აღმოჩნდა ჩვენთან, ყველა ჩვენთაგანთან და წესდებასთან. მისი საქციელი და მოქმედება დასაგმობია და ამდენად, მწერალთა კავშირის რიგებში რომ დარჩეს, ძნელია.

თავმჯდომარე - ხუტა!

ხ. ბერულავა - მწერალთა კავშირი - ეს არის თანამოაზრეთა კავშირი, როგორც ამას ჩვენი წესდება ითვალისწინებს. რა თქმა უნდა, ეს მოქმედებაც შეუთავსებელია საბჭოთა მწერლების სახელთან.

მე მინდა დავეთანხმო ზოგიერთი ამხანაგის წინადადებას. რადგან ზვიად გამსახურდია აცხადებს, რომ ეს მას არ ეკუთვნის, რომ ეს მისი ხელმძღვანელობით, თუ მონაწილეობით არ გაკეთებულა (გვითხრას ვისია) და თუკი ეს ასეა, ერთხელ კიდევ შევეცადოთ იქიდან აღმოვაჩინოთ...…

თავმჯდომარე - ამაზე რომ არ იყოს ლაპარაკი, მოგახსენებთ: ის, რაც პრესაშია დაბეჭდილი და რაც აქ მოტანილია, ეს დადასტურებულია და არავის არ უნდოდა ამის გამოგონება და შეთხზვა. ეს არის დადასტურებული და დამტკიცებული და იმიტომ არის გამოტანილი. ვიდრე ბოლომდე არ იყო დამტკიცებული, არ გამოუტანიათ. ზვიადს შეუძლია გამოთქვას თავისი აზრი. ის, რაც არის - დამტკიცებულია და ამას არ გავხდით სადავოდ. ვიმსჯელოთ იმაზე, რომ ფაქტიური მასალაა. ხომ არ შეიძლება გაზეთი „კომუნისტი“, „თბილისი“, „ახალგაზრდა კომუნისტი“, „ლიტერატურული გაზეთი“ ტყუილს სწერდეს?!

ხ. ბერულავა - ყველაზე მთავარი ის არის, რომ ჩვენ არავის არ უნდა მივცეთ უფლება სული აუმღვრიოს ჩვენს ახალგაზრდობას, რომელიც ჩვენ, შემოქმედებითმა მუშაკებმა უნდა აღვზარდოთ კომუნისტურ იდეალებზე და კომუნისტური სულისკვეთებით და ამ შემთხვევაში, როდესაც ლაპარაკია ძალიან მაღალ და წმინდა საქმეებზე, აქ დათმობა არ შეიძლება.

მე ვუერთდები ამხანაგების აზრს - საქართველოს მწერალთა კავშირის რიგებში არ შეიძლება, რომ ასეთი კაცი იყოს.

თავმჯდომარე - სერგი!

ს. ჭილაია - მე სხვა მასალას არ ვიცნობ, რაც გაზეთშია, იმას ვიცნობ და მე მიმაჩნია - საბჭოთა პრესაში მოყვანილი ფაქტები და მასალა ისეთ შეუვალ სურათს ქმნის, რომ აქ ორი აზრი არსებობდეს, შეუძლებელია.

ჩემთვის ყველაზე უფრო სამძიმოა ეს იმიტომ, რომ თვითონ კონსტანტინე გამსახურდიას აქვს - „თუ არა საბჭოთა ხელისუფლება, ჩემთვის დიდ მწერლობასთან წილნაყრობა არ შეიძლებოდა“. ეს აქვს ნათქვამი მას და ასე არის ნამდვილად - დიდოსტატად ის ჩვენმა სინამდვილემ აქცია და ამიტომაც ჩვენი სინამდვილის გულწრფელი მომღერალი იყო.

მით უფრო სამწუხაროა ამ დიდი ქართველი კაცის, ამ დიდი ოსტატის, ჩვენ ამ დიდ ლიტერატურულ ბრძოლებში ჩვენი მეგობრის შვილის საკითხს რომ ვიხილავთ - იყოს თუ არა ის ჩვენს რიგებში. დიდად გული მტკივა, მიმძიმს ამის წარმოდგენა იმიტომ, რომ თვითონ კონსტანტინე გამსახურდიამ რაღაც საოცრად რთული გზა გაიარა და ეს განაცხადა. ამის დამადასტურებელია მისი ნათელი შემოქმედება, რომელიც მისი ხელიდან არის გამოსული.

ამიტომ მე ვიმეორებ და ვეთანხმები ამხანაგების აზრს, მაგრამ აქ ჩვენმა პარტორგანიზაციის მდივანმა განაცხადა, „თუ ეს ასეა“ და როგორღაც ეჭვქვეშ დააყენა საკითხი, მე ვფიქრობ, საკითხი ისე უნდა გამოგეტანათ, რომ არ ყოფილიყო ეს „თუ ეს ასეა“. ეს იმ ტკივილებს კიდევ ერთ ტკივილს უმატებს. მე მომეწონა ბატონმა ალექსიმ რომ პირდაპირ მიმართა კითხვით. ზვიადმა არ უპასუხა; უპასუხეთ ბოლომდე, რომ ჩვენ შეგვეძლოს ნათელი დამოკიდებულება გვქონდეს საკითხთან. ვიმეორებ, მე მხოლოდ იმ მასალას ვიცნობ, რაც პრესაშია და აქ ისეთი ფაქტებია, რომ ამიტომ ამხანაგების იმ წინადადებას ვუერთდები, მაგრამ მაინც მოვითხოვ „თუ ეს ასეა“ და სხვა - ამ კითხვებზე პასუხი იყოს.

მ. ფოცხიშვილი - ბატონო სერგი, ზვიადმა რომ სთქვა, მე ხელს არ ვაწერ, მე არ ვარ ავტორიო, ამან დაბადა ეს აზრი.

ისე, თქვენ თუ არ წაგიკითხავთ მასალა, აქ არის და წაიკითხეთ.

თავმჯდომარე - ირაკლი, ხომ არ იტყოდით რამეს?

ი. აბაშიძე - რამდენი ხანია, რაც მივიღეთ ზვიადი მწერალთა კავშირში?

ზ. გამსახურდია - 1966 წლიდან.

თავმჯდომარე - 1968 წლიდან. აქ არის მასალა, ზვიად!

ი. აბაშიძე - 1968 წლიდან მე არ მახსოვს რომელიმე კაცის შესახებ გველაპარაკა და მათ შორის, პირველ რიგში, რასაკვირველია, უმძიმესია ვილაპარაკო კონსტანტინე გამსახურდიას ოჯახის წევრების შესახებ. (თავმჯდომარე - უკაცრავად, 1965 წელს მიგვიღია წევრად.) რა მძიმეც არ უნდა იყოს ამის თქმა, ამხანაგებო, უნდა ვთქვათ - საბჭოთა მწერალს არ შეიძლება სხვა რაიმე აზრი ჰქონდეს. საბჭოთა კავშირის მწერალთა კავშირის წევრი ჩვენს წესდებას იცნობს, მათ შორის, რასაკვირველია, ზვიადიც იცნობს. რასაკვირველია, არ შეიძლება, თუ ეს ყველაფერი ვიცით, რაც ვიცით ჩვენ...… (მე ახლა ავად ვიყავი და ყველაფერი ვერ წავიკითხე). თქვენ აქ დაგიძახეს იმიტომ, რომ სთქვათ…(ზვიად გამსახურდია - ბოლოს ვიტყვი).

- სხვათა შორის, ბოლოს ჩვენ უნდა ვთქვათ. ჩვენ რას ვლაპარაკობთ?

(ზ. გამსახურდია - სასამართლოზე ჯერ ეკითხებიან ბრალდებულს და შემდეგ გამოაქვთ განაჩენი).

- თუ საჭიროა კენჭი ვუყაროთ, კენჭი იმიტომ, რომ თქვენთვის გადაწყვეტილია, საკითხი ნათელია და მე მომხრე ვარ, საბჭოთა კავშირის მწერალთა კავშირიდან ზვიად გამსახურდია გაირიცხოს, მაგრამ ჩვენ ალბათ, იმიტომ დავუძახეთ, რომ მას მოვუსმინოთ. ახლა ჩვენ ვლაპარაკობთ და მერე მოვუსმენთ?

11 წელია მწერალთა კავშირში გვყავს კაცი, ჩვენი დიდებისა და სიამაყის შვილი, ჩვენი ყველა ოჯახის შვილი. რა ვქენით, რა გავაკეთეთ?! ჩვენს თავზეც უნდა ვთქვათ და პირადად ჩემ თავზედაც - ვუთხარით მას რაიმე, გავაფრთხილეთ, დავუძახეთ? აი, მე რომ ირაკლი აბაშიძე ვარ - რა გავაკეთე. 1966 წელს მიგვიღია წევრად. ეგ დაჭერილი იყო ერთხელ, მეც მოვეხმარე. ჩემ თვალწინ უთხრა კონსტანტინე გამსახურდიამ, მოგკლავო, თუკი გაიმეორებო. მერე რა მოხდა, დავუძახეთ, ველაპარაკეთ, თუ რა ვქენით?! ასე არ არის სულ, ჩვენ ხომ გვთხოვენ პასუხს და მოგვკითხავენ და სავსებით მართალი იქნება. ასე კი არ არის - აუწევთ ხელს. ეს იმხელა დიდი მოვლენაა, რომ არც ერთ რესპუბლიკაში არ მომხდარა. თქვენ ამას ანგარიში უნდა გაუწიოთ. ეს კაცი ამბობს - მე არა ვარ რედაქტორი, ჩემი ხელმოწერა არ არის. ვკითხოთ რაშია საქმე აბა.

რა არის, დაგვეძახებინა, ერთხელ გაგვეფრთხილებინა, მეორედაც; უნდა გვემუშავა.

მე ცოტა მკაცრად გამოვდივარ, ავად ვარ - მე ჩემ შესახებაც ვლაპარაკობ იმიტომ, რომ ძმად მიმაჩნდა კონსტანტინე და მეგობრად მისი ოჯახი. ამ ბოლო ხანებში ხუთჯერ ვიყავით და დღე არ იყო, რომ არ დაერეკა ჩემთვის და გიორგი ნატროშვილისათვის. ჩვენ დამნაშავეები ვართ და ჩვენ მოგვთხოვენ პასუხს.

ირაკლი აბაშიძე

ხმები - სთქვას.

ზ. გამსახურდია - საერთოდ, რა უნდა მოგახსენოთ. სასამართლო რომ სასამართლოა, მას თავისი წესი აქვს - საბჭოთა კავშირსა თუ უცხოეთში არსებობს იურისპრუდენცია, არსებობს კანონი. თუ ყველაფერი მოთავებულია, უნდა გავჩუმდე და თქვენ რაც გინდათ, ის გამოიტანეთ, ის დაადგინეთ. არ შეიძლება, სანამ სასამართლო არ დაადგენს დანაშაულს, კაცი დაისაჯოს და იმის თქმა, რომ ეს სიმართლეა იმიტომ, რომ პრესაშია. პრესას შეიძლება შეეშალოს. ვერც პრესა გასწევს სასამართლოობას და ვერც პროკურატურა. ეს რომ ასე იყოს, მაშინ სასამართლო აღარ იქნებოდა. პროკურატურა გამოთქვამს თავის აზრს და მას რომ შეეძლოს გადაწყვეტა, მაშინ სასამართლოც არ იქნებოდა საჭირო. მარტო პროკურატურის აზრი რომ იყოს კომპეტენტური, სასამართლო აღარ იარსებებდა. სასამართლო იმიტომ არსებობს, რომ დაადგინოს სიმართლე, ის სიმართლე, რომელსაც ვერ ადგენს პროკურატურა.

რატომ არსებობს სასამართლო და შეიძლება თუ არა ასე სროლა ადამიანის მიმართ ინსინუაციების და ყველაფერი ის, რასაც პრესა აკეთებს?! ყველაფერი, რაც ენაზე მოადგება „სოვეტსკაია კულტურის“ კორესპონდენტს, გადმოეგზავნება აქ და იბეჭდება. ან თუნდაც ის, რომ მე რადიო „სვობოდას“ ვუგზანი მასალებს. როგორ შეიძლება ასე დაბრალება? და რამდენი უნდა მოვთვალო?

აი, თვით აქ რაც წამძღვარებულია. მე არ ვიცი, სად გამოდის ეს ჟურნალი, ვის მიერ. მე ვწერ და ვაძლევ მეგობრებს. მე ვწერ და რასაც ხელს ვაწერ, სამწუხაროდ არ იბეჭდება, ცენზურა მკაცრია, ამიტომ ვაძლევ ნაცნობმეგობრებს. მაგალითად, ძეგლთა დაცვის მდგომარეობაზე დავწერე, პრესის ყველა ორგანოს მივმართე. არ დამიბეჭდეს და შემდეგ გადავწყვიტე მიმეწოდებინა ხალხისათვის.

რაც შეეხება პროკლამაციას, არ მინახია, არც მითარგმნია და საერთოდ მე არ ვარ საბჭოთა წყობილების მტერი, არც მისი დამხობის მომხრე და არც არავის მოვუწოდებ ამისკენ, თუ მე რაიმეს ვწერ, ვაკრიტიკებ რომელიმე დაწესებულებას, ეს არ ნიშნავს, რომ მე ვარ მტერი.

ნუ აიღებთ თქვენს თავზე სასამართლოს ფუნქციას. მე ვიცი თქვენ ეს დაგეგმილი გაქვთ და, რაც არ უნდა ვთქვა, თქვენ ვერაფერს შესცვლით. ეს გადაწყვეტილია, მაგრამ თქვენ სასამართლო არ ბრძანდებით, თქვენა ხართ მწერალთა წრე.

არავითარი მაღლაკელიძის შესახებ წერილის ავტორი მე არა ვარ. გადახედეთ და ნახავთ - არც ერთი სიტყვა ჩემი არ არის.

და სხვათა შორის, მაღლაკელიძის შესახებ უნდა მოგახსენოთ, - ის თქვენი „მერნის“ კონსულტანტი იყო, თუ ის ფაშისტი გახლდათ, რატომ არ მოხვდა ნიურნბერგის პროცესში? იმიტომ, რომ სწორედ ის იყო ანტიჰიტლერელი, ანტიფაშისტი, უბრალო სამხედრო. ის გახლდათ შულენბერგის დაჯგუფების წევრი, ანტიფაშისტი.

მე არც ვიცნობდი და არც ვმეგობრობდი მაღლაკელიძესთან, ის თქვენი გამომცემლობა „მერნის“ თანამშრომელი იყო წლების განმავლობაში და ყველა თქვენთაგანს მასთან პური უჭამია და კარგი სიტყვა უთქვამს. (გიორგი ჟორჟოლიანი - მე არ ვარ მაგ წერილის ავტორიო...) თუ სასამართლო დაამტკიცებს, რომ მე ვარ მაგ წერილის ავტორი, ან ეს პროკლამაციაც ჩემი თარგმნილია...… მე არ ვაწერ ხელს ჟურნალს, იმიტომ კი არა, რომ მეშინია, არა, მე არა ვარ მშიშარა. მე არ ვიცი სად გამოდის ეს ჟურნალი. ამ ჟურნალში ყველაფერი - რაც ფაქტიური მასალაა - სიმართლეა და მე ამაზე ვაწერ ხელს.

გ. ციციშვილი - თქვენ ამბობთ, რომ არ იცით, სად გამოდის, ვინ არის რედაქტორი და ხელმძღვანელი. გაქვთ თუ არა უფლება მწერალთა კავშირის წევრს ბეჭდოთ, გაუშვათ თუნდაც უწყინარი კორესპონდენცია იმ ჟურნალში, რომლის არც რედაქტორი იცით, არც შემდგენელი, არც ინიციატორი, არც ფასი აწერია და ის კი ნამდვილად იცით, რომ არალეგალური ჟურნალია. მე პირადად არც მინახია ეს ჟურნალი. ეს რომ ყოფილიყო დაბეჭდილი „ცისკარში“, „მნათობში“, გამოვიდოდი, შევაფასებდი.

რანაირად შეფასდება ეს თქვენი საქციელი ამ შემთხვევაში, როცა თქვენ ბეჭდავთ იმ ჟურნალში?

ზ. გამსახურდია - ბატონო გიორგი, ეს ისეთი ჟურნალია, სადაც შეიძლება ხვალ თქვენი ნაწარმოებიც მოხვდეს. მე ჩემს ნაწარმოებებს ვუშვებ ჩემს ნაცნობმეგობრებში, ისეთებს, რომლებსაც არ მიბეჭდავს პრესა. იქ რედაქციაა და კანტორა კი არ არის, როგორც წერენ, არავითარი კანტორა არ არის. ეს გეშლებათ. ეს ყველაფერი დასადგენია და რაც განზრახული გაქვთ უკვე, შეგიძლიათ გადაწყვიტოთ.

თავმჯდომარე - ბატონო გიორგი!

გ. მერკვილაძე - ზვიადის გამოსვლამ ჩვენ მაინც ვერ დაგვარწმუნა, რომ მას არავითარი კავშირი არა აქვს. მაინც ფაქტებს თავისი ლოგიკა აქვს და არა მგონია, რომ თქვენ არ იცოდეთ ამ ჟურნალის ასავალდასავალი. ბოლოს და ბოლოს თქვენი ნების გარეშე როგორ იბეჭდება? თქვენ სრული უფლება გქონდათ პროტესტი გაგეცხადებინათ ოფიციალურად, როგორც ეს მოხდა მოსკოვის გაზეთებში. და რაკი ეს ასე არ არის, თქვენ თანამშრომლობთ ამ ჟურნალში და თანაუგრძნობთ ამ ჟურნალის პოზიციას.

