ზედამხედველობის დეფიციტი საბანკო სექტორის რეგულირებაში

ლია ელიავა
ფინანსისტი, ექსპერტი

გასულ წელს საქართველოს ეროვნულ ბანკს ჩამოართვეს კომერციული ბანკების ზედამხედველობისა და რეგულირების ფუნქცია და იგი ახალ სამსახურს-საფინანსო ზედამხედველობის სააგენტოს გადასცეს. საჯაროდ განცხადდა, რომ ამ ინსტიტუციონალური ცვლილებით გაიზრდებოდა საბანკო ზედამხედველობის ეფექტურობა და საბანკო სექტორის მდგრადობა. ფაქტობრივად, დღემდე განხორციელებულმა საზედამხედველო საქმიანობამ საქართველოს საბანკო სექტორზე და მთლიანად ეკონომიკაზე არანაირი პოზიტიური გავლენა არ იქონია, რამდენადაც ადგილი ჰქონდა ლატენტურ საბანკო კრიზისს და მის შედეგად განვითარებულ ეკონომიკური ზრდის შენელებას.

ბოლო წლების განმავლობაში საბანკო სექტორი იყო ერთადერთი დარგი, რომელიც საფუარიანი ცომივით სწრაფად იზრდებოდა, ან, უფრო სწორად რომ ვთქვათ, იბერებოდა. საფუარის ფუნქციას ასრულებდა უცხოური სპეკულაციური ინვესტიციები, რომლებიც უხვად შემოედინებოდა საქართველოს საბანკო სექტორში. ფინანსური კაპიტალის ასეთი დიდი ნაკადის მოძრაობას განაპირობებდა უზომოდ დიდი საპროცენტო მარჟა და საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ ლარის კურსის უსაფუძვლო და ეკონომიკურად გაუმართლებელი გამყარება, რამაც უცხოელი ინვესტორებისთვის სასათბურე პირობები შექმნა და მსუყე მოგება დაუტოვა როგორც მათ, ასევე ადგილობრივ ბანკებს.

საბანკო სექტორის ზრდა მართლაც შთამბეჭდავი იყო. უკანასკნელი სამი წლის განმავლობაში არასაბანკო დეპოზიტების მოცულობა გაიზარდა 1,3 მლრდ. ლარიდან (2005 წელს) 3,6 მლრდ. ლარამდე (2008 წელს), ანუ 177 პროცენტით, ამავე პერიოდისთვის ბანკების საკრედიტო პორტფელი გაიზარდა 1,6 მლრდ. ლარიდან 5,5 მლრდ. ლარამდე, ანუ 244 პროცენტით, ხოლო ნასესხები სახსრები - 447 მლნ. ლარიდან 3,2 მლრ. ლარამდე, ანუ 610 პროცენტით. საზედამხედველო ორგანოები სიამაყით უპატაკებდნენ საზოგადოებას, თუ როგორ სწრაფად იზრდებოდა კომერციული ბანკების საკრედიტო პორტფელები და მოსახლეობის დეპოზიტები, თუ რაოდენ დიდია უცხოური კაპიტალის შემოდინება. სამწუხაროდ, მათ არ ეყოთ ან ცოდნა, ან გამბედაობა, რომ თავის დროზე მოეხდინათ რეაგირება ამ კლასიკურ შემთხვევაზე, რომელიც დაწვრილებითაა აღწერილი საბანკო საქმიანობის ყველა სახელმძღვანელოში. ელემენტარულია ჭეშმარიტება, რომ გადაჭარბებული საკრედიტო ექსპანსია ეკონომიკური აღმავლობის პერიოდში არის საბანკო კრიზისის მაპროვოცირებელი ძირითადი ფაქტორი, რომ შეუძლებელია სტაბილური და ძლიერი საბანკო სისტემის არსებობა ქვეყანაში, სადაც სუსტია წარმოება, განუვითარებელია და სტრუქტურულად დისპროპორციულია რეალური სექტორი და მთლიანად ეკონომიკა. საზედამხედველო ორგანოებმა ვერ უზრუნველყვეს კომერციული ბანკების მზარდი საკრედიტო პორტფელების ხარისხზე კვალიფიციური კონტროლის განხორციელება, რითაც საკრედიტო პორტფელის ადეკვატური შეფასება მიანდეს მხოლოდ კომერციულ ბანკებს. ამის შედეგად (როგორც მოსალოდნელი იყო), საბანკო სექტორში საკრედიტო პორტფელების ხარისხი მნიშვნელოვნად გაუარესდა, სესხების უზრუნველყოფა არაადეკვატურად ფასდებოდა, იზრდებოდა საკრედიტო რისკი.

ზედამხედველებმა ვერ უზრუნველყვეს დროული რეაგირება მეორე ისეთ მნიშვნელოვან გარემოებაზე, როგორიცაა: აქტივებისა და ვალდებულებების თანაფარდობა ვადიანობის მიხედვით. სწორედ ეს იყო ლიკვიდურობის კრიზისის განმაპირობებელი ერთერთი უმნიშვნელოვანესი მიზეზი, როდესაც ბანკებს არ დარჩათ საკმარისი სახსრები მიმდინარე ანგარიშებზე ოპერაციებისთვის, ვინაიდან მათი მეტი წილი გასესხებული აღმოჩნდა. საზედამხედველო ორგანოებმა არ ჩათვალეს საჭიროდ ბანკებისაგან მოეთხოვათ მყისიერი ლიკვიდურობის კოეფიციენტის დაცვა, თუმცა, არც სავალდებულოდ დასაცავი საშუალო ლიკვიდურობის კოეფიციენტი იყო რეალურად დაცული. ფაქტობრივად, ბანკების ლიკვიდურობის პოზიციებზე ზედამხედველობა ატარებდა ფორმალურ ხასიათს, რამაც ნეგატიური გავლენა იქონია როგორც საბანკო სექტორზე, ასევე მთლიანად ეკონომიკაზე.

ზედამხედველობის მიღმა დარჩა, აგრეთვე საბანკო სექტორის მთლიან სააქციო კაპიტალში ასახული კაპიტალის რეზერვები, რაც სხვა არაფერია, თუ არა სპეკულაციურად გაზრდილი საბაზრო ფასებით გადაფასებული ფიქსირებული აქტივები. თუ 2006 წლის დასაწყისში კაპიტალის გადაფასების რეზერვი საბანკო სისტემის მთლიან სააქციო კაპიტალში მხოლოდ 18%25-ს შეადგენდა, 2008 წლის ბოლოსათვის მან 56%25-ს მიაღწია და რეალურ გამოხატულებაში 850 მლნ. ლარს გაუთანაბრდა. შეიძლება დაისვას კითხვა, რა უნდა იყოს საგანგაშო იმაში, რომ ბანკებს საკუთარი ფიქსირებული აქტივები საბაზრო ფასებში აქვთ გამოსახული? საგანგაშო ისაა, რომ ეს თანხა ბუნებაში რეალურად არ არსებობს მანამ, სანამ ფიქსირებული აქტივები არ გაიყიდება, თუმცა, იგი წარმატებით გამოიყენება ბანკების მიერ როგორც ჰაერიდან წარმოქმნილი საკრედიტო რესურსი.

ის, რომ ბანკები კრედიტებს ქმნიან ჰაერიდან, ძალიან საინტერესო და ცალკე სადისკუსიო თემაა. აქ კი მხოლოდ აღვნიშნავ, რომ ასეთი სახის კრედიტები წარმოადგენენ ინფლაციური პროცესების მასტიმულირებელ ფაქტორს. საქმე იმაშია, რომ ასეთი სახის კრედიტები ეკონომიკაში ზრდიან არაუზრუნველყოფილი ფულის მასას, მაგრამ თუ კრედიტი ბრუნდება, ეს ნიშნავს, რომ შეიქმნა მისი ექვივალენტი საქონელი, ან მომსახურება და მისი ნეგატიური გავლენა ეკონომიკაზე განეიტრალდა. მაგრამ, თუ კრედიტი არ დაბრუნდა, ასეთი სახის საკრედიტო რესურსი წმინდა ინფლაციური ფულია. ამის ნათელი მაგალითია საბანკო სექტორის გაზრდილი დარეზერვება, რომელმაც მიმდინარე წლის დასაწყისში 550 მლნ. ლარს გადააჭარბა და ადეკვატურად შეფასების პირობებში ბევრად მეტიც უნდა ყოფილიყო. ასევე, ვადაგადაცილებული კრედიტების მოცულობა, რომელმაც ყველაზე ოპტიმისტური შეფასებით, გასული წლის ბოლოსათვის 209 მლნ. ლარს მიაღწია. გამომდინარე აქედან, შეიძლება გაკეთდეს დასკვნა, რომ ერთის მხრივ, საზედამხედველო ორგანოების არაკომპეტენტური საქმიანობა ხელს უწყობს ინფლაციის პროვოცირებას, ხოლო მეორე მხრივ, არაკომპეტენტურად ცდილობენ ინფლაციის მოთოკვას.

ზემოხსენებულ მოვლენებს დაემატა ინფლაციის ზრდის მაღალი ტემპები, რომლის გავლენა საბანკო სექტორზე გამოიხატა საპროცენტო განაკვეთების ზრდაში, დაზოგვის სტიმულების შესუსტებასა და სადეპოზიტო ბაზის შემცირებაში, ეროვნული კაპიტალის საზღვარგარეთ გადინებაში. ინფლაციამ საბანკო აქტივები სწრაფად გაზარდა, მათ შორის რეალურ გამოხატულებაშიც და ეს მოხდა მაღალი საპროცენტო მარჟის ფონზე.

საბანკო სისტემის დასუსტებისა და ეკონომიკური განვითარების შენელების ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ფაქტორი (რომელიც ასევე დარჩა რეგულირების მიღმა), არის საკრედიტო რესურსებზე მაღალი საპროცენტო განაკვეთები, რომლებმაც შეაფერხეს საქმიანი აქტივობის ზრდა, გააძვირეს კაპიტალი და მიმართეს იგი საფინანსო სპეკულაციებში, შეამცირეს მოსახლეობის გადახდისუნარიანი მოთხოვნა. ამიტომაც მაღალი საპროცენტო განაკვეთები წარმოადგენენ წარმოების ზრდის ტემპების დაცემის უმნიშვნელოვანეს ფაქტორს. სახელმწიფოს მცდელობა, შეეწინააღმდეგოს ეკონომიკის ვარდნას თუნდაც მცირე და ფარული ფულად-საკრედიტო ემისიით, უბიძგებს მოსახლეობის არაპროპორციულად მაღალი ინფლაციური მოლოდინის წარმოქმნას, „ფულისაგან გაქცევას“, ფულის მასის გაუფასურებას, არგადახდებს, ფასების და თვით საპროცენტო განაკვეთების ზრდას.

ამ მანკიერი წრის გარღვევა შეუძლებელია საპროცენტო განაკვეთების სახელმწიფო რეგულირების გარეშე. ცხადია, ინფლაციის შემცირებამ თეორიულად უნდა შეამციროს საპროცენტო განაკვეთების დონე, თუმცა, ფაქტობრივად, მარტო ინფლაციის შემცირება არ არის ამისათვის საკმარისი, ვინაიდან რეალური საპროცენტო განაკვეთები თავისით ჯერ კიდევ დიდხანს არ შემცირდება.

საპროცენტო განაკვეთების ფორმირებას საფუძვლად უდევს პროცენტის ნორმა - საზოგადოდ მიღებული წარმოდგენა მის შესახებ, თუ როგორი უნდა იყოს საპროცენტო განაკვეთები. ცივილიზებულ ქვეყნებში პროცენტის ნორმა ჩვეულებრივარ აღემატება დაბანდებულკაპიტალზე მოგების ნორმას, მაგრამ ის შეიძლება იყოს მასზე არსებითად მეტი, ან ნაკლები. პროცენტის ნორმა არ განისაზღვრება უშუალოდ რეალური ეკონომიკური ფაქტორებით, ისეთით, როგორიცაა: ინფლაციის ტემპი, არამედ მისი ფორმირება ხდება უფრო ინფლაციის ტემპების მოლოდინით, ლიკვიდურობის დონის მიღწევის მიზნებით, ტრადიციული წარმოდგენით საპროცენტო განაკვეთების შესახებ, რეკლამის ზემოქმედებით და სხვა სოციალურ-ფსიქოლოგიური მიზეზებით. ამიტომაც „ბაზრის უხილავი ხელი“ ვერასოდეს ვერ დააახლოებს პროცენტის ნორმას ისეთ ოპტიმალურ დონესთან, რომელიც უზრუნველყოფს ეკონომიკის დაჩქარებულ განვითარებას.

