ზაურ ნაჭყებია
ჟურნალ „ბიზნესი და კანონმდებლობის“ რედაქტორთა საბჭოს თავმჯდომარე

საპარლამენტო არჩევნების შედეგებმა კიდევ ერთხელ დაადასტურა, რომ დღევანდელი ქართული საზოგადოება დაავადებულია შიშის და უმოქმედობის სინდრომით და მას დროული, სერიოზული მკურნალობა სჭირდება!

დავიწყოთ იქიდან, რომ საზოგადოებამ არაფერი იღონა საკუთარი ხმის დასაცავად. დღემდე ვერ ამოვძირკვეთ ჩვენი ცნობიერებიდან საშიში და გადამდები ბაცილა: „მაინც არაფერი შეიცვლება, მაინც გააყალბებენ!“ ბოლომდე ვერ გავაცნობიერეთ, რომ ჩვენზეა დამოკიდებული ვის მივცემთ ნდობის მანდატს საარჩევნო ყუთთან მისვლისას. ღირსებას და სხვა ადამიანურ ფასეულობებს რომ თავი დავანებოთ, წმინდა მოქალაქეობრივი ვალია მივიდეთ არჩევნებზე, გამოვხატოთ საკუთარი პასუხისმგებლობა ქვეყნისა და მომავალი თაობების წინაშე.

დღემდე ვერ გავაცნობიერეთ ისიც, რომ არჩევანს ძმაკაცობისა და ბიძაშვილ-მამიდაშვილობის ნიშნით არ უნდა ვაკეთებდეთ. საქართველოს (როგორც სხვა ნებისმიერ ქვეყანას) პროფესიონალური და ქვეყნის ბედ-იღბალზე მოფიქრალი საკანონმდებლო ორგანო სჭირდება და პარლამენტის წევრობა გარკვეული ხარკის ფასად მიღებული ჯილდო არ უნდა იყოს!

შიში, რომ არჩევნები გაყალბდებოდა, საფუძველს მოკლებული არ იყო (მითუმეტეს, ქართველებმა გაყალბების ისეთი ტექნოლოგიები ავითვისეთ, რომ...), მაგრამ, თუ შენს პოზიციას გამოხატავ, ანუ, შენს ხმას ბოლომდე დაიცავ, გაყალბების მასშტაბები აშკარად მცირდება. ამომრჩეველთა აქტიურობა დაბალი რომ იყო, ამას დამკვირვებლები და საარჩევნო პერიპეტიებთან უშუალოდ დაკავშირებული ადამიანებიც ადასტურებენ! სხვა საკითხია, როგორია ოფიციალური სტატისტიკა.

უკვე ხმამაღლა საუბრობენ იმაზე, რომ ამჯერად მოსყიდვებმა ყველა ჩვენში არსებულ რეკორდს გადააჭარბა. ვიყიდებით იაფად, ნაღდზე და ნისიადაც (იმ პირობით, რომ ან ჩვენ, ან ჩვენს ახლობელ-ნათესავებს გამარჯვების შემთხვევაში სამსახურს, ან სხვა „სიკეთეს“ მოგვცემენ). იმდენად უდარდელი გავხდით, რომ ერთხელაც არ დავფიქრებულვართ იმაზე, რატომ ვიმყოფებით ასეთ მდგომარეობაში, რატომ ვითმენთ დღენიადაგ სულში ჩაფურთხებას!

საქართველოს ისტორია ჩვენით არ დაწყებულა და ჩვენით არც უნდა დამთავრდეს - არადა, თუ ყველაფერს გავყიდით (ღვთივკურთხეული ქართული მიწის ჩათვლით), თუ უზნეობის ჭაობში ბოლომდე ჩავიძირებით, რა პასუხს გავცემთ შთამომავლობას?!

რატომღაც იმასაც ვერ ვხვდებით, რომ ჩვენში სკამი ამქვეყნიური კეთილდღეობის, მეტიც, საზოგადოებაზე ბატონობის წინაპირობა გახდა. იქმნება შთაბეჭდილება, რომ ამ სკამის მაძიებელთა ამოსავალი პრინციპი ქვეყნის სიყვარული ნამდვილად არ არის. იმდენად ამბიციურები გავხდით, რომ... როგორ შეიძლება ელემენტარული ინტელექტუალური შესაძლებლობები არ გქონდეს (პროფესიონალურ კანონშემოქმედებაზე საუბარი არ არის) და თავშესაფარს პარლამენტში ეძებდე?!

ჩვენდა სამწუხაროდ, საქართველოში ერთგვარ უკიდურესობებთან გვაქვს საქმე. ვისაც მეტნაკლებად საქმის გაკეთება შეუძლია, სამწუხაროდ, ამის სურვილი არა აქვს და ცდილობს ყველაფერი საკუთარ ინტერესებს დაუქვემდებაროს. ხოლო, ვისაც ქვეყანა უყვარს და სახელმწიფოებრივი აზროვნებაც გააჩნია, მას ამ პროცესებთან არავინ აკარებს. ეტყობა, საზოგადოებას საღათას ძილით სძინავს და ფიქრობს: „მაინც არაფერი შეიცვლება“, „არაფერს მეკითხებიან“. ერთი სიტყვით, მას ელემენტარული მოთხოვნილება არა აქვს პროფესიონალურ პარლამენტსა და კომპეტენტურ მთავრობაზე, რაც, საბოლოო ჯამში, ქვეყნის წინსვლისა და აღმშენებლობის გარანტი იქნებოდა.

სამწუხაროდ, საზოგადოებას არც იმაზე აქვს რეაქცია, რომ პოლიტიკური სუბიექტების აბსოლუტურ უმრავლესობას ქვეყნის ეკონომიკური და პოლიტიკური განვითარების მკაფიოდ ჩამოყალიბებული, მეცნიერულად გააზრებული პროგრამა არ გააჩნია. ჩვენ თითქმის ორი ათეული წელია პოპულიზმითა და დეკლარაციებით ვიკვებებით. საქმე იმაშია, რომ პოლიტპარტიებს საზოგადოების მხრიდან არა აქვთ დაკვეთა სათანადო დოკუმენტზე. მითუმეტეს, ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ კი არავინ ფიქრობს ჩამოაყალიბოს ქვეყნის ეკონომიკური განვითარების სტრატეგია, განახორციელოს თანმიმდევრული და გააზრებული პოლიტიკა.

ო...პოზიცია, ოპოზიცია

მრავალპარტიულობა ე.წ. დემოკრატიის ძირითადი ატრიბუტი ნამდვილად არ არის. იგი უფრო დაპირისპირებას, ქვეყნის ცალკეულ ჯგუფებად დაშლა-დანაწევრებას უწყობს ხელს. ეს, მითუმეტეს, მწვავედ იგრძნობა საქართველოში, სადაც ოპონირების კულტურა არ გაგვაჩნია. რაც ყველაზე მტკივნეულია, არ იგრძნობა პატივისცემა ოპონენტებს შორის და ბრძოლის მეთოდებიც ხშირად უზნეო და მიუღებელია.

გვინდა თუ არ გვინდა, საქართველო პოლიტიკური სუბიექტების ნაკლებობას ნამდვილად არ უჩივის. სხვა საქმეა, რამდენად უწყობს იგი ხელს ქვეყანაში ნორმალური, ცივილიზებული ურთიერთობების დამკვიდრებას და რაც მთავარია, მათი პრინციპები დაფუძნებულია თუ არა საზოგადოების ინტერესებსა და მოთხოვნილებებზე.

სხვათაშორის, დამოუკიდებლობის დეკლარირების შემდეგ უკვე მერამდენე პარლამენტი გამოვიცვალეთ, მაგრამ არჩევანის გაკეთებისას, სწორი (ობიექტური) კრიტერიუმები დღემდე ვერ ჩამოგვიყალიბდა. ხმას ვაძლევთ იმას, ვინც სრა-სასახლეების აშენებას გვპირდება (კიდევ კარგი, მთვარეზე დასახლებას, რომ არ გვპირდებიან), ვინც თავბრუდამხვევი ოსტატობით ახერხებს დაგვარწმუნოს, რომ ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ ყველა და ყველაფერი კარგად იქნება, ვინც უაზრო და უშინაარსო პიარკამპანიებით ცდილობს ჩვენს გაბრუებას. ოპოზიცია, ისევე, როგორც პოზიცია, საზოგადოების წიაღიდან გამოსული ძალაა, რომელიც ხელისუფლებაში მოსვლას ცდილობს მხოლოდ და მხოლოდ იმიტომ (ეს დრომ დაადასტურა), რომ სახელისუფლებო ბერკეტებით ისარგებლოს, ამქვეყნიური სიამტკბილობისთვის საჭირო პირობები შეიქმნას და არც მეტი, არც ნაკლები დანარჩენ საზოგადოებაზე იბატონოს.

სხვა ყველაფერს რომ თავი დავანებოთ, ე.წ. ოპოზიციამ ვერ შეძლო საკუთარ ამბიციებზე ამაღლება და საარჩევნო მარათონზე ერთიანი სიით, ერთიანი გეგმით გამოსვლა. თუმცა, რომელ „გაერთიანებულ ოპოზიციაზეა“ საუბარი, როცა საპარლამენტო არჩევნებში, თუ მმართველ პარტიას არ ჩავთვლით, კიდევ 10 პოლიტიკური სუბიექტი მონაწილეობდა. მტკიცება არ სჭირდება იმას, რომ ერთიან ალიანსს ნამდვილად შეეძლო საპირწონე ყოფილიყო მმართველი გუნდისთვის. მათ არა თუ გაერთიანება მოახერხეს, მაჟორიტარულ არჩევნებში ერთმანეთის კონკურენტებადაც კი იქცნენ.

ერთპარტიული დიქტატურის მომხრე ნამდვილად არა ვარ, მაგრამ, არც ხელოვნურად შეკოწიწებული გაერთიანების მჯერა. შეიძლება არსებობდეს სხვადასხვა პოლიტიკური ჯგუფები, მაგრამ მათ ეროვნულ ცნობიერებაზე და სახელმწიფოს ინტერესებზე დაფუძნებული იდეოლოგია უნდა აერთიანებდეთ. დიახ, შეიძლება იყოს სხვადასხვა მიდგომებიც, მაგრამ, საბოლოოდ იგი სახელმწიფოს ინტერესების სასარგებლოდ უნდა ერთიანდებოდეს. რა ხდება სინამდვილეში? ყოველ შემთხვევაში, სასიკეთო არაფერი!..

ახლა რაც შეეხება იმას, თუ რატომ არ გაერთიანდა ოპოზიცია. ლეიბორისტების მარადიულ ამბიციაზე რომ არაფერი ვთქვათ, მრავალ კითხვის ნიშანს ბადებს „რესპუბლიკელთა“ ტრიუკი, რომელიც თავის დროზე გაერთიანებული ოპოზიციის შექმნის ერთ-ერთ ინიციატორადაც კი გვევლინებოდა და გარკვეული მოვლენების შემდეგ ისევ დამოუკიდებელ სუბიექტად დარჩენა ამჯობინა. ცხადია, ეს ჩვენს „კეთილმოსურნეთა“ რეკომენდაციების გარეშე არ მოხდებოდა. რატომ დამარცხდნენ „რესპუბლიკელები“? ეტყობა, ისინი ან „გადააგდეს“ (როგორც ეს ხდება ხოლმე ქართულ პოლიტიკაში), ან, მკაფიოდ შეასრულეს დავალება, ან, საკმაოდ დაბალია მისი რეიტინგი. მარჩიელობას ნამდვილად არ დავიწყებ, მაგრამ უსუსური იყო პარტიის ლიდერის განცხადება, რომ მათ საზოგადოებას სწორი ხედვა არ მიაწოდეს და ამიტომ დამარცხდნენ. არადა, პოლიტიკური ნიშნით თუ შევაფასებთ, რესპუბლიკური პარტია ყველაზე პროფესიონალური და თანმიმდევრული პოლიტიკური სუბიექტია. სხვა საკითხია, რას ხმარდება მათი გამოცდილება, რამდენად სასარგებლოა ქვეყნისთვის მათი იდეოლოგია.

რაც შეეხებათ „ქრისტიან-დემოკრატებს“, მათ შეუძლებელი შეძლეს და სახელდახელოდ, არჩევნებამდე ორი-სამი თვით ადრე გამოჩეკილი პარტია პარლამენტში ოპოზიციურ სუბიექტად მოგვევლინა. არა მგონია, ეს იმდენად საზოგადოების მხარდაჭერის გამოხატულება იყოს, რამდენადაც ხელისუფლების სურვილი - მათი სახით პარლამენტში „კონსტრუქციულად მოაზროვნე“ ახალი თაობა ვიხილოთ.