კავშირის წევრად ყოფნა იმას ნიშნავს, რაც ევალება, უნდა დაიცვას, თქვენი პოზიცია ამას ეწინააღმდეგება. ბუნებრივად ისმება საკითხი, - თქვენი საქმიანობის შეფასება იმ მოვლენების გარეშე არ შეიძლება.

თქვენ თქვენი ნიჭით, თქვენი ოჯახის ტრადიციებით, რასაკვირველია, კავშირში უნდა იყოთ ჩვენთან და თქვენი პრაქტიკული საქმიანობა საწინააღმდეგოა ამისა, ამიტომ მეც მხარს ვუჭერ წინადადებას, რომ თქვენი კავშირში ყოფნა შეუთავსებელია კავშირის წევრის მოვალეობასთან.

თავმჯდომარე - გურამ!

გ. ფანჯიკიძე - მე ვარ ძალიან ცუდ დღეში და ძალიან მიჭირს დღეს გამოსვლა, ვინაიდან ორი წელია მე და ზვიადი ერთმანეთს არ ველაპარაკებით, რადგან გვქონდა ძალიან დიდი ჩხუბი. ახლა არ მინდა ამ გაჭირვებულ დროს ბრალმდებელი გამოვიდე, ვინაიდან არ დავემსგავსო ჩასაფრებულ მტერს. მიუხედავად ამისა, მე ვიზიარებ პრეზიდიუმის აზრს.

ისე კი არსებობს წესდება. მაგალითად, პარტიიდან რიცხავენ კაცს, თუ სამი თვის საწევრო არ გადაიხადა, ვინაიდან ზვიადი არ ემორჩილება მწერალთა კავშირის წესდებას, არ იზიარებს მის პროგრამას, თვითონვე უნდა გასულიყო ამ კავშირიდან.

რასაკვირველია, მე ვიზიარებ პრეზიდიუმის აზრს, მაგრამ ძალიან ცუდ დღეში ვარ.

თავმჯდომარე - ხომ არ სურს ვინმეს კიდევ გამოთქვას აზრი?

ხმები - ყველამ გამოთქვას თავისი აზრი, ყველამ!

თავმჯდომარე - არჩილ!

ა. სულაკაური - მეც იგივე მინდა ვთქვა, რაც გურამმა. მე და ზვიადს არა გვაქვს კარგი ურთიერთობა დიდი ხანია. მე, როგორც თქვენ, პირველად გავიგე პრესიდან ეს ამბები. მე პრინციპულად არ ვკითხულობდი რასაც ეგ წერდა, მაგრამ ახლა რაღაცნაირად, ბატონი ირაკლის გამოსვლის შემდეგ, არ შეიძლება ანგარიში არ გავუწიო იმას, რომ პიროვნება უარყოფს, იმას ამბობს, რომ არავითარი კავშირი არ ჰქონია...…

(ზ. გამსახურდია - კავშირი კი მქონდა, ჩემი მასალა დაბეჭდილია, ამას ყველა ხედავს, სად და როდის გამოდის, მე არ ვიცი).

- ისიც მართალია, რომ სასამართლომ უნდა დაადგინოს. ზვიადი ისე უნდა მოსულიყო, რომ სასამართლოს დაემტკიცებინა ეს. ისე, ვიზიარებ საერთო აზრს.

თამაზ ჭილაძე - ვიზიარებ პრეზიდიუმის აზრს.

თავმჯდომარე - გურამ!

გ. ასათიანი - ყველამ თქვა და მეც უნდა ვთქვა - ძალიან მტკივნეული საკითხია. ძალიან მძიმე მდგომარეობაში ვართ. მე არა მგონია, რომ დარბაზში იყოს მწერალი, რომელიც პირად მტრად თვლიდეს ზვიად გამსახურდიას. მე ესეც მაწუხებს, მე მინდა ზვიადს მივმართო და თუ ის ობიექტურად შეაფასებს, ძნელია, ასე დასცილდეს პირად განცდას.

მე მგონია ყველა, ვინც აქ არის, აბსოლუტური უმრავლესობა ისაა, რომელთაც ყველაზე მეტად იციან კონსტანტინე გამსახურდიას ფასი. უფრო მეტიც, ეს ის ადამიანები არიან, არამარტო უფროსები, არამედ შუა თაობა, რომლებიც ზვიადის ოჯახს იცნობენ, მის ღვთისნიერ დედას, შესანიშნავ დას და გასაგები უნდა იყოს ჩვენი გრძნობები.

აქვე ითქვა და კიდევ მინდა გავიმეორო, რომ, რასაკვირველია, ჩვენი დღევანდელი საუბარი ნაგვიანევია. უნდა გვეცადა ყოველ ჩვენგანს (ჩემგან დავიწყებ), რომ ეს დღე არ დამდგარიყო.

იმის მიხედვით, რაც მე მსმენია, რასაც გავეცანი გუშინ, მე შემექმნა ასეთი შთაბეჭდილება - მე ვფიქრობ, ის გზა, რომელიც ზვიადმა აირჩია, მცდარია და სარისკო. ეს ის საქმიანობაა, რომელმაც შეიძლება გამოიწვიოს ძალიან მწარე შედეგები, ისეთი სავალალო შედეგები, რომლებსაც ერთი ადამიანის ცხოვრებაც კი ვერ გამოისყიდის. მე ასე მჯერა, ამის თქმის უფლებას მაძლევს გამოცდილება, რომელიც შეუძენია უფროსი თაობის მწერლებს, კონსტანტინე გამსახურდიასა და მისი თაობის მწერლებს.

საბოლოოდ გავიმეორებ, ის, რაც აქ ითქვა, - ყველა ორგანიზაციას აქვს თავისი პრინციპები, თავისი წესდება და თუ რომელიმე უპირისპირდება ამ პრინციპებს, ის აყენებს თავს ამ ორგანიზაციის გარეშე.

ზვიად გამსახურდიას ადგილზე მე პირადად უფრო ადრე დავწერდი განცხადებას იმის შესახებ, რომ გამოგვეყვანა კავშირიდან.

შოთა ნიშნიანიძე

თავმჯდომარე - რომან, თქვენ ხომ არ გნებავთ რამე?

რ. მიმინოშვილი - ძალიან ძნელია ლაპარაკი. გვიან შემოვედი. აქ რაზე იყო საუბარი, მე არ ვიცი, მაგრამ რამდენადაც ვატყობ, პატივცემული ზვიადი უარყოფს იმას, რომ ეს გამოცემები მისი ინიციატივით ხდებოდა.

პრესაში რაც გამოქვეყნდა მასალა, ეს მხოლოდ ნაწილია, რის საქმის კურსში შეიძლება იყოს განყოფილება.

აქ რომ მოვდიოდი, მე ზოგიერთი რამ მოვიტანე (გადასცემს გრიგოლ აბაშიძეს) და ზოგი რამ გამგეს აქვს. ეს არის „თავისუფლების ტრიბუნა“, სადაც დაბეჭდილია ზვიად გამსახურდიას სიტყვა და აგრეთვე კონსტანტინე გამსახურდიას გამოუქვეყნებელი ნოველა და რამდენადაც მე ვიცი კ. გამსახურდიას არქივზე არავის არ მიუწვდება ხელი.

(თავმჯდომარე - ეს არის ემიგრანტული ჟურნალი?)

- დიახ, ეს არის ემიგრანტული ჟურნალი, რომლის სარედაქციო კოლეგიაში შედიან გ. წერეთელი, მ. ნოზაძე და...… ზვიად გამსახურდიას ღია წერილი პროფესორ ლენგს.

ზ. გამსახურდია - ეს ჩემია, მე ვაწერ ამას ხელს. ეს წერილი მე გავუგზავნე დევიდ ლენგს. ასევე ხვდება „თავისუფალ ხმაში“ ყველაფერი. ვის მიაქვს, მე არ ვიცი.

რ. მიმინოშვილი - აი, ეს ერთგვერდიანი ამონაწერი „საქართველოს მოამბიდან“. აქ არის ჩამოთვლილი ის პირები, რომლებიც მოსკოვში ხელმძღვანელობენ ე. წ. ადამიანთა უფლებათა დაცვას და მათი წერილია, რომელსაც ხელს აწერენ: აკად. სახაროვი, ტვერდოკრედოვი და ჭელიძე და იტყობინებიან „საბჭოთა კავშირში ადამიანთა უფლებათა დაცვის ჯგუფი... (კითხულობს)...… შემდეგ ამას მოსდევს ადამიანთა უფლებათა დაცვის საინფორმაციო ჯგუფი საქართველოში” - „ადამიანის უფლებათა ჯგუფი” ჩამოყალიბდა საქართველოში 1974 წელს - ჯგუფი მიზნად ისახავს შეისწავლოს...… (კითხულობს)...… ჯგუფის წევრები: ზ. გამსახურდია, მ. კოსტავა, ვ. რცხილაძე და სხვანი. „ოქროს საწმისის“ შესახებაც იგივე მდგომარეობაა.

ზ. გამსახურდია - რასაც მე ვაწერ ხელს, ის არის ჩემი, რაც შეეხება მაგ ჯგუფს, საბჭოთა კავშირმა მოაწერა პირველმა ხელი.

რ. მიმინოშვილი - ამ „ოქროს საწმისთან“ დაკავშირებით მინდა მოგახსენოთ, „ოქროს საწმისში“ არის კ. გამსახურდიას გამოუქვეყნებელი ნაწარმოები. საიდან ღებულობს რედაქცია? (ზ. გამსახურდია - მთელს ქალაქში დადის ეს.)

- აი ეს არის ჩემი ინფორმაცია.

თავმჯდომარე - რეზო!

რ. ჯაფარიძე - მეგობრებო, ალბათ თვითეული ჩვენგანი დათმობდა თავისი სიცოცხლის რამდენიმე წელს, რომ ეს ამბავი არ მოსწრებოდა. მე დავთმობდი რამდენიმე წელს, რომ არ მჭირდებოდეს აქ გამოსვლა. მე არ ვიტყვი რატომ, რა ურთიერთობა მქონდა კ. გამსახურდიასთან, როგორ მიყვარს ზვიადი, მაგრამ აქ რომ ბრძანდებოდეს, ჩვენს პრეზიდიუმზე, ბატონი კონსტანტინე, ისიც ასე იტყოდა.

არსებობს წესდება და ფორმალური ლოგიკა მოითხოვს, როცა არ ეთანხმები ამ წესდებას, შენ თვითონ დასწერო განცხადება და არ ჩაგვაყენო ჩვენ უხერხულ მდგომარეობაში.

კარგი იყო, რომ ზვიადს ასე გაეკეთებინა და ძალიან ვწუხვარ, და იძულებული ვარ ყველა იმის გამო, რაც ჩვენთან არის აქ, მხარი დავუჭირო ამ წინადადებას.

თავმჯდომარე - მურმან!

მ. ლებანიძე - გაოცებული ვარ იმ მდგომარეობით და გაკვირვებას იწვევს ის ფაქტი, რომ ჯერ კიდევ ბოლომდე არ არის გარკვეული და სამტკიცებელი ხდება ჩვენს სხდომაზე, როგორც ბატონი ზვიადი აცხადებს, არის თუ არა ის ყველა ამ მასალის ორგანიზატორი, რედაქტორი და რედაქტორ-გამომცემელი.

მურმან ლებანიძე

თავმჯდომარე - ამხანაგებო, მე ოფიციალურად ვაცხადებ - როცა ეს საკითხი დაისვა, ჩვენ გვითხრეს, რომ ყველაფერი დოკუმენტირებულია და ნუ გავხდით სადაოს, და თუკი ზვიადი დაამტკიცებს, ჩვენ არ გაგვიჭირდება სხვანაირად ვიმსჯელოთ.

მ. ლებანიძე - მაინც, ნუთუ ზვიადს არ დაუძახეს და დღეს სალაპარაკო ხდება - არის თუ არა რედაქტორი. დღეს ზვიადი აქ უნდა მოსულიყო აბსოლუტურად განიარაღებული, აბსოლუტურად შემზადებული, რომ ეთქვა - კი ბატონო! ამის შემდეგ უნდა მოხდეს ზვიადის აღსარება და სად? - სხვაგან, ისე რომ ჩვენ არ გვეცოდინება.

თუ ის მარტო გურამ რჩეულიშვილის კეთილი მოსაგონარის ავტორია, მაშინ ულოგიკოა მისი გარიცხვა. მაგრამ თუ ის იმ ჟურნალის რედაქტორია, სადაც პროკლამაცია და მაღლაკელიძის მოსაგონარია დაბეჭდილი, მაშინ მისთვისაც და ჩვენთვისაც ნათელია, რომ ის გაირიცხება.

თავმჯდომარე - კიდევ თუ დარჩა ვინმე?

შ. ნიშნიანიძე - ორი აზრი არ შეიძლება არსებობდეს იმის შესახებ, რაც აქ ითქვა, თუ ეს ბრალდებები დოკუმენტირებულია, კარგია, თუკი ზვიადი მოახერხებს თავის მართლებას, მაგრამ თუ ეს ვერ მოახერხა, მაშინ საჯაროდ, პრესაში აღიაროს შეცდომები, ეს ბევრ რამეს ნიშნავს. მას ისეთი აღზრდა აქვს, ისეთ გარემოშია აღზრდილი, რომ არ შეიძლება ერისათვის სასარგებლო არ იყოს განათლების გამო, წიგნიერების გამო, ხომ შეუძლია ისე ითანამშრომლოს, რომ ერისათვის სასარგებლო იყოს. მე მგონია, მთელი ქართველი მწერლობისათვის ეს კარგი იქნება, თუ გამართლება და თავისთავის რეაბილიტაცია ვერ მოახერხა, ამ შეცდომის აღიარება ნიშნავს მისი სინდისის წინაშე ერთგვარ გამარჯვებას და პერსპექტივაში ჩვენთან იქნება ეს კაცი.

თავმჯდომარე - ბატონო დემნა!

დ. შენგელაია - ამხანაგებო, ძნელია იმ ყმაწვილის მდგომარეობა და მისი გათვალისწინება ჩემთვის, რომლის ხელშიც ის გაიზარდა. სულ პატარა იყო, როდესაც კონსტანტინე მას თავს ევლებოდა და დღეს სულ სხვანაირად წარმოსდგა. საკმარისია ჩემთვის ის, რაც პრესაშია, არ შეიძლება ასე, პირადი მორალის საკითხი საეჭვოა ძალიან. ანონიმურ წერილებს რომ კაცი წერს სამღვდელოებაზე, 170 წერილი გაუგზავნია ანონიმური, და ზვიადმა ამაზე ნაკლები წერილები კი არ გაგზავნაო. გაუფრთხილდეთ ქართულ ენასო, ეს ისეთ ეჭვებს აღძრავს, აქ არავითარი სასამართლო დადასტურება არ გვჭირდება, ყველაფერი ნათელია. ეს ყველაფერი ახდენს ძალიან ცუდ შთაბეჭდილებას, როგორც მოქალაქის და აქ ინტელექტის მდგომარეობაა კიდევ საფიქრებელი. ჭკუათმყოფელი კაცი ამას არ იზამს და მით უმეტეს შენ, სამშობლოს შვილი ხარ და ამღვრევ წყალს.

მე ვწუხვარ, ჩვენი ოჯახის წევრი აქამდე რომ მივიდა და თუ ზვიადი მოახერხებს იმას, რომ გაიმართლებს თავს, არ ვიცი, ეს არის ცილისწამება. თუ ის გაიმართლებს თავს, ეს იქნება ბედნიერება, ეს იქნება მისი გადარჩენა და კონსტანტინეს გადარჩენა და გადარჩენა ჩვენი პრეზიდიუმის სახელის გატეხისა, ეს საკითხი ძალიან რთულია. რთულია ჩემთვის პირადად ბიოგრაფიულად მისი წარმოდგენა, ეს „სამიზდატი „, ეს ყველაფერი, არაფერი სისაძაგლე რომ არ აკლია ამ საქმეს. ეს სამწუხარო მდგომარეობაა. არ აკლია არც ანტიპატრიოტიზმი, არც ამხანაგების დასმენა და გაწირვა. აბა რა არის ანონიმური წერილები. მე ძალიან მენიშნა ერთი სიტყვა, რომელსაც ამბობს სამღვდელოება „პარანოიკები „.

მე ვფიქრობ, ეს საქმე გარკვეული იქნება და თუ თქვენ გაიმართლებთ თავს, ამაზე ბედნიერება რა იქნება, მაგრამ არა მგონია აქედან გამოსავალი იყოს.

თავმჯდომარე - ამხანაგებო, ყველამ გამოთქვა აზრი და ყველამ აღნიშნა ეს მძიმე ამბავი და თუ ვინმე არის მძიმე მდგომარეობაში, ჩემთვის ეს არის ყველაზე მძიმე, რადგან ჩემ დროს ხდება.