საპროცენტო განაკვეთების სახელმწიფო რეგულირება ხორციელდებოდა ჯერ კიდევ წინა საუკუნეებში, როდესაც გამოიცემოდა კანონები მევახშეობითა და მიწით, როგორც ყველაზე ლიკვიდური საქონლით, სპეკულაციის წინააღმდეგ, -პროცენტი იზღუდებოდა ფულად და სასაქონლო ფორმაში. დღეს მსოფლიოში უპირატესად გამოიყენება რეფინანსირების განაკვეთი და სახელმწიფო სავალო ვალდებულებების შემოსავლიანობის რეგულირება, ასევე სხვადასხვა სახის საგადასახადო შეღავათები და მოსახლეობის საბანკო ანაბრების სავალდებულო დაზღვევა.მაგრამ იმისათვის, რომ საპროცენტო განაკვეთები სახელმწიფო რეგულირების ეფექტურობა იყოს მაქსიმალური, აუცილებელიაპროცენტის მაღალი ნორმის განმაპირობებელი მიზეზების ლიკვიდაცია. გამომდინარე აქედან, აუცილებელია, რომ საზედამხედველოორგანოებმა მონეტარულხელისუფლებასთან ერთად მიიღონ გადამჭრელი ზომები საპროცენტო განაკვეთების შემცირების მიმართულებით.

პრაქტიკულად, საქართველოს საბანკო სექტორი ვითარდებოდა და იზრდებოდა უკონტროლობის პირობებშიდა იგი საკუთარი სურვილისამებრ იღებდა ნებისმიერ გადაწყვეტილებას. ამაში კომერციულ ბანკებს ვერ დავადანაშაულებთ, ვინაიდან პრინციპი - რაც არ არის აკრძალული, ის ნებადართულია, მოქმედებს ყველგან,მათ შორის, საბანკო სექტორშიც. მთელი პასუხისმგებლობა ამ შემთხვევაში ეკისრებასწორედ საზედამხედველო ორგანოებს, საქართველოს ეროვნულბანკსა და საფინანსო ზედამხედველობის სააგენტოს, რომელთა მინიმალური რეგულირების პრინციპმა საბანკო სექტორს დაუკარგა მისი მთავარი ფუნქცია, რაც გამოიხატება ფინანსური რესურსების ეფექტურად განაწილებაში.

საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ თავისი ძირითადი ფუნქციის - ფასების სტაბილურობის უზრუნველყოფის - შეუსრულებლობის შედეგად ფასების მაღალიზრდის პირობებშიბანკებმა მნიშვნელოვნად შეამცირეს საკრედიტო ხელშეკრულებების ვადები და ორიენტაცია აიღეს კაპიტალის მაღალი ბრუნვადობის მქონე მსესხებლებზე, კერძოდ კი, სავაჭრო სექტორზე. შეიძლება ხაზგასმით ითქვას, საკრედიტო ხელშეკრულებების ვადების მკვეთრი შემცირება შეიძლება განვიხილოთ როგორც ბანკების მიკროსაფინანსო ორგანიზაციებად გადაქცევის პროცესი. ვინაიდან საკრედიტო კონტრაქტების ვადის შემცირება მნიშვნელოვნად ასუსტებს ბანკებისმდგრადობას და მათ რისკებისმიმართ უფრო მგრძნობიარეს ხდის.

ინფლაციის მაღალმა ტემპებმა ხელი შეუწყო ბანკების საქმიანობის კონცენტრირებას ოპერაციებზე უცხოურ ვალუტასთან. ფაქტობრივად, ბანკები გახდა ეროვნული ეკონომიკის დოლარიზაციის დონის ზრდის მთავარი მიზეზი, მაგრამ ეს ფაქტიცდარჩა სათანადო რეაგირების გარეშე საზედამხედველო ორგანოების მხრიდან.

კრედიტებზე მოთხოვნა მდგრადი იყო მანამ, სანამ ეკონომიკა ვითარდებოდა. რეცესიის პერიოდში ბანკების საკრედიტო პორტფელების გაუარესებაში მეტწილად ნეგატიური როლი შეასრულა მკაცრმა ფულად-საკრედიტო პოლიტიკამ, რომელსაც ატარებს მთავრობა და ეროვნული ბანკი. ეს გამოიხატა იმაში, რომ კაპიტალის მსხვილი შემოდინების დროს მათ არ უზრუნველყვეს ლარის ღირებულების რეალური ცვლილება და შემდგომ ეტაპზე, როდესაც მოხდა უცხოური კაპიტალის მკვეთრი გადინება, შექმნილი ვითარების მიმართ ლარის ღირებულება არაადეკვატური დატოვეს.

აქვე უნდა აღინიშნოს ეროვნული ბანკის ფიქსირებული სავალუტო კურსის პოლიტიკის შესახებ, რომელიც გამოიყენება ფასების სტაბილიზაციის მიზნით. ლარის კურსის ხელოვნურად მაღალ დონეზე შენარჩუნება მოითხოვს დიდი მოცულობის სავალუტო ინტერვენციების განხორციელებას, რაც იწვევს ეროვნული ბანკის უცხოური ვალუტის რეზერვების ამოწურვას. ეს კი, თავის მხრივ, ამწვავებს საგარეო ვალის მომსახურების პრობლემას, ვინაიდან ქვეყნის ხელისუფლება მადლიერების გრძნობით იღებს სესხებს, რომლებსაც საერთაშორისო საფინანსო ორგანიზაციები ხელგაშლილად გასცემენ განვითარებად ქვეყნებზე. შედეგად საქართველო თანდათანობით ეფლობა ვალების ჭაობში, რომლიდანაც ამოსვლა პრაქტიკულად შეუძლებელია არც უახლოეს და არც შორეულ პერიოდში! საგარეო ვალის ზრდის შედეგად ჩნდება პარალელური სავალუტო ბაზარი, საპროცენტო განაკვეთები აღწევენ ძალიან მაღალ დონეს, უარესდება მსესხებლების გადახდისუნარიანობა.

პარალელური სავალუტო ბაზრის წარმოქმნასთან დაკავშირებით უნდა ითქვას, რომ ეროვნული ბანკი შეეცადა ეს პროცესი აეღო თავის ხელში. კერძოდ, მან მიიღო გადაწყვეტილება ბანკთაშორისი სავალუტო ბირჟის პარალელურად განეხორციელებინა სავალუტო აუქციონების ჩატარება. ამასთან, ნიშანდობლივია ეროვნული ბანკის კომენტარი ამ სახის ინსტრუმენტზე, რომელიც, თურმე, ფართოდ გამოიყენება განვითარებული ქვეყნის სავალუტო ინტერვენციებში და ემსახურება აშშ დოლარის ლიკვიდურობის ამაღლებას. ერთობ დამაფიქრებელიაეროვნული ბანკის ასეთი ზრუნვა აშშ დოლარის სიჯანსაღეზე, თუმცა, თუ მხედველობაში მივიღებთ იმას, რომ საქართველოს საფინანსო სისტემას რეალურად საერთაშორისო სავალუტო ფონდისა და სხვა საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტები მართავენ, არ იქნება რთული ამ დაუსაბუთებელ „მზრუნველობას“ სათანადო ახსნა მოეძებნოს.

დღეს მონეტარული ხელისუფლება და საბანკო სექტორი ცდილობს საზოგადოება დაარწმუნოს იმაში, რომ საქართველოში არ არსებობს საბანკო კრიზისი. ვერ გავიზიარებ ასეთ გადაჭარბებულ ოპტიმიზმს. თუ რა ნიშნებით ხასიათდება საბანკო კრიზისი, ეს დაწვრილებით აღწერილია სტუდენტებისათვის განკუთვნილ სახელმძღვანელოებში. საქართველოში საბანკო კრიზისი გამოვლინდა როგორც საბანკო სექტორის ლიკვიდურობის მწვავე უკმარისობა, როდესაც ეროვნული ბანკი იძულებული შეიქმნა საბანკო სექტორისათვის მიეცა მილიარდამდე საფინანსო რესურსი,რამაც ბანკებს საშუალება მისცა გაეგრძელებინათ ბალანსირება გადახდისუუნარობის ზღვარზე. იმავდროულად ბანკების საკრედიტო პორტფელში საეჭვო და უიმედო სესხების წილი მკვეთრად გაიზარდა, ბანკებმა განიცადესდიდი ზარალი დაუფარავი საბაზრო პოზიციების გადაფასების შედეგად, რომელმაც 2008 წლის ბოლოს 216 მლნ. ლარი შეადგინა,შემცირდა საბანკო აქტივების რეალური ღირებულება და სხვა. ყოველივე ამან გამოიწვია ბანკების გადახდისუნარიანობის გაუარესება და ნათლად წარმოაჩინა საბანკო სისტემის უუნარობა ეფექტურად გადაანაწილოსფინანსური რესურსები. ეს უკანასკნელი გამოიხატება საკრედიტო პორტფელის საერთო მოცულობაში ვადაგადაცილებული სესხების წილის ზრდაში. სწორედ ეს ფაქტორები წარმოადგენენ ლიკვიდურობის კრიზისის წარმოქმნის ძირითადინდიკატორებს.

იმისათვის, რომ საბანკო კაპიტალი გადაიქცეს ეკონომიკური ზრდის და მოსახლეობის ცხოვრების დონის ამაღლების მძლავრ ბერკეტად, აუცილებელია არსებითად გაიზარდოს მისი, როგორც საინვესტიციო რესურსის ეფექტურობა. ამ რთული ამოცანის გადაწყვეტისთვის უმთავრესია კვალიფიციური მენეჯმენტის არსებობა, თანაც არა მარტო კომერციულ ბანკებში, არამედ მარეგულირებელ ორგანოებშიც. მსოფლიო გამოცდილება აჩვენებს, რომ ყველაზე მაღალი ეკონომიკური და ფინანსური მაჩვენებლები გააჩნიათ კორპორაციებს, რომლებიც მაღალ დონეზე იმართებიან. მენეჯმენტის ხარისხი არის როგორც ფირმის, ასევედარგის და თვით ქვეყნის კონკურენტუნარიანობის განმსაზღვრელი ფაქტორი. და თუ მართვის ეფექტურობას გააჩნია ფუნდამენტური მნიშვნელობა ეკონომიკისნებისმიერი სუბიექტისათვის,კომერციულ ბანკებთან მიმართებაში მისი როლი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია. ეს, პირველ რიგში, განპირობებულია საბანკო საქმის მაღალი რისკიანობით, ამიტომაც ნებისმიერი მმართველობითი შეცდომა იწვევს ლიკვიდურობის დაკარგვას, რაც, საბოლოო ჯამში,მთავრდებაგაკოტრებით. და თუ ამ სიტუაციის წარმოქმნას დამატებით ხელს უწყობს საზედამხედველო ორგანოების არაკომპეტენტურობა, ქვეყანა მოკლე დროშიდადგება ფართომასშტაბიანი სისტემური კრიზისის წინაშე.

დღეს ლატენტური კრიზისის პირობებში ბანკები აგრძელებენ ფუნქციონირებას მხოლოდ ეროვნული ბანკის ლოიალობის გამო, მან არა მარტო შეარბილა საზედამხედველო მოთხოვნები, არამედ აშკარად თვალს ხუჭავს, ან ვერ აცნობიერებს საკუთარ ნაკლოვანებებს, ბანკების მენეჯმენტის ხარვეზებს, ვაჭრობის პირობების გაუარესებას, სერიოზულ ეკონომიკურ ვარდნას, პოლიტიკურ ჩარევას საბანკოსაქმიანობის სფეროში, სპეკულაციური „ბუშტის“ არსებობას, თაღლითობას, კაპიტალის მნიშვნელოვან გადინებას და სხვა მრავალ ნეგატიურ ფაქტორებს.

სტრატეგიული და ფინანსური დაგეგმვისა და კონტროლის, რისკების ნორმალური მართვის არარსებობა, ოპერაციების გაუმართლებელი ზრდა, რომელიც არ იყო გამყარებული კაპიტალითა და კორპორატიული მენეჯმენტის მაღალი დონით, დამალული ზარალი, ანგარიშგების დამახინჯება, საბანკო ზედამხედველობისორგანოებისა და საკუთარი თავის მოტყუება, რეალობისთვის თვალის გასწორების შიში, გარეშე პირებისათვის მოულოდნელი ლიკვიდურობის დაკარგვა და ბანკებიდან ფულის გაყვანა - ვინ არის ამაში დამნაშავე? პირველ რიგში,

საზედამხედველო და მარეგულირებელი ორგანოები, რომლებიც დღესაც კი ვერ ფლობენ მთელ სიტუაციას,არ შესწევთ უნარი ობიექტურად გაანალიზონ თავის საქმიანობაში დაშვებული შეცდომები და დასახონ სამომავლო მოქმედების ოპტიმალური და ეფექტური გეგმა.