ახლა ისევ გაერთიანებულ ოპოზიციას დავუბრუნდეთ - როგორც ჩანს, იგი არჩევნების შედეგებით უკმაყოფილოა და პარლამენტის ბოიკოტირებას აპირებს. სასაცილოა, სატირალი რომ არ იყოს! მას არჩევნებამდე ჰქონდა შესანიშნავი შანსი გაერთიანებულიყო და ერთიანი ფრონტით ებრძოლა მმართველი პარტიის წინააღმდეგ. დარწმუნებული ვარ, შედეგი უფრო ეფექტური იქნებოდა. არ გამოვრიცხავ იმასაც, რომ სწორი საარჩევნო კამპანიის ჩატარების შემთხვევაში საპარლამენტო უმრავლესობაშიც მოსულიყო. ახლა კი ძნელია მასების აყოლიება და სიტუაციის სასიკეთოდ შემობრუნება. ისე, კაცმა რომ თქვას, ჩხუბის შემდეგ მუშტებს ნამდვილად არ იქნევენ!

სიტყვამ მოიტანა და არჩევნებამდე საზოგადოებაში დომინირებდა აზრი, რომ საარჩევნო ბარიერს ლეიბორისტებთან და „გაერთიანებულ ოპოზიციასთან“ ერთად ქრისტიან-დემოკრატებიც გადალახავდნენ. არ მგონია, აქ იმდენად ქართველ ექსპერტთა გულთმისნობასთან გვქონდეს საქმე, რამდენადაც წინასწარ დაგეგმილ შედეგებთან. ეტყობა, ყველაფერი დაწერილი სცენარით წარიმართა, თუმცა, კარგა ხანია შევეგუეთ იმ აზრს, რომ არჩევნების შედეგები სხვაგან იგეგმება და ამ შემთხვევაში ამომრჩევლის როლი მიზერულია, რაც არსებითად საზოგადოების უსუსურობაზე მეტყველებს.

პოლიტიკაში (პარლამენტში) ბიზნესმენთა გადაბარგება ნებაყოფლობითი ნაბიჯი რომ არ იყო, ეს მთელმა საზოგადოებამ იცის. მმართველმა პარტიამ ეს ნაბიჯი საზოგადოების ემოციებზე ააგო და შექმნა ილუზია, რომ „ფულის ტომრები“, რომელიც მავანმა და მავანმა იშოვა, ხალხის (ამ შემთხვევაში ამომრჩევლის), საკეთილდღეოდ „დაიცლებოდა“. რა თქმა უნდა, ეს წმინდა წყლის ილუზიაა. ისმება კითხვა: რამდენად არიან ისინი მზად კანონშემოქმედებითი საქმიანობისთვის და ვინ გააკეთებს მათ გასაკეთებელ საქმეს პარლამენტში? მითუმეტეს, კარგი (წარმატებული) ბიზნესმენი იშვიათია კარგი პარლამენტარიც იყოს. ერთი სიტყვით, ეს ამომრჩევლისთვის თვალში ნაცრის შეყრაა და მეტი არაფერი, რაც მათ საზოგადოების წინაშე პასუხისმგებლობისგან არ ათავისუფლებს.

გიხაროდენ, ტესტი ჩაბარებულია!

საქართველომ დემოკრატიის ტესტი ჩააბარა - აცხადებენ უცხოელი დამკვირვებლები და დაბეჯითებით გვარწმუნებენ, რომ არჩევნებმა სამართლიანად, დემოკრატიის წესების სრული დაცვით ჩაიარა. მათგან განსხვავებით, სხვანაირად ფიქრობს ქართული საზოგადოება, მაგრამ ვერდიქტი უკვე გამოტანილია! ისე, დემოკრატიული ფასადის შესაქმნელად მრავალპარტიულობის ნიშნით პარლამენტში 4 პოლიტიკური სუბიექტი მოგვევლინა, თუმცა, თუ პოლიტიკურ ბალანსს შევხედავთ, ოპოზიციის უნიათო ცდა დარჩება „ხმად მღაღადებლისა უდაბნოსა შინა“, ანუ, ეს პარლამენტიც თავისი ქმედითუნარიანობით არაფრით იქნება განსხვავებული წინა პარლამენტისგან.

აქვე, ორიოდე სიტყვით შევჩერდები ეგზიტპოლებზე, რომელმაც ფაქტიურად საშუალება მისცა ცესკოს უდრტვინველად დაეფიქსირებინა არჩევნების შედეგები. შეიძლება გადაუჭარბებლად ითქვას, რომ ეგზიტპოლები არჩევნების შედეგების სასურველ კალაპოტში მოქცევის (მათთვის, ვინც ითვლის) საუკეთესო საშუალებაა და იგი საზოგადოების თვალში ნაცრის შეყრას ემსახურება. თუ გავითვალისწინებთ იმას, ვინ იყვნენ ეგზიტპოლის დამკვეთები და რა სტრუქტურები დგანან (საერთაშორისო სტატუსით შენიღბული) მათ უკან, შეიძლება დავასკვნათ, რომ არჩევნების შედეგები ლოგიკური იყო.

მართალია, საერთაშორისო თანამეგობრობამ ტრიუმფით გვამცნო, რომ საქართველომ მორიგი ნაბიჯი გადადგა დემოკრატიის გზაზე, მაგრამ ეს ყველაფერი ვერაფერი ნუგეშია ქვეყნისათვის, რომელიც სიყალბის ჭაობშია ჩაძირული.

ვინ არის დამნაშავე?!

მავანი ხელისუფლებისკენ გაიშვერს ხელს, რომელიც ამ საქმეში ყველაზე ნაკლები დამნაშავეა. ბუნებრივია, ნებისმიერი ხელისუფლება ცდილობს გაიხანგრძლივოს არსებობა და ამისთვის მის ხელთ არსებულ ყველა საშუალებას იყენებს. ეს განსაკუთრებით იგრძნობა პოსტ-საბჭოთა ქვეყნებში, სადაც არც საარჩევნო კულტურა არსებობდა და არჩევნებს მხოლოდ ფორმალური ხასიათი ენიჭებოდა. ადრინდელისგან განსხვავებით, დღეს სულ სხვა ვითარებაა საქართველოში. დემოკრატიული ელემენტების შემოჭრამ მრავალპარტიულობის ჩამოყალიბებას, ანუ, პოზიციის (ხელისუფლების) და ოპოზიციის არსებობას შეუწყო ხელი. იმისათვის, რომ მართვის ბერკეტები შეინარჩუნოს, პოზიცია ოსტატურად იყენებს ადმინისტრაციულ რესურსებს, რომელსაც ე.წ. „კარუსელებით“, შანტაჟითა და დაშინებით, და რაც ყველაზე ამაზრზენია, ამომრჩეველთა მოსყიდვით ახერხებს ხოლმე. როგორც ამბობენ, ახლანდელი არჩევნების განსაკუთრებულობა სწორედ მოსყიდულთა მასშტაბურობაში გამოიხატება. თუმცა, რა შუაშია პოზიცია - იყიდებიან და ყიდულობენ! ისე, თუ დანაშაულის კვალიფიკაციაზე მიდგა საქმე, დამკვეთზე მეტად შემსრულებლები მეცოდებიან. ისინი „რაღაცის“ სურვილით უზნეობის ჭაობში ჩაეფლნენ და ექსტაზში შესულნი ყველას და ყველაფერს თავიანთი ფავორიტის გამარჯვებას უქვემდებარებდნენ. არადა, ადამიანი, რომელიც სიყალბის წყალობით შავის თეთრად წარმოჩენას ცდილობს და შეცდომაში შეჰყავს საზოგადოება, პასუხისმგებელია ქვეყნის და მისი მომავლის წინაშე!

ეტყობა, ხელისუფლებას ზომიერების გრძნობამ უღალატა, თორემ ნოემბრისა და სხვა ცნობილი მოვლენების შემდეგ პარლამენტში საკონსტიტუციო უმრავლესობით არ უნდა მოსულიყო. ახლა კი იმაზე უნდა ვიმტვრიოთ თავი, როგორ მოირგებს გამარჯვებული პარტია ამ კონსტიტუციას საკუთარ ტანზე და რა სიურპრიზებს შესთავაზებს საზოგადოებას.

P.S. საზოგადოება ვერსად და ვერასდროს გაექცევა იმ პასუხისმგებლობას, რასაც მას საკუთარი ქვეყნის წინაშე უზენაესი აკისრებს. 26 მაისის მრავალათასიანი მშვიდობიანი მსვლელობა სპორ­ტის სასახლიდან თავისუფლების მოედნამდე გვაფიქრებინებს, რომ იგი ბოლომდე ატროფირებული არ არის და საბრძოლო მუხტი ჯერ კიდევ შერჩენია. დანარჩენი უფალს მივანდოთ.

იური პაპასქუა
ჟურნალ „ბიზნესი და კანონმდებლობის“ მთავარი რედაქტორი,
ეკონომიკის აკადემიური დოქტორი

საქართველოში საბაზრო ეკონომიკური სისტემის ფორმირების აუცილებლობა სოციალისტური ინდუსტრიის ტრანსფორმაციის (ნგრევის) რევოლუციურ ტალღას შემოჰყვა. შესაბამისად, ეს პროცესი დირექტიულ ადმინისტრირებას დაექვემდებარა. ამიტომ, ისევე, როგორც ყველა ეგზალტირებული დინამიკა, ინტელექტუალური უზრუნველყოფის, სწორი კონცეპტუალური და მეთოდოლოგიური სტრატეგიის გარეშე დაიწყო. შემდგომაც, ყოველმა ახალმა (რევოლუციურად აღტკინებულმა) ხელისუფალმა ბაზრის მექანიზმების დამკვიდრება ანალოგიურად იმპულსური (ზედაპირული და PR-ზე ორიენტირებული) რეფორმებით წარმართა.

სისტემური თუ სტრუქტურული გარდაქმნები (გაერთიანება, დაშლა, დაყოფა, გადაადგილება, გადანაცვლება, განთავისუფლება) სახელმწიფო (თუ კერძო) ინტერესების გამტარებელ უკლებლივ ყველა სფეროს, ობიექტს (სუბიექტს) შეეხო. დაუსაბუთებელ (გარკვეული წრის პირად ამბიციებზე დაფუძნებულ) ექსპერიმენტებს, რომლის მონაწილე და სამიზნე მოსახლეობაა, ბოლო არ უჩანს. გამოცდისთვის (და გამოცდილების მიღებისთვის) საკმარისი დროის გასვლის მიუხედავად (მოდით, ნუ ვიქნებით დაუნახავი), უმეტეს უბნებზე ჯერაც ვერ მოხერხდა ოპტიმალური გადაწყვეტილების მიღება თითქმის ვერც ერთი პროექტი ბოლომდე წარმატებულად ვერ განხორციელდა. კორუფციული გარემო მხოლოდ დაბალ ეშალონებში „ამოიძირკვა“.

უხეში, ამასთან, არაპროფესიული ჩარევის შედეგად, საქართველოში ჩამოყალიბდა სრულიად განსხვავებული საბაზრო ეკონომიკის ტიპი (რაღაც ნაზავი), რომლის ზუსტი განსაზღვრება სტანდარტულ ჩარჩოში ვერ თავსდება.

ხელისუფლების შტოებს შორის უფლებებისა და ფუნქციათა გადანაწილების (თუ უზურპაციის) ხარჯზე მივიღეთ სახელმწიფო მმართველობის ახალი ფორმა, რომელიც ადმინისტრაციულ-მბრძანებლური სისტემისაგან შორს არ წასულა.

ფაქტობრივად ყველა სფეროში (განათლება, მეცნიერება, კულტურა, ჯანდაცვა, სასამართლო, წარმოებითი და ინსტიტუციური ინფრასტრუქტურა) არსებული ნეგატიური ტენდენციები სამოქალაქო საზოგადოების განვითარების შეფერხებისა და სოციალურ-პოლიტიკური დაპირისპირების მთავარ ფაქტორად ჩამოყალიბდა. სამეწარმეო თუ შემოსავლის მიღების ნებისმიერ სფეროში წილების გადანაწილების (წილში ჩაჯდომის) არაერთი ფაქტი სოკოებივით ამოძვრა ზედაპირზე. უცაბედად გამდიდრებულ „ახალ ქართველთა“ ფონზე მოსახლეობის მნიშვნელოვანი ნაწილისთვის სიღარიბე, ლამის, ცხოვრების ნორმად, აქედან გამომდინარე შედეგები კი დეგრადირების წინაპირობად იქცა.

მითები საქართველოს ეკონომიკის წარმატებული განვითარების შესახებ დაიმსხვრა. უკვე საერთაშორისო ორგანიზაციებიც ფრთხილობენ თავიანთ შეფასებებში და მიწოდებულ მაჩვენებლებს (მართვადი სტატისტიკის მონაცემებს) არ ენდობიან.

ფაქტობრივად, საქართველოს ეკონომიკა სისტემური კრიზისის, მძიმე სოციალური პრობლემების წინაშე დადგა.