რა თქმა უნდა, თქვენ კარგად იცით, რომ ჩვენს ქვეყანას იმდენი მტერი ჰყავს, რომ მტრის გამოგონება კიდევ არავის არ სჭირდება და ვიდრე ამ საკითხს აქ მოვიტანდით, გვითხრეს, რომ ეს ფიქსირებულია. მაგრამ რაკი ზვიადმა ეს განაცხადა, ბევრი სიკეთე გვაკავშირებს მასთან, თუკი ის იმ აზრისაა, რომ არ იზიარებს, რაც აქ არის და გაიმართლებს თავს ან დასწერს ეხლავე, რომ გმობს ყველაფერს...…

ზ. გამსახურდია - ყველაფერს არ ვგმობ. რაც მე დამიწერია, იმას არ ვგმობ. არავითარი ანტისაბჭოთა მე არ დამიწერია, მთავრობის წინააღმდეგ მე არაფერი დამიწერია. რაც შეეხება პროკლამაციას, ის მე არ მეხებოდა, არ ვიცი.

თავმჯდომარე - თუ თქვენ ცნობთ, რომ ეს არის ანტისაბჭოთა მოღვაწეობა, გმობთ და არ იზიარებთ; არ იზიარებთ იმ რადიოგადაცემებს და წინააღმდეგი ხართ ამ მოქმედების...…

ზ. გამსახურდია - ყველაფერს როგორ ვგმობ, ჩემი თავის წინააღმდეგი ხომ არ ვიქნები? დამიწერია დავით გარეჯის ძეგლის მდგომარეობის შესახებ და სხვა ძეგლების შესახებაც და ამას ყველაფერს მე არ ვგმობ. ვგმობ იმ პროკლამაციას, რაც არის ანტისაბჭოთა, ანტისაბჭოთა მე არაფერი დამიწერია.

გ. ჟორჟოლიანი - თქვენ განაცხადეთ, - არ იცით ამ ჟურნალის გამოცემა, სად იცემა და ვინ განაგებს და არც მოგწონთ. მაშ, როგორ ბეჭდავთ?

შ. ნიშნიანიძე - დაწეროს ახსნა-განმარტებითი ბარათი, აი ის, რაც მოგვახსენა. ეს კარგი იქნება.

თავმჯდომარე - ზვიად, როცა თქვენ იყავით სირაძესთან, განა არ იყო ამაზე ლაპარაკი?

ზ. გამსახურდია - სირაძესთან მე ვიყავი მემკვიდრეობის საკითხთან დაკავშირებით და ეს ვუთხარი.

გ. ჟორჟოლიანი - „ოქროს საწმისი“ იხსნება თქვენი წერილით და ლექსით.

ზ. გამსახურდია - ლექსი ჩემია, წერილი კი არა

გ. ჟორჟოლიანი - ხელმოწერა არის ბატონი ზვიადის

ს. ჭილაია - ბევრ რამეზე ამბობს უარს და ეგებ დაწეროს.

თავმჯდომარე - მე ნუ ჩამაყენებთ ბრალმდებლისა და მოსამართლის როლში. ჩვენ მოვუსმინეთ აქ გამოთქმულ აზრებს. თუ მართლა ზვიადი დაამტკიცებს, რომ არავითარი ურთიერთობა არა აქვს, ჩვენ გვეტყვიან და აღვადგენთ ისე, რომ წასული არ იქნება მისი გარიცხვა, ეს იქნება ჩვენთვის დიდად სასახელო და ჩვენი ყველას რეაბილიტაცია. განა მარტო ზვიადი, არამედ მთელი ორგანიზაციაა უხერხულ მდგომარეობაში. ვის გაეხარდება ეს. ხვალვე დავარღვევთ ამ დადგენილებას, ოღონდ დაამტკიცეთ. როგორ გეკადრებათ?!

სერგი ჭილაია

ჩვენ ვთქვით, რომ ჩვენი კავშირის წევრისათვის ეს შეუთავსებელია და შენ თვითონ უნდა დაასაბუთო შენი სიმართლე. შენ ვერაფერი სთქვი.

კენჭისყრა მაინც უნდა მოხდეს, ფორმალურად ხომ უნდა ვუყაროთ კენჭი იმას, რაც აქ ითქვა.

რ. ჯაფარიძე - არ უნდა კენჭისყრა.

თავმჯდომარე - ვინ არის მომხრე იმ აზრისა, რომელიც თქვენ სთქვით?.. არ არის კენჭისყრა საჭირო?!... ვინ არის მომხრე იმ წინადადებისა, რომელსაც ყველა აწერს ხელს?

ი. აბაშიძე - რომ გაირიცხოს?!...

თავმჯდომარე - ვინ არის მომხრე გაირიცხოს, გთხოვთ ასწიოთ ხელი, გთხოვთ დაუშვათ, ვინ არის წინააღმდეგი? არავინ. თავი ვინ შეიკავა? არავინ. მაშასადამე, წინადადება მიღებულია ერთხმად.

მე კიდევ ვიმეორებ, თუ ზვიადი დღესვე დაამტკიცებს იმას, რაც მან განაცხადა - არა აქვს კავშირი ამ საქმიანობასთან, ჩვენ პირველები ვიშუამდგომლებთ, რომ გააუქმონ დადგენილება.

ალ. გომიაშვილი - მოდით ორშაბათამდე მივცეთ ვადა, ორშაბათს თუ წარმოადგენს, ხელახლა შევიკრიბოთ და გადავხედოთ.

თავმჯდომარე - ჩვენ კენჭი ვუყარეთ და გავათავეთ და მე ვამბობ - თუ კი ზვიადი გამართლდება, რომ მას არავითარი დამოკიდებულება არა აქვს და არ იზიარებს იმ პროკლამაციის დაბეჭდვას და ანტისაბჭოთა პროპაგანდას, ჩვენ ყველანი დავუჭერთ მხარს მის კავშირში დაბრუნებას.

ამით ჩვენი ეს დღევანდელი სხდომა დამთავრებულია.¹

__________________

1. სსიპ საქართველოს შსს არივი, ფ. №6, ს. №7726, ტ. №52, ფურც. 47-105

Zviad Gamsakhurdia's
Expulsion from the
Soviet Union

Nino kipshidze

In 1977 the Prosecutor office of the Georgian Republic appealed to the Writers' Union concerning Zviad Gamsakhurdia's activities. Zviad Gamsakhurdia was accused of anti-Soviet agitation and activities. He was accused of writing anti-Soviet proclamations and an article about „fascist and traitor” Shalva Maghlakelidze which had been published in an illegal journal Sakartvelos Moambe ( „The Georgian Herald”).

The meeting of the Writers' Union which was held on April1, 1977 resembled the trial rather than a meeting of the Writers' Union. The decision about Zviad Gamsakhurdia's expulsion was made unanimously. The argument was as follows: „The member of the Writers' Union must actively be involved in constructing communism. If a man carries out anti-Soviet activities he/she can't be enrolled with us. Constructing communism and helping its constructors is our object. Those people who commit anti-Soviet activities must not be considered to be members of our Union”.

We offer Stenographic Report of the Writers' Union of the Georgia SSR which was held on April 1, 1977. [sic.]

Chairman - Grigol Abashidze

Chairman: - Comrades, today we have gathered here to discuss the issue all of us had been thinking about for the last few days.

You have read the materials about Zviad Gamsakhurdia that have been published in the press.

We are all witnesses to many facts. After the socialists won victories in our country and the Soviet people won the Great Patriotic War, Soviet writers have been involved in activities supporting the Soviet party. There has been not even one instance of anti-Soviet activity in the Georgian writers' circle. Konstantine Gamsakhurdia is a great writer of our time. He followed a very difficult path. His socialist novel „Mtvaris Motatseba” ( „Stealing the Moon”) has met with success. Because of his work, he was in his country's favor. As you know, Konstantine Gamsakhurdia was awarded the order of knighthood and was the recipient of many prizes and state rewards.

Today's meeting is about Zviad Gamsakhurdia who is a member of our union. There are many articles about his work in the newspaper. The prosecutor of the republic has

sent us this material with the following inscription: „Sent for appropriate response”. The members of the presidium have read this material.

This material is anti-Soviet agitation. You know the regulations of the Writers' Union, according to which the member of the Writers' Union must actively be involved in constructing communism. If a man carries out anti-Soviet activities he/she can't be enrolled with us. Constructing communism and helping its constructors is our object. Those people who commit anti-Soviet activities must not be considered to be members of our Union. Here are many materials, but I would like us to pay attention to two of them. First one is an anti-Soviet leaflet that has been published in „Sakartvelos Moambe” ( „The Georgian Herald”). This leaflet was spread in Moscow by French and Norwegian tourists. They were imprisoned for it. This leaflet wass republished in this Herald. The other material is about the death of fascist general Shalva Maghlakelidze. This one is the praise of the man who led the fascist legion as if he fought for the liberation of Georgia.

That is all I wanted to say. Now let's listen to the other comrades and then Zviad will explain himself.

Chairman - Won't you start, Nodar?!

N. Dumbadze - We have learnt the material that had been published in the illegal journals „Sakartvelos Moambe” ( „Georgian Messenger”) and „Okros Satsmisi” ( „Golden Fleece”). As for me, I did not like „Okros Satsmisi” because it consists of poor quality work. I studied the materials that had been published in this journal and given to us by the prosecutor. These materials include an anti-Soviet leaflet encouraging people to overthrow the Soviet authority and the biography of General Maghlakelidze, who was in alliance with Hitler. The General's grandson appeared himself in the Vietnam War, slaughtering people. According to this biography, someone promised him that the Georgian people would not forget him. I think that the editor of this journal or the author of this article is not worthy of being a member of the Writers' Union. He is unacceptable to me as to the writer and communist.

Chairman - Giorgi!

G. Tsitsishvili - I have never spoken about the hard time I had to go through in war. It was hard time not because I was wounded and went blind, but because I saw many terrible things. The anti-fascist activities we carried out were very weak. We should have exposed all the terrible things that came about because of fascism.

I have seen the cars filled with dead people. Near Narva I saw two mad men. A special injection was put into their brains. I have seen many terrible things. That's why anything that can rehabilitate the fascism is unacceptable to me.

I get very furious because Maghlakelidze is deemed to be a hero. I have seen many leaflets when I was working in the headquarters. But this leaflet made me furious because it can arise suspicions among the youth. Zviad said that he is not the editor of this journal. But we know that he is because we have been informed by the prosecutor.

We have read this material and were surprised. It is unbelievable to write such leaflet in 1977.

He (Zviad) insulted the name of the Georgian writer. He can't be a member of the Writers' Union.

Chairman - Joseph!

J. Noneshvili - I participated in the Great Patriotic War. Every generation knows how terrible fascism is. All reasonable people hate it. That is why it is unacceptable to me that a fascist general is considered to be a national hero.

It is very hard to me to speak about this because I am very proud of Konstantine Gamsakhurdia. What Zviad says is noteworthy. He says that he is not the author of this leaflet. The members of the Presidium know only the facts that have been informed of by the prosecutor and are published in „Literary Georgia”. I was troubled with the letter from the Catholicos-Patriarch of All Georgia that had been published in „Literary Georgia”. We all will be very happy if it turns out that Zviad did not take part either in praising the fascist general or drawing up this leaflet.

But the prosecutor and the church claim that he participated in it, and Zviad can't be a member of the Writers' Union.

As for me, I think that the person who spreads the

leaflets and praises the fascist General can't be a member

of the Writers' Union.

Chairman - Moris!

M. Potskhishvili - I am afraid I'll have to reiterate. I could not believe that there would be a person in our Union or in our country who would have characterized a fascist General like this. That is why I am worried. If there is a man who supports these leaflets, such person can't be enrolled in the Writers' Union.

Chairman - Karlo!

K. Kaladze - I want to say that Konstantine Gamsakhurdia was the closest, dearest and most devoted friend to me.

Now I am in a very difficult situation. Our Zviad drove us to such a situation. He drove not only himself into a very awkward situation but he drove me and every writer of the Union as well. We are people, who for years have had very friendly relations with Konstantine and his family. I am among those persons who voted for getting Zviad, the son of Konstantine Gamsakhurdia into the Writers' Union.

When a person is a member of the Writers' Union it is his/her duty to share its ideology and to stand by the other members of this Union.

Thus, I share position of the majority. He can't be among us as he does not share our position about different issues. Though it is very hard, Zviad must account for his and for Konstantine's actions. I think that he (Konstantine) should have been here now. It must be very difficult for him to attend this meeting.

Chairman - Who else wants to express his position?

A.Gomiashvili - First of all I want to ask Zviad. He made a comment and he is a member of the Writers' Union.

You said that you are neither editor nor author of this journal. If you are not the editor of this leaflet, what do you think about this organ? What is your attitude toward this organ? How changed your attitude after you listened to the positions at this Presidium? What do you think?

Z. Gamsakhurdia - I will express myself in brief. Solzhenitsin was expelled from the Union for his work. You want to expel me for pro-fascist proclamation and for Maghlakelidze's biography but I have not written or signed any of them. I am responsible only for what I write or sign. I would have signed these proclamations if it had been my journal. This proclamation is absolutely unknown to me. I share the documentary materials of this journal and that is all. Both you and the press try to blame me for more than actually exists. I will abstain from expressing my position. I will say it at the end.

A.Gomiashvili - I think there is no use speaking. According to the regulation of the Writers' Union, its members must share the Soviet ideology. The person who

does not accept it must not be a member of the Union.

Chairman - Elguja!

E. Maghradze - The comrades have already expressed their point. Mr. Konstantine is an idealization of bravery and a great writer. Those who have read his books fell in love with Georgia, its nation and Georgian fiction. It is very difficult for me to speak today as this person has grown before our eyes.

I think that Zviad Gamsakhurdia is a victim of the unfair situation that for twenty years has been in our country. It is our fault that we did not try to stop him when he took the first step in the wrong direction. Our organization should have shown more skill, more bravery and more foresight to stop him. He is the age of our sons. We could bring him up. But we acted to the contrary. We encouraged those who reached goals through fighting and excess. This affected Zviad. If we had hindered such persons, we would not have faced what we have to face now.

Now he is on the side of the opposition. His behavior is unacceptable and reprehensive and thus, he can't stay in the Union.

Chairman - Khuta!

Kh. Berulava - The Writers' Union consists of people with identical ideas. For this reason, Zviad's action can't be acceptable to the other members of the Union.

I approve the above-mentioned suggestion about expelling Zviad from the Union. He said that he had not written that proclamation. Let him tell us who had written it.

Chairman - Let me say that the information that is published in press is absolutely true. Nobody wanted to invent this. Zviad can express his ideas but this issue is proved to be true and there is nothing to doubt. Is it possible that newspapers like Communist, Tbilisi, Young Communist and Literary Newspaper publish false information?!

Kh. Berulava - The most important is that we must not let anyone spoil the soul of our young generation. We must raise them with communist ideology. We don't have right to compromise.

I approve the idea of the others that is as follows: such person should not be the member of the Writers' Union of Georgia.

Chairman - Sergi!

S. Chilaia - I know nothing else but what is written in the newspaper. I think that the material published in the Soviet press is so clear that there can't be any doubt about its accuracy.

Konstantine Gamsakhurdia said himself the following: „I would not be a great writer if not for the Soviet authority”. He said it himself and that is true. The existing reality made him a writer and that is why he praised it in his works.

It is a pity that we have to discuss the issues of the son of such great master. It hurts me because Konstantine Gamsakhurdia himself has gone through very a difficult life. His works speak of him.

For this reason, I agree with the idea that has been expressed here. But it is noteworthy that the secretary of the Party organ somehow doubted the facts we are discussing now. He should not have said „and if it is the truth”. I approve that Mr. Alex asked Zviad a question. He did not answer. I think that Zviad should answer clearly to clarify the situation. Let me repeat that I know the information that is written in press. Although I agree with the abovementioned suggestion, I think that each question and suspicion should be answered and clarified.

M. Potskhishvili - Mr. Sergi, this doubt arose because Zviad had said that he was not the author of that proclamation. By the way, if you have not read the material, here it is. You can read it.

Chairman - Irakli, would you like to add anything?

I.Abashidze - How long has Zviad been a member of the Writers' Union?

Z. Gamsakhurdia - Since 1966.

Chairman - Since 1968. Here is the document, Zviad!

I.Abashidze - Since 1968 we have not discussed anyone's case. Moreover it is difficult to discuss the case of Konstantine Gamsakhurdia's family member. (Chairman - Sorry, Zviad has been a member since 1965). It is very had to say but we must say that the members of the Writers' Union know the regulations and they should not have any anti-Union ideology.

Chairman - I was ill and I could not read everything. You are here to express your ideas.

Z. Gamsakhurdia - I will say at the end.

Chairman - By the way, last word belongs to us.

Z. Gamsakhurdia - At trials, the verdict is passed after an accused has expressed himself.

Chairman - I think we can vote. I am for expelling Zviad Gamsakhurdia from the Writers' Union. We call upon him to let him speak, but we are speaking and not listening to him.

This son of a great man has been among us for 11 years. What have we done?! We must say this about ourselves as well. Have any of us warned him? Let's take me. I - Irakli Abashidze have not taken any measures. He became a member of the Union in 1966. He was arrested once but I helped him. Konstantine Gamsakhurdia said that he would kill him if Zviad did the same again. But what have we done after? Nothing and for this reason, we are also responsible for everything going on here.

This man says: „I am not an editor. There is not my signature. Let's ask him what is going on. We should have called him and warned him earlier. We should have worked with him on this matter.

I know that I am strict now, but this was a concern of mine as well. I consider Konstantine my brother and his family - my friends. Lately, I have visited him five times and he rings me and Giorgi Natroshvili every day. We are guilty and we are responsible.

Voices - Let him speak.