ილნარ გორელიშვილი
ჟურნალ „ბიზნესი და კანონმდებლობის“ რედაქტორი

კარგა ხნის წინათ, მაშინ, როცა აგვისტოს ომი მხოლოდ რუსული და სხვა უცხოური სპეცსამსახურების საიდუმლო კაბინეტებში იგეგმებოდა და მსოფლიო გლობალური კრიზისის მოახლოება საერთოდ ვერ იგრძნობოდა, ჩვენი ჟურნალის მიერ ორგანიზებული ტრადიციული „მრგვალი მაგიდის“ მსვლელობისას, რომელიც ქართულსაბანკო სექტორში გაჩენილ პრობლემებს მიეძღვნა, გაისმა ფრაზა: „საქართველო ერთადერთი ქვეყანაა, რომელშიც დიდი ფული ჰაერიდან კეთდება!“ ამ რეპლიკის ავტორი ეკონომიკის ექსპერტი დემურ გიორხელიძე გახლდათ. შეხვედრაზე, რომელსაც საბანკო საქმის პროფესიონალებთან ერთად, ცნობილი მეცნიერები და ექსპერტები ესწრებოდნენ, ხმამაღლა პირველად დაფიქსირდა მოსაზრება, რომ ქართული ბანკების მიერ მოსახლეობაზე გაცემული 20-30%25-იანი იპოთეკური და სხვა სამომხმარებლო სესხები და ქართველ მშენებელთა მიერ საკუთარ ფართებზე დადებული არარეალური ფასები, საბოლოო ჯამში, ორივე სექტორს შეუქმნიდასერიოზულ პრობლემებს.

ობიექტური რეალობა თუ თავის მართლების მცდელობა?

ქართველ პროფესიონალთა და ექსპერტთა წინასწარი პროგნოზი ახდა. დედაქალაქში და საერთოდ, ქვეყანაში დაწყებული სამშენებლო ბუმი ერთბაშად ჩაცხრა და ერთი მეორის მიყოლებით შეწყვიტეს ფუნქციონირება იმ მცირე თუ შედარებით მოზრდილმა საწარმოებმა, რომლებიც ქართულ სამშენებლო სექტორს მასალებით ამარაგებდნენ, მშენებლობებიდან გამოთავისუფლებულმა მუშახელმა კი უმუშევართა არმია საგრძნობლად გაზარდა.

კარგი დღე არც საბანკო სექტორს დაადგა -ქართული ბანკებიდან გათავისუფლებული ათასობით თანამშრომლის ხარჯზე თბილისი ტაქსების ქალაქად იქცა. ეს საღამოს საათებში განსაკუთრებულად ნიშანდობლივი ხდება, როცა ტაქსის ყვითელი სადგამების ნათება ერთგვარ უწყვეტ ზოლად მიჰყვება ხოლმე ცენტრალურ ტრასებს. -რა ვქნა, 3 შვილი მყავს და უცებ, რაც მოვიფიქრე, „ტაქსაობა“ დავიწყე, -რატომღაც ასეთი ახსნა-განმარტება ჩათვალა საჭიროდ ინტელიგენტური გარეგნობის მქონე ერთ-ერთი ტაქსის მძღოლმა (როგორც საუბრიდან გაირკვა, სოლიდური ბანკიდან ახალგათავისუფლებულმა) და დაამატა, ჯერ სად ხართ, მე კიდევ დროზე მოვასწარი, კიდევ უფრო უარესი იქნებაო!

მოკლედ, ის, რაც გუშინ ქართული ეკონომიკის სიამაყე და ძლიერება იყო (ბანკები და მშენებლობა), დღეს სერიოზულ კრიზისშია. ბანკი მშენებლებს, მშენებლები კი ბანკს ადანაშაულებენ. მიუხედავად იმისა, რომ დღეს ყველა თავის ტკივილის სალბუნი „გლობალური ეკონომიკური კრიზისია“, ექსპერტები არგუმენტირებულად აცხადებენ, რომ დამნაშავე ორივე სექტორის მიერ სწრაფ და დიდ მოგებაზე აღებული ორიენტირი, ე.წ. „მოსწრების სინდრომია“, რაც არასტაბილური პოლიტიკური გარემოთი აიხსნება. შექმნილმა კრიზისმა ქართულ ბიზნესსა და პოლიტიკაში მოქმედი „მოსწრების“ რეჟიმი „მოლოდინის“ რეჟიმით შეცვალა და თუ აშშ-მა უკვე დაიწყო რეცესიიდან გამოსვლა (სადაც 2008 წლის მაისიდან დაწყებული მწვავე რეცესიის შემდეგ, უოლ-სტრიტზე პირველად დაფიქსირდა დოუ-ჯონსის ინდექსის ორკვირიანი ზრდა) არავინ იცის, როდის და რით დასრულდება „ქართული კრიზისი“, რომლის ყველაზე ხმაურიან გამოძახილად ბანკებსა და მშენებლებს შორის გაჩენილი კონფლიქტი იქცა.

თუმცა, ამ ყველაფერს კონფლიქტს ვერც დავარქმევთ, ეს საქართველოში ახალაშენებული ბინების მომლოდინე და ბანკების იმედზე საქმის დაწყების მქონე ადამიანებისთვის ახსნა-განმარტების მიცემის კომპლექსური მცდელობაა, რომელიც ჩვენი აზრით, უშედეგოდ დამთავრდა. თუმცა, თავად ის ფაქტი, რომ ვიღაცამ ასეთიახსნაგანმარტების მიცემა ჩათვალა საჭიროდ, უდავოდ მისასალმებელია, რადგანაც ეს კომპანიების მხრიდან გარკვეული პასუხისმგებლობის არსებობაზე მიუთითებს.

ვინ არის დამნაშავე?

„ცენტრ პოინტი ჯგუფი“ პირველად ალაპარაკდა და მის მიერ არა მხოლოდ სამშენებლო ბიზნესის შეფერხებაში, არამედ საერთოდ, ქვეყანაში შექმნილ პრობლემებში ბანკების დადანაშაულებამ მშენებლებსა და ბანკებს შორისარსებული დაძაბულობა საჯარო გახადა. ბანკების მიმართ ამ კომპანიისდამფუძნებლის მაია რჩეულიშვილის მიერ წაყენებული ბრალდება: „საქართველოში ფინანსური კრიზისი არც ყოფილა და არც არის. მოსახლეობა ბანკების მხრიდან არასწორმა დამოკიდებულებამ გააკოტრა. როცა ადამიანს 20 და 30%25-იან სესხს სთავაზობ, აპრიორი იცი, რომ მას აკოტრებ“, საკმაოდ რეალისტურად ჟღერდა. თუმცა, ის ფაქტი,

რომ საქართველოში სამშენებლო კომპანიები 300 დოლარის თვითღირებულების აშენებულ ფართებს 3000 და მეტ დოლარად ჰყიდდნენ (რომ არა კრიზისი, ასევე გააგრძელებდნენ), მოსახლეობის გაკოტრების არანაკლებ მცდელობად შეიძლება ჩავთვალოთ.

ის, რომ პრობლემა კომპლექსურია და შექმნილ მდგომარეობაზე ერთი კონკრეტული

პასუხისმგებლის მოძებნა შეუძლებელია, ბანკებისა და მშენებლების მიერ ერთმანეთისადმი წაყენებული ბრალდებებიდანაც ჩანს. სამშენებლო ბიზნესი ბანკს დეველოპერის ფუნქციების მითვისებაში (არცთუ უსაფუძვლოდ), ბანკი კი პირიქით, დეველოპერებს საბანკო საქმიანობის მცდელობაში ადანაშაულებს. როგორც საბანკო ასოციაციის პრეზიდენტი ზურაბ გვასალია აცხადებს, „დეველოპერულმა კომპანიებმა სრულიად უკანონოდ დაიწყეს ბანკის გარკვეული ფუნქციების მითვისება, როცა მოსახლეობას შესთავაზეს, სამშენებლო ბიზნესში ჩაედოთ ფული. სანაცვლოდ ჰპირდებოდნენ, რომ ჩადებულ თანხას მოგებითდაუბრუნებდნენ. მოსახლეობისგან თანხების მოზიდვის უფლება კანონით მხოლოდ ლიცენზირებულ

ბანკს აქვს მინიჭებული. იმ პირობებში, როდესაც მიკროსაფინანსო ინსტიტუტებსაც კი არა აქვთ მოსახლეობისგან თანხების მოზიდვის უფლება, სამშენებლო ბიზნესმა ეს ფუნქციაც შეითავსა“.

ბანკების ასოციაციის პრეზიდენტი სამშენებლო კომპანიებს არაპროფესიონალიზმშიც

ადანაშაულებს და აცხადებს, რომ სწორი მენეჯმენტის მქონე კომპანიებს ბანკებთან პრობლემები არა აქვთ და არც ექნებათ. „მეტწილ კომპანიებში მენეჯმენტი და მართვა არასწორია. მოგება თვითღირებულებაზე წარმოუდგენლად მეტი ჰქონდათ. არარეალური ფასების პირობებშიც კი სამშენებლო კომპანიებმა არათუ არ დააკლეს, ვერ დააკლეს ფასები, რადგან ერთი ასაშენებელი სახლის თანხით ცხრა სახლის საძირკველი იყო გათხრილი. ბუნებრივია, ასეთი კომპანიები, დაფინანსების თვალსაზრისით, ნამდვილად ვერ მიიღებდნენ ბანკების კეთილგანწყობას... როდესაც ნებისმიერი ბანკი საკრედიტო ინვესტირებას ახორციელებს, კარგად სწავლობს ბიზნესს და გამომდინარე იქიდან, რამდენად კომფორტულად გრძნობს იგი თავს, იღებს გადაწყვეტილებას“.

ზურაბ გვასალია აქვე აზუსტებს, რომ ბანკებმა მოსახლეობაზე სესხების გაცემის პოლიტიკაც შეცვალეს: „საკრედიტო სესხებით ხალხი კომპანიების მიერ აშენებულ ბინებს კი არ იძენს, წინასწარ იხდის ფულს ჰაერის საყიდლად, რომელსაც სამშენებლო კომპანიები ჰყიდიან... დღემდე მომატებული სესხები გაიცემოდა და ძალიან მაღალი რისკები გაჩნდა. სამშენებლო კომპანიები ჰაერს ყიდდნენ. შეიძლება, რომ ბანკმა ჰაერის შესყიდვაზე ფული გასცეს? თქვენ წარმოიდგინეთ, რამდენი ჩვენი მოქალაქე ჩავარდა მძიმე მდგომარეობაში, რადგან სამშენებლო კომპანიებს ჰყავთ ისეთი მყიდველები, რომელთაც თანხა 100%25-ით აქვთ დაფარული, მშენებლობა კი ჯერ არც დაწყებულა. ბევრად უფრო მეტი მოსახლე ჩავარდებოდა ამ დღეში, ბანკებს რომ დაწყებული პოლიტიკა გაეგრძელებინათ და სესხების გაცემა არ შეეჩერებენათ“.

აღსანიშნავია, რომ ბანკების ასოციაციის პრეზიდენტი საქართველოში მოქმედი ყველა ბანკის საერთო პოზიციას აფიქსირებს, ისევე როგორც მაია რჩეულიშვილის მიერ გამოთქმულ ბრალდებას -ბანკებიდან ფინანსების შეწყვეტამ სამშენებლო ბიზნესის განვითარებას ბოლო მოუღოო, -იზიარებდა ყველა სამშენებლო კომპანია.

თუმცა, როგორც ჩანს, მშენებლები დროზე მიხვდნენ, რომ მათი კეთილდღეობა მხოლოდ და მხოლოდ მათ მიმართ ბანკების კეთილგანწყობაზე იყო დამოკიდებული. ბანკების საერთო პოზიცია -„საქართველოში არცერთ სამშენებლო კომპანიას ფასწარმოქმნა არასოდეს უწარმოებია, რადგან ამ ბიზნესში არანორმალურად არარეალური ფასია ჩადებული. ამიტომ ვერ შეძლეს ფასდაკლება. პირამიდა, რომელსაც ისინი აშენებდნენ, ადრე თუ გვიან, აუცილებლად დაინგრეოდა. უბრალოდ, იმ სიტუაციამ, რაც აგვისტოს ომმა და მსოფლიო კრიზისმა შექმნა საქართველოში, დააჩქარა ეს პროცესი“ -მშენებლების ყველზე მგრძნობიარე

საკითხს შეეხო და მათი „განრისხებაც“ ჩაქრა.

ბანკები -მშენებლები - 1 : 0!

ჩვენ რამდენიმე კითხვით მივმართეთ სამშენებლო კომპანიებსა და ბანკებს აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით. რამდენიმე სამშენებლო კომპანიამ გაურკვეველი მიზეზებით განმარტების მოცემაზე უარი განგვიცხადა, იმათი პოზიცია კი, ვინც პასუხი გაგვცა, საკმაოდ შერბილებული გვეჩვენა, უპირველეს ყოვლისა, თავად „ცენტრ პოინტი ჯგუფისა“.

რაც შეეხება ბანკებს, ნათლად გამოჩნდა, რომ დაპირისპირების ეს რაუნდი აშკარად მათ მოიგეს.

„ბ. კ.“ -როგორ აისახა ეს კრიზისი თქვენს კომპანიაზე, შემცირდა თუ არა მშენებლობის ტემპები და გაყიდვები და თუ შემცირდა, რა რაოდენობით (პროცენტული სტატისტიკური მაჩვენებელი). არის თუ არა დღევანდელი მდგომარეობა თქვენი კომპანიისთვის კრიზისული?