ეკონომიკური რყევები, მძიმე სოციალური ფონი, ხელისუფლებისა და მოსახლეობის ინტერესების მკვეთრი პოლარიზება, ნაწილობრივ, მსოფლიოში მიმდინარე შესაბამისი მოვლენების ექსპანსიის შედეგიცაა, მაგრამ დაბეჯითებით შეიძლება ითქვას, რომ მდგომარეობის ექსკალაცია სუვერენულ საზღვრებში პრობლემათა მიმართ არაადექვატური და არაკომპეტენტური დამოკიდებულების პირდაპირპროპორციულია.

გასული საუკუნის 90-იანი წლების დასაწყისიდან დღემდე განხორციელებული ყველა მასშტაბური თუ ლოკალური რეფორმა არ იყო გააზრებული მწყობრი მეთოდოლოგიის საფუძველზე, ორიენტირებული მთავარი (სახელმწიფოებრივი) მიზნისკენ და წარმოდგენილი კომპლექსურად. სამწუხაროდ, ხელისუფლებაში ყოველი „ახალი გუნდი“ ქვეყნის სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების პრიორიტეტების და სტრატეგიის რეალიზაციის საკუთარი პროგრამის გარეშე მოვიდა. მოღვაწეობის პირველი ნაბიჯები (ორგანიზაციულ-სტრუქტურული ცვლილებები) აღმშენებლობის ახალი ეტაპის დასაწყისად მონათლა და, ფაქტობრივად, მართვის სადავეები მოირგო. ფასადური რესტავრაციის გარდა, ძირეულად არაფერი შეცვლილა...

ცხადია, წარუმატებელი რეფორმები ქვეყანაში შექმნილი „მუქი ფერების“ ერთადერთი მიზეზი არ არის, თუმცა, სოციალური პრობლემების გამწვავებაში უაზრო გარდაქმნებმა უთუოდ შეასრულა მნიშვნელოვანი როლი.

ეჭვქვეშ არავინ აყენებს გარდაქმნების აუცილებლობას სადაო გახდა მხოლოდ ცვლილებათა მიზანშეწონილობა, დროულობა, ფორმა და შინაარსი. „რეფორმატორთა გუნდს“ ოპონენტები თავიდანვე აფრთხილებდნენ, რომ ოკეანის გაღმა ნახლართი სცენარის (მიზნების და ამოცანების) უპირობო, ამასთან, უნიჭო გადმოტანა, სავარაუდოდ, ასეთ შედეგებს მოიტანდა. არაფერია გასაკვირი - ასე იცის ზედმეტმა თავდაჯერებამ და მოსმენის უუნარობამ. უარესიც შეიძლება მოხდეს, თუ უკვე გამოკვეთილი პრობლემები კვლავაც მიიჩქმალა (დღენიადაგ ვიძახეთ, რომ ყველაფერი ჩინებულად მიდის) და განსხვავებულ აზრში რაციონალურის პოვნის სურვილი არ აღსდგა.

ტკივილს მარტო თმენა ვერ განკურნავს. ექიმს უნდა ეჩვენო, დაიჩივლო და მოუსმინო კიდეც. მშრალი დაპირებებით, ტრაბახით და ბაქიბუქით ვერაფერი შეიქმნება. საქმის კეთებისთვის, სულ მცირე, ცოდნა-გამოცდილებაზე, ყოველმხრივ ანალიზზე დაფუძნებული ინოვაციური გადაწყვეტილებების მიღება და შემდგომ, მათ განსახორციელებლად დღენიადაგ მუხლჩაუხრელი შრომაა საჭირო. უსუსურია და არასარწმუნო „წინამორბედის შეცოდებებზე“ განუწყვეტლივ აპელირება, წარუმატებლობის პოლიტიკური ოპონენტების „მოღალატეობრივ“ საქმიანობასთან დაკავშირება, ან „მტრის ხატის“ შექმნა და „არაკეთილმოსურნე მეზობლებზე“ გადაბრალება.

ასეთი „საგმირო საქმეთა“ ჩამონათვალი ერთნიშნა პირველ ათეულს დიდი ხანია გასცდა. ცხადია, თითოეული მათგანის ყოველმხრივი, სიღრმისეული ანალიზი საჭირო და საყურადღებოა. თუმცა, პრობლემის წარმოჩენისთვის რამდენიმე მაგალითიც საკმარისია.

წარუმატებლობათა უდიდესი ნაწილი არასწორმა საკადრო პოლიტიკამ განაპირობა. ამ პროცესს პოლიტიკას ვერც დაარქმევ უფრო „სახიფათო თამაში“ შეესაბამება. გადაუჭარბებლად შეიძლება ითქვას, რომ დანაშაულის ტოლფასი იყო უმაღლეს თანამდებობებზე სრულიად გამოუცდელი პირების დანიშვნა, ამასთან, მათი მისვლა უწყებაში „საკუთარი გუნდით“ და ხელაღებით, 40 წელს გადაცილებული ყველა ჩინიანისა თუ უჩინოს „შინ გაშვება“ კანონმდებლობისა და მოქალაქეთა უფლებების დარღვევის ხარჯზე.

საერთოდ, მიუღებელი და ...შეზღუდულობის გამოვლენაა „გუნდური მართვის“ ასეთი პრინციპის დამკვიდრება, მოხელეთა „ჩემიანებად“ (შესაბამისად, ერთგულებად, მორჩილებად) და „კორუმპირებულებად“ დაყოფა, უწყების ხელმძღვანელის გაშვებისას, კვლავ „დიად მიზნებთან“ შესაფერი ახალ ნაკადის თავიდან ფორმირება.

დიახ, უნდა მუშაობდეს ორგანიზაციული სტრუქტურა და არა ხელმძღვანელის ინსტიტუტი (ცხადია, არ იგულისხმება პიროვნების როლი).

არანაკლებ გაუმართლებელია თანამდებობის პირთა გადაადგილებები - კარუსელი ყოველ 34 თვეში და მერე უცხოეთს „სასწავლებლად“ გაგზავნა ან საარჩევნო მარათონში გადასროლა... საქართველოში ბევრია ისეთი, ვინც რამდენიმე სამინისტრო პოსტი ისე შემოირბინა, თანამშრომელთა გაცნობაც ვერ მოასწრო. არც არავის მოუკითხავს წინა თანამდებობაზე მათი „დამსახურება“ და არც ახალთან შესაფერისობა ყოფილა „საქმით“ განმტკიცებული.

ასე ვერც უწყებას დაეტყო რამე და ვერც ქვეყანამ იგრძნო სასიკეთო.

„საკადრო ექსპერიმენტებმა“ და სპეციალისტთა მიმართ შეუწყნარებელმა დამოკიდებულებამ განდევნა ისინი ქვეყნიდან, საშოვარზე გადახვეწილნი სხვის გაძლიერებას ახმარენ ჭკუას და გონებას, უცხოეთში იპოვეს შრომის დაფასება და ადგილი. მათი მობრუნება ახლა ალბათ ძალზე ძნელია.

ინტელექტის ჯეროვანი დაფასების, სპეციალისტთა შენარჩუნებისა და მათი ახალი თაობის გაზრდის, ამ უსაზღვრო პოტენციალში შეუზღუდავი ინვესტიციების გარეშე შეუძლებელია მაღალი ტექნოლოგიებისა თუ რესურსების ოპტიმალური გამოყენება, შესაბამისად, ქვეყნის ეკონომიკური განვითარება.

სხვაზე მეტად მიუტევებელი შედეგები მოაქვს ქვეყნის მართვისა და განვითარების უმნიშვნელოვანეს საკითხებზე გაუაზრებელ, არაადექვატურ (მხოლოდ PR-ზე ორიენტირებულ) გადაწყვეტილებათა მიღებას. ყოველივე ამას, მეტწილად წინასაარჩევნოდ ელექტორატთან შეხვედრებზე დარიგებული დაპირებების ნებისმიერ ფასად შესრულების სიტყვაშეუბრუნებელი დირექტივა უძღვის წინ, თანაც ისეა შეფუთული და მოწოდებული, რომ თითქოს მხოლოდ ამ ღონისძიების შემდგომ გაბრწყინდება სასწაული, ჯერ არნახული და მოკვდავთაგან აქამდე მიუღწეველი. აქ პრობლემას ქმნის (და ოპონენტებს საწინააღმდეგოდ განაწყობთ) მიღებული გადაწყვეტილების რეალიზაციისთვის საკმარის რესურსებთან შესაძლებლობათა შეუსაბამობა, აგრეთვე მათში მთვლემარე უკუეფექტები. გარდა ამისა, მათ პროგრამულ უზრუნველყოფას უდაოდ აკლია კვალიფიკაცია. აღნიშნულის სამაგალითოდ შეიძლება მოვიხმოთ სამთავრობო პროგრამა „საქართველო სიღარიბის გარეშე“, რომლის ეფექტი ჯერ კიდევ „50-დღიანი პროგრამის“ დასასრულს უნდა ეგრძნო მოსახლეობას. როგორც მოგვიანებით გაცხადდა, ახლა უკვე „50-თვიანი“ მეცადინეობა დასჭირდება თურმე არსებული ვითარებიდან თანდათანობით თავის დაღწევას და ხელისუფლება „ქვეყანაში უმუშევრობის პრობლემას მთლიანად გადაჭრის“.

საქმეც ამაშია!..

განა იმაზე დაობს ვინმე, რომ სიღარიბეში ყოფნაა უკეთესი და აქედან ფეხი არ უნდა მოვიცვალოთო? როგორ, რა გზებით და საშუალებებით მივაღწიოთ ამას, სადაო აი, ეს არის. გზა, რომელსაც ვადგივართ, მიზნისკენ არ მიდის.

შეცდომაა, მოუმზადებელი (და სავარაუდოდ, ერთპიროვნული) გადაწყვეტილებაა კონტროლის პალატის ქუთაისში გადატანა. ჯერ ერთი, ამით ქუთაისი ვერანაირად ვერ გახდება ინდუსტრიის ბურჯი ან მეორე დედაქალაქი, ვერც რეგიონის განვითარებას შეეწყობა ხელი (უმაღლესი მაკონტროლებელი ორგანო პროდუქციას და დასაქმებისთვის ახალ სამუშაო ადგილებს არ ქმნის). თუ ის აქ ადგილობრივი კადრებით დაკომპლექტდება, მაშინ ამჟამად დასაქმებული კადრები დარჩება ქუჩაში (ეს კი სხვა პრობლემა და თავსატეხია. ვინმემ იფიქრა ამაზე?); მეორე, კონტროლის პალატა კონსტიტუციური ორგანოა და მის მუშაობაში ჩარევის უფლება არავის აქვს. ის პარლამენტს დაქვემდებარებული სტრუქტურაა, შესაბამისად, დისლოკაციის შეცვლის მიზანშეწონილობაზე ამ ორგანოს უნდა ემსჯელა და გადაწყვეტილებაც მასვე უნდა მიეღო, რაც არ განხორციელებულა, და სავარაუდოდ, ახალმა საპარლამენტო სპექტრმა, შეიძლება მას მხარს არც დაუჭიროს, განკარგულებები კი უკვე გაცემულია და გადაბარგების სამზადისიც დაწყებულია; მესამე, რაც ყოვლად გაუმართლებელია, მნიშვნელოვნად გაიზრდება საბიუჯეტო ხარჯები (მივლინებებზე, ტრანსპორტზე და ა.შ. მხარჯავ დაწესებულებათა უმეტესობა თბილისშია განთავსებული, გარდა ამისა, პარლამენტის კომიტეტებს თითქმის ყოველდღიური ურთიერთობა აქვთ კონტროლის პალატის ხელმძღვანელ პირებთან და მათ წაღმა-უკუღმა სირბილი მოუწევთ). ამასთან, შეფერხდება მთავრობის საქმიანობაზე ზედამხედველობის ფუნქცია. თუმცა, გამორიცხული არ არის, რომ ეს შორს გამიზნული გეგმის ნაწილიც იყოს. ალბათ, ამიტომაც მიზანმიმართულად შესუსტდა კონტროლის პალატის როლი. აქ განხორციელებული რეორგანიზაციული და საკადრო ცვლილებების შემდგომ არც ისმის და არც ჩანს მისი აქტიური, პრინციპული პოზიცია...