Z. Gamsakhurdia - What can I say?! The court has its rules in the Soviet Union and abroad. It has its jurisprudence and law. I think you have decided everything. I have nothing to do but to be silent and await your verdict. It is wrong to punish a man until the trial and to say that something is true because it is written in the press. The press may make a mistake. Neither the press not the prosecutor's office can be the judge. The prosecutor expresses his position but he can't pass a sentence. If he could and if his position were competent, there would not have been a court. The court must find out the truth that is beyond the prosecutor's office.

What is the duty of the court?! Can the speeches be full of insinuations?! Our press publishes everything that is written by the correspondent of Soviet Culture. You blamed me as if I sent the information to Radio Svoboda (Freedom). Who can count the other charges against me?!

As for this journal, I don't know where and by whom it was issued. I write and give to my friends. I always put my signature to the work I do. But unfortunately, my works are not published as censorship is too strict. For this reason, I spread my work among my friends. E.g. I have written an article about defending monuments. I appealed to all the press organs but they did not publish the article. Only after that I decided to spread it so that people could read it.

As for the proclamation, I have not seen or translated it. I am not an enemy of the Soviet system. I don't want to overthrow this regime and I don't call upon anyone to have anti-Soviet inclinations. If I criticize some organ, it does not mean that I am its enemy.

Don't assume the responsibility to fulfill the functions of a court. I know that you are planning it. Whatever I say, I know it will not change your attitude toward me. But don't forget that you are not a court. You are the Writers' Union.

I am not an author of the letter about Maghlakelidze. Read it and you will guess that there is not a single word of mine.

By the way, I want to remind you that Maghlakelidze was a consultant of your Merani. If he was a fascist why he had not been in the Nuremberg process? The point is that he was anti-fascist and anti-Hitlerist. He is a simple military. He was a member of the Schulenburg group and an antifascist.

I did not know Maghlakelidze. He was not my friend. For years he had been the collaborator of your publishinghouse Merani. You are the ones who often had a good time with him. (Giorgi Zhorzholiani - He says he is not an author of the letter). Let's see if the court proves that am the author of this letter or I have translated this proclamation. I did not sign this journal not because I am afraid, but because I don't know the place where it is issued. I sign the information - that is fact and truth.

G. Tsitsishvili - You have said that you don't know where the journal is issued and who its editor is. You are a member of the Writers' Union and thus, you don't have the right to publish you articles in an illegal journal, moreover you don't know its editor or establisher. As for me, I have never seen this journal. If this article had been published in Tsiskari or Mnatobi I would have read it and thus, estimate it. I can't estimate your article as it is published in another journal.

Z. Gamsakhurdia - Mr. Giorgi, your works may be published in this kind of journal in the future. I spread my works among my friends. These are works which are not published in the press. This journal has its editorial staff. It is not an office or something like that. You are not right.

Chairman - Mr. Giorgi!

G. Merkviladze - Zviad's speech did not convince us that he did not have any connection with publishing this letter. It's hard to imagine that you don't know the details of this journal. After all, how is it possible to publish your material without having your permission? In that case, you had right to protest. But you did not do it and it makes me think that you are in alliance with this journal and approve its ideology.

Being a member of the Union means defending its position. But you are not. For this reason, it is very natural to discuss your matter.

You should cooperate with us with your skill and with your family's traditions. But now I agree with the others that you must be expelled from the Union.

Chairman - Guram!

G. Panjikidze - I am in a very difficult situation and it's very hard for me to speak now. For two years Zviad and I have not spoken to each other as we had quarreled. Now he is in trouble and I don't want to be his accuser. In spite of this, I agree with the others.

According to the regulations, a man is expelled from the Party if he has not paid the party fee for three months. Zviad does not share the ideology of the Writers' Union. He does not subordinate himself to its rules. For this reason, I think that he himself should have gone from the Union.

I agree with the Presidium by all means, but I am in a very difficult situation.

Chairman - Does anyone else want to express his idea?

Voices - Everyone should state its position, everyone!

Chairman - Archil!

A.Sulakauri - I want to repeat Guram's words. Zviad and I don't have a good relationship with one another. I learnt about this incident from press. I did not read his works. Noteworthy is Zviad's claim that he does not have any connection with the proclamation. (Z. Gamsakhurdia - No, I had connection. My work has been published in that journal but I don't know where and when it is issued). Zviad is right that this case is up to the court. On the whole I agree with the majority's idea.

Tamaz Chiladze - I agree with the Presidium.

Chairman - Guram

G. Asatiani - Everybody expressed their ideas. I want to speak too. It is a very painful question. We are really in a very difficult situation. I don't think there is a writer in the hall who considers Zviad Gamsakhurdia an enemy. This issue hurts me. I want to ask Zviad what he thinks.

I think that majority of us know how valuable Konstantine Gamsakhurdia is. We are people, including the old and young generation, who know Zviad's family. They know his divine mother and wonderful sister. Thus, our feelings are clear.

Let me repeat the aforementioned that today's discussion is belated. All of us, including me, should have done everything to avoid what had happened.

After I have listened to everyone I have the following opinion: I think that the path that Zviad has chosen is wrong and risky. This is such an activity that may cause very bad results. And these results may be so hard that one person will not be able to expiate. I believe in it through the experience of Konstantine and other writers of his generation.

I will repeat what has been already said here. Each organization has its principles, its regulations and if a member opposes any of these he himself expels himself from the organization.

If I were Zviad Gamsakhurdia I would have written a notice about leaving the Union earlier.

Chairman - Roman, would you like to add anything?

R. Miminoshvili - It is very difficult for me to speak. I was late for this discussion. I don't know what you have spoken about. As I guess, Mr. Zviad denies that these publications have been issued at his initiative.

The material that has been published in press is part of his whole work. I brought some materials with me. (He gave them to Grigol) Part I have left with the manager. This is the Tavisuplebis Tribuna (The Freedom Tribune). Here is published Zviad's speech and Konstantine Gamsakhurdia's unpublished short story. As far as I know, nobody has an access to Konstantine Gamsakhurdia's archive.

Chairman - Is it an emigrant journal?

R. Miminoshvili - Yes, it is an emigrant journal. Its editorial board consists of the following persons: G. Tsereteli, M. Nozadze and others. There is published Zviad Gamsakhurdia's open letter to professor Leng.

Z. Gamsakhurdia - It is my letter. I signed it. I have sent this letter to professor Leng. My works are published in the Tavisuplebis Xma (The Freedom Voice). I don't know who gives these materials to them.

R. Miminoshvili - Here is a one-page extract from the Georgian Herald. There is a list of those persons who defend human rights in Moscow and their letter with the signature of the following academicians: Sakharov, Tverdokredov and Chelidze. This letter is about two groups: defense of human right in the Soviet Union and in Georgia. „Group of Human Rights Defense” in Georgia was established in 1974. The major aim of the group is ... The members of the group are: Z. Gamsakhurdia, M. Kostava, V. Rtskhiladze and others.

Z. Gamsakhurdia - I sing what is written by me. As for that group, the Soviet Union has signed it first.

R. Miminoshvili - I want to say a word about the Golden Fleece. Konstantine Gamsakhurdia's unpublished works are published in that journal. How does the editorial board get these materials? (Z. Gamsakhurdia - These works are spread all over the city).

-This is what I know.

Chairman - Rezo!

R. Japaridze - My friends, I think that all of us would sacrifice a few years of living in order not to be present on this day. I would have sacrifice a few years in order not to speak now. I will not speak about my attitude toward Konstantine Gamsakhurdia and how I loved Zviad. But I know that if Konstantine had been here, he would agree with me.

Our Union has its regulations and if somebody doesn't agree with it he should leave the Union. Such people should not put us in such an awkward situation.

I wish Zviad had behaved so. I am sorry but I have to agree with the aforementioned suggestion.

Chairman - Murman!

M. Lebanidze - I can't believe that we have not clarified yet, if Zviad is really an organizer, editor and publisher of those materials that are published in these journals or not.

Chairman - Comrades, I want to say officially that when this question was stated we were told that it had been proved documentary. Don't make this question disputable. We will change our mind if Zviad claims his position.

M. Lebanidze - Today Zviad should admit that he was wrong and did what he had done. Soon after he will have to confess but we don't know the place where he will confess.

I don't think that it is logical to expel him just for the letter remembering Guram Rcheulishvili. But if he is an editor of the journal in which anti-Soviet proclamation and the letter remembering Maghlakelidze's were published, he should be expelled by all means.

Chairman - Is anyone left?

Sh. Nishnianidze - There is no doubt about what has been said here. Every accusation is proved. It is good for Zviad if he is able to explain himself. If he is not, he will have to confess his mistakes in the press. He had gained such education, that he must do activities in favor of the people. I think that it will be very good for Georgian literature if he is found not guilty. If he offers himself up, he will be welcome to our Union again.

Chairman - Mr. Demna!

D. Shengelaia - It is very hard for me as Zviad was grown up before my eyes. I remember him a child and now he is absolutely different. He had sent 170 anonymous letters concerning priests. The letters says: „Let's take care of the Georgian language”. There is no doubt that he is its author. No further confirmation is required. Such proclamations spread bad influence on everyone. A sensible man should not behave like this. Moreover, you are a son of our homeland and you must not muddy the water.

I am very sorry that a member of our „family” behaved such way. It will be very good if Zviad is able to explain himself. It will be his survival, Konstantine's survival and survival of our presidium. This issue is very complicated. It is full of anti-patriotism, denouncement and betrayal. I don't approve anonymous letters. Noteworthy is that the priests mentioned the following word „Paranoids”.

I doubt but I will be very glad if Zviad is found innocent.

Chairman - Comrades, everyone stated their positions. You say that you are in a very difficult situation but let me say that I am in the most difficult situation because I am the chairman.

You know that our country has many enemies and thus, there is no need to invent further more. This question is proved to be the truth. But Zviad tries to convince us that he is innocent and thus, he denounces everything.

Z. Gamsakhurdia - I don't denounce everything. I don't denounce what I have written. I have never written anything that would be anti-Soviet and anti-authority. As for the proclamation, I can't say anything about it as I know nothing.

Chairman - So, you admit that it is anti-Soviet activity and denounce it. You don't approve these radio broadcasts and you are against all those activities...

Z. Gamsakhurdia - I don't say that I denounce everything. I admit that I have written an article about Davit Gareja and about the other monuments. I don't denounce it. I denounce an anti-Soviet proclamation which I have not written.

G. Zhorzholiani - You have said that you don't know where this journal is published and who the editor is. If it is true how you manage to publish your articles there?

Sh. Nishnianidze - It will be very good if he writes an explanation letter about what he has said.

Chairman - Zviad, have not you spoken about this question while your visit to Siradze?

Z. Gamsakhurdia - I visited Siradze concerning the issue of inheritance.

G. Zhorzholiani - The Golden Fleece starts with your letter and poem.

Z. Gamsakhurdia - The poem is mine but the letter isn't.

G. Zhorzholiani - Here is Mr. Zviad's signature

S. Chilaia - He denies much. It will be better if he writes all about.

Chairman - I am not prosecutor or judge. We have listened to everyone. If Zviad is able to prove that he is not guilty, we will happily bring him back into our Union. The whole Union is in an awkward situation. Nobody will be happy with his exclusion.

In conclusion, such behavior is unacceptable for a member of our Union. You must prove that you are not guilty. You could not have done it yet.

Although everyone expressed their positions we must still vote.

R. Japaridze - The vote is not necessary.

Chairman - Who approves voting?

I. Abashidze - Are we voting about expelling him from the Union?

Chairman - Who is for his expelling, raise your hands, please. Who is against? Nobody is. Who abstained? Nobody did. Thus, everything has been decided unanimously.

Let me repeat once again that if Zviad is able to prove his innocence, we will annul this decree.

Al. Gomiashvili - Let's give him time up until Monday. On Monday we shall re-discuss his matter.

Chairman - No, we have already voted. If it is proved that Zviad did not have any connection with this proclamation and anti-Soviet activities, we all will support his return to the union.

Let's call it a day.¹

_____________________

1. LEPL MIA Archive of Georgia, f.6, c.7726, v.52, pp.47-105

ეკა კაციტაძე

გენერალი შალვა მაღლაკელიძე

შალვა მაღლაკელიძე - ქართველი პოლიტიკოსი, საზოგადო მოღვაწე და ვერმახტის ქართული ლეგიონის მეთაური. არალეგალურ გამოცემა „საქართველოს მოამბეში“ გამოქვეყნდა გენერალ მაღლაკელიძის მოღვაწეობის შესახებ სტატია, რომელიც მწერალთა კავშირიდან ზვიად გამსახურდიას გარიცხვის მიზეზი გახდა. „საარქივო მოამბე“ ამ დოკუმენტს მცირედი კორექტირებით აქვეყნებს (სტილი დაცულია):

(მარტიროლოგი)

იგი მაგალითია რაინდისა, მამაცი და
კეთილშობილი თავისუფლების ჟამს და
მშვიდი და ერთგული უბედურებაში მყოფი.
იოჰან ვოლფგანგ ფონ გოეთე

1976 წლის 7 ნოემბერს, თბილისში, თავის პატარა ბინაში, გარდაიცვალა გენერალი შალვა მაღლაკელიძე.

გაცივდა გული მგზნებარე ქართველისა, საქართველოს გადარჩენისთვის თავდადებული მებრძოლისა, სამშობლოს წამებულისა!

შეირხნენ მგლოვიარედ საქართველოს ზარები!

მოკლედ ვაუწყოთ მკითხველს ბატონი შალვას, ამ ჭეშმარიტად დიდი ქართველის წარსული, მისი დიდებისა და წამების გზა.

იგი დაიბადა 1894 წელს იმერეთში, გლეხის ოჯახში. პირველი მსოფლიო ომის დაწყებამდე იგი ბრწყინვალე სამხედრო კარიერას აღწევს, თუმცა კი საქართველოს დამოუკიდებლობის იდეითაა შეპყრობილი და ელოდება ხელსაყრელ მომენტს ამის განსახორციელებლად. ომში იგი იმყოფება კავკასიის ფრონტზე, ხოლო რევოლუციის დროს მას თვით ქართული ჯარის ნაწილები ასახელებენ ახალციხის გენგუბერნატორად, რასაც შემდგომში დამოუკიდებელი საქართველოს მთავრობაც ადასტურებს.

საქართველოს დამოუკიდებლობის წლებში (1918-1921) შალვა მაღლაკელიძე, როგორც ვთქვით, ახალციხის გენერალგუბერნატორია, შემდეგ ინიშნება ტფილისის გენგუბერნატორად, სადაც იგი იმყოფება საბჭოთა რუსეთის ჯარების მიერ თბილისის აღებამდე და ბოლოს, 1921 წლის თებერვალმარტში მას აფხაზეთის გენგუბერნატორად ნიშნავენ რუსეთის IX არმიისათვის წინააღმდეგობის გასაწევად. ყველა ზემოხსენებულ პოსტზე ბატონმა შალვამ სამაგალითო თავდადება და ერთგულება უჩვენა საქართველოს!

1921 წელს ბატონი შალვა ემიგრაციაში არ წასულა, იგი შეგნებულად დარჩა სამშობლოში. მაგრამ ამავე წელს მას აპატიმრებენ (აღსანიშნავია, რომ როდესაც დაპატიმრებულ შ. მაღლაკელიძეს რუსთაველის გამზირზე ჩაატარებენ, მას ქართველი ახალგაზრდობა ცოცხალ ყვავილებს ესვრის, რის გამოც გენერალთან ერთად ოცდაათამდე ახალგაზრდასაც დაიჭერენ).

,,ჩეკა“-ში მთელი ექვსი თვის განმავლობაში მას „დაკითხვის“ დროს აწამებდა პეტროსიანცი, კამოს ძმა... ბატონ შალვას ჯერ მეტეხის ციხეში გადაიყვანენ (და ამით სიკვდილს გადაარჩენენ), ხოლო შემდეგ სულაც გაათავისუფლებენ, რის მერეც გენ. შ. მაღლაკელიძე არალეგალურ მდგომარეობაში გადადის. 1923 წელს, გენ. შ. მაღლაკელიძე (სხვათა შორის აბელ ენუქიძის დახმარებით) საზღვარგარეთ გააღწევს. ბატონი შალვა მაღლაკელიძე უცხოეთში ყოფნისას ამთავრებს პრაღის უნივერსიტეტს და ხდება იურიდიულ მეცნიერებათა დოქტორი. შემდეგ იგი ხდება ნაფიცი ვექილი. ამავე დროს, ბატონი შალვა თავმჯდომარეობდა რიგ ქართულ პატრიოტულ ორგანიზაციებს უცხოეთში, როგორიც იყო „ორნატი“, „თეთრი გიორგი“ „ქართლოსი“ (აღსანიშნავია, რომ სწორედ მან გააძევა „თეთრი გიორგის“ ორგანიზაციიდან საბჭოთა აგენტები, კალე და ნინო სალიები). იგი მეგობრობდა საზღვარგარეთ მყოფ გამოჩენილ ქართველ მეცნიერებთან და საზოგადო მოღვაწეებთან: მიხ. წერეთელთან, ვ. ნოზაძეთან, მიხ. თარხნიშვილთან, კიტა ჩხენკელთან და სხვებთან.