მამუკა ბახტაძე -„ცენტრ პოინტი ჯგუფის“ ფინანსური დირექტორი:

- ზოგადად სამშენებლო ინდუსტრია საკმაოდ მგრძნობიარეა ასეთი კრიზისების მიმართ. გაყიდვების ტემპი უდავოდ შემცირებულია და პოტენციური მომხმარებელი გადასულია მოლოდინის რეჟიმში. თუმცაღა დღევანდელ მთავარ გამოწვევად გაყიდვების სტიმულირებასთან ერთად, წარმოადგენს მომხმარებლის დებიტორული დავალიანების შემცირება. სხვა კონკურენტებთან შედარებით „ცენტრ პოინტ ჯგუფს“ აქვს მინიმალური ვალდებულება ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ, რასაც ემატება მაღალი უკუგების მქონე აქტივები და შესაბამისად ჩვენი მდგომარეობა კრიზისულიდან საკმაოდ შორს არის.

გიორგი კაპანაძე -„აქსისის“ დირექტორი:

- არსებული მდგომარეობის გამო კომპანიამ შეიმუშავა ანტიკრიზისული გეგმა, რაც თავის მხრივ შეიცავს მოკლე ვადიან სტრატეგიებს და მიმართულებებს. კომპანიამ მოახდინა არსებული რესურსების ოპტიმიზაცია. გაყიდვების შემცირება მოხდა. თუ ავიღებთ წინა წლის გაყიდვებს, შემცირება დაახლოებით სამოცდაათ პროცენტს შეადგენს. რაც შეეხება მშენებლობას, კომპანია აგრძელებს ნაკისრი ვალდებულებების შესრულებას, მშენებლობა გრძელდება.

„ბ. კ.“ -ექსპერტთა შეფასებით, კრიზისი ქართულ სამშენებლო ბიზნესში საბანკო სექტორში დაწყებულმა სერიოზულმაპრობლემებმა გამოიწვია. რამდენად იზიარებთ ამ აზრს და ფიქრობთ თუ არა, რომ ფაქტობრივად თავადდეველოპერად ქცეული ბანკი მართლაც აფერხებს სამშენებლო ბიზნესს საქართველოში?

მამუკა ბახტაძე: ალბათ არ იქნება ბოლომდე მართებული სამშენებლო ბიზნესის პრობლემების მთლიანად საბანკო სექტორთან დაკავშირება. ზოგადად ბანკები ნებისმიერი ეკონომიკის მთავარი მამოძრავებელი ძალაა და, შესაბამისად, ნებისმიერი ტიპის შეზღუდვა საკრედიტო რესურსზე უარყოფით ასახვას ჰპოვებს სხვა ინდუსტრიებზეც.

ბატონმა გიორგი კაპანაძემ ამ კითხვაზე პასუხის გაცემისგან თავი შეიკავა (!!!!!)

„ბ. კ.“ -ამ ბოლო დროს სულ უფრო ხშირად საუბრობენ სამშენებლო და საბანკო სექტორებს შორის არსებულ განხეთქილებაზე. რამდენად მაღალია ქართული ბანკების სანდოობის ხარისხი, სრულად არის თუ არა დაცული კლიენტის ინტერესები ბანკთან ურთიერთობისას და ფიქრობთ თუ არა, რომ სამშენებლო ბიზნესის დამოუკიდებლობის ხარისხი მეტწილად პარტნიორი ბანკის საიმედოობის

ხარისხზეა დამოკიდებული?

მამუკა ბახტაძე: ამ კუთხით ჩვენს მომსახურე ბანკებთან კომფორტული ურთიერთობა გვაქვს. მიუხედავად აგვისტოს ომისა და მსოფლიოფინანსური კრიზისისა, ქართულმა საბანკო სისტემამ მაღალი სიცოცხლისუნარიანობა აჩვენა. საუბრები სამშენებლო და საბანკო სექტორებს შორის არსებულ განხეთქილებაზე გაზვიადებულად გვეჩვენება. უფრო მეტს გეტყვით, ჩვენი კომპანია ყოველთვის აფიქსირებდაპოზიციას, რომ სახელმწიფოსთვის პრიორიტეტული უნდა იყოს არა ცალკეულიკომპანიების კრიზისის დროს მხარდაჭერა, არამედ საბანკო სექტორში ლიკვიდურობის ზრდა, რომელიც ყველაზე დადებით ზეგავლენას მოახდენდა ეროვნულ ეკონომიკაზე.

ბატონმა გიორგი კაპანაძემ ამ კითხვაზე პასუხის გაცემისგან თავი შეიკავა (!!!!)

„ბ. კ.“ -ხელისუფლების მიერ ინიცირებული ბიზნესის ხელშეწყობისა და განვითარების ესა თუ ის პროექტი რამდენად შეეხო სამშენებლო სექტორს და პირადად თქვენს კომპანიას?

მამუკა ბახტაძე: ჩვენ საქმის კურსში ვართ სახელმწიფოს მხრიდან დაწყებულ მასშტაბურ საინვესტიციო პროგრამაზე ქვეყნის ინფრასტრუქტურაში, რაც თითოეული ეკონომიკური სუბიექტისთვის მნიშვნელოვანი პოზიტიური მოვლენაა.

გიორგი კაპანაძე: სახელმწიფო აცხადებს ტენდერებს სხვადასხვა სახის სამშენებლოსამუშაოებზე, ასევე ხდება საკანონმდებლოკუთხით გარკვეული ხელშეწყობებისამშენებლო და დეველოპერული კომპანიებისთვის, რაც თავისთავად საკმაოდ პოზიტიური ნაბიჯებია, ჩვენ ტენდერებში ვიღებთ მონაწილეობას და ვფიქრობთ, რომ ამ ტიპის მხარდაჭერა ხელისუფლების მხრიდან არსებობს და მისასალმებელია.

„ბ. კ.“ - თქვენი შეფასებით, სავარაუდოდ რამდენხანს შეიძლება გაგრძელდეს შექმნილიმდგომარეობადა რაში ხედავთ გამოსავალს?

მამუკა ბახტაძე: ჩვენი შეფასებით, მიმდინარე წლის ზაფხულის ბოლოს უკვე თავს იჩენს ბაზრის ზრდის ტენდენციები. გამოსავალი კი მდგომარეობს მჭიდრო კოორდინაციაში სახელმწიფოსა და კერძო სექტორს შორის, სტაბილურობის განცდის შექმნასა და კომპანიების მხრიდან უფრო ეფექტურ მენეჯმენტში.

გიორგი კაპანაძე: მთავარია, კრიზისმა პიკს მიაღწიოს, ანუ მოხდეს ვარდნის შეჩერება, ამის შემდგომ კი ნელნელა დაიწყება რეაბილიტაცია, ჩვენ ვფიქრობთ, რომ კრიზისი 2009 წლის გაზაფხულზე მიაღწევს პიკს. შემდეგ კი დაახლოებით ერთი წელი დაგვჭირდება, რომ ოპტიმალურ ფორმაში ჩავდგეთ, თუმცა, მინდა აღვნიშნო, რომ კომპანია „აქსისმა“ კრიზისის ყველაზე რთულიეტაპი გადალახა, დღესდღეობით სტაბილურად განვაგრძობთ მუშაობას და ახალ პროდუქტებსაც ვთავაზობთ მომხმარებელს.

„ბ. კ.“ -რა გავლენა იქონია მსოფლიო ფინანსურმა კრიზისმა ქართულსაბანკო სისტემაზე და რამდენად გამართლდა უცხოელ ექსპერტთა დამამშვიდებელი პროგნოზები იმასთან დაკავშირებით, რომ გლობალური კრიზისი ქართულ ეკონომიკაზე გავლენას ვერ მოახდენდა? რამდენად აისახა ეს კრიზისი კონკრეტულად თქვენს ბანკზე?

„საქართველოს ბანკი“: ბანკების მდგრადობის შეფასების უმთავრესი ფაქტორია საბანკო კაპიტალი, ანუ ბანკის საკუთარი სახსრები. საქართველოში მოქმედ ბანკებს ძლიერი კაპიტალის ბაზა გააჩნიათ. ბანკის საზედამხედველო კაპიტალისადექვატურობის კოეფიციენტი (ანუ კაპიტალის თანაფარდობა რისკების მიხედვით შეწონილ აქტივებთან) ეროვნული ბანკის მოთხოვნის თანახმად, მინიმუმ 12%25-ს უნდა შეადგენდეს. საშუალოდ, საქართველოსსაბანკო სექტორში ეს მაჩვენებელი დადგენილ ნორმატივზე მაღალია და 2009 წლის თებერვლის მიხედვით 14,7%25-ს უტოლდება. აღსანიშნავია,საქართველოს საბანკო სექტორის ლიკვიდურობის მაღალი მაჩვენებელი. საბანკო საქმიანობის შეფასების მნიშვნელოვანი მაჩვენებელია ლიკვიდობა. ლიკვიდობის მაჩვენებელი განსაზღვრავს ბანკის უნარს, გაისტუმროს მიმდინარე ვალდებულებები. საქართველოს ეროვნული ბანკის მოთხოვნის თანახმად, ბანკის ლიკვიდურობის მაჩვენებელი ამ ბანკის ვალდებულებების 20%25-ს უნდა შეადგენდეს. დღეისათვის ლიკვიდურობის საშუალო მაჩვენებელი საბანკო სექტორისთვის საშუალოდ 30%25-ია, რაც მნიშვნელოვნად აღემატება ეროვნული ბანკის მიერ დადგენილ 20%25-ს. აღსანიშნავია საფინანსო რესურსების გლობალური ბაზრებიდან დაფინანსების მოზიდვის მაჩვენებლებიც. ქართულმა ბანკებმა მიიღეს დაფინანსება საერთაშორისო საფინანსო ორგანიზაციებისგან, რაც კიდევ ერთხელ ხაზს უსვამს ამ ორგანიზაციების ნდობას ქართული საბანკო სექტორის მიმართ“.

„თი-ბი-სი“: მსოფლიო კრიზისმა არასასურველი გავლენა იქონია ქართულ საბანკო სექტორზე, თუმცა, ეს პროცესი საქართველოში შედარებით უმტკივნეულოდ განვითარდა, ვიდრე სხვა პოსტსაბჭოთა ქვეყნებში, მაგალითად რუსეთში, სადაც რამდენიმე მსხვილი ბანკი არათუ კრედიტებს, არამედ კლიენტების ანგარიშებზე ჩარიცხულ თანხებსაც კი ვეღარ გასცემს. ქართულ ბანკებს მსგავსი პრობლემები არ შექმნიათ.

„თი-ბი-სი“ ბანკმა, ისევე, როგორც სხვა ქართულმა ბანკებმა, მხოლოდ ერთი დღით შეაფერხა მუშაობა აგვისტოს ომის პერიოდში. დღეისთვის იგი ჩვეული დატვირთვით ემსახურება მომხმარებელს.

საქართველოს საბანკო სივრცეში სესხების გაცემის პირობებში ცვლილებები ჯერ კიდევ ომამდე დაიწყო, რაც გლობალური ფინანსური კრიზისით იყო გამოწვეული. საქმე ისაა, რომ მსოფლიოში და შესაბამისად საქართველოშიც ბანკებისთვის გართულდა ფინანსური ინსტიტუტებიდან თანხების მოზიდვა, ხოლო მოზიდული რესურსი მკვეთრად გაძვირდა. სწორედ ამიტომ, მოხდა სესხებზე პროცენტების მომატება, როგორც „თი-ბი-სი“ ბანკში, ასევე ზოგადად საბანკო სექტორში.

რაც შეეხება სესხის გაცემის პირობების კონკრეტულ ცვლილებებს, ამჟამად „თი-ბი სი“ ბანკი სესხებს გასცემს შემდეგი საპროცენტო განაკვეთებით: იპოთეკურ სესხზე 18%25-დან, სამომხმარებლო სესხებზე 26-დან, ავტოგანვადებებზე - 20%25-დან, ხოლო „თი-ბისი ქარდის“ საპროცენტო განაკვეთები არ შეცვლილა.

„ბ. კ“. -იმ დროს, როდესაც გლობალური ეკონომიკური კრიზისის დასაძლევად განვითარებული მსოფლიო ასობითმილიარდ დოლარს საბანკო სისტემაში დებს, რა ხდება საქართველოში და აქვს თუ არა ეროვნულ ბანკს იმის რეზერვები, რომ შეინარჩუნოს მთლიანი საბანკო სისტემის მდგრადობა? მდგრადობის შენარჩუნების რა ღონისძიებები გატარდა თქვენს ბანკში?