ასევე, სრულიად გაუთლელი იყო საშემოსავლო და სოციალური გადასახადების გაერთიანება და დაქირავებულისთვის მისი დაკისრება. ამ „ნედლი“ და ძალად თავსმოხვეული საკანონმდებლო ინიციატივის რეალიზაციის შედეგად ხელფასები არ გაზრდილა, გამოშვებული პროდუქცია (სამუშაო, მომსახურება) არ გაიაფებულა. სამაგიეროდ, დამქირავებლის ტვირთი დაქირავებულს აეკიდა და დასაქმებულ პირს შემოსავლის მეოთხედს აფცქვნიან. მოგვიანებით, მდგომარეობის საკომპენსაციოდ, ახალი დაპირება „გამოაცხადეს“: სამთავრობო პროგრამის - „საქართველო სიღარიბის გარეშე“ ფარგლებში განსაზღვრულია, რომ 5 წლის განმავლობაში საშემოსავლო გადასახადი 25%25-დან 15%25-მდე შემცირდება. „სხვა სახის გადასახადები პირად შემოსავლებზე არ იარსებებს. კაპიტალზე გადასახადები გაუქმდება.“

იცვლება დრო, იცვლება შეხედულებებიც და მოთხოვნებიც, შესაბამისად, შეიძლება კორექტივები მოითხოვოს მიღებულმა გადაწყვეტილებებმაც. ამაში ტრაგიკული არაფერია. მაგრამ ვინც თვალს ადევნებს საკანონმდებლო სიახლეებს, დამეთანხმება, რომ ამ მხრივ ყოვლად უსარგებლო პრაქტიკასთან გვაქვს საქმე. გუშინ მიღებულ კანონში დღეს უკვე ცვლილებაა შესული და ახალი ცვლილების პროექტი რიგში დგას განსახილველად. ამასთან, ასეთი არასტაბილურობა, უმეტესწილად, აქტის სრულყოფას, ან დახვეწას კი არა, კერძო (ანგარიშსწორებით) ინტერესებს ემსახურება.

მეტი დაკვირვება, სიბრძნე და წინგახედვაა საჭირო. ასეთი ნაბიჯებით მიზანთან მალე ვერ მივალთ.

ფხიზელი თვალი, ცივი გონება ყველაფერს ამჩნევს, გრძნობს, ნატურაში ხედავს იმასაც, რაც კეთდება (გზები, შადრევნები, საფრენი და სარბენი ბილიკები, უწყვეტი შუქი, გაზი, სხვა მრავალი სიკეთე) და იმასაც, რაც უხარისხოდ, ან ძვირად გაკეთდა, საიდან მოვედით და საითკენ მივდივართ.

დღეს საზოგადოებრივი დაკვეთა ბევრად უფრო მეტია, ვიდრე იყო

რევაზ საყევარიშვილი
ექსპერტი

სამწუხაროდ, მოსალოდნელი საფრთხე რეალობად მაინც იქცა: საერთაშორისო სარეიტინგო სააგენტო Standard & Poor's-მა საქართველოს რეიტინგი „პოზიტიურიდან“ „სტაბილურამდე“ დასწია და რეიტინგის კლების ერთ-ერთ ყველაზე სერიოზულ მიზეზად რუსეთთან ურთიერთობების გაუარესების ტენდენციის მორიგი გააქტიურება დაასახელა.

თავისთავად, რეიტინგის მოპოვება სტიმულია ქვეყნისთვის, რათა არ შეაჩეროს ეკონომიკური რეფორმები, ხელი შეუწყოს მიმზიდველი და სტაბილური საინვესტიციო გარემოს ჩამოყალიბებას და გააგრძელოს მუშაობა რეიტინგის შემდგომი გაუმჯობესებისთვის. როცა რომელიმე კომპანიას უცხოეთში ინვესტიციების განხორციელება სურს, ის ძალიან ხშირად პირველ რიგში ქვეყნის რეიტინგს აკვირდება და მის მიხედვით იღებს გადაწყვეტილებას. საქართველოსთვის აქამდე მინიჭებულმა შეფასებებმა ჩვენი ქვეყანა, მიმზიდველობის თვალსაზრისით, უკრაინას, თურქეთს და სერბეთს გაუთანაბრა.

დღეს კი ეს შეფასება უკვე გაურესებულია. ის გაუარესდა სწორედ მაშინ, როდესაც კრიზისის ერთი ეტაპი თითქოს მეტ-ნაკლებად გადაილახა. მართალია, 2007 წლის ბოლოს ქვეყანაში მიმდინარე მოვლენებმა ქვეყნის გარეთ საქართველოზე არსებული შეხედულებები შეცვალა, მაგრამ, საბედნიეროდ, 2007 წელი ისე გაილია, რომ ქვეყნის სუვერენული რეიტინგის გადასინჯვა არც ერთ სარეიტინგო სააგენტოს არ მოუხდენია.

თუმცა, რისკების დროულად მოუგვარებლობა ნათლად ასახავდა იმ საფრთხეს, რაც ქვეყნის სუვერენულ რეიტინგს ემუქრებოდა. დღეს ეს საფრთხე უკვე რეალობად იქცა და კიდევ ერთხელ დაადასტურა, რომ რეიტინგის დაკარგვა გაცილებით იოლი შეიძლება იყოს, ვიდრე მისი მოპოვება და შენარჩუნება.

ცნობისათვის: ქვეყნის რეიტინგის კლება ასევე მყისიერად აისახება ამ ქვეყნის კომპანიების საკრედიტო რეიტინგებზეც. მართალია, ასეთი საქართველოში სულ თითებზე ჩამოსათვლელია, მაგრამ ეს მდგომარეობას სულაც არ ამსუბუქებს. პირიქით, როდესაც ამ თითებზე ჩამოსათვლელ ქართულ კომპანიებს მსოფლიო კონკურენციის მორევში უწევთ ადგილის დასამკვიდრებლად ბრძოლა, ძლივს მიღწეული რეიტინგის დაკარგვა მათთვისაც უმძიმესი დარტყმაა.

საგულისხმოა, რომ შარშან წლის დამლევს, როდესაც Standard & Poor's-მა საქართველოს რეიტინგი უცვლელი დატოვა და ქვეყანას შეუნარჩუნა გრძელვადიანი საკრედიტო რეიტინგი B+ და მოკლევადიანი საკრედიტო რეიტინგი B „პოზიტიური“ პროგნოზით, აღნიშნა, რომ ეს შეფასება პოლიტიკური სიტუაციის გაუმჯობესებით, რეფორმების რეალიზაციით და ეკონომიკური ზრდით იყო განპირობებული. სააგენტო იმედოვნებდა, რომ ქვეყანაში გაგრძელდებოდა ეკონომიკური ზრდა პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების ზრდისა და სხვა პოზიტიური ტენდენციების ფონზე.

თუმცა, Standard & Poor's-მა იქვე აღნიშნა, რომ საქართველოს რეიტინგის შემდგომ ზრდას ხელს უშლის შიდა ეკონომიკური მაჩვენებელებისა და პოლიტიკური რისკების დაუბალანსებლობა, ქვეყნის ტერიტორიაზე კონფლიქტური რეგიონების არსებობა და დაძაბული ურთიერთობა მეზობელ რუსეთთან. დღეს უკვე ცხადია, რომ ეს პრობლემები არა მხოლოდ ხელს უშლის სარეიტინგო პოზიციის შემდგომ გაუმჯობესებას, არამედ, მისი დაცემის წინაპირობაც კი ხდება.

აი, ასე. საქართველო რეიტინგის დაცემას მაშინ გადაურჩა (2007 წლის ბოლოს), როდესაც ეს ყველას გარდაუვალი ეგონა და ვეღარ გადაურჩა დღეს, როცა მაშინდელი რისკები ნაწილობრივ მაინც ნიველირებულია. 2007 წლის დამლევს, როდესაც პოლიტიკურმა და ეკონომიკურმა რყევებმა პიკს მიაღწია, საერთაშორისო სარეიტინგო სააგენტოებმა საქართველოს საინვესტიციო პროფილი „არ გააფუჭეს“. არადა, იმავე Standard & Poor's-მა 2007 წლის ბოლოს საკრედიტო რეიტინგი ყაზახეთს დაუქვეითა - უცხოურ ვალუტაში ყაზახეთის საკრედიტო რეიტინგი, რომელიც მანამდე BBB იყო, შარშან წლის ბოლოს BBB გახდა. ამის მიზეზი ის ფაქტი აღმოჩნდა, რომ ყაზახეთის ფინანსურმა სექტორმა მსოფლიოში გამძაფრებული იპოთეკური კრიზისის გამო ახალი რესურსები ვერ მოიზიდა, შეშინებულმა მოსახლეობამ კი ბანკებიდან დეპოზიტების გაზიდვა დაიწყო. სექტორის ლიკვიდურობის შესანარჩუნებლად პრეზიდენტ ნაზარბაევის ბრძანებით 4 მილიარდი დოლარი გამოიყო და სიტუაციაც მეტ-ნაკლებად დასტაბილურდა, მაგრამ რეიტინგის კლებას ყაზახეთი მაინც ვერ ასცდა.

საქართველოში კი რეიტინგის კლების მიზეზი, წმინდა ეკონომიკური შინაარსის პრობლემატიკასთან ერთად, აშკარად გამოკვეთილი პოლიტიკური მიზეზები გახდა - რუსეთთან საომარი რიტორიკის გამწვავებამ და კონფლიქტურ რეგიონებში საომარი მზადყოფნის რეჟიმის გააქტიურებამ ქვეყნის პოზიტიური იერ-სახე უკვე შელახა. ეს არის ძალიან, ძალიან საგანგაშო სიგნალი, რომელიც საქართველოს ხელისუფლებამ თუ ხელისუფლებაში მოსვლის მოსურნე ყველა ძალამ სრული სიგრძესიგანით უნდა გააცნობიეროს.

საფრთხე მით უფრო ანგარიშგასაწევია, რომ უახლოეს ხანებში საქართველოს რეიტინგი მეორე ცნობილმა საერთაშორისო სარეიტინგო სააგენტომაც უნდა გადასინჯოს და ან წინა შეფასება დაადასტუროს, ან მისი მოტივირებული შეცვლა უნდა მოახდინოს. ამ ნაწილშიც საქართველოს ამჟამინდელი მდგომარეობა ვერ არის მთლად სახარბიელო, ვინაიდან, ჯერ ერთი, საერთაშორისო სააგენტოები დიდი ყურადღებით აკვირდებიან კოლეგა-სააგენტოების შეფასებებში მომხდარ ცვლილებებს, მეორე მხრივ კი საქართველოს პოლიტიკური თუ ეკონომიკური ცხოვრების დუღილის ტემპერატურა საკმაოდ შორს არის გაცდენილი მისაღებ დონეს.

Fitch Ratings-მა, უკანასკნელი შეფასებით, საქართველოს გრძელვადიანი BB-რეიტინგი შეუნარჩუნა, სტაბილური პერსპექტივით. თუმცა, რეიტინგის გამოქვეყნების პარალელურად, სააგენტომ იმ რისკების იდენტიფიცირებაც მოახდინა, რომლებიც საქართველოს ეკონომიკისთვის როგორც მოკლე, ასევე გრძელვადიან პერსპექტივაში პრობლემების წყაროდ შეიძლება იქცეს.

საკრედიტო კომპანიის ექსპერტები ხაზგასმით აღნიშნავენ, რომ პოლიტიკური და ეკონომიკური სისუსტეების, მათ შორის საგარეო სავაჭრო დეფიციტის გამო, ქვეყნის სწრაფი ეკონომიკური განვითარებისთვის საფრთხეები არსებობს.

სამწუხაროა, მაგრამ ფაქტია, რომ ამ შეფასების გაკეთებიდან დღემდე არც ერთი ამ ფაქტორის ნეგატიური გავლენა საქართველოს ეკონომიკაზე არ შესუსტებულა. პოლიტიკური რისკები როგორც გარე, ასევე შიდა მოვლენების გამო, პირიქით, უფრო გაიზარდა: ქვეყანა, ერთის მხრივ, წინა თუ პოსტსაარჩევნო უწონობის მდგომარეობაშია გადაშვებული, რომელიც საქართველოსნაირ ქვეყანაში ყოველთვის სტაბილურობის რეალურ საფრთხედ აღიქმება; მეორეს მხრივ კი, უკიდურესად უმწვავდება ურთიერთობა რუსეთთან, რომელიც ქვეყნის სტაბილურობაზე ნეგატიური გავლენის უამრავ (პოლიტიკურ, ეკონომიკურ, სოციალურ თუ სამხედრო) ბერკეტს ფლობს.

რაც შეეხება ეკონომიკურ სისუსტეებს, სხვა გარემოებებთან ერთად, აქ არის ერთი საკითხი, რომელიც ძალიან ხშირად ან საერთოდ უყურადღებოდაა მიგდებული, ან საკმაოდ ცოტა ყურადღება ექცევა. არადა, მისი გავლენა ქვეყნის ეკონომიკურ თუ სოციალურ პროცესებზე არანაკლებ მნიშვნელოვანია, ვიდრე სხვა ისეთი პრობლემებისა, რომელთა შესახებაც საუბარი მიღებული ან „მოდურია“.

რაოდენ სამწუხაროც უნდა იყოს, ფაქტია - ქვეყნის უარყოფითი სავაჭრო სალდო შეუქცევადად იზრდება და ეს არა ცალკეული პერიოდის განმავლობაში მომხდარი შემთხვევა, არამედ სავსებით გამოკვეთილი კანონზომიერებაა, რომელიც ქართული ეკონომიკური სივრცის უცილობელ ატრიბუტად იქცა.