1930-იან წლებში ბატონი შალვა ფართო მოღვაწეობას შლის საბჭოთა რუსეთის წინააღმდეგ მიმართულს და მას მისი ნიჭის წყალობით დიდად აფასებენ ანტისაბჭოურად განწყობილ ემიგრანტთა მთელი წრეები და ორგანიზაციები: საკუთრივ რუსებისა, უკრაინელებისა (გეტმანი სკოროპადსკი), აზერბაიჯანელებისა, სომხებისა, კაზაკებისა და სხვ. (კაზაკებმა, მაგალითად, იგი სპეციალური მანდატით აღჭურვეს და თავიანთი უფლებების დაცვა სთხოვეს მას გერმანელთა სამხედრო შტაბის წინაშე, ასევე სომხებიც სთხოვდნენ დახმარებას და სხვ.).

1941 წელს, როდესაც გერმანია რუსეთს თავს დაესხა, ბატონი შალვა თავისი ვაჟით გაიოზით, რომელსაც ლეიტენანტის სამხედრო წოდება ჰქონდა, გერმანულ არმიაში, ფრონტის წინა ხაზზე იბრძვის.

1942 წლის 26 მაისს (1918 წელს საქართველოს დამოუკიდებლობის გამოცხადების დღე) პოლონეთში, ქ. ვესელას მიდამოებში, საზეიმოდ გამწკრივებულ ჯარის თავზე აღიმართება დამოუკიდებელი საქართველოს სამფეროვანი დროშა. ამ დღეს ფიცს ღებულობდა გერმანიის არმიაში შემავალი ქართული ჯარის ნაწილი (ბატალიონი). ფიცის მიღებას ესწრებოდა ფონ დერ შულენბურგი (ყოფილი ელჩი გერმანიისა მოსკოვში, 1918 წელს საქართველოში ნამყოფი, რომელმაც შემდეგ მონაწილეობა მიიღო ჰიტლერზე 1944 წლის თავდასხმაში, რისთვისაც დახვრიტეს), გენ. კესტრინგი და ქართული ჯარების სარდლად (,,პატრონად „) დასახელებული ბ-ნი შალვა მაღლაკელიძე. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ საქართველოს (ქართველობას) კაზაკებსა და კავკასიის სხვა ხალხებთან შედარებით დიდი უპირატესობა ენიჭებოდა, როგორც თავის დროზე ევროპის მიერ დე იურედ ნაცნობ სახელმწიფოს, რაც იმაში გამოიხატებოდა, რომ გერმანიის სამხედრო უწყება მთელ კავკასიაში მარტო საქართველოს სახელმწიფოს ცნობდა, ყველა დანარჩენს კი მასში შემავალ ავტონომიურ ოლქებად განიხილავდა. ამიტომ განსაკუთრებული იყო გერმანულ არმიაში შემავალი ქართული ჯარის ნაწილების ფიცი, რომელიც სხვა ეროვნების ჯარისკაცების ფიცისაგან იმით გამოირჩეოდა, რომ ქართული ჯარი ფიცავდა ,,რუსეთისგან განთავისუფლებულ ქართულ მიწას „, ხოლო ყველა დანარჩენი კი უშუალოდ ადოლფ ჰიტლერზე ფიცულობდა. ამის თაობაზე გენ. კასტინგსა და შალვა მაღლაკელიძეს სპეციალური აუდიენცია ჰქონდათ ჰიტლერთან, რომელსაც შეუთანხმეს ქართველთა განსაკუთრებული ფიცის ტექსტი. სწორედ ამითვე აიხსნება, რომ მხოლოდ ქართველებს დართეს ნება სახელმწიფო დროშის აღმართვისა. კავკასიის სხვა ერნი ამ დროშით უნდა გამოსულიყვნენ! სწორედ ამ ქართული ჯარის მოწინავეთი, მისი პირველი ბატალიონით (დაახლოებით 2 ათასი კაცი) მოიწევდა მისი სარდალი - ბ-ნი შალვა მაღლაკელიძე საქართველოს გასათავისუფლებლად - ბრძოლით გაიარა მთელი გზა საქართველოს საზღვრამდის, სოფელ ურუხამდის (ოსეთი), სადაც ის დაბანაკდა გერმანულ ჯარებთან ერთად.

აქვე უნდა აღინიშნოს შემდეგი: მიუხედავად დიდი წარჩინებისა გერმანიის სამხედრო შტაბში, ბ-ნი შალვა არასოდეს არ ყოფილა ნაციონალ-სოციალისტური პარტიის წევრი. უფრო მეტიც, იგი ორგანულად ვერ იტანდა სს-ს და გესტაპოს და თუ რომელიმე ქართველი ამ უწყებებს ეტანებოდა, იგი ყოველნაირად ცდილობდა, რომ არ დაეშვა ეს და ურჩევდა მათ ამის საპირისპიროს. ბ-ნი შალვა გახლდათ ნამდვილი მხედარი და რაინდი. იგი ქართულ ჯარს ქართულ ჩოხაში გამოწყობილი მიუძღვებოდა ცხენზე ამხედრებული. და თუ გერმანულ ფორმას ჩაიცვამდა, იგი არასდროს არ იცილებდა ქართულ სამხრეებს! მისი სამხედრო მამაცობა სპეციალური ჯილდოებით აღინიშნებოდა და 1944 წელს მას გერმანული არმიის გენერლის წოდებას მიანიჭებენ (თვით ბატონ შალვას აქვს ნათქვამი, რომ ფრონტზე ყოფნისას, მე რომ მამაცობა არ გამომეჩინა, შვილის მრცხვენოდაო და შვილს კი პირიქით! განა წარმოსადგენია მამა-შვილის ამ რაინდულ ურთიერთდამოკიდებულებაზე უფრო უკეთესი?!.).

უდიდეს კეთილშობილებას და ჭეშმარიტ რაინდობას ამჟღავნებდა ბ-ნი შალვა დამარცხებული მტრის მიმართ. არასოდეს იგი ქართველ ტყვეებს არ აძალებდა გერმანული ფორმის ჩაცმას, ბევრი ასეთი ტყვე გერმანელთა წინააღმდეგ აჯანყების შემდეგ მან დახვრეტას გადაარჩინა! და განა მარტო ქართველები! დაუვიწყარია, მაგალითად, როგორ იხსნა ბ-ნმა შალვამ 11 სომეხი ტყვე დახვრეტისგან, როდესაც ისინი თვით მათმა თანამემამულემ დააბეზღა გერმანელთა წინაშე. ასევე დაინდო და გაათავისუფლა შალვა მაღლაკელიძემ სოფ. ურუხში მის მოსაკლავად მიგზავნილი სამი ქართველი ტერორისტი 1942 წელს. და ბოლოს, მისი და გერმანული სამხედრო უწყების დამსახურებაა, რომ საქართველო არ დაბომბეს საქართველოს საზღვარზე მდგარმა გერმანიის ჯარებმა!

1943 წლის 3 იანვრამდე დაჰყოფს ქართული ჯარი საქართველოს საზღვრებთან და ბოლოს ყველაზე გვიან დატოვებს პოზიციებს და ბრძოლით გაიკაფავს უკან დასახევ გზას. 1943 წლის ბოლოს ისევ პოლონეთში ყალიბდება ქართული ლეგიონი 7 ბატალიონის შემადგენლობით, რომელთაც საზეიმო ვითარებაში (ცერემონიალს ესწრებოდნენ გერმანელთა მხრიდან: ფონ დერ შულენბურგი, გენ. კესტრინგი, გენ. ეიხენდორფი) გადაეცემათ საბრძოლო დროშები და ენიჭებათ სახელები, აი მათი დასახელებანი:

ენერალი შალვა მაღლაკელიძე

I ბატალიონს, რომელმაც შ. მაღლაკელიძის სარდლობით ბრძოლაში მიიღო ნათლობა (ხოლო ომის ბოლოს საფრანგეთში, შერბურგთან, ამერიკელ პარაშუტისტ-დესანტებს მძაფრ ბრძოლას გაუმართავს) მიენიჭება „შალვა მაღლაკელიძის“ სახელი;
II ბატალიონს - „გიორგი სააკაძე“
III ბატალიონს - „დავით აღმაშენებელი“
IV ბატალიონს - „თამარ დედოფალი“
V ბატალიონს - „მეფე ერეკლე II“
VI ბატალიონს - „შოთა რუსთაველი“;
VII ბატალიონს - „ილია ჭავჭავაძე“

ამ ლეგიონის პარალელურად, უკრაინაში იქმნება მეორე ქართული ლეგიონი. ლეგიონებს გააჩნდათ თავისი გაზეთი „საქართველო“, რომელსაც რედაქტორობდა გაიოზ მაღლაკელიძე.

ასეთი იყო ბ-ნი შალვას (და სხვა ღირსეულ ქართველთა) ცდები საქართველოს გათავისუფლებისკენ მიმართული.

II მსოფლიო ომის დამთავრებამდე გენ. შ. მაღლაკელიძე თავმჯდომარეობდა გენ. ვლასოვის არმიის ე.წ. „რუსეთის ხალხთა განმათავისუფლებელ კომიტეტში“ (конр) შემავალ „კავკასიის კომიტეტს“.

ომის დამთავრების შემდეგ საბჭ. რუსეთმა, სტალინმა მოსთხოვა ამერიკელებს რამდენიმე გენერლის გადაცემა, მათ შორის გენ. მაღლაკელიძისა. ამერიკელებმა დააპატიმრეს გენ. მაღლაკელიძე, მაგრამ შვილისა და მეგობრების დახმარებით მას გააქცევენ შვეიცარიაში და შემდეგ რომში, სადაც გახარებული მ. თარხნიშვილი და იქაური ქართველობა მას გადარჩენის პარაკლისს გადაუხდიან. რომში ყოფნისას ბ-ნი შალვა მაღლაკელიძე, საქართველოში იტალიის ყოფილი ელჩის, ინსაბატოს დახმარებით, ხდება წევრი მასონური ლოჟისა და ღებულობს უმაღლეს რანგს მასონისას წოდებით: „სიკვდილთან შერიგებული „. სწორედ მასონთა რეკომენდაციით გენ. მაღლაკელიძეს სამხედრო მრჩევლად იყვანს პაკისტანის პრეზიდენტი აიუბ-ხანი (რომელიც თვით მასონი გახლდათ) და ამრიგად, ბ-ნი შ. მაღლაკელიძე ყარაჩიში გადადის საცხოვრებლად. იქ ყოფნისას მას ძალზე აფასებდა და მეგობრულ განწყობილებაში იყო მასთან პრეზიდენტი აიუბ-ხანი. მაგრამ 1952 წელს საბჭ. დაზვერვა თავისი აგენტების ხელით შეეცდება გენ. მაღლაკელიძის მოსპობას, მას იქ ტერორს უნიშნავენ. ამის გამო, აიუბ-ხანის რეკომენდაციით გენ. მაღლაკელიძე 1953 წლის დასაწყისში დასავლეთ გერმანიაში ჩადის და ხდება ადენაუერის სამხედრო მრჩეველი.

გერმანიაში ჩასვლის წინ გენ. მაღლაკელიძე თავის მეორე მეუღლეს და მცირეწლოვან ქალიშვილს დას. ბერლინში გამოისტუმრებს, სადაც მათ უნდა დახვედროდა მისი ერთგული ალექსი ფაჩულია. მაგრამ საბჭოთა აგენტურა ფაჩულიას მოკლავს და გენერლის ცოლ-შვილს აღმოსავლეთ გერმანიაში გაიტაცებს.

გერმანიაში ჩასვლისას გენ. მაღლაკელიძეს უშუალოდ კანცლერი ადენაუერი წარუდგენს ორ გერმანელ გენერალს და ორ პოლკოვნიკს, რომელნიც გდრ-ის ჯარში იყვნენ და ვითომც ეწეოდნენ სამხედრო დაზვერვას საბჭოთა რუსეთის წინააღმდეგ (სინამდვილეში კი მათ ადენაუერი შეცდომაში შეჰყავდათ და საბჭ. აგენტურის შემსრულებელი იარაღები იყვნენ, რომელთა ოჯახებიც ტყვედ ჰყავდათ აყვანილი). და აი, სწორედ მათი შემწეობით საბჭ. აგენტურა 1954 წლის 1 აგვისტოს გენ. შ. მაღლაკელიძეს ძალდატანებით მოიტაცებს დას. ბერლინიდან. მაღლაკელიძეს ჯერ გადაიყვანენ აღმოსავლეთ გერმანიაში (სადაც ოჯახს დაახვედრებენ), ხოლო შემდეგ მოსკოვში. ამრიგად ადენაუერმა და დასავლეთმა ვერც დაიცვა გენ. მაღლაკელიძე და ვერც გამოესარჩლა მას (ასეთი იყო ნაყოფი უძალო დემოკრატიისა. ამით კიდევ ერთხელ დასტურდება ის სიბრძნე, რომ თუ სიკეთეს ძალა არ გააჩნია, იგი ბოროტებას ემსახურება).

პირველი, რაც გენ. მაღლაკელიძემ მოისმინა საბჭ. აგენტებისაგან, იყო ქართველთა (როგორც „საბჭოთა „, ისე ემიგრანტთა) უდიერი მოხსენიება. თან ისიც აუწყეს გენერალს, რომ „თქვენი მხეცები - ქართველები (იგულისხმება სტალინი - ბერია), ცოცხლები რომ ყოფილიყვნენ, თქვენ ცოცხლად ტყავს გაგხდიდნენო!“

გენ. შ. მაღლაკელიძის სასახელოდ უნდა ითქვას, რომ მთელი ამ დაკითხვების მანძილზე სამხედრო სუკ-ში მას იოტისოდენადაც არ უღალატნია სამშობლო-საქართველოსათვის!

სუკ-ი არ ერიდებოდა სადისტურ მეთოდებს გენერლის მიმართ. მაგალითად, გენ. მაღლაკელიძე და მისი ოჯახი, მცირეწლოვანი შვილით, რამდენიმე დღე მშიერი დატოვეს მოსკოვის სასტუმროს ოთახში (ოთახისაპატიმრო) ისე, რომ მაღლაკელიძეების ოჯახმა თვითმკვლელობა განიზრახა. მხოლოდ ამის შემდეგ (ეტყობა, ოთახში საუბრები ისმინებოდა აგენტების მიერ) შემოუტანენ მათ საჭმელს. ასე გაუკეთეს გენერალს რამდენჯერმე.

საბოლოოდ სომხური გვარით, ის საიდუმლოდ ჩამოჰყავთ თბილისში და ასახლებენ სასტუმრო „რუსთავში „. ასე რომ, ბატონი შალვა კარგა ხნის მერე შეიტყობს, რომ მისი სახელით გაზეთებმა „заря востока „-მ (1954 წლის 9 დეკემბერი) და „კომუნისტმა“ (1954 წლის 10 დეკემბერი) გამოაქვეყნეს გულისამრევი მონაჩმახი, თითქოს მაღლაკელიძე „თავის ნებით“ გადმოსულიყოს სსრკ-ში, გმობს ემიგრაციას და სხვა ამდაგვარი. ეს მონაჩმახი გადაბეჭდეს გდრ-ის გაზეთებმა და ეს ვერსია უგუნურად გაიმეორა ზოგიერთმა ქართველმა ემიგრანტმაც. აღსანიშნავია, რომ როდესაც მშობლიურ სოფელში ღრმად მოხუცებული მამის სანახავად ჩავიდა ბ-ნი შალვა, მოხუცმა იგი სახლში არ შეუშვა, სანამ არ დააფიცა დედის საფლავი, რომ საბჭოთა გაზეთებში მისი ხელმოწერით გამოქვეყნებული წერილები მისი არ გახლდათ! ასეთი იყო კეთილშობილება უბრალო ქართველი გლეხისა!

თანდათანობით, ბატონ შალვას ნება დართეს სამსახურის დაწყებისა თავისი სპეციალობით (ადვოკატობა) და პასპორტში თავისი ვინაობის ჩაწერისა (ეტყობა, ხრუშჩოვის „ლიბერალიზაცია“ მაღლაკელიძესაც შეეხო), მაგრამ იგი რამდენჯერმე მაინც დაკითხეს ტფილისის სამხედრო სუკ-ში (ჩელუსკინელების ქ. №24, შეუმჩნეველი კარები, არავითარი აბრა!) და თვით საქართველოს სუკ-ის შეფმა ა. ინაურმა.

1956 წლის მარტის გამოსვლების დროს ტფილისში, მის სახლთან, დღედაღამ დარაჯობდნენ სუკ-ის აგენტები („ვნახოთ ვინ მივა მასთან“!).

ადვოკატურ სარბიელზე ბატონმა შალვამ ნამდვილად თავი გამოიჩინა. მან ბრწყინვალედ ჩაატარა მრავალი პროცესი და დიდად გაითქვა სახელი საქართველოში. და ბოლოს, იგი მაინც „შეცდა“. როდესაც ქუთაისში იგი გამფლანგველების ერთ-ერთ ჯგუფს იცავდა, საქმეებში მან შემთხვევით აღმოაჩინა ლ. ი. ბრეჟნევის (რომელსაც მაშინ სსრკ-ს უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმის თავმჯდომარის პოსტი ეკავა) რეზოლუცია მისივე ხელმოწერით, რომელიც სასამართლოს ფაქტიურად უბრძანებდა, რათა ერთ-ერთი გამფლანგველისთვის დახვრეტა მიესაჯათ! ხოლო სასამართლო პროცესი ჯერ არ იყო დაწყებული და რომელიც ექვს თვეს მაინც უნდა გაგრძელებულიყო. ეს გარემოება საჯაროდ ამხილა ამჯერად უკვე ადვოკატმა შ. მაღლაკელიძემ, რითაც ხსენებული გამფლანგველი სიკვდილს გადაარჩინა!