„საქართველოს ბანკი“: საბანკო სექტორის მდგრადობასთან დაკავშირებით ზემოთ მოგახსენეთ. ჩვენს ბანკთან დაკავშირებით გეტყვით, რომ ბანკის მთლიანმა აქტივებმა

2008 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით 3.0 მილიარდი ლარი შეადგინა და 2007 წელთან შედარებით 18.8%25-ით გაიზარდა. წმინდა სესხებმა 1.9 მილიარდ ლარს მიაღწია და 2007 წელთან შედარებით 25%25-ით გაიზარდა. 2008 წლის მეოთხე კვარტალში ბანკის დეპოზიტები 95.7 მილიონი ლარით გაიზარდა და 2008 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით 1.1 მილიარდ ლარს გაუტოლდა. 2008 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით ბანკის სააქციო კაპიტალი 2007 წელთან შედარებით 33.1%25-ით გაიზარდა და 688.6 მილიონ ლარს გაუტოლდა. 2008 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით, ბანკის საშუალო ლიკვიდურობის მაჩვენებელი 27.3%25-ს შეადგენს, რაც მნიშვნელოვნად აღემატება ეროვნული ბანკის მიერ დადგენილ 20%25-ს. 2009 წლის 31 იანვრის მდგომარეობით, პირველადი კაპიტალის ადექვატურობის მაჩვენებელმა შეადგინა 15.8%25, ხოლო მთლიანი კაპიტალის ადექვატურობის მაჩვენებელმა 16%25. 2008 წლის დეკემბერში საქართველოს ბანკმა მიიღო 239 მილიონი აშშ დოლარის დაფინანსება EBRD, IFC და OPIC-ისგან.

„თი-ბი-სი“: ბანკმა კრიზისის ნიშნების გაჩენისთანავე შეიმუშავა ანტიკრიზისული

გეგმა და მისი განხორციელებაც მაშინვე დაიწყო.კერძოდ:

ბანკმა, ბაზარზე გაზრდილი რისკების გათვალისწინებით, გაამკაცრა დაკრედიტების პოლიტიკა. შეზღუდვები შეეხოროგორცსამომხმარებლო და იპოთეკურ, ასევე ბიზნეს-სესხებს.

ამავდროულად, ბანკმა გაითვალისწინა კლიენტების წინაშე მდგარი პრობლემები და იმ მსესხებლებისთვის, რომელთა ბიზნესისიცოცხლისუნარიანია შეცვლილ გარემოში, განხორციელდა სესხების რესტრუქტურიზაციები (გადავადება).

ოქტომბერ-ნოემბერში ბანკმა, პარტნიორ საერთაშორისო ინსტიტუტებთან ერთად, ჩაატარა არსებული საკრედიტო პორტფელის გაზრდილი რისკების დეტალური ანალიზი

ანალიზის შედეგების საფუძველზე მოხდა რეზერვების გაზრდა და დღეს შექმნილირეზერვები 220%25-ით ფარავს პოტენციურად პრობლემურ ყველა სესხს.

ბანკმა დაარეზერვა 191 მლნ ლარი, რაც იმას ნიშნავს, რომ, თუ 2009 წელს წარმოიქმნება ზარალის საფრთხე, „თი-ბი-სის“ ეს რეზერვი საშუალებას მისცემს ზარალი თავიდან აიცილოს. ხოლო თუ ეს საფრთხე არ შეიქმნება, მაშინ ეს დარეზერვებული თანხა 2009 წლის ბოლოს გადავა ბანკის მოგებაში.

„თი-ბი-სი“ ბანკის სტრატეგია მიმართულია კომპანიის მუშაობის ეფექტიანობის გაზრდისაკენ, რაც სხვა ფაქტორებთან ერთად, გულისხმობს ხარჯების დაზოგვას.

ამ მიმართულებით „თი-ბი-სიში“ განხორციელდა საკმაოდ მძიმე რეორგანიზაცია, რის შედეგადაც შტატიანი თანამშრომლების რაოდენობა 300 კაცით (10%25-ით) შემცირდა. კერძოდ,ივლისში „თიბი-სი“ ბანკში მუშაობდა 3.000 შტატიანითანამშრომელი. შემცირების შედეგად მათი რაოდენობა 2.700 გახდა.

„ბ. კ“. -რამდენად მაღალია ქართული ბანკების სანდოობის ხარისხი, სრულადაა თუ არა დაცული კლიენტის ინტერესები ბანკთან ურთიერთობისას იმ პირობებში, როცა საქართველოს თითქმის მთელი მოსახლეობა, ამა თუ იმ ფორმით, ე.წ. „საბანკო ხაფანგშია“ გაბმული?

„საქართველოს ბანკი“: იცით, აქ ცოტა გაუგებარია თქვენი კითხვა, რას ნიშნავს „ხაფანგი“?

„ბ. კ“. -რამდენადაა თქვენი ბანკი ჩართული სამშენებლო ბიზნესში? როგორია იპოთეკური დაკრედიტების მაჩვენებელი თქვენს საბანკო მომსახურებაში? როგორ შეიცვალა სამომხმარებლო და იპოთეკური სესხების საპროცენტო განაკვეთები და რითი იყო ეს განპირობებული?

„საქართველოს ბანკი“: 2009 წლის თებერვალში ბანკმა განაცხადა სამშენებლო კომპანიებთანთანამშრომლობის ახალი პროექტის შესახებ, რომლის საერთო მოცულობა 28 მილიონი აშშ დოლარია. პროექტი გულისხმობს რამდენიმე სამშენებლო კომპანიის კონკრეტული პროექტებისთვის სესხის გამოყოფას და ამ პროექტებში გასაყიდი ბინებისთვის იპოთეკური სესხების გაცემას. თანამშრომლობის პროექტი 15 სხვადასხვა სამშენებლო პროექტს მოიცავს. პირველ ეტაპზე თანამშრომლობის მემორანდუმი სამ კომპანიასთან გაფორმდა და გულისხმობს ექვს პროექტს. ეს პროექტებია: საცხოვრებელი კომპლექსი „იბერია ჰილსი“, საცოხვრებელი სახლები ყიფშიძის ქ. 7-ში, აბაშიძისქ. 73-სა და რადიანის ქ. 13-ში, რომელსაც უძღვება კომპანია „იბერია უძრავი ქონება“; საცხოვრებელი კომპლექსი „ვაკე პალასი“, რომელსაც სამშენებლო კომპანია „კალასი“ აშენებს და საცხოვრებელი კომპლექსი „პარკ გეითი“ „ბაგები სითი ჯგუფისგან“. რამდენიმე სხვა სამშენებლო კომპანიასთან ანალოგიურ მემორანდუმსბანკი უახლოეს მომავალში გააფორმებს.

„საქართველოს ბანკს“ 2008 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით 386,8 მილიონი ლარის მოცულობის იპოთეკური სესხი აქვს გაცემული. იპოთეკურ სესხებზე საპროცენტო განაკვეთი არ გაზრდილა. უფრო მეტიც - გასული წლის ოქტომბერში, „საქართველოს ბანკმა“ ახალი იპო + დანერგა. ახალი იპო + მომხმარებლებს აძლევს შესაძლებლობას ისარგებლონ არამარტო დაბალი საპროცენტო განაკვეთით, არამედ იმ მომსახურებათა მრავალფეროვნებით, რასაც აღნიშნული პროდუქტის პაკეტი ითვალისწინებს. ახალი იპო +-ის მაქსიმალური საპროცენტო განაკვეთი 14%25-მდეა; ვადა 14 წლამდე; თანხის მოცულობა 240,000 ლარამდე, ხოლო მინიმალური თანამონაწილეობა 24%25-ზე მეტი. რაც ყველაზე მთავარია, აღნიშნული პროდუქტით, სარგებლობისას, მომხმარებელს უჩნდება საკუთარი სახსრების დაგროვების არაჩვეულებრივი საშუალება, პირველადი თანამონაწილეობის გაკეთებითა და პროდუქტის პაკეტში შემავალი ოფსეტ ფუნქციონალით სარგებლობით.

„ბ. კ“. -ექსპერტთა შეფასებით, კრიზისი ქართული სამშენებლო ბიზნესში საბანკო სექტორში დაწყებულმა სერიოზულმა პრობლემებმა გამოიწვია. რამდენად იზიარებთ ამ აზრს, ეთანხმებით თუ არა მშენებელთა ბრალდებას იმასთან დაკავშირებით, რომ დღეს თავად ბანკი იქცა დეველოპერად, რაც მნიშვნელოვნად აფერხებს სამშენებლო ბიზნესს საქართველოში?

„საქართველოს ბანკი“: ამ საკითხებთან დაკავშირებით, ამომწურავი პასუხი გასცა საბანკო ასოციაციის სახელით ბ-მა ზურაბ გვასალიამ.

„ბ. კ“. -ამ ბოლო დროს სულ უფრო ხშირად საუბრობენ სამშენებლო და საბანკო სექტორებს შორის არსებულ განხეთქილებაზე. რამდენად მაღალია ქართული ბანკების სანდოობის ხარისხი, სრულადაა თუ არა დაცული კლიენტის ინტერესები ბანკთან ურთიერთობისას და ფიქრობთ თუ არა, რომ სამშენებლო ბიზნესის დამოუკიდებლობის ხარისხი მეტწილად პარტნიორი ბანკის საიმედოობის ხარისხზეა დამოკიდებული?

„საქართველოს ბანკი“: ჩვენი ბანკის თანაშრომლობაზე სამშენებლო სექტორთან ზემოთ უკვე მოგახსენეთ.

P.S. „თი-ბი-სი“ ბანკმა სამშენებლო და საბანკო სექტორებს შორის არსებულ კონფლიქტთან დაკავშირებულ შეკითხვებზე პასუხად ბატონი ზურაბ გვასალიას კომენტარებზე მიგვითითა.კიდევ ერთი ბანკი, რომელსაც შეკითხვებით მივმართეთ, „პროკრედიტბანკი“ იყო, რომელმაც ხელმძღვანელობის ქვეყანაში არყოფნის მომიზეზებით, პასუხის გაცემაზე ზრდილობიანი უარი განგვიცხადა.

სახელმწიფოს ციფრები კი არ მართავენ, არამედ ისინი
გვიჩვენებენ როგორ იმართება ქვეყანა

ა.წ. 25 მარტს საქართველოს პარლამენტის კონფერენცდარბაზში ჟურნალ „ბიზნესი და კანონმდებლობის“ ინიციატივით გაიმართა მრგვალი მაგიდა თემაზე: „როგორი სტატისტიკა გვჭირდება დღეს“.

მრგვალი მაგიდის მუშაობაში მონაწილეობდნენ სტატისტიკის სისტემის პრაქტიკოსები და მეცნიერსპეციალისტები. ეკონომიკის მეცნიერებათა დოქტორები, პროფესორები: იაკობ მესხია, ნოდარ ჭითანავა, თემურ ბერიძე, ეკონომიკის აკადემიური დოქტორები: სოსო არჩვაძე, დავით კბილაძე, დავით ჯალაღონია, იური პაპასქუა, მირიან ტუღუში, ნინო აბესაძე, ექსპერტი რუსუდან მინაძე. სპეციალისტებმა და მეცნიერ-ექსპერტებმა განიხილეს მთავრობის მიერ პარლამენტში ინიცირებული კანონპროექტი „სახელმწიფო სტატისტიკის შესახებ“ (რომელიც პარლამენტმა პირველი მოსმენით უკვე მიიღო). განხილვისას კანონპროექტის მისამართით გამოითქვა არსებითი ხასიათის შენიშვნები და რეკომენდაციები, რომლის ანგარიშსაც ჟურნალის მკითხველებს ვთავაზობთ.

მრგვალ მაგიდას უძღვებოდა, ჟურნალ „ბიზნესი და კანონმდებლობის“ სამეცნიერო საბჭოს თავმჯდომარე, ეკონომიკის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი იაკობ მესხია.

იაკობ მესხია: ბატონებო, დღეისათვის სტატისტიკა ყველაზე ჩამოყალიბებული და გამართული მეცნიერებაა, რომელსაც თავისი კვლევის მეთოდები, ფორმები და ამოცანები გააჩნია. ერთი რამ ყველასთვის ნათელია: სტატისტიკა უნდა იყოს სარკე ჩვენი ყოფაცხოვრებისა. 2004 წლამდე, სანამ იგი ეკონომიკის სამინისტროს შეუერთდებოდა, ასე თუ ისე, დამოუკიდებელი იყო. 2004 წლიდან კი სტატისტიკა აღარ არსებობს...

რა მოხდა? ხელისუფლებამ სტატისტიკა გამოიყენა, როგორც ინსტრუმენტი, ანუ იარაღი პიარ-კამპანიებისთვის, რასაც იგი ეწეოდა და დღესაც წარმატებით იყენებს. ის, რომ საქართველოში ყველაზე მეტი ინვესტიცია შემოდის, რომ ეკონომიკური ზრდა შეუდარებლადმაღალია, რომ საქართველოში უმუშევრობა არ არის და ფულად-საკრედიტო პოლიტიკაც მისაბაძია, ეს თანამედროვე ქართული სტატისტიკის უდაო დამსახურებაა. გეთანხმებით, სტატისტიკა იყენებს იმ მეთოდიკას, რის თანახმადაც, სოფლად მცხოვრები თვითდასაქმებული მოსახლეობადასაქმებულად ითვლება, მაგრამ განვითარებულ ქვეყნებში, სოფლისადა ქალაქის მოსახლეობას შორის დიდი სხვაობაა.