წინა წლების მსგავსად, 2007 წელი ამის კიდევ ერთი ნათელი დასტური გახდა და, თან, გაცილებით თვალსაჩინო გახადა იმპორტის გაძლიერებისა და ექსპორტის დასუსტების ტენდენციები. ამ დასკვნის გაკეთების საშუალებას ეკონომიკური პოლიტიკის კვლევის ცენტრის მონიტორინგი გვაძლევს, რომელიც ევრაზიის თანამშრომლობის ფონდის მხარდაჭერით პერმანენტულად ხორციელდება.

ცხადია, სასიამოვნო ფაქტია, რომ შარშან საგარეო-ეკონომიკური საქმიანობის მნიშვნელოვანი გააქტიურება დაფიქსირდა. კერძოდ, სავაჭრო ბრუნვა 2006 წელთან შედარებით, 39,9%25-ით გაიზარდა. მაგრამ როგორი იყო ამ ზრდის ჭრილი? შიშველ ციფრებს თუ მოვიშველიებთ, საქონლის ექსპორტმა 32,5%25-ით, იმპორტმა კი - 41,8%25-ით მოიმატა. შესაბამისად, ექსპორტის წილი საქონელბრუნვის მოცულობაში 20,3%25-დან 19,2%25-მდე შემცირდა, იმპორტის ექსპორტით გადაფარვის კოეფიციენტმა კი 25,5%25-დან 23,8%25-მდე იკლო.

უფრო მეტი თვალსაჩინოებისთვის აბსოლუტური მაჩვენებლები მოვიხმოთ: საქართველოს საგარეო სავაჭრო ბრუნვა 2007 წელს (არაორგანიზებული ვაჭრობის გარეშე) 6,457 მილიარდი დოლარი იყო. სტატისტიკის დეპარტამენტის ცნობით, საერთო საგარეო ვაჭრობის მოცულობიდან ექსპორტი 1,24 მილიარდ დოლარს, ხოლო იმპორტი - 5,22 მილიარდს შეადგენდა. ანუ 2007 წელს უარყოფით სავაჭრო ბალანსად რეკორდული 3,98 მილიარდი დოლარი დადგინდა. საქართველოს უარყოფითი სავაჭრო ბალანსი 100 პარტნიორ ქვეყანასთან ჰქონდა, რომლებთანაც სავაჭრო დეფიციტი 4,12 მილიარდი დოლარი იყო, დადებითი სავაჭრო ბალანსი კი ქვეყანას მხოლოდ 23 სახელმწიფოსთან გამოეკვეთა 146 მილიონი დოლარის ოდენობით. ეს ციფრები თავად მეტყველებს ყველაფერზე: შარშან ქვეყნის სავაჭრო პოლიტიკა იმპორტის მზარდი წნეხის პირობებში იმყოფებოდა.

2008 წლის პირველი კვარტლის მონაცემები ცხადყოფს, რომ ეს ტენდენცია წლეულსაც შეუქცევადად გრძელდება და ისევე, როგორც წინა წლებში, ამჟამადაც იმპორტის ზრდა და ექსპორტის პოზიციების შესუსტება თვალსაჩინოა. თავად განსაჯეთ: საგარეო სავაჭრო ბრუნვა მიმდინარე წლის იანვარ-მარტში (არაორგანიზებული ვაჭრობის გარეშე) 1,741 მილიარდ დოლარს შეადგენდა, რაც წინა წლის ანალოგიური პერიოდის მაჩვენებელზე 37,2%25-ით მეტია. აქედან ექსპორტი 330,6 მილიონ დოლარს, იმპორტი - 1,41 მილიარდს აღწევს.

შესაბამისად, იანვარ-მარტში საქართველოს უარყოფითი სავაჭრო ბალანსი 1,08 მილიარდი დოლარი იყო. გაგრძელდა ექსპორტის ხვედრითი წილის კლების ტენდენცია (თუ 2007 წლის მაჩვენებელი 19,2%25 იყო, წლევანდელ პირველ კვარტალში უკვე 19%25-მდე დაეცა), იმპორტის ექსპორტით გადაფარვის კოეფიციენტმა კი შარშანდელი 23,8%25-დან წლევანდელ პირველ 3 თვეში 23,5%25-მდე იკლო.

წლეულს, იანვარ-მარტში საქართველოს 105 სავაჭრო პარტნიორი ქვეყანა გამოეკვეთა. აქედან, უარყოფითი სავაჭრო ბალანსი აქვს 90 პარტნიორ სახელმწიფოსთან, რომლებთანაც სავაჭრო დეფიციტი 1,126 მილიარდი დოლარია. დადებითი სავაჭრო ბალანსი კი მხოლოდ 15 ქვეყანასთან დადგინდა.

მოკლედ, ტენდენცია ნათელია: საგარეო სავაჭრო ბრუნვაში იმპორტი მზარდი ტემპით ავიწროებს ექსპორტს. თან, საექსპორტოდ ძირითადად კვლავაც მხოლოდ ნედლეული ან პირველადი გადამუშავების პროდუქტი გაედინება (2007 წლის ლიდერები კვლავაც ფეროშენადნობები, შავი ლითონების ჯართი და სპილენძის მადნები და კონცენტრატები აღმოჩნდა), რაც ნიშნავს, რომ ამ სეგმენტებზე მოსახლეობის დასაქმება ძალიან დაბალია. რაც შეეხება იმპორტს, აქ სურათი საწინააღმდეგოა: ქვეყანაში უპირატესად, საბოლოო პროდუქტი შემოედინება, რომელიც გადამუშავებას აღარ საჭიროებს და, შესაბამისად, სამუშაო ადგილებს ეს სეგმენტიც ნაკლებად გენერირებს.

ექსპორტის ასეთი მძიმე მდგომარეობის ფონზე, იმპორტის აქტივობა სულ უფრო ძლიერდება. იმპორტის მოძალებისა და ადგილობრივი წარმოების შევიწროების გამო, საექსპორტო რესურსებიც უფრო მეტად მცირდება.

საგულისხმოა კიდევ ერთი პარამეტრი: 2006 წელს პარტნიორი 100 ქვეყნიდან საქართველოს დადებითი ბალანსი მხოლოდ 17-თან ჰქონდა, დანარჩენ 83-თან - უარყოფითი, შარშან 123 ქვეყნიდან პროპორცია 23-100-ზე იყო, წლევანდელ პირველ კვარტალში კი, როგორც უკვე მოგახსენეთ, 105 ქვეყნიდან უარყოფითი სავაჭრო სალდო ქვეყანას 6ჯერ მეტ ქვეყანასთან აღმოაჩნდა, ვიდრე დადებითი (90:15).

ეს ტენდენციები მიუთითებს, რომ ჯერჯერობით რეალობისგან შორსაა ის პროგნოზი, რომელიც საერთაშორისო სავალუტო ფონდმა გააკეთა: ფონდის მიერ გამოქვეყნებულ მსოფლიო ეკონომიკურ მიმოხილვაში, ერთის მხრივ, ხაზგასმულია, რომ დსთ-ს ქვეყნების უმეტესობაში 2007 წელს იმპორტის მნიშვნელოვანი ზრდა დაფიქსირდა. საქართველოსთან მიმართებაში კი პროგნოზირებულია, რომ მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტი 2007 წელს დაფიქსირებული 19,7%25-იდან 2008 წელს 16,6%25-მდე, ხოლო 2009 წელს 13,2%25-მდე შემცირდება. შესაბამისად, სავალუტო ფონდი საქართველოდან ექსპორტის მოცულობის ზრდას ვარაუდობს, რაც, მიმდინარე წლის პირველი კვარტლის შედეგებით თუ ვიმსჯელებთ, ჯერ არ დასტურდება.

უფრო პირიქით: იმპორტის მუდმივი მატება ნათელყოფს, რომ საქართველოს ტერიტორიაზე წარმოებული პროდუქცია არათუ საექსპორტო რესურსს ვერ ავსებს, არამედ ვერ უზრუნველყოფს ვერც ადგილობრივ ბაზარს, რაც, თავის მხრივ, კიდევ ერთი უმწვავესი პრობლემის - უმუშევრობის საფუძველია. ამიტომ, ექსპორტის კლებადი და იმპორტის მზარდი მაჩვენებლისადმი ყურადღების კონცენტრირება და ექსპორტ-იმპორტის დინამიკაზე ეკონომიკური აქცენტების გაკეთება მნიშვნელოვანია ქვეყნის უმთავრესი სოციალურ-ეკონომიკური გამოწვევის - სიღარიბის დასაძლევადაც.

სავაჭრო სალდოს გაუარესება თავისი შინაარსით კომპლექსური პროცესია და მისი გამომწვევი ფაქტორთა მთელი წყებაა, რომელთაგან თითოეულს საკუთარი ადგილი და ხვედრითი წილი გააჩნია, თუმცა, მაინც შეიძლება გამოიყოს რამდენიმე გარემოება, რომელთა გავლენაც მიმდინარე პროცესზე ყველაზე თვალსაჩინოა.

იმპორტის გაზრდას, ერთის მხრივ, სავაჭრო ტარიფების განულების ტენდენცია უწყობს ხელს, რაც თავისთავად მისასალმებელი ტენდენციაა, რადგან ვაჭრობის გაიოლებას და გაიაფებას მოასწავებს. თუმცა, იმავდროულად გასაცნობიერებელია ის რისკი, რომ ამგვარი პოლიტიკა ადგილობრივი წარმოების შესაძლებლობებს ამცირებს და იმპორტული პროდუქციით ბაზრის სრული გაჯერების ალბათობას უფრო მეტს ხდის.

იმავდროულად, საექსპორტო შესაძლებლობებს საგრძნობლად ვნებს ეროვნული ვალუტის კურსის შეუქცევადი და მკვეთრი გამყარების ასევე გამოკვეთილი ტენდენცია, რაც ექსპორტს აძვირებს და მის არსებულ თუ პოტენციურ რესურსს ამცირებს, იმპორტს კი, პირიქით, აიაფებს და მისი მოცულობა იზრდება.

სხვა მეტ-ნაკლებად მნიშვნელოვან ფაქტორებთან ერთად (ქართული ეკონომიკის მონოპოლიზების მაღალი ხარისხი და კონკურენციის შეზღუდვა, ქართული საექსპორტო პოტენციალის სიმწირე, ქართული კომპანიების ნაკლები ფინანსური მდგრადობა და უცხოურ ანალოგებთან შედარებით გაცილებით სუსტი პოზიციები, არსებულ ბაზრებზე ადგილის შენარჩუნებისა და გასაღების ახალ ბაზრებზე შეღწევის სირთულეები და ხარჯიანობა და ა.შ.), ეს პრობლემები შედეგად იწვევს იმას, რომ ხდება არა ექსპორტის მატება და იმპორტის ჩანაცვლება, არამედ იმპორტის გაძლიერება, რაც დადასტურებულია ოფიციალური სტატისტიკით.

იმპორტის პოზიციების ასეთი გაძლიერება სირთულეს უქმნის არა მხოლოდ ადგილობრივი კომპანიების ფინანსურ თუ ინსტიტუციურ მდგრადობას და შემდგომ განვითარებას, არამედ შეუძლებელს ხდის არსებული სამუშაო ადგილების შენარჩუნებას და, მით უფრო, ახალი ადგილების გენერირებას. ეს თანაბრად ეხება როგორც ქვეყნის შიდა მოთხოვნილებებზე, ასევე საექსპორტო მიმართულებებზე ორიენტირებულ სექტორებს და კომპანიებს.

როგორც ადგილობრივ ბაზარზე ფოკუსირებული მომსახურება და საქონელი, ასევე საექსპორტო პოტენციალი ყველაზე მეტად იქმნება იმ სფეროებში, სადაც მოსახლეობის დასაქმება დიდია.

მაგალითად, სოფლის მეურნეობაში, რომელმაც 2007 წელს საქართველოს მთლიანი შიდა პროდუქტის, დაახლოებით, 12,3%25-ის გენერირება მოახდინა. ამ სექტორის საექსპორტო და ადგილობრივი პოზიციების შენარჩუნება განსაკუთრებით მტკივნეული იმ ფაქტორის გამო იქნება, რომ მასში ქვეყნის შრომისუნარიანი მოსახლეობის 55,6%25-ია დასაქმებული.

ამდენად, ქვეყნის ექსპორტიმპორტის ბალანსის კონფიგურაციის განუხრელი ცვლილება იმპორტის სასარგებლოდ საქართველოს ეკონომიკის გრძელვადიანი პრობლემაა, რომელსაც ნეგატიური შედეგები მოსდევს. სხვას რომ ყველაფერს თავი დავანებოთ, ეროვნული ეკონომიკა გაცილებით მყიფე და დაუცველი ხდება რისკების მიმართ, ვინაიდან მის შიგნით არანაირი შემაკავებელი სიმძლავრეები არ იქმნება. ეს კი ქვეყნის ზოგადი სიძლიერის და განვითარების გამოხშირვის ერთ-ერთი ყველაზე სწრაფი წინაპირობაა.