ზემოხსენებულმა ფაქტმა და აგრეთვე იმან, რომ ბ-ნი შალვა დაუნდობლად ამხელდა საბჭოთა სასამართლოს მოჩვენებით „სამართლიანობას „, გადაწყვიტა შ. მაღლაკელიძის ადვოკატურიდან გადაყენება. ამას წინ უძღოდა, შემდეგში საქართველოს იუსტიციის მინისტრის რეფერენტის, როსტომოვის (რომლის დაშნაკი ნათესავები თავის დროზე თბილისიდან გააძევა გენერალგუბერნატორმა შ. მაღლაკელიძემ) ტელეგრამა მოსკოვში: „არ შეიძლება ვანდოთ ადვოკატის ტრიბუნა ფაშისტ გენ. მაღლაკელიძეს!“

ამის შემდეგ ბ-ნი შალვა ადვოკატობიდან გადააყენეს, მცირეოდენი პენსიაც არ დაუნიშნეს და იგი იძულებული გახადეს მოხუცებულობის ჟამს რვა თუმნად ემუშავა მწერალთა კავშირის „იურისტკონსულტანტად“. (ხოლო 8 თუმანი საბჭოთა სინამდვილეში ოჯახის მქონე კაცისათვის, მოგეხსენებათ თითქმის შიმშილისაგან დაღუპვას უდრის).

ბ-ნი შალვა დაუცხრომლად იღვწოდა თავისი უფლებების აღდგენისათვის. ბოლოს პენსიის დანიშვნასაც რომ ვერ მიაღწია, შვილთან გაშვებას ითხოვდა გერმანიაში, რაზეც საქართველოს ცკ-ში ცინიკურ პასუხს იღებდა: შვილი აქ ჩამოიყვანეო (ცხადია, ციხეში ჩაგდება ან სულაც დახვრეტა არ ასცდებოდა ამით „ფაშისტ“ გაიოზ მაღლაკელიძეს!). იმის უფლება მაინც მომეცითო, თხოულობდა გენერალი, ჩემი კუთვნილი პენსია რომ მივიღო დასავლეთ გერმანიიდანო. ცხადია, ამაზედაც უარს ეუბნებოდნენ. დაბოლოს, მცირე ხნით მაინც მანახეთ შვილიო, რისთვისაც პატარა ხნით საზღვარგარეთ გაშვებას ითხოვდა.

81 წლის გენერალი გასულ წელს ცკ-ში ინსტრუქტორ ბერიშვილს უჩვენებს მასთან სრულიად შემთხვევით გადარჩენილ საზღვარგარეთულ პასპორტს (პასპორტის მაგიერი, გაცემული ამერიკელების მიერ დასავლეთ გერმანიაში, სადაც აღნიშნული იყო გენერლის გერმანიის აეროპორტებზე ყოველი დაჯდომის თარიღი და რომელიც შალვა მაღლაკელიძეს რომ მოენდომებინა, მოსკოვში დას. გერმანიის საელჩოში შეღწევისას, მას გამოადგებოდა საბუთად, რომ იგი მოტაცებული იყო!) და დასძენს, მე რომ გაქცევა მდომებოდა, ამას დიდი ხანია მოვახერხებდი ამ საბუთითო. ეხლა მენდეთ და შვილი მანახეთო!

ბერიშვილმა მეორე დღეს დაიბარა ბ-ნი შალვა. ხოლო მეორე დღეს ცკ-ში მისვლისას (ცკ-ს წინ) მას სუკ-ის აგენტები ქურდულად ამოაცლიან ამ საბუთს და გაიქცევიან!

აღშფოთებული გენერალი ბერიშვილს შესჩივლებს ამ ამბავს, რაზედაც ეს უკანასკნელი ასე მიუგებს მაღლაკელიძეს: რა ვქნათ, უშუალოდ შევარდნაძის განკარგულება გახლდათო! (ისე, ბ-ნ შალვას ეს ფაქტი მაინცდამაინც არ გაკვირვებია, რადგან ამ ხნის განმავლობაში მას რამდენჯერმე გაუჩხრიკეს ბინა მისი არყოფნის დროს).

ამის შემდეგ ბ-ნი შალვა უკურნებელმა სენმა ლოგინს მიაჯაჭვა. ყველა, ვინც კი იცნობდა ბ-ნ შალვას, განცვიფრებული იყო მისი კაჟისებური ჯანმრთელობითა და ჩინებული მეხსიერებით. ამიტომ ყველასთვის მოულოდნელი აღმოჩნდა მისი უეცარი „ავად გახდომა“.

„საქართველოს მოამბის“ რედაქციას გააჩნია შემზარავი მონაცემები იმის შესახებ, რომ ბ-ნი შალვას სიკვდილი არ უნდა ყოფილიყო „ბუნებრივი“. ისიც უწყის რედაქციამ, თუ რად უნდა მომხდარიყო ამჟამად მისი მკვლელობა (მოწამვლა). მაგრამ გარკვეული მიზეზების გამო დღეისათვის ჩვენ ბოლომდე ფარდას არ ავხდით ამ საშინელ ბოროტმოქმედებას. თვით ბ-ნმა შალვამ უწყოდა მისი მკვლელობის ცდანი, მაგრამ იგი ამას არ იმჩნევდა, როგორც ჭეშმარიტი რაინდი, რამეთუ იყო იგი „სიკვდილთან შერიგებული“! (იგი თავად წინააღმდეგი იყო მის სიცოცხლეში მისი მოწამვლის ფაქტის გახმაურებისა).

სიმბოლური იყო ბ-ნი შალვას გარდაცვალება 7 ნოემბერს. მაშინ, როცა საქართველოს სატახტო ქალაქის მთავარ გამზირზე რუს დამპყრობელთა საზეიმო ჩექმების ბრახუნი ისმოდა, პატარა, მიყრუებულ ოთახში, საქართველოს მხედართმთავრის გაცივებული ცხედარი ესვენა ქართველთაგან დაუტირები! ვაე ვიცტის.

მაგრამ ერთი ბედნიერება მაინც არგუნა უფალმა შალვა მაღლაკელიძეს: მისი ნეშტი სამშობლოს მიწამ რომ ჩაიხუტა სათუთად!

„საქართველოს მოამბის“ რედაქცია ღრმა თანაგრძნობას უცხადებს დას. გერმანიაში მყოფ ბ-ნ გაიოზს და ბ-ნი შალვას შვილიშვილს, რომელიც სამხედრო მფრინავია ამერიკის ჯარში (ვიეტნამის ომში მან თავი ისახელა. ამერიკის სარდლობამ მას ჯილდოდ თვითმფრინავი აჩუქა. ხოლო რამდენიმე წლის წინ მოწერილ ბარათში იგი ასე სწერდა ბ-ნ შალვას: ,,ბაბუა, სადაც შენი მტრის სახელს გავიგებ, ყველგან შევებრძოლები მათ, იქნება ეს ვიეტნამში თუ აფრიკაში, რადგან შენ მათ ორჯერ დაგამარცხესო!“).

შეგვიძლია დავარწმუნოთ ბ-ნი გაიოზი და მისი ვაჟი, რომ მათ შეუძლიათ კვლავაც იამაყონ თავიანთი მშობლის სახელით. თუკი საქართველოს მომავალი უწერია, ბატონი შალვა მაღლაკელიძე ერთ-ერთ ღირსეულ ადგილს დაიმკვიდრებს ქართველ გმირთა პანთეონში.

დიდება მას!¹

________________________

1 სსიპ საქართველოს შსს არქივი, ფ. №6, საარქ. №7726, ტ. №19, ფურც???????????

?

?????????????????????????????

?

eka katsitadze

Shalva Maghlakelidze - Georgian politician, public figure and commander in the Wehrmacht's Georgische Legion. An article about General Maghlakelidze was published in an illegal journal Sakartvelos Moambe („The Georgian Herald”). This article became a reason for dismissing Zviad Gamsakhurdia from the Writers' Union. The Archival Bulletin offers this document. [sic]

Shalva Maghlakelidze

Study of a Martyr

He is a model of a knight. He is brave and kind during the good times, but calm and faithful during bad times.Johann Wolfgang von Goethe

On November 7, 1976 General Shalva Maghlakelidze died in his small flat in Tbilisi. The heart of an ardent Georgian, a devoted fighter for the independence of the country and a martyr for the motherland ceased to beat!

The bells in Georgia tolled in grief!

Let us tell in short his past, the path of Mr. Shalva Maghakelidze's glory and torture.

He was born in Imereti in 1894 in a peasant family. He made a brilliant military career before World War I and supported the cause of Georgian independence. He supported the cause and waited for the right time. During World War I he fought on the Caucasian front. During the revolution he was elected governor general of Akhaltsikhe by Georgian army units and later was decorated by the government of independent Georgia.

During the independence of Georgia (1918-1921) Shalva Maghlakelidze served as Governor General of Akhaltsikhe. Afterwards, until the Russian army occupied the Georgian capital, Tbilisi, he served as Governor General of the city. In February and March, 1921, he served as Governor General of Abkhazia and was instructed to oppose the Russian 9th Army. In each of his positions Mghakelidze demonstrated his great devotion to Georgia.

In 1921, Maghlakelidze did not emigrate. Instead, he stayed, but was arrested the same year. The day he was arrested around thirty Georgian supporters were also arrested as they threw flowers for the famous detainee as he was taken along Rustaveli Avenue.

For six months the infamous Kamo's brother, Petrosiants, tortured Maghlakelidze during interrogations in the cheka. Petrosiants could not forgive the general for his role in overcoming the Georgian Muslims who fought against the Dashnak in Armenia. It was a time when Armenia had attacked Georgia. Georgian patriots managed to take Maghlakelidze to the Metekhi Prison and thus saved him. Soon afterwards, General Maghlakeldze was illegally released, and in 1923--with the help of Abel Enukidze—he managed to leave the country.

Subsequently Maghlakelidze graduated from Prague University, obtained a PhD in law and became a lawyer, while at the same time chairing Caucasian émigré organizations such as: Ornati, Tetri Giorg and, Kartlosi. He dismissed Kale Salia and Nino Salia from Tetri Giorgi as Soviet agents. He had friendly relations with well known Georgian scientists and public figures such as M. Tsereteli, V. Nozadze, M. Tarkhnishvili, Kita Chkhenkeli and others.

In the 1930s Maghlakelidze was actively involved in anti-Soviet activities. He became highly respected among anti-Soviet groups and organizations of Russians, Ukrainians (Getman Skoropadski), Azerbaijanians,Armenians, Cossacks and others. Cossacks provided him with a special mandate to mediate between them and the German military headquarters. Armenian émigrés also requested his services in a similar way.

Before World War II, Colonel Maghlakelidze served as a military advisor in the German headquarters. He met Marshal Goering and Admiral Canaris. His career advancement in German headquarters was helped by his friendly relations with German unit commanders who had visited Georgia in 1918. Shalva Maghlakelidze made a number of military-political strategies with them.

In 1941 when Germany attacked Russia Maghlakelidze and his son,Lieutenant Gaioz Maghlakelidze fought on the front lines. On May 26, 1942, the tricolored flag of Georgia was hoisted in Poland before a solemn line of troops, and the Georgian army unit that was enrolled in the German army made an oath. The ceremony was attended by Von der Schulenburg (former German ambassador to Russia). In 1918 he had visited Georgia. Later, in 1944, after a failed attempt on Hitler's life, he was executed.

Georgians were preferred to Cossacks and other Caucasian ethnic groups because Georgia was acknowledged as a de jure state by Europe. While the German military department recognized Georgia as a nation, all other states in the Caucasus were considered as autonomous regions. For this reason, the oath made by Georgians was of great importance and was different from the oath made by other ethnic groups, because while Georgians swore as „Georgia liberated from Russia”, all the others swore by Adolf Hitler. General Kestring and Shalva Maghlakelidze had a special meeting on this issue with Hitler himself. This explains the reason for giving Georgians permission to hoist their national flag. Other Caucasian ethnic groups fought under this flag.

Maghlakelidze wanted to liberate Georgia with the help of this army that consisted of 2000 men and managed to reach the village of Urukh, Ossetia where his troops joined those of the German army. Although Maghlakelidze succeeded working with the German military headquarters, he had never been a member of the German National-

Socialist Party. He detested the Gestapo and if any Georgian intended to join this organization he tried to persuade him otherwise.

Maghlakelidze was an excellent horseman. He dressed in the traditional „chokha” when he led the Georgian troops. When he wore a German uniform it also wore Georgian epaulettes. In 1944 he assumed a title of German Army General. Mr. Maghlakelidze noted himself that he would have been ashamed before his son if he had not been brave on the front, and vice-versa. Maghlakelidze was tolerant and kind to defeated enemies, however, and never made Georgian captives put on German uniforms. He saved many captives (Georgian and other ethnic groups as well) from execution after they had tried to revolt against the Germans. Once he saved eleven Armenian captives from execution after they had been denounced by their compatriot. In 1942 he pardoned and let three Georgians go who wanted to kill him in the village of Urukh. Finally, it is due to his intervention with the German military that the German army did not bomb Georgia.

The Georgian army guarded the borders of Georgia till January 3, 1943 when they had to retreat. By the end of that year the Georgian Army consisted of seven battalions formed in Poland. They were solemnly given fighting flags and the names of famous heroes of Georgia. The ceremony was attended by von der Schulenburg, General Kestring and general Eichendorff.

The first battalion was named for Maghlakelidze who had commanded it during the war. At the end of the war this battalion attacked American parachutists near Cherbourg, France. The Second battalion was named for Giorgi Saakadze; the Third for David Aghmashenebeli; the Fourth for Tamar Dedopali; The Fifth for King Erekle II; the Sixth for Shota Rustaveli;, and the Seventh for Ilia Chavchavadze. At the same time a Georgian Legion was formed in Ukraine. These legions published a newspaper called Georgia and the editor-in-chief was Shalva's son, Gaioz Maghlakelidze.

This was how Shalva Maghlakelidze and other Georgians tried to liberate their country. Before World War II was over Maghlakelidze chaired a Caucasian Committee for General Blasov's Army that included the Committee for the Liberation of the Peoples of Russia (KONR). After the war Stalin demanded that America to hand over some generals, one of which was General Maghlakelidze. The Americans had arrested the General but with the help of his son and friends, he escaped and went first to Switzerland, and then to Rome. Pátre M. Tarkhnishvili and local Georgians held a thanksgiving service for his survival. In Rome, Maghlakelidze, with the help of the former Italian Ambassador to Georgia, Insabato, became a member of a Masonic Lodge. He received the title of the highest Masonic rank „until death”. At the Freemasons' suggestion, General Maghlakelidze became military advisor of Pakistan's President Ayub Khan. The latter was a Freemason as well, and Maghlakelidze moved to Karachi. The PakistaniPresident respected him very much. However, in 1952 the Soviet KGB tried to eliminate General Maghlakelidze and President Khan suggested he move to West Germany, where he became amilitary advisor to Konrad Adenaur in 1953.

Before leaving for Germany the General sent his second wife and a young daughter to West Berlin. There they were to be met by a devoted friend, Alex Pachulia. However the Soviet intelligence agency killed Pachulia and kidnapped the General's family. When the General arrived in Germany Chancellor Adenauer presented two German generals and two colonels as being agents againstSoviet Russia. Actually, they were Soviet agents whose families had been captured by Soviet Russia. On August 1, 1954, Soviet intelligence, with the help of these agents, kidnapped the General. Maghlakelidze was first taken to East Germany (where he met his family) and then, to Moscow. In fact, neither Adenauer nor the West was able to defend General Maghlakelidze.

The Soviet agents insulted Georgians (both those in the USSR and émigrés) and told the General that if „your brutal Georgians (meaning Stalin and Beria) were alive,

they would have skinned you”. However, the General did not betray his homeland during interrogations at the military KGB. The KGB used severe interrogation techniques General Maghlakelidze and his family were left in a Moscow hotel room (the cell) and not given any food. The agents listened to them all the time. The Maghlakelidze family was allowed to eat only after they decided to commit suicide. This occurred several times.

Finally, Maghlakelidze was given an Armenian surname and taken secretly to Tbilisi. He was settled in the Hotel Rustavi. He later learned that on December 9, 1954 an article was published on his behalf in the newspaper Zaria Vostoka (Dawns of the East), and on December 10, 1954 - in the Communist. The press carried the General's?detailed „confession” in which he denounced the Caucasian émigré leaders and expressed his „sincere repentance for the crimes he had committed against the motherland”. This information was taken up by the press of the German Democratic Republic and later, some Georgian émigrés discussed it. When Maghlakelidze visited his native villageto see his elderly father, the latter did not let him in until Maghlakelidze swore on his dead mother's grave that he was not the author of the articles published in the Soviet press.

Gradually, Maghlakelidze was allowed to work in his profession as a lawyer and take back his true identity in his passport. He was likely included in Khrushchev's „liberalization” policies, yet in spite of this, he was questioned several times in Tbilisi's Military KGB on Cheluskinebi St 24, behind the unmarked door by the head of the Georgian KGB, A. Inauri. During the 1956 March demonstrations in Tbilisi, Maghlakelidze's house was under the watchful eyes of the Soviet Secret P to observe who visited him.

Maghlakelidze succeeded in many court trials and became popular all over the country. Finally, he made a „mistake”. He defended a group of embezzlers in Kutaisi.