2006 წელს პარლამენტში წარვადგინე დოკუმენტი, სადაც აღვნიშნავდი, რომ საქართველოში ერთ სულზე მოიხმარებოდა 43 გრამი პური. სტატისტიკური მონაცემებით, წარმოებისა და იმპორტის გაანალიზებით და კონტროლის პალატის დასკვნით, ასეთი სურათიიხატებოდა. თუ ეს სტატისტიკამ სწორად აღრიცხა, ეს ნიშნავდა, რომ საქართველოში კონტრაბანდის მოცულობა ძალზედიდი იყო.ატყდა ხმაური პარლამენტში. ამის მიუხედავად, კანონის პროექტს გავეცანი და თმა ყალყზე დამიდგა:ფინანსთა სამინისტრო, ეროვნული ბანკი, ეკონომიკის სამინისტრო, რაღაც საზოგადოებრივი მაუწყებლის მაგვარი საბჭოა შექმნილი. პროფესიონალებმა ვიცით, არის თუ არა სტატისტიკის მართვის ასეთი მოდელი რომელიმე ქვეყანაში და, საერთოდ, მისაღებია თუ არა ეს. უნდა აღვნიშნო, რომ პროფესორმა ლადო პაპავამ პირველმა ამოიღო ხმა, რომ სტატისტიკა არ შეიძლება ექვემდებარებოდეს ეკონომიკის სამინისტროს, რომ იგი დამოუკიდებელი უნდა იყოს.

დავით კბილაძე: რეგულარული სტატისტიკური კვლევების ისტორია მე-17 საუკუნის მეორე ნახევრიდან იწყება. აქედან ჩამოყალიბდა როგორც მეცნიერება. მეცნიერება, როგორც წესი, გზას უნდა უკვალავდეს პრაქტიკას. ადრე ძალიან კარგი კონტაქტები გვქონდა სამეცნიერო ინსტიტუტებთან, მაგრამ სამწუხაროდ, დღეს ეს სისტემა აღარ არის. სტატისტიკის ათასამდე განმარტება არსებობს. მეცნიერების ერთ ნაწილს გაფეტიშებული აქვს იგი. მაგალითად, ინგლისელი მეცნიერი რეიხმანი აღნიშნავს, რომ „ჩვენ ვცხოვრობთ სტატისტიკის საუკუნეში“. ასეთი დიდი განმარტების გვერდით ინგლისელი სახელმწიფო მოღვაწე, ყოფილი ფინანსთა და პრემიერმინისტრი დიზრაელი აღნიშნავს, რომ არსებობს სამი სახის ტყუილი: „ტყუილი, უტიფარი ტყუილი და სტატისტიკა“. 12 წელია, რაც ჩვენი ქვეყანა „სტატისტიკის შესახებ“ კანონით ცხოვრობს, რომელიც დამოუკიდებლობის შემდეგ დიდი ხნის მუშაობის შედეგად შეიქმნა.

ამავე პერიოდში მიიღო ქვეყანამ კანონი „მოსახლეობის აღწერის შესახებ“. ასე რომ, ჩვენს ქვეყანას საკანონმდებლო ბაზა გააჩნია. ახლა ყველაზე მეტად იმ კანონში ჩამოყალიბებულ დებულებებს მინდა გავუსვა ხაზი, რომელიც დღეს ჯერ კიდევ მოქმედებს, რომ მეწარმეს ევალება, ოფიციალურ ორგანოებში უსასყიდლოდ წარმოადგინოს უტყუარი ინფორმაცია. ხოლო სტატისტიკის ორგანოების საქმეა მისი გადამუშავება და საზოგადოებისთვის მიწოდება. სამწუხაროდ, ძველი კანონის ყველაზე უფრო ქმედითი ნაწილი, ანუ მეწარმეებზე ზემოქმედების ზომა ამოვარდა კანონიდან, რომლის მეშვეობითაც ქვეყანაში აღრიცხვის რეგულირება ხდებოდა. თუ საწარმო არ წარმოადგენდა სავალდებულო ინფორმაციას, ამაზე ადმინისტრაციული პასუხისმგებლობა მას მინიმალური, ჯარიმის სახით, მაგრამ მაინც ეკისრებოდა. ის, რაც ბოლო წლებში ჩვენს ქვეყანაში, ამ კუთხით გაკეთდა, გადასახედია. ახალი კანონის მიღება მაშინ იქნება გამართლებული, თუ ის ძველთან შედარებით პროგრესული იქნება, ჩაიდება ის მუხლები, რაც ძველ კანონში არ იყო, მაგრამ საქმე სამწუხაროდ გაუარესდა.

ახლა ვეცდები ეს სტატისტიკური კვლევის მაგალითზე ავსახო.

ოფიციალური სტატისტიკური ორგანოები საქართველოში, დაახლოებით 100 მსგავსს კვლევასატარებენ და იგი მოიცავს რესპონდენტებს, საწარმოებს, მოსახლეობას, შინამეურნეობებს და სხვა. განსაზღვრული იყო ისიც, ვინც მოიხმარდა სტატისტიკურ ინფორმაციას. ესენია: ხელისუფლება, სამეცნიერო-კვლევითი დაწესებულებები, მედია, ბიზნესმენები, მეცნიერები და საერთაშორისო ორგანიზაციები. გარკვეული ხიდის ფუნქციას სტატისტიკური ინფორმაციის პირველად მწარმოებლებსა და მათ მომხმარებლებს შორის ეროვნული სტატისტიკური სამსახური ასრულებს. ასე განისაზღვრება გამოკვლევის მიზნები, რომელშიც აუცილებლად მონაწილეობენ ინფორმაციის მომხმარებლები, კითხვარების შემუშავება, გეგმის შედგენა, მონაცემთა შეგროვება, მონაცემთა დაჯგუფება და მათი ანალიზი ბოლო ეტაპია. ამ ეტაპებიდან თუ რომელიმე არაკვალიფიციურად შესრულდა, რასაკვირველია, საბოლოო შედეგი სწორი არ იქნება. ასე რომ, სტატისტიკური გამოკვლევა - ისევე როგორც მშენებლობა და სხვა სამეურნეო საქმიანობა მრავალეტაპიანი სამუშაოა. ციფრები მარტო ღილაკზე თითის დაჭერით არ ჩნდება, ამას მრავალი მუშაკის დიდი და ნაყოფიერი შრომა სჭირდება. ახალ კანონმდებლობაში, სამწუხაროდ, რესპონდენტების ვალდებულება სახელმწიფოს წინაშე გაურკვეველია. იგი გათანაბრებულია ნებაყოფლობით პრინციპთან, ანუ, საწარმოს თუ უნდა, წარმოადგენს ანგარიშს, თუ არ უნდა - არა. გამოდის, რომ რაზეც შენდება სტატისტიკური კვლევის ცალკეული ეტაპები, ის ფუნდამენტი ერყევა და, საბოლოო ჯამში, სტატისტიკის მონაცემებს რეალურად ვერ ასახავს. კარგია, რომ ეს პროექტი ჯერ განხილვის სტადიაშია. აუცილებლად უნდა გაჩნდეს ამ ჯაჭვში რესპონდენტების ვალდებულება, თორემ ჩვენს ქვეყანაში სტატისტიკის წარმოების პროცესი, აღარ გვექნება. ან, რაც გვექნება, დღევანდელზე გაცილებით უარესი იქნება.

როგორ არის საქმე დანარჩენ მსოფლიოში? მაგალითისთვის ავიღოთ გერმანია. გერმანიაში თითოეულ ანგარიშზე ცალკე კანონი არსებობს. მაგალითად, პროდუქციის შესახებ ანგარიში: იქ პირდაპირ არის გაწერილი, რომ მეწარმემ რომელ რიცხვში რა ინფორმაცია უნდა წარადგინოს. უფრო მეტიც, თუ არ წარადგენს, საქმე სასამართლოში გადადის.

სტატისტიკის ორგანიზების დებულებები ნებისმიერ ქვეყანაში გაეროს მიერ მიღებული 10 ფუნდამენტური პრინციპით განისაზღვრება. რამდენიმე პრინციპი ამ კანონპროექტში გათვალისწინებულია, მაგრამ ისეთი მნიშვნელოვანი პრინციპები, როგორიცაა: სტატისტიკური ინფორმაციის ობიექტურობა, მიუკერძოებლობა, საჯაროობა, მეცნიერული დასაბუთებულობა და ა.შ., ამოღებულია. კანონპროექტი ასევე არ განსაზღვრავს, როგორ უნდა მოიპოვებოდეს ადმინისტრაციული ორგანოებიდან სახელმწიფო პროგრამით გათვალისწინებული ინფორმაციები, მაკროეკონომიკური სტატისტიკის ისეთი მიმართულებები, როგორიცაა:საგარეო-ეკონომიკური ურთიერთობები, საბაჟო სტატისტიკა, სამართალდამცავი ორგანოების სტატისტიკა და სხვა... ახალმა ორგანომ, „საქსტატმა“ სამწლიანი ხელშეკრულება უნდა დადოს მთავრობასთან და მასთან ითანამშრომლონ. მაგრამ თუ არ იქნება ნაჩვენები, რომ მათ მიერ ჩატარებული დამოუკიდებელი კვლევები ზუსტად ამ ტექნოლოგიით უნდა ტარდებოდეს, თუნდაც მაკრომაჩვენებლებში, მათ მიერ ნამოღვაწარის ასახვა, რომ არ დაიკარგოს... ინსტიტუციური სექტორების მიხედვით, რომლითაც ჩვენ 2007 წლის მიხედვით მშპ-ს ვითვლით, რომ იქ ყველა ასპექტი იყოს, რა ოპერაციებიც ტარდება ჩვენს ქვეყანაში. ეროვნულ სტატისტიკურ სამსახურს თუ შევცვლით, ადმინისტრაციული ორგანოთი სტატისტიკური კვლევის წარმოდგენილ ტიპურ სქემაში ადმინისტრაციული ორგანოების მიერ ჩატარებული კვლევებისას, დანარჩენი ეტაპები სრულიად იდენტური დარჩება. რა ფორმით უნდა მიეწოდოს კვლევის შედეგები სტატისტიკურ სამსახურს, ამის შესახებამ კანონპროექტში არაფერია ნათქვამი. ეს პირად ნაცნობობაზე კი არ უნდა იყოს დამყარებული ვის, როდის მოესურვება, მაშინ მიაწოდეს ასეთი მაჩვენებელი სტატისტიკურ სამსახურს, არამედ კანონით უნდაიყოს განმარტებული. თუ ეს ასე არ იქნება, თუ საწარმოებთან, მოსახლეობასთან და შინამეურნეობებთან ურთიერთობები არ მოგვარდება, რა მონაცემებს დაეყრდნობა სტატისტიკა? მოსახლეობის აღწერის დღევანდელი კანონი 2001 წელს არის მიღებული. მის შექმნაში აქტიურად მონაწილეობდა ყველა საერთაშორისო ორგანიზაცია. მათ შორის, გაეროც, რომლის სტატისტიკის უწყების ხელმძღვანელიჰაბერმანი რამდენჯერმეიმყოფებოდა საქართველოში და საბოლოოდ კანონიმისიკონსულტაციების შემდეგ დამტკიცდა. სამწუხაროდ, „სახელმწიფო სტატისტიკის“ კანონის პროექტში ამ კანონის რამდენიმე თავი შეტანილია, მაგრამ სამიოთხიისეთი მუხლია ამოღებული, რაც ფუნდამენტურად ცვლის ვითარებას. არ მესმის, კანონმა, რომელმაც ერთი აღწერა უკვე ჩაატარა დამოუკიდებელი საქართველოს პირობებში 2002 წელს და მისი შედეგები სცნო მთელმა მსოფლიომ, მისი ახალ კანონშიგამეორება რა საჭიროა.