ბორის გუტიერეს სიმორა:

მოკლე დოსიე: დაიბადა მოსკოვში, ესპანელი ემიგრანტების ოჯახში. მამა, პროფესიით ჟურნალისტი, ესპანეთში კომუნისტურ გაზეთს ხელმძღვანელობდა.

სწავლობდა რუსულ სკოლაში, მამის რჩევით (ესპანეთს აშენება სჭირდებაო) დაამთავრა მოსკოვის საავიაცო ინსტიტუტი, თუმცაღა, ჟურნალისტურმა გენებმა თავისი გაიტანა - ესპანეთში დაბრუნების ბოლო წლებში (დიქტატორ ფრანკოს გარდაცვალების შემდეგ 1977 წელს ოჯახი სამშობლოში დაბრუნდა) მუშაობდა რუსული რადიოს ლათინო-ამერიკულ განყოფილებაში. ესპანეთში მისი საავიაციო ინჟინრობა არავის დასჭირდა (ქვეყანაში საავიაციო მრეწველობა არ იყო) და როცა ერთ-ერთ მოწინავე ბანკში მიიწვიეს (მისი კარგი განათლებისა და რუსეთთან ნაზიარევობის გამო), უარი არ უთქვამს. სტაჟირების გავლის შემდეგ გადაიყვანეს კავშირების განვითარების დეპარტამენტში, მოსკოვში წარმომადგენლობის გახსნის შემდეგ კი იყო ესპანური ბანკის პირველი წარმომადგენელი რუსეთში, სადაც 20 წელი დაჰყო. მიიჩნევს, რომ მის ბანკს დიდი წვლილი მიუძღვის რუსეთის საბანკო სისტემის ჩამოყალიბებაში. დღეს ბატონი სიმორა ესპანური ბანკის „სანტანდერის“ რუსული განყოფილების დირექტორია, რომელიც შემოსავლების კუთხით მეხუთეა ევროპაში და მეათე მსოფლიოში.

საქართველო მინუს „რაღაციდან“ იწყებს...

- როცა უკანასკნელად, 10 წლის წინ ვიყავი თბილისში, ძალიან ცუდი დრო იყო, ქალაქი ომგადატანილივით გამოიყურებოდა - ჩაბნელებული ქუჩები, ალაგალაგ დანგრეული სახლები, პირქუში და დადარდიანებული ადამიანები... ეს ისეთი კონტრასტი იყო იმ თბილისთან, რომელიც მე ჯერ კიდევ კომუნისტური პერიოდიდან მახსოვდა, რომ ამან ჩემზე ძალიან დამთრგუნველი შთაბეჭდილება მოახდინა. შეიძლება ესეც იყო იმის მიზეზი, რომ მრავალი წლის განმავლობაში აღარ ჩამოვსულვარ საქართველოში. ამჯერად სასიამოვნოდ გამაოცა იმან, რომ ქალაქი გადარჩა, იგრძნობა სიცოცხლე, რაც მის გარეგნულ სახეზეც აისახება. ჩანს, რომ მიმდინარეობს რაღაც პოზიტიური პროცესები, ქალაქი ახლდება და მშვენდება. თუნდაც გზების ხარისხი აიღეთ, რაც ასე თვალშისაცემია, ანუ ქალაქი სულ უფრო თანამედროვე ხდება. თუმცა, არის რაღაც-რაღაცეები, რაც მე არ მომწონს და ვისურვებდი, რომ ისინი ძველებურად დარჩენილიყო, განსაკუთრებით ქალაქის არქიტექტურულ ნაწილში, ძალიან გადამეტებულია სტილიზებული მოდერნი, რაც, ვფიქრობ, ასეთი სპეციფიკური ქალაქისთვის მთლად კარგი ვარიანტი არ უნდა იყოს. თუმცა, ეს უკეთესია, ვიდრე ნანგრევები. ესპანეთშიც იყო ეს პრობლემა, მაგრამ, შემიძლია ვთქვა, რომ მადრიდი ერთ-ერთი ის ქალაქია, რომლისგანაც შეიძლება აიღო მაგალითი, თუ როგორ უნდა შეინარჩუნო ძველი და შეახამო იგი ახალს. მადრიდი და, ესპანეთი მთლიანად, ამ პრინციპს ძალიან მკაცრად იცავს.

გულწრფელად მახარებს, რომ ადამიანებს თვალში სიცოცხლის სხივი ჩაუდგათ, ახალგაზრდობას ემჩნევა, რომ კარგად ცხოვრება უნდა. ეს ყველაფერში ჩანს, თუნდაც იქიდან, რომ იმ ტიპის დაწესებულებებში, სადაც ფულის ხარჯვა შეიძლება, ძირითადად ახალგაზრდები სხედან, რაც იმას ნიშნავს, რომ დღეს სწორედ ახალგაზრდები შოულობენ ფულს და არა ძველი თაობის წარმომადგენლები. სხვათა შორის, მე ამ ფენომენს მოსკოვშიც წავაწყდი. ყველაფერი ერთი ერთზეა, იქაც ვერ ნახავთ ვერცერთ თანამედროვე მოდურ დაწესებულებას, რომელშიც თუნდაც საშუალო ასაკის ადამიანი იჯდეს, აღარაფერს ვამბობ ხანდაზმულებზე. ეს, როგორც ჩანს, პოსტსაბჭოთა სივრცისთვის დამახასიათებელი საერთო ნიშანია.

- და მაინც, ექსპერტები ხშირად აღნიშნავენ, რომ საქართველოს ეკონომიკა ერთი გზით მიდის, მსოფლიო ეკონომიკა კი - სრულიად სხვა მიმართულებით. როგორ ფიქრობთ, ეს კრიტიკული შეფასება გარდამავალი ეკონომიკისთვისაა დამახასიათებელი, თუ ჩვენს შემთხვევაში წმინდა ნაციონალური პრობლემები იჩენენ თავს?

- ძალიან ძნელია განსაჯო, სინამდვილეში როგორ ვითარდება საქართველოს ეკონომიკა, რადგან მე ახლახან თბილისში ჩატარებულ საერთაშორისო ფორუმზე და თქვენი ჟურნალის მიერ ორგანიზებულ ბიზნეს-კონფერენციაზეც მოვისმინე გამომსვლელთა საკმაოდ კრიტიკული შეფასებები ქართულ ეკონომიკასთან დაკავშირებით. მგონია, რომ ქართული ეკონომიკა არ მიდის სხვა მიმართულებით, წინააღმდეგ შემთხვევაში, გაუგებარი იქნებოდა, საით შეიძლებოდა იგი წასულიყო. ერთი რამ ცხადია - იგი ცდილობს გაშორდეს იმ ეკონომიკას, რომელიც ჰქონდა და მეჩვენება, რომ იქით ცდილობს წასვლას, რომელიც უფრო მიმზიდველად გამოიყურება, ანუ დასავლურისკენ. ასე რომ, აქ კითხვა ჩნდება არა იმასთან დაკავშირებით, თუ საით მიდის ქართული ეკონომიკა, არამედ - როგორ მიდის. საქართველოს, ისევე როგორც სხვა ამ ტიპის ქვეყნებს, უნდა წინ იაროს, მაგრამ სვლის ეს გზა საკმაოდ შორსაა იმისგან, რა რეკომენდაციებსაც დასავლეთის ქვეყნები იძლევიან. აქ მე ცოტა ფრთხილი ვიქნები - არ არსებობს რაიმე უნიფიცირებულ შედეგამდე მისვლის უნივერსალური მეთოდი. ესპანეთი საერთო ბაზრისკენ მიდიოდა ერთი გზით, გერმანია, საფრანგეთი, ინგლისი - სხვა გზით, მიზანი იყო საერთო, გზები კი სხვადასხვა. ეს იმიტომ, რომ ქვეყნებია სხვადასხვა და, შესაბამისად, სპეციფიკაც განსხვავებული - ნაციონალური, კულტურული.. დემოკრატიაც არ არის ყველგან ერთნაირი. არსებობს განვითარებული დემოკრატია, არსებობენ განუვითარებელი დემოკრატიები, რომლებსაც მხოლოდ ჰქვიათ დემოკრატია.

ის, რომ არჩევნებში მონაწილეობს მოსახლეობის გარკვეული პროცენტი და ამ პროცენტიდან ყალიბდება უმრავლესობა, ეს მხოლოდ თამაშია დემოკრატიაში. ასე, მაგალითად, აშშ-ში არჩევნებზე მიდის მოსახლეობის 40%25-მდე და ამ 40%25-ის უმრავლესობა ირჩევს პრეზიდენტს. მაგრამ ეს კატასტროფა არ არის, რადგან იქ კარგად განვითარებული დემოკრატიაა და ის, თუ ვინ მოვა ხელისუფლებაში, ვერანაირად ვერ გამოიწვევს მკვეთრ ცვლილებებს ქვეყნის ცხოვრებაში.

რაც შეეხება ევროპას, იქ მრავალ ქვეყანაში ერთი სისტემიდან მეორეზე გადასვლის გზა გაცილებით პრობლემური და რთული იყო და რჩება დღემდე. ამიტომ, ვფიქრობ, რომ საქართველო სწორედ ახლა ცდილობს საკუთარი გზის პოვნას. რა თქმა უნდა, ძალიან ძნელია იმ საერთო ევროპული, თუ გნებავთ ამერიკული, სისტემებიდან იმ ერთადერთის ამორჩევა, რომელიც უმოკლესი გზით გაიყვანს ქვეყანას საერთო ბაზარზე. ეს ყველა ქვეყნისთვის გარკვეულ პრობლემას წარმოადგენს. ესპანეთს ამისთვის სამოქალაქო ომის გადატანაც კი მოუხდა და, საერთოდ, თქვენ იცით, რამდენი ომი იყო ევროპაში იმისთვის, რომ ისინი მისულიყვნენ იქამდე, სადაც დღეს არიან. ახლა ევროპისთვის ადვილია სხვებისთვის შენიშვნების მოცემა, რადგან მას უკვე დაავიწყდა საკუთარი მამებისა და ბაბუების თაობები, რომლებიც სწორედ იმ ერთადერთი სწორი გზის ძიების პერიოდში ცხოვრობდნენ და ამას შეეწირნენ. მე, რაღაც უნიფიცირებული, მზა რეცეპტების მიმართ საკმაოდ სკეპტიკურად ვარ განწყობილი. თუმცა, უდავოა, რომ არსებობს დემოკრატიული თამაშის რაღაც საერთო წესები, რომელიც ყველამ უნდა დაიცვას. მაგალითად, თუ თამაშობ ფეხბურთს, უნდა იცოდე, რომ ბურთზე ხელის შეხება არ შეიძლება. ამ თვალსაზრისით ამერიკელი ექსპერტების რეკომენდაციები გასათვალისწინებელია. თუმცა, კიდევ ვიმეორებ, მე მკვეთრად გავმიჯნავდი ამერიკას და ევროპას. თქვენ გამოკვეთილი გარდამავალი ეკონომიკა გაქვთ, აქ სხვა სახელწოდება არც შეიძლება იყოს. ყოველთვის ვცდილობ, საქართველო შევადარო ესპანეთს, რადგან ამ ქვეყნის ეკონომიკა ჩემთვის ყველაზე ახლობელი და ნაცნობია. ესპანეთს 70 წელი დასჭირდა ნულოვანი სასტარტო მდგომარეობიდან დღევანდელ ნიშნულამდე. საქართველო, კი იწყებს არა ნულიდან, არამედ მინუს „რაღაციდან“. მას ჯერ იმ საწყის ნულამდე მისვლა სჭირდება. რატომ ვამბობ ამას - იმიტომ, რომ ესპანეთში თვით სამოქალაქო ომის შემდეგაც კი იყო და დარჩა კაპიტალისტური ეკონომიკა, კერძო საკუთრებით და ამ საკუთრების დაცვის ძირითადი წესებით. საქართველოში კი ჯერ კიდევ 15 წლის წინ არ იყო კერძო საკუთრება, აქ სრულიად სხვა, მე ვიტყოდი, უფრო ანტიეკონომიკა არსებობდა. ჩემი აზრით, დღეს, საქართველოში არ არსებობს კერძო საკუთრების კრიტიკული მასა. საკუთრება, რა თქმა უნდა, არის, მაგრამ იგი კონცენტრირებულია გარკვეულ წრეებსა და ადამიანთა გარკვეულ რაოდენობაში, მაგრამ ეს არ არის მოსახლეობის უდიდესი ნაწილი, ვთქვათ, მისი 70-80%25. არ აქვს მნიშვნელობა საკუთრების ზომას, აქ ხალხს, უბრალოდ, არანაირი საკუთრება არა აქვს! დემოკრატია კი, როგორც წესი, ტოლია საშუალო კლასისა, რადგან თუ ქვეყანაში არ არსებობს საშუალო ფენა, იქ დემოკრატიაზე საუბარი ძალიან რთულია. დემოკრატია ხომ უმრავლესობის ნებას ნიშნავს. თუ ჩვენ პროკაპიტალისტურ სისტემაზე ვსაუბრობთ (კარგი გაგებით), კერძო საკუთრება ეს არის კაპიტალი, არა აქვს მნიშვნელობა, ფულშია ის გამოხატული, თუ სხვა ქონებაში, თუ ქვეყანაში ადამიანთა უდიდესი ნაწილი მესაკუთრეა (და სწორედ ეს არის საშუალო კლასი), მაშინ ასეთ ქვეყანაში შეიძლება დემოკრატიაზე საუბარი. ასეთი ქვეყანა კი აირჩევს ისეთ ხელისუფლებას, რომელიც ამ საშუალო ფენას დაეხმარება და დაიცავს - ეს განუყოფელი საკითხებია. თავად განსაჯეთ - კონგოსა და ზიმბაბვეშიც ტარდება არჩევნები, თუმცა, იქ დემოკრატიაზე საუბარი ძალიან ძნელია.