When researching the case he discovered a resolution passed by L. I. Brezhnev (who by that time was Chairman of the Presidium of the Supreme Soviet of the Soviet Union) where the latter had ordered the court to execute one of the embezzlers. The court trial had not yet begun by the time and had been expected to last for at least six months. This discovery was disclosed by Maghlakelidze at the trial and it saved the embezzler from execution.

Following this, the fact that Maghlakelidze widely spoke of the „fairness” of the Soviet courts had a negative influence on his career as a lawyer. Rostomov, who worked with the Georgian Minister of Justice sent a telegram to Tbilisi saying „Fascist General Maghlakelidze must not serve as a lawyer!”

This resulted in Maghlakelidze being de-barred, nor did he have the right to receive a pension. He had to work in the Writers' Union as a legal advisor for a miserable sum, barely enough to avoid dying of starvation.

Even though he never received his pension he did not stop fighting for his rights. He requested to go see his son in Germany and got a cynical answer in the Cheka: „Bring your son here!” (Of course, the „Fascist” Gaioz Maghlakelidze would have been arrested or even executed if he had come.) The General asked to let him get a pension from Germany but he was again refused. He asked to go abroad for a short time to see his son.

One year earlier the eighty-one year-old General showed his passport to Beriashvili in the Cheka, which was a passport substitute issued by Americans in West Germany showing the arrival dates. Maghlakelidze could have used it as evidence of his abduction. He told them „If I had wanted to escape I would have done it with the help of this document. Now trust me and let me see my son”. Maghlakelidze was called by Berishvili and the next day when he was going to the Cheka secret police stole the document from him and ran.

The General was angry and told Beriashvili, who said: „Nothing can be done about it. It was Shevardnadze's order”. Maghlakelidze was not surprised since his flat had been searched several times recently. Maghlakelidze fell suddenly ill and was confined to bed. Those who knew him were amazed at his strong health and good memory and were thus surprised by this „sudden illness” --and his death.

The editorial board of Sakartvelo Moambe had information that Maghlakelidze did not die a natural death. They knew poisoning was the method used for his murder but for reasons imposed on them, they could not publish the truth. Mr. Maghlakelidze had known about the attempts to kill him but had not said anything. He remained defiant and „adjusted to death”; he had been against spreading news about attempts to poison him.

The death of Shalva Maghlakelidze on November 7 was very symbolic. While the Russian occupants' boots solemnly marched along the main avenue of the capital city of Georgia, the dead military leader of the country rested in a small, deserted room. Vae victis--woe to the vanquished. Yet in spite of all, it was his destiny to be buried in his motherland.

The editorial board of Sakartvelo Moambe offered condolences to Maghlakelidze's son, Gaioz. His grandson became a military pilot in the American army and was distinguished in the Vietnam War. He received an airplane as a reward from the American commanders. A few years earlier he had written to Shalva Maghlakelidze: „Grandfather, I will fight your enemies everywhere, in Vietnam or in Africa because they defeated you twice”.

We want to assure Mr. Gaioz Maghlakelidze and his son that they can be proud of their ancestor. If Georgia has a future, Shalva Maghlakelidze will take his deserved place in the pantheon of Georgian heroes.

Praise be to him!¹

On behalf of the Editorial Board

________________________________

1, LEPL MIA Archive of Georgia, f.6, v.19, c.7726, pp. 101-107.

ლია კერესელიძე

XX საუკუნის 70-იან წლებში საქართველოში რუსიფიკაციის მორიგ მცდელობებს ჰქონდა ადგილი. ამჯერად სამიზნე თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი და საქართველოს ისტორია გახლდათ. ეს მოვლენები დაწვრილებითაა აღწერილი ჟურნალ „საქართველოს მოამბეში“, რომელიც დაცულია სსიპ შსს არქივში, ს.ს. №7726-ის მე-18 ტომში. დოკუმენტების სახელწოდებებია: „თბილისის უნივერსიტეტის რუსიფიკაციის ცდები“; „საქართველოს ისტორიის სწავლება ქართულ სკოლებში“; „ნიკოლოზ სამხარაძე „საქართველოს ისტორიის სწავლების საკითხისათვის“ (დოკუმენტების სტილი დაცულია).

დოკუმენტი №1

თბილისის უნივერსიტეტის რუსიფიკაციის ცდები

1975 წელს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სასწავლო ნაწილის თანამშრომელმა მარიკა პირველმა დაიბარა საქართველოს ისტორიის კათედრის გამგე, პროფესორი მარიკა ლორთქიფანიძე და უთხრა: ამას წინათ რექტორმა დ. ჩხიკვიშვილმა დამავალა გადმოგცეთ, რომ თქვენს ფაკულტეტზე რამდენიმე საგანი რუსულ ენაზე უნდა წაიკითხოთო. მ. ლორთქიფანიძემ დიდად გაიოცა ასეთი წინადადება და აღშფოთება გამოსთქვა. თუ არ გჯერათ, რექტორთან შევიდეთ და თავად გეტყვითო, უთხრა მარიკა პირველმა. რექტორი მოსკოვში აღმოჩნდა წასული (როგორც ჩანს, რუსიფიკაციის ახალი ინსტრუქციების მისაღებად). რექტორმა ჩამოსვლისთანავე დაიბარა პროფ. მ. ლორთქიფანიძე და ჰკითხა, რად მიწყობთო ობსტრუქციას. მაშინ ლორთქიფანიძემ უთხრა: თუ მიგაჩნიათ, რომ სწორი არ ვარ, მოვიწვიოთ დიდი საბჭო და გამოჩენილმა მეცნიერებმა, აკადემიკოსებმა, პროფესორებმა გადაწყვიტონ ეს საკითხიო. ჩხიკვიშვილმა უთხრა: ჭკუაში ნუ მატყუებთო. მე ის კი არ მითქვამს, სწავლა იყოს-მეთქი რუსულად, არამედ ვთქვი, რუსეთიდან მოვიწვიოთ-მეთქი გაცვლის წესით ლექტორები.

ამის შემდეგ ჩხიკვიშვილმა ტაქტიკა შეცვალა და დაიწყო სათითაოდ დაბარება ფაკულტეტის დეკანებისა. 1976 წლის 15 იანვარს დაიბარა ჟიჟიაშვილი (მათემატიკის ფაკულტეტის დეკანი), ლომსაძე (ბიოლოგიის ფაკულტეტის დეკანი), ჩანტლაძე (პოლიტეკონომიის კათედრის გამგე), ლეკვეიშვილი (იურიდიული ფაკულტეტის დეკანი), სურგულაძე (ისტორიის ფაკულტეტის დეკანი) და განუცხადა მათ, რომ საჭიროა ზოგიერთი საგნის რუსულად წაკითხვა რუსული ენის უკეთ შესასწავლად. სტუდენტები რომ ამთავრებენ უნივერსიტეტს, ენის უცოდინარობის გამო ვერ მიდიან რუსეთში სამუშაოდ. თან ყველა ეს პირები გააფრთხილა: მ. ლორთქიფანიძეს არ შეატყობინოთ, რომ მე დაგიბარეთო ამ საკითხზე.

რუსიფიკაციის ესოდენ დაურიდებელმა ცდამ განცვიფრება გამოიწვია ფაკულტეტის დეკანებსა და პროფესორებს შორის, თუმც ყველას როდი ეყო მოქალაქეობრივი გაბედულება, რომ პროტესტი განეცხადებინა. აღმოჩნდნენ ისეთნიც, რომელთაც მხარი დაუჭირეს რექტორის წინადადებას. უმეტესობამ დუმილი არჩია. მხოლოდ ნაწილმა განაცხადა მტკიცე უარი. ასეთები იყვნენ მაგალითად, ფილოლოგიის ფაკულტეტის დეკანი ო. ბაქანიძე, იურიდიული ფაკულტეტის დეკანი მ. ლეკვეიშვილი. ამ უკანასკნელმა მთელი მგზნებარებით დაასაბუთა, რომ რუსულ ენაზე კითხვა ლექციებისა ეროვნულ უნივერსიტეტში დაუშვებელია. მათემატიკის ფაკულტეტის დეკანმა ჟიჟიაშვილმა განუცხადა რექტორს: სიტყვა „ინტეგრალს“ რუსულად ვიტყვი თუ ქართულად, მნიშვნელობა არა აქვს, ამიტომ წინააღმდეგი ვარ ლექციების რუსულ ენაზე წაკითხვისა. პოლიტეკონომიის კათედრის გამგემ, ჩანტლაძემ განაცხადა: სანამ მე აქ ვარ, ეს არ მოხდება, და თუ ენების შესწავლაზე მიდგება საქმე, მე მყავს სპეციალისტები, რომლებიც გერმანულად და ინგლისურადაც წაიკითხავენ ლექციებს. კატეგორიული წინააღმდეგი იყო აგრეთვე ლექციების რუსულ ენაზე წაკითხვისა ლომსაძე. დათანხმდა მხოლოდ ისტორიის ფაკულტეტის დეკანი ა. სურგულაძე. ეს უკანასკნელი თავისმა მოადგილემ გასცა მარიკა ლორთქიფანიძესთან. მარიკა ლორთქიფანიძე შევიდა რექტორ დ. ჩხიკვიშვილთან და უთხრა: ან მე დავტოვებ უნივერსიტეტს ან თქვენო. ჩხიკვიშვილი ამშვიდებდა: ქ-ნო მარიკა, თქვენს კათედრას არ ეხება, თქვენ რა გაწუხებთო. ამაზე ლორთქიფანიძემ მიუგო: ყველაფერი, რაც უნივერსიტეტში ხდება, მე მეხებაო. ჩხიკვიშვილი უკან დახევის გზას დაადგა და დაამშვიდა: კარგი, კარგი, რახან არ გინდათ, შევწყვიტოთ ამაზე საუბარიო.

აღმოსავლური ენების ფაკულტეტზე რუსულად წაიკითხა ლექცია დოცენტმა ტიკაძემ. მეორე დღეს სტუდენტები აღარ მოვიდნენ ლექციაზე. მ. ლორთქიფანიძემ გაიგო ეს და მიმართა ტიკაძეს, რათა აღკვეთილიყო ეს უმსგავსობა. მ. ფუთურიძემ (აღმოსავლეთმცოდნეობის ფაკულტეტის დეკანი) დაიბარა დოც. ტიკაძე და მოსთხოვა ახსნა-განმარტება, რატომ ჩაიდინე ეს საქციელიო. ტიკაძემ უთხრა: რა ვქნა, პარტკომში დამავალესო (პარტკომია რ. გორდეზიანი).

განსაკუთრებულ წინააღმდეგობას წააწყდა რექტორი ჩხიკვიშვილი მეცნიერული კომუნიზმის კათედრაზე. ამ კათედრის თანამშრომლებმა ერთხმად განუცხადეს მას პროტესტი ამ რუსიფიკატორული ღონისძიების წინააღმდეგ. მაშინ ჩხიკვიშვილმა შეკრიბა ამ კათედრის თანამშრომლები და უთხრა: რახან არ თანხმდებით, ცენტრალურ კომიტეტში წამოდით და იქ გავარკვიოთო. ცენტრალურ კომიტეტში კი განუცხადეს განცვიფრებულ რექტორს და პროფესორ-მასწავლებლებს, რომ ასეთი მითითება სულაც არ მიუციათ უნივერსიტეტისთვის; რომ ეს ნებაყოფლობითი ამბავია, თუ მოისურვებენ, შეუძლიათ წაიკითხონ რუსულ ენაზე ლექციები და ა. შ. ამის შემდეგ ჩხიკვიშვილმა გაუქმებულად გამოაცხადა თავისი 15 იანვრის დავალება.

ცხადია, რომ ცენტრალურმა კომიტეტმა ყოველივე ამით ნიადაგის ზონდირება მოახდინა და რა დაინახა ასეთი ერთსულოვანი წინააღმდეგობა, ჯერჯერობით უკან დახევის პოლიტიკა არჩია.

თბილისის სახ. უნივერსიტეტმა და ყველა იმ უმაღლესმა სასწავლებლებმა თუ სამეცნიერო-საკვლევმა ინსტიტუტებმა, რომელთაც უფლება აქვთ სამეცნიერო ხარისხების მინიჭებისა, უკვე მიიღეს სსრკ მინისტრთა საბჭოს 1975 წლის 29 დეკემბრის „Постановление №1067 о положении и порядке присуждения ученых степеней и присвоения ученых званий“, რომელსაც ხელს აწერს სსრკ მინისტრთა საბჭოს თავმჯდომარე ა. კოსიგინი და სსრკ მინისტრთა საბჭოს საქმეთა მმართველი მ. სმირტიუკოვი.

ახალი დებულების მიხედვით აიკრძალა სამეცნიერო ხარისხების მოსაპოვებლად დისერტაციების შედგენა მშობლიურ ენაზე, ის აუცილებლად შედგენილი უნდა იყოს რუსულ ენაზე. რუსულ ენაზე უნდა იქნეს აგრეთვე დაბეჭდილი წინასწარ გამოქვეყნებული დისერტაციის ძირითადი დებულებანი და რუსულ ენაზევე უნდა ჩატარდეს დისერტაციების დაცვა, გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც საბჭო მაძიებელს ნებას დართავს დაცვის დროს ილაპარაკოს მისი რესპუბლიკის სახელმწიფო ენაზე, ანუ მშობლიურ ენაზე...

რამდენიმე თვის წინათ საქართველოს უმაღლეს სასწავლებლებს და სამეცნიეროსაკვლევ ინსტიტუტებს გამოეცხადათ სსრკ უმაღლესი და საშუალო სპეციალური სასწავლებლების მინისტრის განკარგულება იმის შესახებ, რომ უმაღლესი სასწავლებლებისთვის განკუთვნილი სახელმძღვანელოები რომელ საგანშიც არ უნდა იყოს, თუნდაც მშობლიური ენის, ისტორიის, ლიტერატურის, - უნდა დაიწეროს მხოლოდ რუსულ ენაზე და ამ განკარგულების ძალით თბილისის სტამბებიდან მოხსნეს ქართულ ენაზე დაწერილი ყველა სახელმძღვანელო, რომელიც სტამბაში იყო ჩაშვებული დასაბეჭდად. ე. ი. საქართველოს ისტორია, ქართული ენა, ლიტერატურა, ხელოვნების ისტორია ამიერიდან უნდა დაიწეროს რუსულ ენაზე...¹

დოკუმენტი №2

საქართველოს ისტორიის სწავლება ქართულ სკოლებში

როგორც ცნობილია 1957-58 წლებში მოსკოვმა დასვა საკითხი ნაციონალურ რესპუბლიკათა სკოლებში ეროვნული ისტორიის ცალკე საგნად სწავლების გაუქმებისათვის. ეროვნული ისტორია უნდა ესწავლებინათ სსრკ-ს ისტორიასთან ერთად, ფაქტიურად რუსეთის ისტორიას რომ წარმოადგენს, როგორც მისი შემადგენელი ნაწილი. ასე რომ, ცხრილში, ჟურნალსა თუ დიპლომში აღარ აღინიშნებოდა საქართველოს ისტორია.

ამჟამად საქართველოს ისტორიას განკუთვნილი აქვს 65 საათი და მას ასწავლიან მაღალ კლასებში ოთხი წლის განმავლობაში სსრკ-ს ისტორიასთან ერთად.

განაწილება საათებისა კლასების მიხედვით ასეთია: VII კლასში საქართველოს ისტორიას ეთმობა 35 საათი, ერთიანი ოდენობის ნახევარზე მეტი და მოიცავს პერიოდს უძველესი დროიდან XVIII საუკუნის ბოლომდე. (ამავე კლასში სსრკ-ს ისტორიას ეთმობა 70 საათი). VIII, IX და X კლასებისათვის რჩება მარტოოდენ ათ-ათი საათი და ამ სამი წლის მანძილზე სწავლობენ მხოლოდ XIX-XX საუკუნეების პერიოდს. აღსანიშნავია, რომ 1957-58 წლებამდე ამ პერიოდის საქართველოს ისტორიას სკოლებში საერთოდ არ ასწავლიდნენ. მაშინ საქართველოს ისტორია ცალკე ისწავლებოდა საკმაოდ კარგად შედგენილი სახელმძღვანელოთი (ავტორები: ივ. ჯავახიშვილი, ნ. ბერძენიშვილი, ს. ჯანაშია). ამ სახელმძღვანელოთი ძირითადად ორი წლის მანძილზე, IX-X კლასებში ასწავლიდნენ და იგი მოიცავდა პერიოდს უძველესი დროიდან XIX საუკუნის დასაწყისამდე. თითოეული კლასისათვის 1948- 1952 წლებში განკუთვნილი 66-66 წლიური საათი: სულ 132 საათი, ხოლო 1953-1958 წლებისათვის საქართველოს ისტორიის ამ პერიოდს ეთმობოდა 99 საათი (IX კლ. - 49 საათი, X კლ. - 50 საათი), მაშინ, როდესაც ამჟამად ამ ძირეულ და უვრცელეს პერიოდს საქართველოს ისტორიისას, როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, ეთმობა მხოლოდ 35 საათი. გარდა ამისა, IV კლასში არის უფლება სსრკ-ს ისტორიის რთულად შედგენილი მასალებიდან, რომელიც 70 საათს მოიცავს, 15 საათი დაეთმოს საქართველოს ისტორიას. თანაც ამ სახელმძღვანელოს კურსი იქეთკენაა წარმართული, რომ მისი 2/3 დაეთმოს საბჭოთა პერიოდს, ხოლო 1/3 ვეებერთელა რევოლუციამდელ პერიოდს. სასკოლო განათლების მესვეურებში არსებობს აზრი, რომ ფეოდალური პერიოდის ისტორია, მეფეთა და გარდასული დროის გმირთა ცხოვრებაზე ყურადღების გამახვილება საჭირო არ არის, რომ ეს ხელს უშლის მარქსისტულ-ინტერნაციონალური სულისკვეთებით ახალგაზრდობის აღზრდის საქმეს. ამ აზრებს მოსკოვის კარნახითა თუ საკუთარი ინიციატივით განსაკუთრებით ნერგავდა ამ ბოლო ხანებში საქართველოს კომპარტიის ცენტრალური კომიტეტი ედუარდ შევარდნაძის ხელმძღვანელობით. ამრიგად, ბალანსი სსრკ-ს (იმავე რუსეთის) და საქართველოს ისტორიის სწავლებას შორის თითოეულ კლასში ამგვარია: სსრკ-ს ისტორია 105 სთ. - საქართველოს ისტორია დაახლოებით 15 საათი. თუკი პეტრე დიდის პერიოდს ხმარდება 8 საათი, ივანე III-ისას და IV-ისას ერთად 10 სთ, დავით აღმაშენებელსა და თამარ მეფეს ცალ-ცალკე თითო საათი.