მოკლედ შევჩერდეთ უწყების სტატუსზე. მეც და ჩემს კოლეგებსაც ხშირად გვიფიქრია, როგორ გავხადოთ სტატისტიკა დამოუკიდებელი. ახლა ისეთიფორმაა მოძებნილი, გარეგნულად რომ შეხედავ,თითქოს იგი არცერთ სახელისუფლებო ინსტიტუტს არ ექვემდებარებადა მხოლოდ სამეთვალყურეო საბჭოს წინაშეა ანგარიშვალდებული, მაგრამ ამ საბჭოში სწორედ ფინანსთა, ეკონომიკის სამინისტროების, ეროვნული ბანკის ხელმძღვანელები არიან წარმოდგენილნი. მათ ნაცვლად საზოგადოებრივი ორგანიზაციები, პროფკავშირები, არასამთავრობო ორგანიზაციები, მეცნიერები და მეწარმეებიც რომ იყვნენ, შესაძლოა მას თავისი ფუნქცია მართლაც შეესრულებინა. თუმცა, ამ შემთხვევაშიც რამდენიმე სარისკო მომენტთან გვექნება საქმე. ეს დაფინანსების საკითხია. ახალი კანონის პროექტში წერია, რომ სამწლიანი პროგრამა უნდა დაფინანსდეს. ასეთი საბჭო პირველად სომხეთში შეიქმნა და ხელფასთან დაკავშირებით მათ მუდმივად პრობლემა ექმნებოდათ. არ გინდოდათ, მთავრობასთან ყოფნა? იყავით ახლა ხელფასის გარეშეო, იყო პასუხი. დიდი ალბათობაა, რომ დამკვეთს არ მოეწონოს ხელშეკრულების ფარგლებში გაკეთებული სამუშაო და ამან გარკვეული პრობლემები გამოიწვიოს. და კიდევ: თუ ძალიანn მკაცრად არ გაიწერება კანონში, რომ საჯარო სამართლის იურიდიულ პირს, „საქსტატს“ ფინანსთა სამინისტრო, ეროვნული ბანკი და სხვა, მათ მიერ ჩატარებული კვლევებს დადგენილ ვადაში არ მიაწვდის საერთაშორისო სტანდარტების შესაბამისად, უფრო მეტ უხერხულობას შექმნის. ამიტომ კანონში ამაზე განსაკუთრებული აქცენტი უნდა გაკეთდეს, რათა ეს რისკები მოიხსნას.

კანონპროექტიდან ასევე არ ჩანს, სამეთვალყურეო საბჭოს წევრობა, ეს, საზოგადოებრივი დატვირთვაა, თუ ანაზღაურებადი სამუშაო. არც ის პრინციპებია გამოკვეთილი, რის მიხედვითაც შეირჩევა ეს ხალხი. იქ თუ არ იქნებიან პროფესიონალები, სტატისტიკას ძალიან გაუჭირდება.

აქ ერთმა მომენტმაც მიიქცია ჩვენი კოლეგების ყურადღება: „საქსტატის“ აღმასრულებელი დირექტორი შეიძლება საქართველოს არარეზიდენტი პირი იყოს, ანუ, უცხოელმა შეიძლება გაიგოს ის საიდუმლო ინფორმაცია, რაც საქართველოში არსებობს. რას ნიშნავს ეს?! მიგვაჩნია, რომ ეს არასწორი ჩანაწერია და უნდა გასწორდეს.

რაც შეეხება კოორდინაციის საკითხებს, კანონში ამაზე მეტი ადგილი უნდა დაიკავოს

სტატისტიკის წარმოების პროცესის მიმდინარეობამ. მთავარი არ არის, ვის დაექვემდებარება ეს უწყება - პრეზიდენტს, პრემიერს, პარლამენტს თუ სრულიად თავისუფალი გახდება. მთავარია, სტატისტიკის წარმოების პროცესში არავინ ჩაერიოს. გერმანიაში, მაგალითად, ეს უწყება შინაგან საქმეთა სამინისტროსთან ფუნქციონირებს, მაგრამ მოსახლეობის იმდენად დიდი ნდობა აქვს, რომ იქ ფედერალური სტატისტიკის სამსახური და მისი ტერიტორიული ორგანოები ყველა დონის არჩევნებსაც კი ატარებს. ეს პრაქტიკა საქართველოშიც რომ დაინერგოს, აღარ იქნება საჭირო ამდენი ცენტრალური საარჩევნო კომისიები, აურზაური.

პოლიტიკური პროცესები, მიტინგები და სხვა პოლიტიკური სტატისტიკის შემადგენელი ელემენტია, ჩვენ ვეღარ მოვესწარით, არადა, სწორედ იმ ეტაპზე ვიყავით, რომ ამ სტატისტიკის დანერგვა დაგვეწყო. მიტინგი სოციალური მოვლენაა, ხალხი ქუჩაში გამოდის, რა მოტივით, რამდენი კაცი მონაწილეობს დინამიკაში უნდა აისახოს. ამ მოვლენების შესახებ ქვეყანას გარკვეულისტატისტიკური მონაცემები უნდა გააჩნდეს.

მეტსაც მოგახსენებთ. საქართველომ ახლახანს რუსული აგრესია გადაიტანა. მას შემდეგ არავის მოსვლია აზრად, დაეთვალა, რა ეკონომიკური ზარალი ნახა ქვეყანამ. ვინ უნდა გააკეთოს ეს, თუ არა სტატისტიკისდეპარტამენტმა და სხვა ეკონომიკურმა უწყებებმა?

ნინო აბესაძე: მთავარიპრინციპია ობიექტურად აისახოს სინამდვილე. ეს სტატისტიკის მთავარი ფუნქციაა. თუ სტატისტიკამ ვერ მოიპოვა ობიექტური ინფორმაცია, გამოკვლევის შემდგომი ეტაპები, მიღებული შედეგი აბსოლუტურად არასაიმედოიქნება. იმ 10 ძირითადი პრინციპიდან, რომლებიცსაკმაოდ აღიარებულია, კანონპროექტში მხოლოდ ხუთია მოტანილი. რაც შეეხება მოსახლეობის აღწერის შესახებ კანონს, ეს კანონი საკმაოდ გამართულია და, ვფიქრობ, მისი შეცვლა საჭირო არაა.

თეიმურაზ ბერიძე: ვინაიდან სტატისტიკა სახელმწიფოს საქმიანობის სარკეა ორგანიზაციულად ქვეყნის სახელმწიფოებრივ-ტერიტორიულ მოწყობას უნდა პასუხობდეს. თუ ეს ცენტრალიზებული სახელმწიფოა - უნდა იყოს ცენტრალიზებული სტატისტიკა, თუ ფედერაციული, როგორც გერმანიაში - სტატისტიკაც ფედერალურია. ეს კანონში არ ჩანს. რაც შეეხება სათაურს: „სახელმწიფო სტატისტიკის შესახებ“, ჯერჯერობით მოქმედ კანონს კვლავ „სტატისტიკის შესახებ“ ჰქვია, ანუ უფრო ფართო ცნებაა, მოიცავს როგორც სახელმწიფო სტატისტიკას, ასევე სტატისტიკურ გამოკვლევებსაც.

არსებული კანონპროექტიდან ისეთი შთაბეჭდილება რჩება, თითქოს ის მხოლოდ სახელმწიფო ინსტიტუტებს შორის ურთიერთობებს არეგულირებს და არ მოიცავსმთელ საზოგადოებას. ჩვენს მიგვაჩნია, რომ თუ ეს პროექტი გავიდა სათაურით, კანონი „სტატისტიკის შესახებ“, იგი უფრო ასახავს საზოგადოების დემოკრატიზაციის თვალსაზრისს.

მოგეხსენებათ, საკმაოდ დეტალურად არის ლაპარაკი საბჭოს ნომინაციაზე, იმის გარდა,რომ ჩამოთვლილია სამი უწყება, ბოლომუხლში ახალი ტერმინი, ტექნიკური კომიტეტის ინსტიტუტია შემოტანილი. სიტყვას ნუ გამოვეკიდებით,მას დასავლურ ლიტერატურაში ტექნიკურ კომიტეტს ეძახიან, ანუ იმ ორგანოს,რასაც ჩვენ მეთოდურ

საბჭოს ვეძახით. მაგრამ რაც შეეხება ინსტიტუტების ხელმძღვანელების ნომინაციას, ჩვენი წინადადებაა (ამას მოვამზადებთ და გადავცემთ პარლამენტს), ამ სამი უწყების წარმომადგენლები შეიყვანონ იმ ტექნიკურ კომიტეტში. მათ შეეძლებათ აქტიური მონაწილეობა მიიღონ სახელმწიფო პროგრამების, ანუ სტატისტიკური სამუშაოების პროგრამის შედგენაში. ეს თავისთავად, ძალიან ბევრს ნიშნავს, რადგან პრაქტიკულად, სწორედ ისინი დაუკვეთავენ სტატისტიკურსამსახურს, რა სტატისტიკური ინფორმაცია სჭირდება ეკონომიკის სამინისტროს, ეროვნულ ბანკს, ფინანსთა სამინისტროს, მაგრამ მათ სისტემის მართვაში მონაწილეობა არანაირი ფორმით არ უნდა მიიღონ.

დაფინანსებასთან დაკავშირებით ერთ შტრიხს გავუსვამ ხაზს. შვედეთის სტატისტიკის სამსახური მსოფლიოში საკმაოდ მოწინავეა, ძალიან ბევრ გამოკვლევას ატარებს.ჰყიდის მათ და მნიშვნელოვანი შემოსავალიც აქვს. მთლიანი ბიუჯეტის, დაახლოებით 15 პროცენტი, მაგრამ 85 პროცენტი, ანუ დაფინანსების მთავარი წყარო სახელმწიფო ბიუჯეტია. ვფიქრობთ, ჩვენთანაც ოფიციალური სტატისტიკის დაფინანსების მთავარი წყარო ბიუჯეტი უნდა იყოს.

კანონპროექტში ასეთი ჩანაწერია: სტატისტიკის სამსახურის ურთიერთობა აკადემიურ წრეებთან და ლამის ნორმატიულ ჟღერადობას იძენს ერთი წინადადება: რომ ინფორმაცია, რომელსაც სტატისტიკის სამსახური მოიპოვებს არ უნდა გადაეცეს

აკადემიურ წრეებს. ეს ნონსენსია, რადგან სტატისტიკური მონაცემების ერთ-ერთი მთავარი მომხმარებელი მეცნიერები და სამეცნიერო-კვლევითი და სასწავლო დაწესებულებები არიან.

ტერიტორიულ ორგანოებთან დაკავშირებითაც გაკვრით არის ნათქვამი: სტატისტიკური სამსახური ქმნის ტერიტორიულ ოფისებს. არ ჩანს ამ ოფისების სამართლებრივი ფორმა, რა ამოცანები აქვთ, შეესაბამებათუ არა მათი შექმნა სახელმწიფოტერიტორიულ სისტემას. 2002 წლის აღწერისათვის 4-5 წლით ადრე დავიწყეთ მზადება. მოსახლეობის აღწერის ჩატარება, ადგილობრივი ტერიტორიული ორგანოების ხელმძღვანელების (გამგეობები თუ გუბერნატორები) მხარდაჭერის გარეშე წარმოუდგენელი იქნებოდა. აქედან გამომდინარე, კანონში მკაფიოდ უნდა ჩანდეს ტერიტორიული ორგანოების, მათი როლის, მნიშვნელობის სტატუსის შესახებ,ვინაიდან მარტო ცენტრალური აპარატი, რომელიც თბილისში მდებარეობს, აღწერას და სხვა რომელიმე მსხვილ სტატისტიკურ სამუშაოს ვერაფრით ვერ ჩაატარებს.

იოსებ არჩვაძე: სტატისტიკოსებიც და საზოგადოებაც დიდი ხანია ამ კანონპროექტს ველოდებოდით. თუ, აქამდე სტატისტიკა ერთ ინსტიტუტს ექვემდებარებოდა, ახლა სამეთვალყურეო საბჭოში სამი ინსტიტუტის წარმომადგენელი იქნება - ის, ვინც ნიშნავს და ათავისუფლებს აღმასრულებელ დირექტორს, მეტიც დანარჩენ წევრებს, ნიშნავს პრეზიდენტის წარდგენით პარლამენტი. ფაქტობრივად, გამოდის,რომ მას მთლიანად ხელისუფლება აკონტროლებს. პერსონალურად ადამიანები შეიძლება იყვნენ ობიექტურები, პრინციპულები, მაგრამ როდესაც საბჭოს წევრთა განსაზღვრაში ასეთი დამოკიდებულება შემოდის, იქ ძალზე ბევრი კითხვა ჩნდება. თუ ფსიქოანალიზის კუთხით შევხედავთ, ადამიანს ხშირად ის წამოცდება-ხოლმე, რაც ქვეცნობიერად გონებაში უტრიალებს, მაგრამ მალავს. ის, რომ ობიექტურობის პრინციპის ჩადება დაავიწყდათ, სწორედ ამის მანიშნებელია...

ნოდარ ჭითანავა: თქვენ ამბობთ, რომ ქვეყანაში არსებული ეკონომიკური, სოციალური, დემოგრაფიული და ბუნებრივი გარემოს მდგომარეობის ამსახველ სტატისტიკურ მონაცემებს, განსაზღვრავს „საქსტატსა“ და საქართველოს მთავრობას შორის დადებული ხელშეკრულებით. თუ სწორად გავიგე, ეს ნიშნავს, რომ ხელშეკრულებით განისაზღვრება, რომელი მონაცემები დამუშავდეს. მაშასადამე, იმ მთავარი მონაცემების დამუშავების ვალდებულება კანონით განსაზღვრული არ არის! მე კი ვფიქრობ, ხელშეკრულების გაფორმებამდე კანონით უნდა იყოს განსაზღვრულიყველა ის მონაცემი, რისი დამუშავებაც მას ევალება. ჩვენ როცა ეროვნულ ანგარიშთა სისტემა დავნერგეთ, ვიგულისხმეთ სტატისტიკის ათივე პრინციპი, რომელიც მსოფლიომ აღიარა, ახლა კი ვიღებთ სპეციალურ კანონს ამ სამსახურის თაობაზე და ჩვენს მიერვე აღიარებული ათი ფუძემდებლური პრინციპიდან ხუთ მთავარს უარვყოფთ, ესეიგი, უარს ვამბობთ, ობიექტურობაზე?! კანონის მიღება, ფაქტობრივად, გულისხმობს, რომ შენ რაც დანერგე, მთავარი, ფუძემდებლური პრინციპი, იქვე კორექტივები შეგაქვსდა უმთავრეს- ობიექტურობას აცლი საფუძველს?! აქ სხვა ამბებია ჩადებული.