გარდა იმისა, რომ საქართველო გარდამავალი ეკონომიკის პერიოდში იმყოფება. არის კიდევ ქვეყნის სპეციფიკასთან დაკავშირებული პრობლემებიც. მაგალითად ის, რომ იგი პოსტსაბჭოთა სივრცეში იმყოფება, რომ შესაქმნელია თანამედროვე კაპიტალიზმის (არ მეშინია ამ გამოთქმის ხმარების) შესაბამისი სტრუქტურები, არის კიდევ წმინდა ნაციონალური ელემენტები, რომელთა გამოხატვის საშუალებაც ხალხს უნდა მიეცეს. ამ ყველაფრის გათვალისწინებით სწორი გზის ძიება კიდევ გარკვეულ დროს წაიღებს. რა თქმა უნდა, შეიძლება აკრიტიკო ხელისუფლება, მაგრამ მოსთხოვო საქართველოს, რომ ის თუნდაც 20 წელიწადში გახდეს ბელგია, უაზრობად მიმაჩნია. უმჯობესია, თქვენი ქვეყანა დარჩეს საქართველოდ და თუ ოდესმე შევა ევროპულ კავშირში, შევიდეს როგორც საქართველო და არა როგორც ბელგიის ან მისი მსგავსი რომელიმე ქვეყნის კლონი. მიმაჩნია, რომ ისეთმა ქვეყანამ, როგორიც საქართველოა, უნდა გამოიყენოს არსებული გამოცდილების ძალიან ფართო სპექტრი, თუმცა, არა მხოლოდ ამერიკის. მე რეკომენდაციას მოგცემდით, გამოიყენოთ ესპანეთის მაგალითი, რომელიც ძალიან ახლოა საქართველოსთან ხასიათით, გეოგრაფიით და ა.შ. თუმცა, კიდევ ვიმეორებ, საქართველომ თამაშის ძირითადი წესების ჩამოყალიბება და ამ წესებით თამაში უკვე დღეს უნდა დაიწყოს. რადგან, არ შეიძლება ერთი ტაიმი ფეხბურთი ითამაშო, შესვენების შემდეგ კი გამოაცხადო, რომ თამაშის მეორე ნაწილში ხელბურთს ითამაშებ, გარკვეული დროის შემდეგ კი იტყვი, რომ ახლა რაგბის თამაშს აპირებ. ეს ყველაზე საშინელია, რაც კი თქვენთან შეიძლება მოხდეს, შემდეგ კი ეს საშინელება, შესაძლოა, სწორი გზის ძიების პროცესადაც კი მოინათლოს.

ევროკავშირის გზავნილები გარდამავალი ეკონომიკებისთვის არ გამოდგება

გზა საძიებელია, მაგრამ, თავდაპირველად, საჭიროა ორიენტირების შერჩევა, წესების მონიშვნა და მათკენ მიზანმიმართული სვლა. მგონია, ამ შემთხვევაში ძირითადი წესები შემდეგია: 1. მიეცეს ხალხს საშუალება, გახდეს მესაკუთრე; 2. არ მიეცეს მსხვილ კაპიტალს კიდევ უფრო გამსხვილების საშუალება, ანუ შემოფარგლოს მისი განვითარება რაღაც ზღვრული ნიშნულით; 3. ყველანაირად შეეწყოს ხელი საშუალო და წვრილი ბიზნესის განვითარებას, რაც ნიშნავს კიდეც საშუალო კლასის ჩამოყალიბებას; გასათვალისწინებელია, რომ ხალხი, რომელიც იმ სისტემიდან გამოვიდა, რომელშიც მესაკუთრეობა დანაშაული იყო, 15-20 წელიწადში სრულიად არაფრისგან საშუალო ფენად ვერ იქცევა, მათ კაპიტალი არა აქვთ, კაპიტალიზაციის გარეშე კი კაპიტალიზმი არ მუშაობს. თვით რიგითი გლეხიც კი, რომელსაც თქვენ დღეს მიწა მიეცით (არ ვიცი, გაქვთ თუ არა კანონი გლეხისთვის მიწის კერძო საკუთრებაში გადაცემის შესახებ, ან თუნდაც ხანგრძლივი იჯარით გადაცემის შესახებ), მაგრამ, მას თუ არ მიეცით თესლის საყიდელი ფული, მიწის დასამუშავებელი მინიტექნიკა, და თუ ეს გლეხი მოყვანილ მოსავალს ვერსად გაასაღებს, ვერავის მიჰყიდის, თუკი არ იარსებებს სტრუქტურა, რომელიც ჩაიბარებს აღებულ მოსავალს და გადაამუშავებს, ყველაფერი ფუჭ საუბრად იქცევა.

საერთო ბაზრის ქვეყნებში (არა ისეთში, როგორიც საქართველოა), სახელმწიფო ცდილობს, არ ჩაერიოს მოსახლეობის ეკონომიკურ საქმიანობაში, მაქსიმალურად ზღუდავს სახელმწიფოს როლს ქვეყნის ეკონომიკურ პროცესებში. ბრიუსელი ამ საკითხს საერთო ბაზარში შემავალ თითოეულ ქვეყანაში ძალიან ფხიზლად აკონტროლებს. ღმერთმა ნუ ქნას, რომელიმე ხელისუფლება რომელიმე კერძო ბიზნესს დაეხმაროს. ეს გასაგებიცაა, რადგან განვითარების იმ საფეხურზე, ერთისთვის დახმარება მეორის დაზარალების ტოლფასია. ამით იმის თქმა მინდა, რომ ევროკავშირის ეკონომიკური გზავნილები საკუთარი ქვეყნებისადმი - არავითარი ჩარევა სახელმწიფოს მხრიდან - გარდამავალი ეკონომიკებისთვის არ გამოდგება. ამიტომ საქართველოში, სანამ იგი იმყოფება გარდამავალი ეკონომიკის პირობებში, სახელმწიფომ ძალიან დიდი როლი უნდა შეასრულოს. მაგრამ, ეს უნდა იყოს არბიტრის როლი და არა ერთის დახმარება მეორის საზიანოდ. პირიქით, სახელმწიფო უნდა დაეხმაროს იმას, ვისაც ეს სჭირდება და შეზღუდოს იმათი უსაზღვრო განვითარება, ვისაც დახმარება აღარ სჭირდება. ამაშია სახელმწიფოს ყველაზე რთული როლი. მთავრობის როლი კი სწორედ იმაშია, რომ ისინი უბრალოდ ვიღაცის მომხრეები კი არ უნდა იყვნენ, არამედ ხალხის ინტერესების დამცველნი, რადგან სწორედ ხალხის არჩეული და მის მიერ დანიშნულია. არ ვიცი, ზუსტად რამდენია საქართველოს მოსახლეობა, ალბათ 4 მილიონზე მეტი და ამ რაოდენობაში ალბათ 100, 200, თუნდაც 1000 კაცია მდიდარი. ვის ინტერესს უნდა გამოხატავდეს მთავრობა, თუ იგი ნამდვილად არჩეულია? რა თქმა უნდა, იმ დანარჩენის, რომელიც მდიდარი არ არის. გასაგებია, რომ ეს ძნელია, მაგრამ ეს საერთო თამაშის მთავარი წესია, რადგან საშუალო ფენის შექმნა პრიორიტეტული უნდა იყოს ნებისმიერი სახელმწიფოსთვის, თუ მას სურს, რომ დემოკრატიულ ქვეყნად იქცეს მომავალში. ამის გარეშე არაფერი გამოვა.

- ჩვენს ქვეყანაში მიმდინარე ეკონომიკური პროცესები ხშირად ფასდება როგორც „ნომენკლატურული კაპიტალიზმი“...

- აბსოლუტურად მართალი ხართ. მე ვიტყოდი, ბიუროკრატიულიც, რადგან ხშირად სწორედ ჩინოვნიკები ცდილობენ ეკონომიკურ პროცესებში ჩარევას. მე ეს რუსეთის მაგალითზე ვიცი. ამიტომ სწორედ ამ ჩინოვნიკური, ნომენკლატურული კაპიტალიზმისგან შორს წასვლაა საჭირო! დიახ, ამ ყველაფერს უნდა გაეცალო და ამის მაგალითები და საშუალებები არსებობს. მხოლოდ მათი ნახვა და გათვალისწინებაა საჭირო. ამას კი პოლიტიკური ნება და სურვილი სჭირდება, რაც უკვე ერზე, ხალხზეა დამოკიდებული. რამდენად მოახერხებთ ქართველები არათუ სწრაფად, არამედ სწორად შემოაბრუნოთ საზოგადოებრივი აზრი იქითკენ, რომ ხელისუფლებაში მყოფმა ძალებმა გამოხატონ უმრავლესობის ინტერესი, ბევრი რამ თვით საზოგადოებაზეა დამოკიდებული.

- ექსპერტები ხაზს უსვამენ იმასაც, რომ არც ოლიგარქიისადმი სწრაფვაა ჩვენი ხელისუფლებისთვის უცხო...

- ის კრიტიკა, რაც მე ეკონომიკურ ფორუმსა თუ თქვენი ჟურნალის მიერ ორგანიზებულ ბიზნესკონფერენციაზე მოვისმინე, აბსოლუტურად დასაბუთებული და არგუმენტირებული იყო. მინდა გითხრათ, რომ ბრძოლა ასეთ მანკიერებებთან (არსებულ ბიუროკრატიასთან, ოლიგარქიასთან) ესპანეთში, საფრანგეთსა თუ გერმანიაში დღესაც გრძელდება, ოღონდ სხვა დონეებზე, რადგან ამ ქვეყნებში უკვე შექმნილია საკუთრების მქონე ადამიანთა ის კრიტიკული მასა, რომელიც წყვეტს კიდეც ქვეყნის ბედს. მე რატომ ვსაუბრობ ხშირად აშშ-ზე - იმიტომ, რომ იქ ეს კრიტიკული მასა იმდენად დიდია, მნიშვნელობა აღარ აქვს, რესპუბლიკელები მოვლენ ხელისუფლებაში თუ დემოკრატები, ორივე შემთხვევაში ისინი იძულებულნი იქნებიან დაიცვან იმ კრიტიკული მასის ინტერესები, რომლის სტაბილურობის დონეც ძალიან მაღალია, რასაც ვერ ვიტყვით ევროპაზე. იქ სრული დარწმუნებით არაფრის თქმა არ შეიძლება, რადგან ევროპა ყოველთვის იყო გაყოფილი იდეოლოგიური ტენდენციებით - მემარჯვენეები, მემარცხენეები. სხვა საკითხია, რომ თანამედროვე ეპოქაში ეს ყველაფერი უფრო ცივილური გახდა, ერთი ფორმიდან მეორეში გადავიდა, თუმცა არ უნდა დაგვავიწყდეს, რომ ევროპამ შვა მარქსიზმი, ფაშიზმი, ევროპამ იმდენი საშინელი რამ „აჩუქა“ მსოფლიოს, რომ შეიძლება გაგიჟდეს კაცი! ოღონდ, ევროპის ხიბლი სწორედ იმაშია, რომ იგი ყოველთვის ახერხებდა ამ ყველაფრის დაძლევას. ამიტომ მიმაჩნია, რომ საქართველომ, იცის რა მთელი ეს ისტორია, შეუძლია ისწავლოს ყველას გამოცდილებაზე. 5 დღეში ყველაფერში გარკვევას ვერ მოვახერხებდი, მაგრამ შევამჩნიე, რომ უფრო მეტად კრიტიკა (და აბსოლუტურად მართებულადაც) ისმის, მაგრამ ვერსად მოვისმინე მდგომარეობიდან გამოსვლის სერიოზული რეცეპტები. ძირითადად ამას ევროკავშირის თუ კიდევ სხვა ტიპის ექსპერტები აკეთებენ. რა თქმა უნდა, ეს კარგია, მაგრამ რას ფიქრობს თავად საქართველო ამა თუ იმ პრობლემასთან დაკავშირებით, არიან თუ არა ქვეყანაში ეკონომისტები თუ პოლიტიკოსები იმათ გარდა, რომლებსაც სოსო ცისკარიშვილმა „ბენდუნომიკის“ მიმდევრები უწოდა, ბუნდოვანია. სასურველია, არსებობდნენ პოლიტიკოსები, რომლებიც კრიტიკის გარდა რაიმე სასარგებლო და საგნობრივ რჩევებსაც მისცემდნენ ხელისუფლებას. თუმცა, მესმის, რომ ეს ადვილი არ არის. იმის თქმა მინდა, რომ სწორი გზის ძიება ბევრ გასამართლებელს აძლევს თქვენს (თავის დროზე ჩვენსასაც) ხელისუფლებას, თუმცა, ეს ძიება არ უნდა იყოს უსასრულო, რადგან იგი დაემსგავსება ჩაკეტილ წრეზე სიარულს, საიდანაც გამოსავალი არ არსებობს. ვფიქრობ, მეტი აქტიურობაა საჭირო, რათა დასრულდეს ძიება და დროულად გადახვიდეთ კონკრეტულ მოქმედებაზე.