აღსანიშნავია, რომ საქართველოს, სომხეთისა და ბალტიისპირეთის რესპუბლიკები უკმაყოფილონი არიან თავიანთი ისტორიის სასწავლო საათების შემცირებითა და სსრკ-ს ისტორიასთან მისი შერწყმულად სწავლებით. უკრაინა სდუმს, რადგან რუსეთის ისტორია კიევის რუსეთით იწყება. უკმაყოფილებას არ გამოთქვამენ აზერბაიჯანი და შუა აზიის ქვეყნები გარდა ტაჯიკეთისა, რომელსაც საკმაოდ მდიდარი ისტორია გააჩნია.

სკოლის პედაგოგ-ისტორიკოსთა ერთერთ საკავშირო სხდომაზე საქართველოს წარმომადგენელმა დაასაბუთა საქართველოს ისტორიის შერწყმულად სწავლების უხერხულობა სსრკ-ს ისტორიასთან, ვინაიდან საქართველოს ისტორია ჩვენს წელთაღრიცხვამდელ პერიოდში იღებს დასაბამს, მაშინ როდესაც რუსეთის ისტორია IX საუკუნიდან იწყება. „მაშ ამოვშალოთ მასალა IX საუკუნემდე“, გამოსთქვა თავისი „კომპეტენტური“ აზრი ერთ-ერთმა მოსკოველმა თანამდებობის პირმა განათლების სფეროში. ასეთი რამ თვით შოვინისტ პურიშკევიჩებსაც კი არ განუცხადებიათ.

ისტორიის სწავლების ახალი მეთოდი თითქოს მიზნად ისახავს საბჭოთა კავშირის ეროვნებებში „ნაციონალიზმის გაქარწყლებას“ და „ადამიანის ახალი ტიპის ფორმირებას ინტერნაციონალური სულისკვეთებით“. სინამდვილეში კი სსრკ-ს ისტორიის სახელწოდებით იგი ფაქტიურად რუსეთის ისტორიას გვთავაზობს და ამით ავლენს რუსეთის „ობიექტურ მიდგომას სხვა ეროვნებათა ისტორიებისადმი“„.²

დოკუმენტი №3

ჩვენ მოვისმინეთ მინისტრ გ. ჯიბლაძის ინფორმაცია საშუალო სკოლის სასწავლო პროგრამიდან საქართველოს ისტორიის ამოღებისთვის. მინისტრმა აღნიშნა: „საქართველოს ისტორიის სახელმძღვანელო, შედგენილი ივ. ჯავახიშვილის, ნ. ბერძენიშვილის და ს. ჯანაშიას ავტორობით მეტად ვრცელ მასალას მოიცავს. ამის გამო ამ სახელმძღვანელოთი სწავლება დიდაქტიკურად გაუმართლებელია და ხელმძღვანელ წრეებში იშვა შემდეგი მოსაზრება: ვიდრე ახალი სახელმძღვანელო შედგებოდეს, საქართველოს ისტორიას საშუალო სკოლებში ახალგაზრდობა შეისწავლის სსრ კავშირის ისტორიის არსებული სახელმძღვანელოებით“

შემდეგ თქვენ მოისმინეთ პედაგოგიური სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტის ისტორიის მეთოდური კაბინეტის გამგის, ლ. ციხისთავის სიტყვა. იგი მთლიანად მიეძღვნა დასაბუთებას, რომ ფართე მოცულობის გამო არსებული სახელმძღვანელოთი საქართველოს ისტორიის სწავლება გაუმართლებელია, „...შემომაქვს წინადადება, ახალი სახელმძღვანელოს შედგენამდე სასწავლო პროგრამიდან ამოღებულ იქნას საქართველოს ისტორიის სწავლება“ შემდეგ იგი დასძენს: „საქართველოს ისტორიას ქართველი მოსწავლე ახალგაზრდობა სსრ კავშირის არსებული სახელმძღვანელოებით შეისწავლის“.

...ინფორმაცია, რომელიც აქ მოვისმინეთ, გამოწვეულია არა იმით, რომ არსებული სახელმძღვანელოთი სწავლება მართლაც გაუმართლებელია, არამედ სულ სხვა განზრახვითა და მიზეზით. პარტიისა და მთავრობის მმართველ ზედა ფენაში თავი იჩინა ველიკორუსულმა დიდმპყრობელურმა შოვინიზმმა. ველიკორუსთა ეს მმართველი ფენა ცდილობს საბჭოთა კავშირში შემავალ მცირე ერებს, სამოცზე მეტი ნაციონალობისაგან შემდგარსა და მოსახლეობის ნახევარზე მეტის შემცველს, წაართვას საკუთარი თვითშეგნება და მოახდინოს მათი ასიმილაცია...

მილიონები იმიტომ როდი ღვრიდნენ სისხლს, რომ სულ მალე წაართმევდნენ სისხლით მოპოვებულ ეროვნულ თუ სოციალურ თავისუფლებას, მათ შვილებსა და შვილიშვილებს მამა-პაპათა ისტორიის შესწავლასა და თავისუფალ აზროვნებას აუკრძალავდნენ. დღეს ასე ისმის საკითხი: უარყოფა, ხელის აღება ჩვენთა წინაპართა სახელოვანი წარსულის ხსოვნისა, ეს ნიშნავს აწმყოში და მომავალშიც ბრმად მივდიოთ და მივყვეთ მბრძანებლის ნებას, შევეთვისოთ და შევესისხლხორცოთ მას...

ქართველმა ხალხმა თავის ისტორიას საფუძველი ჩვენს წელთაღრიცხვამდე III-II ათასეულ წლებში ჩაუყარა. შექმნა რა დამოუკიდებელი ანბანი და დამწერლობა, საკაცობრიო ისტორიის ფურცლებზე მან ბევრი საინტერესო და სასახელო საქმე ჩაწერა.

...ერის თვითგამორკვევა შეუძლებელია ისტორიული წარსულის შესწავლის, დამოუკიდებელი სუვერენული უფლების განხორციელების გარეშე. ქართველი ხედავს, რომ არსებობს ეროვნული სახელმწიფო ხელისუფლების იერარქია (წყობა). გარეგნულად ქართველი ხალხი თითქო თავად განაგებს საკუთარ თავს და თავის ბედის ბატონ-პატრონია, მაგრამ არსი სინამდვილისა მეტად მწვავეა და მტკივნეული... ნამდვილად არსებობს ეროვნული სახელმწიფოს მექანიზმი, მაგრამ ამ მექანიზმს არ გააჩნია ცხოველმყოფელი თვითმოქმედი ეროვნული სული. ეს ეროვნული სული ქართველ ხალხს რუსმა დამპყრობელმა გამოაცალა 1801 წელს. წარმოიდგინეთ სხეული უსულოდ საუკუნეთა მანძილზე, მუმიად ქცეული, მუზეუმში მისვენებული სანახაობა.

წარსულში მეფის რუსეთი დაუფარავად და დაჟინებით ახორციელებდა დაპყრობილი ხალხების შთანთქმასა და ასიმილაციას. ქართველი ხალხის მოწინავე შვილები დროდადრო ხმას იმაღლებდნენ და ებრძოდნენ მტერს...

ილია ამბობს: „ჩვენ არაერთხელ გვითქვამს, რომ ერის პირქვე დამხობა, გათახსირება, გაწყალება იქიდან იწყება, როცა იგი თავის ისტორიას ივიწყებს, როცა მას ხსოვნა ეკარგება თავის წარსულისა, თავის ყოვლის ცხოვრებისა. დავიწყება ისტორიისა, თავისი წარსულისა და ყოვლის ცხოვრების აღმოფხვრა ხსოვნიდან, მომასწავლებელია ერის სულით და ხორცით მოშლისა, დარღვევისა და მთლად წაწყმედის. წარსული მკვიდრი საძირკველია აწმყოსი, როგორც აწმყო მომავლისა...“

დღეს მტერი უმიზნებს და სპობს ეროვნული ყოფადობის დასაყრდენს. ველიკორუსმა კარგად იცის, რომ ქართველი ახალგაზრდობა, აღზრდილი თავის წინაპართა გმირულ ისტორიაზე, თავისი ერისადმი მაღალი გრძნობითა და სიყვარულით განიმსჭვალება. ერის სულის შესწავლით ახალი თაობა ადვილად გამოიცნობს მტერსა და მოყვარეს. თავის წინაპართა ღვაწლს სხვა ხალხების ნამოღვაწარს შეადარებს, რაც მისცემს გაგების უნარს: ვინ ვიყავით, რა ვართ და ხვალისთვის რა უნდა მოვიმოქმედოთ, რომ ავმაღლდეთ და უზრუნველვყოთ ეროვნული ყოფადობა.

ველიკორუსი, შენიღბული და ინტერნაციონალიზმს ამოფარებული, ყოველგვარი ეროვნულ-სოციალური საღი აზრის ჩაკვლას ლამობს. იგი თანდათანობით და დაჟინებით ანხორციელებს დამორჩილებული ერების ასიმილაციას, გარუსებას. ამას დღევანდელი დღე და ჩვენი არსებობის კითხვის ნიშნის ქვეშ დაყენება ადასტურებს.

ველიკორუსს პირველი იერიში განვითარებულ ერებზე მიაქვს, რომელთაც მაღალი კულტურა და ხანგრძლივი ისტორიული წარსული გააჩნიათ. ქართველ ხალხზე დაწოლა მრავალმხრივია; გაზრდილი მიგრაცია, არაქართველისთვის უპირატესობის მინიჭება, ბინებისა და სამსახურის მიცემა ინტერნაციონალიზმის სარჩულით. ქართველთა დაწინაურებული მმართველი ფენა და ინტელიგენციის ოლიგარქია ხელს უწყობს ველიკორუსს ქართველი ხალხის ასიმილაციის საქმეში... ვისაც გაგება და გული შერჩენია, მთელი სიმწვავით განიცდის ამ მდგომარეობას, იარას მკურნალობა სჭირდება, მაგრამ ვაი, ჩვენი ბრალი: სურვილების გამომჟღავნება და მკურნალობა აკრძალული გვაქვს...

მინისტრი გ. ჯიბლაძე და ლ. ციხისთავი მოქმედებენ არა საკუთარი სურვილითა და გონებით, არამედ მბრძანებლის მითითებით. ისინი გვარწმუნებენ, რომ უკეთესია საქართველოს ახალმა თაობამ თავის წინაპართა ოცდაათსაუკუნოვანი ისტორია სსრ კავშირის ისტორიის სახელმძღვანელოთი შეისწავლოს, სადაც ქართველი ხალხის ვრცელ ისტორიას დათმობილი აქვს 10 ფურცელი.

სსრ კავშირის სამი წიგნი ფაქტიურად რუსი ხალხის ისტორიაა და არა საბჭოთა კავშირში შემავალი ხალხებისა, რადგან სამოცდაათ ხალხს ამ წიგნებში დათმობილი აქვს წიგნის მოცულობის 5%25, 95%25 კი რუს ხალხზე მოდის. თქვენ ხედავთ, თუ როგორი ფარდობაა რუს ხალხსა და სხვა ხალხებს შორის. იგივე ითქმის ცენტრალური მართვის სისტემაზე. ასეთია ველიკორუსის გაგებით თანასწორობა და ერთობა.

ქართველი ხალხის ისტორია თავისი წარსულითა და შინაარსით, მოცულობითაც აღემატება რუსეთისას. ქართველებს რუსეთზე ათასი წლით ადრე ჰქონდათ ცივილიზაცია, სახელმწიფო წყობა და დამწერლობა. ქართველები რომ წიგნებს წერდნენ, რუსები მინდორ-ველად დაეხეტებოდნენ, მომთაბარე ცხოვრებას ეწეოდნენ. როდესაც ჩვენში „ვეფხისტყაოსანი“ იწერებოდა, რუსთა ზედა ფენაში ანბანს ძლივს კითხულობდნენ.

ქართველი ხალხი და მისი ინტელიგენცია ვერ შეურიგდება იმ ფაქტს, რომ ქართველ ახალ თაობას თავის წინაპართა ისტორიის შესწავლის უფლება წაართვას... აქვე უნდა დავსძინო: საქართველოს ისტორიას სასწავლო გეგმით კვირაში ერთი საათი აქვს დათმობილი, რაც დიდაქტიკურად გაუმართლებელია. შემომაქვს წინადადება: ახალი სასწავლო წლიდან საქართველოს ისტორიის შესწავლას კვირაში ორი საათი დაეთმოს.⁴

(შემოკლებული ვარიანტი)

___________________

1 სსიპ საქართველოს შსს არქივი, ფ. №6, ს. №7726, ტ. №18, ფურც. 18.

2 სსიპ საქართველოს შსს არქივი, ფ. №6, ს. №7726, ტ. №18, ფურც. 11.

3 მუშაობდა ისტორიის მასწავლებლად I საშუალო სკოლაში, გაკვეთილებს ატარებდა ძლიერ გაბედულად, ამხელდა სოციალურ უსამართლობას და ველიკორუსულ შოვინიზმს. ამ სიტყვის წარმოთქმის შემდეგ 1958 წლის 16 ოქტომბერს დააპატიმრა უშიშროების კომიტეტმა, ხოლო 1956 წლის იანვარში მიესაჯა იძულებითი მკურნალობა ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში, საიდანაც განთავისუფლდა 1959 წლის 8 სექტემბერს. 10 წლის განმავლობაში არ აძლევდნენ სამსახურს, იყო ყოველგვარი საარსებო საშუალების გარეშე. 1969 წელს ნ. სამხარაძემ ვრცელი დეპეშით მიმართა ბრეჟნევს, უარი განაცხადა საბჭოთა მოქალაქეობაზე და მოითხოვა ოჯახითურთ საზღვარგარეთ წასვლა. მხოლოდ ამის შემდეგ, 1969 წლის აპრილს დანიშნეს თბილისში უბნის ექიმად (მას სამედიცინო განათლებაც აქვს)...

4. საქართველოს შსს არქივი, ფ. №6, ს. №7726, ტ. №18, ფურც. 13.

Regular Attempts at
Russification of Georgia

lia kereselidze

In the 1970s regular attempts of Russification started in Georgia. The present victims were the Tbilisi State University and the history of Georgia. These processes were published in the journal Sakartvelos Moambe („The Georgian Herald”) which is preserved in the Archive of Ministry of Internal Affairs of Georgia, archival case №7726, volume №18. The documents are as follows: „Attempts of Russification of the Tbilisi State University”, „Teaching of the history of Georgia in Georgian schools”, Nikoloz Samkharadze „Report on Teaching the History of Georgia”.

Document № 1

Attempts of Russification of the Tbilisi?State University

In 1975, the following happened in the Tbilisi State University: Professor Marika Lortkipanidze, head of the Department of Georgian History, was called to the university and told that under the rector's instruction, she was to deliver lectures in Russian. Prof. Lortkipanidze was shocked and furious. The rector reprimanded her and asked why she resisted. Marika Lortkipanidze replied that if she was wrong, they could convene the council of scientists that would settle the question. The rector was not ready for such resistance and retreated. He said that he did not intend to teach students in Russian. He just wanted to invite lecturers from Russia through an exchange program.

In the aftermath, the rector changed strategy. On February 15, he called Mathematics Department Dean Zhizhiashvili, Biology Department Dean Lomsadze, Political Economics Department Dean Chantladze, Law Department Dean Lekveishvili, History Department Dean Surguladze and others. They were told that some subjects would be taught in Russian so that the students would improve their knowledge of the Russian language. They were forbidden to say anything about it to Marika Lortkipanidze. Although some professors were outraged by the unexpected suggestion, the majority preferred not to show it. Some of them even approved the suggestion. Fortunately there were some professors who protested. Zhizhiashvili said: „It does not matter if I say the word „integral” in Russian or in Georgian. For this reason, I am very critical too: „It will not happen while I am here. As for the language teaching, I have specialists who can give lectures in German and in English too”.

Although the rector forbade the professors to speak about it, Marika Lortkipanidze learned about the incident regardless. She went into the rector's cabinet with the following ultimatum: „Either I or you will live the university”. The rector tried to calm her down and said that this change would not affect her department. Marika Lortkipanidze replied that „Everything that happens in this university is my business”.