მირონ ტუღუში: სამეთვალყურეო საბჭოს დაკომპლექტების პრინციპიდან გამოჩნდება ყველაფერი. თუ ის მოდელი დარჩა, რაც დღეს არის, მაშინ დიდი ეჭვი დამრჩება, რომ არანაირ ობიექტურ ინფორმაციაზე ლაპარაკი არ შეიძლება. იმიტომ, რომ ეს აბსოლუტურად სამთავრობო სტრუქტურა გამოვა.

საპარლამენტო უმრავლესობაში საკითხისადმი განწყობა, მართლაც სახელმწიფოებრივი მიდგომის გამომხატველია. ისინი დაინტერესებულნი არიან, რომ რაშიც შეიძლება, თანადგომა აღმოუჩინონ ამ სპეციალისტებს და მათ მიერ მიღებული დასკვნები კანონში აისახოს. ამ საკითხის მიმართ არც ანტიკრიზისული საბჭოა გულგრილი.

ნოდარ ჭითანავა: ძალიან მენიშნა ბატონ მირონის მოსაზრება. იქნებ ჩვენ ეს რედაქცია გავაკეთილშობილოთ, შევავსოთ და ჩვენი პოზიცია, ამ კანონპროექტის ახალი შესწორებები წარვადგინოთ პარლამენტში. იქნებ უმცირესობამაც განიხილოს ჩვენი მოსაზრებები.

რუსუდან მინაძე: ვერ წარმოიდგენთ, რა რთულია ყველა საწარმოდან და სავაჭრო ობიექტიდან ინფორმაციის მოპოვება. ჩვენ საუკეთესო სპეციალისტები გვყავს, რომლებიცარჩევენ, გრადაციასაც აკეთებენ, მათი მუშაობით კმაყოფილები არიანჩვენი ევროპელი მასწავლებლებიც.ევროსტატის ექსპერტები გვასწავლიდნენ, რა, როგორ გაგვეკეთებინა. ბენდუქიძის ინიციატივით გაუქმებული დაჯარიმების ინსტიტუტმა უარყოფითად იმუშავა. ყველა მეწარმე მაქსიმალურად ცდილობდა, ვადაში ჩატეულიყო და სრულყოფილი ინფორმაცია დროულად შემოეტანა, რაც მუშაობაში ძალიან გვეხმარებოდა. მას შემდეგ, რაც ეს ვალდებულება კანონიდან ამოიღეს, კატასტროფულად შემცირდა ინფორმაციის დროულად წარმოდგენა, ამიტომ,სტატისტიკის კანონის დახვეწისათვის დიდი სამუშაოა ჩასატარებელი. ეს მარტო სტატისტიკოსებს კი არა, სახელმწიფოს დაეხმარება,თუ სრულყოფილი არ იქნება ეს კანონი და ისე დარჩება, როგორც არის, დამერწმუნეთ, სტატისტიკა აღარ იარსებებს.

დავით ჯალაღონია: ჩვენ ვინმეს წინააღმდეგი კი არ გამოვდივართ, არამედ, გვინდა, რომ ჩვენი შენიშვნები გამოვთქვათ, რათა სტატისტიკურ დეპარტამენტში შეგროვილი ინფორმაცია იყოს ისეთი, რაზედაც დავეყრდნობით, რათა მიღებული გადაწყვეტილება მარტო ჩვენთვის კი არა, სახელმწიფოსთვისაც სასარგებლო იყოს. ყველაფერი თუ ვიღაცის სუბიექტურ აზრზე იქნება დამოკიდებული, მაშინ, რანაირი მეთოდოლოგიაც არ უნდა შემუშავდეს, შედეგს ვერ გამოიღებს.

იაკობ მესხია: დიდი მადლობა მობრძანებისთვის. სტატისტიკა ქვეყნის მართვის ერთ-ერთი უძლიერესი ბერკეტია საიმისოდ, რომ ეს ინსტიტუტი გაძლიერდეს, ჩვენძალისხმევა არ უნდა დავიშუროთ.

შენიშვნები: საქართველოს კანონპროექტზე „სახელმწიფო სტატისტიკის შესახებ“

როგორც ვთქვით, კანონპროექტის განხილვისას გამოვლინდა არსებითიხასიათის შენიშვნებიც ქვეყნის ეკონომიკურ, სოციალურ, დემოგრაფიულ და ეკოლოგიურ სფეროებში მიმდინარე მოვლენებისა და პროცესების სამართლებრივი უზრუნველყოფის თვალსაზრისით, გამოითქვა რეკომენდაციებიც, კერძოდ:

1. სტატისტიკური წარმოების პროცესის მონაწილეთა (რესპოდენტები, ეროვნული სტატისტიკური სამსახური, სტატისტიკური ინფორმაციის მომხმარებელი) უფლება-მოვალეობებისა და კოორდინაციის საკითხები დასაზუსტებელია;

2. საჭიროა კანონპროექტით მკაფიოდ განისაზღვროს ეროვნული სტატისტიკური სამსახურის და ადმინისტრაციული ორგანოების მიერჩატარებული სტატისტიკური გამოკვლევების კოორდინაციის, კვლევების მეთოდოლოგიის შეთანხმებისა და მათი შედეგების ურთიერთგაცვლის საკითხები, რომლებიც სტატისტიკურ სამუშაოთა სახელმწიფო პროგრამაში უნდა აისახოს. ამასთან, საჭიროა განიმარტოს, რომ ადმინისტრაციული ორგანოების სტატისტიკური საქმიანობის კოორდინაციას ეროვნული სტატისტიკური სამსახური ახორციელებს;

3. კანონპროექტში უნდა აისახოს,რომ სტატისტიკურ სამუშაოთა პროგრამით გათვალისწინებული სამუშაოების შესრულება (სექტორალური სტატისტიკა) რესპოდენტებისა და ადმინისტრაციული ორგანოებისათვის სავალდებულოა. მოცემული პუნქტით განსაზღვრული ვალდებულებების დარღვევა კანონმდებლობის შესაბამის პასუხისმგებლობას გამოიწვევს;

4. „ტექნიკური კომიტეტის“ სახელწოდება უკეთესია შეიცვალოს სამეცნიერო მეთოდოლოგიური საბჭოთი. მიზანშეწონილიამის საქმიანობაში მონაწილეობა მიიღონ საქართველოს ფინანსთა, ეკონომიკის სამინისტროსა და ეროვნული ბანკის წარმომადგენლებმა;

5. კანონპროექტში მოსახლეობის საყოველთაო აღწერის საკითხების მოთავსება ზედმეტად მიგვაჩნია, რადგან ამჟამად მოქმედი კანონი გაცილებით სრულყოფილი და ყოვლისმომცველია, მის შედგენაში თავის დროზე აქტიურად მონაწილეობდნენ საერთაშორისო ორგანიზაციების, მათ შორის გაეროს ექსპერტები. ამჟამად მოქმედი კანონმდებლობით დამოუკიდებელი საქართველოს პირობებში მოსახლეობის პირველი საყოველთაო აღწერა (2002 წ.) უკვე ჩატარდა;

6. სტატისტიკური საქმიანობის ერთ-ერთი ძირითადი პრინციპი, ქვაკუთხედი - სტატისტიკური ინფორმაციის ობიექტურობა, სახელმწიფო სტატისტიკის პრინციპებში (მუხლი 5) აუცილებლად უნდა აისახოს.

აქვე უნდა ითქვას, რომ სახელმწიფო სტატისტიკის პრინციპები სელექციურადაა წარმოდგენილი და მასში არ არის გაეროს მიერ დამტკიცებულისტატისტიკის ისეთი ფუნდამენტური პრინციპები, როგორიცაა: სტატინფორმაციის საჯაროობა, მეცნიერული დასაბუთებულობა და სხვა;

7. ძნელია, წინასწარ ზუსტად და ამომწურავად განისაზღვროს სტატინფორმაციის მოპოვების ის მოთხოვნები და პრიორიტეტები, რაც მთავრობას უახლოესი სამი წლის მანძილზე (მუხლი 13), მით უფრო ამჟამინდელი გლობალური ეკონომიკური კრიზისის ფონზე შეექმნება. ამიტომ აღნიშნული პუნქტი დეკლარაციული უფროა, ვიდრე რეალური დატვირთვის მქონე;

8. კანონპროექტიდან არ ჩანს, რომ სამეთვალყურეო საბჭოს წევრობა საზოგადოებრივი დატვირთვაა, თუ ანაზღაურებადი. თუ ანაზღაურებადია, მაშინ ბიუჯეტის ხარჯვით ნაწილში ეს შესაბამის ფინანსურ ცვლილებებს გამოიწვევს. ბიუჯეტის ხარჯვით ნაწილზე ასევე მოახდენს გავლენას საქსტატთან ტექნიკური კომიტეტის შექმნა (მუხლი 10);

9. კანონპროექტში აღწერებიდან ლაპარაკია მხოლოდ მოსახლეობის აღწერებზე, მაშინ როდესაც არსებობს სხვა კატეგორიის აღწერებიც (საწარმოთა საყოველთაო ეკონომიკური, სასოფლოსამეურნეო, საცხოვრისის, ძირითადი კაპიტალის ელემენტების და ა.შ.);

10. კანონპროექტით ძირითადად რეგლამენტირებულია ურთიერთობები მთავრობასა და საქსტატს შორის. მთავრობა, აღმასრულებელი ხელისუფლება სტატისტიკური ინფორმაციის ძირითადი მომხმარებელია, მაგრამ არა ერთადერთი. შესაბამისად, კანონპროექტში უფრო მკაფიოდ უნდა ასახულიყო დანარჩენ მომხმარებლებთან (მედია, არასამთავრობოები, კერძო და იურიდიული პირები, საერთაშორისო ორგანიზაციები, არარეზიდენტები და ა.შ.) საქსტატის ურთიერთობები;

11. კანონპროექტში უნდა ასახულიყო ის საქმიანი, პროფესიული თვისებები და ცენზი, რის მიხედვითაც შეიძლება არჩეულიყვნენ სამეთვალყურეო საბჭოს წევრები და საქსტატის აღმასრულებელი დირექტორი;

12. სტატისტიკის ორგანიზაციის სისტემა და სტრუქტურა ქვეყნის სახელმწიფოებრივ-ტერიტორიულ მოწყობას უნდა პასუხობდეს, ანუ ის საქართველოში (თუმცა, მსოფლიოში არსებობს სხვა გამოცდილებაც), შესაბამისი ტერიტორიული ორგანოების არსებობის გათვალისწინებით და შესაბამისი სამართლებრივი უზრუნველყოფით უნდა იყოს ცენტრალიზებული. ეს საკითხი მოცემული კანონში არ არის;

13. მიუღებელია სამეთვალყურეო საბჭოში ეკონომიკის, ფინანსთა და ეროვნული ბანკის წარმომადგენლების შეყვანა (ისინი დაინტერესებული პირები, ინსტიტუტები არიან და, შესაბამისად, მათი მონაწილეობა მართვისა და მონიტორინგის პროცესში მიუღებელია), მაქსიმუმ, რაც შეიძლება გაკეთდეს, ეს საქსტატის ტექნიკურ კომიტეტში მათი გაწევრიანებაა. ამით მათ სავსებით სრული უფლება ექნებათ სტატისტიკის სახელმწიფო პროგრამების შემუშავებაში მიიღონ მონაწილეობა;

14. ვერანაირ კრიტიკას ვერ უძლებს დებულება, რომ საქსტატის აღმასრულებელი დირექტორი შეიძლება საქართველოს არარეზიდენტი პირი იყოს. საქართველოს კონსტიტუციით სტატისტიკური საქმიანობა ქვეყნის, მხოლოდ უმაღლეს ორგანოთა განსაკუთრებული გამგებლობის საგანს განეკუთვნება, შესაბამისად, ამ სამსახურის ხელმძღვანელი მხოლოდ რეზიდენტი ფიზიკური პირი უნდა იყოს. ამას ემატება ის ფაქტორიც, რომ სტატისტიკა კონფიდენციალურ საიდუმლო ინფორმაციას ფლობს, რაც სხვა ქვეყნის რეზიდენტი პირისათვის არავითარ შემთხვევაში არ უნდა გახდეს გამჟღავნებული და ცნობილი;