საზოგადოებამ უნდა თქვას თავისი სიტყვა

- საზოგადოება ყოველთვის უნდა ამბობდეს თავის სიტყვას, მაგრამ განათლებულმა პოლიტიკოსებმა და პატიოსანმა ეკონომისტებმა უნდა დახატონ ქვეყანაში არსებული რეალობის სწორი და გამართული სურათი. ყველა არჩევნების წინ, ყველა ქვეყანაში, პოლიტიკოსები ცდილობენ გაალამაზონ ის, რაც არის და დაფარონ არსებული ნაკლოვანებები. აი, სწორედ ეს არის მათი მთავარი შეცდომა, რადგან ხალხი კი ირჩევს, მაგრამ ის ან მოტყუებული, ან არასწორად ინფორმირებულია ხოლმე. ეს შეიძლება მისატევებელი იყოს, ვთქვათ, ესპანეთისთვის, სადაც ამასწინანდელი არჩევნების წინ დაამახინჯეს ზოგი ინფორმაცია, თუმცა, სურათის კარდინალურად შეცვლა ვერ მოახერხეს. შემიძლია ვთქვა, რომ ესპანეთის ეკონომიკისთვის ეს სასიკვდილო გადაცდომა არ იყო. მაგრამ ეკონომიკებისთვის, რომლებიც ფაქტობრივად ჰაერში არიან გამოკიდებულნი და რაღაცის ძიებაში არიან, ამომრჩევლისთვის მიწოდებული ინფორმაციის დამახინჯება არასწორი გზისკენ გადახვევის ტოლფასი და ძალიან სერიოზული შეცდომაა, თუ დანაშაული არა. ამიტომ ქვეყანაში უნდა მოიძებნოს ასეთი განათლებული და პატიოსანი ეკონომისტები და პოლიტიკოსები, რომლებიც ხალხს არ მოატყუებენ!

პოლიტიკოსები ხშირად თავისი, საკუთარი ცხოვრებით ცხოვრობენ. ეს ესპანეთშიც იგრძნობა. ხალხი ხშირად არ მიდის არჩევნებზე, თუმცა იქ ხმის მიმცემთა პროცენტი 60-70%25-მდე აღწევს. იმ 30%25-ს, რომელიც საერთოდ არ მიდის არჩევნებზე, ემატება მისული 70%25-ის ის ნაწილი, რომელიც, როგორც წესი, უმრავლესობას მცირე პროცენტით ჩამორჩება ხოლმე, რაც იმას ნიშნავს, რომ მოსახლეობის უდიდესი ნაწილი კი არა, მისი დაახლოებით 35%25 ირჩევს ხელისუფლებას. ამას მე იდეალურ ან გენიალურ დემოკრატიას ვერ ვუწოდებ. თვით ის დემოკრატიული პრინციპი - რომ ირჩევს მხოლოდ არჩევნებზე მისული ხალხის უმრავლესობა, ჩემთვის მხოლოდ არითმეტიკული ფორმულაა და სხვა არაფერი. არ ვფიქრობ, რომ მოსახლეობის მხოლოდ 35%25-ის მიერ არჩეული ხელისუფლება არის საერთო-სახალხო ხელისუფლება. ამიტომ მე მივესალმები ბელგიის ტიპის ქვეყნებს (ალბათ, კარგი იქნებოდა, მთელ ევროპაში დანერგილიყო ეს პრინციპი), სადაც ხმის მიცემა თითოეული მოქალაქისთვის სავალდებულოა. შენ შეგიძლია შენი ხმა გაანულო, მაგრამ არჩევნებზე აუცილებლად უნდა მიხვიდე, ანუ პროცესში მონაწილეობა უნდა მიიღო. ჩვენ ხომ მოსახლეობის იმ ნაწილის მოსაზრება, რომელიც არჩევნებზე არ მიდის, საერთოდ არ ვიცით. ნდობა მოქმედი სისტემისადმი ყველაზე მნიშვნელოვანია. უნდა იცოდე, რომ თუ არ გაქვს ნდობა საკუთარ ქვეყანაში, უცხოეთიც არ გენდობა. საქართველოს, ალბათ, უნდა წარმატებული ურთიერთობა ჰქონდეს სხვა ქვეყნებთან, ოცნებობს დიდი რაოდენობით უცხოური კაპიტალის შემოდინებაზე, უცხოური კაპიტალი კი, ისევე როგორც ადგილობრივი, მთავრობისადმი ნდობის გარეშე, ფულს ქვეყანაში არ ჩადებს. მე არ ვიცი, არის თუ არა საქართველოდან ფულის გადინება, რამდენად დებენ ქართველი ბიზნესმენები ფულს საკუთარ ეკონომიკაში თუ გააქვთ იგი საზღვარგარეთ, როგორც ეს სხვა პოსტსოციალისტურ ქვეყნებში შეინიშნება, მაგრამ ფაქტია, რომ უნდობლობის ეს ნიშანი ძალიან სერიოზულია და საჭიროა ჩინოვნიკებმა, პოლიტიკოსებმა, ეკონომისტებმა გაანალიზონ შექმნილი სიტუაცია.

- თქვენ საშუალო ფენის შექმნის აუცილებლობაზე საუბრობდით. დღეს საქართველოს თითქმის მთელი მოსახლეობა ბანკის კრედიტებით ცხოვრობს. ამბობენ იმასაც, რომ ქვეყანა „საბანკო ხაფანგშია“ გაბმული და ადამიანები ხშირად სახლკარის გარეშე რჩებიან. როგორ ფიქრობთ, მიუთითებს თუ არა ეს იმაზე, რომ ქვეყანაში არ ვითარდება ეკონომიკა, არ იქმნება ახალი სამუშაო ადგილები და ხალხი იძულებულია, სესხებით გაიტანოს თავი, თუ ეს ჩვეულებრივი მოვლენაა?

- თუ აბსტრაქტულად ვიტყვით, ეს არაფერზეც არ მიუთითებს, რადგან ეს თანამედროვე კაპიტალიზმის ცხოვრების წესია. ერთ-ერთი პირველი ქვეყანა, რომელმაც ამ წესით დაიწყო ცხოვრება და დღემდე ასე ცხოვრობს, ამერიკაა. თუ ამ ცხოვრების წესის ფორმულას განვიხილავთ, ეს იმას ნიშნავს, რომ თუ მე შემიძლია უფრო მეტი გამოვიყენო, ვიდრე რეალურად გამოვიმუშავებ დღეს, თანაც ვიცი, რომ მაქვს შემოსავლის ისეთი წყარო, რომ რეგულარულად დავფარო ჩემი დღევანდელი გადამეტებული დანახარჯი, ეს აბსოლუტურად ნორმალურია. იქ მუშაობს ჯანმრთელი პრინციპი - ვიღებ კრედიტს, ვიცი რა, რომ იმას აუცილებლად დავფარავ. ასე ხდება ნორმალურ ქვეყნებში. რაც შეეხება გარდამავალი პერიოდის კაპიტალიზმს (საქართველო და მისი მსგავსი სხვა ქვეყნები), აქ საქმე სხვაგვარადაა. უპირველეს ყოვლისა, აქ არ არსებობდა არანაირი თავისუფალი სახსარი, საბჭოური ეკონომიკა ადამიანს ყოველთვიურად აძლევდა იმდენს, რომ მშიერი არ მომკვდარიყო. დღესაც კი, მიუხედავად იმისა, რომ გაქვთ კარგი სამუშაო, მაგრამ არ არსებობს გარანტია, რომ ამ სამუშაოს ხანგრძლივი პერიოდით შეინარჩუნებთ, არსებობს იმის დიდი საფრთხე, რომ სახლისა და მანქანის გარეშე დარჩე, რადგან ბანკი საქველმოქმედო ორგანიზაცია არ არის. ღარიბ საქართველოში, სადაც ხალხს ფული არა აქვს, მაგრამ ცდუნება დღეს ძალიან დიდი და ბევრია, ხალხი ვერ ითვალისწინებს ყველაფერს, მეტიც, საქართველოში ჯერ არ არსებობს კრედიტებით ცხოვრების კულტურა, რადგან ასეთი რამ აქ არასოდეს ყოფილა. ამიტომ, ხალხი უფრო ემოციებითა და სურვილებით მოქმედებს, ვიდრე რეალური შესაძლებლობებით. სისტემა კი მოქმედებს, ბანკი ითხოვს თავისი კრედიტის უზრუნველყოფას, იქნება ეს ბინა თუ მანქანა და ადამიანი ერთდროულად კარგავს კრედიტსაც და მის უზრუნველსაყოფ ქონებასაც. რა შეიძლება აქ ითქვას? იყავით ფხიზლად და კარგად დარწმუნდით საკუთარ შესაძლებლობებში.

პოლიტიკური ნება და სწორად არჩეული სქემა

რაც არ უნდა თქვან ევროკავშირის ექსპერტებმა, მიმაჩნია, რომ გარდამავალ პერიოდში, სახელმწიფომ, უნდა თქვას თავისი სიტყვა. მთავარია, მთავრობა არ იქცეს ეკონომიკის სუბიექტად. მან უნდა დაარეგულიროს ეკონომიკა, დაეხმაროს მათ, ვისაც ეს დახმარება სჭირდება. როგორი უცნაურიც არ უნდა იყოს, ფრანკოსდროინდელი ეკონომიკა სოციალურად ძალიან ორიენტირებული იყო, რადგან მას აღარ უნდოდა სამოქალაქო ომის მსგავსი აფეთქებები და მონდომებული იყო, რომ სოციალური სფერო დარეგულირებულიყო და ხალხს თავი უკეთესად ეგრძნო. ესმოდათ რა, რომ ნულიდან იყო ყველაფერი დასაწყები და ქვეყანაში ბაზარი და საშუალო ფენა ჯერ კიდევ შესაქმნელი იყო, ესპანეთში შეიქმნა სპეციალიზირებული ბანკების მთელი სისტემა - რეკონსტრუქციის ბანკი, სამრეწველო ბანკი, სასოფლო-სამეურნეო ბანკი, არსებობდა სოფლის თუ ქალაქის შემნახველი სალაროები, რომლებშიც ჩვეულებრივი, მათ გვერდით არსებული უნივერსალური ბანკებისგან განსხვავებით, დაკავებულნი იყვნენ კონკრეტული სექტორების დაკრედიტებით. სახელმწიფომ უნდა შექმნას სტრუქტურები, ამა თუ იმ ფორმის სახსრებით, არ არის სავალდებულო, ეს ყოველთვის ფული იყოს, ეს შეიძლება იყოს ფისკალური შეღავათები, ან თუნდაც, სახელმწიფო და კერძო კაპიტალის შერწყმა (და ამ დროს უნდა არსებობდეს კერძო კაპიტალის კომპენსაციის სისტემა). თქვენთან ხომ სოფლის მეურნეობას, წარმოებას, თითქმის ყველა დარგს სჭირდება დახმარება, ხომ ყველაფერი ჩაშვებულია, ასე იყო ესპანეთშიც. ესპანეთი გამოძვრა, რადგან იქ იყო პოლიტიკური ნება და სწორად არჩეული სქემა. თანაც ფრანკო დიდად არ დაგიდევდათ გარშემომყოფთა რჩევა-დარიგებებს, მან უბრალოდ იცოდა, რა იყო გასაკეთებელი. ეს უპირატესობა მას ჰქონდა, რადგან დიქტატორი იყო და მისთვის მარტივი იყო, მხოლოდ საკუთარ ჭკუაზე ევლო. დემოკრატიულ სისტემაში ეს უფრო რთულია, თუმცა ნება საქმის კეთებისა არ უნდა გაქრეს. ფრანკოს ჰქონდა ეს პოლიტიკური ნება. ვფიქრობ (თუმცა შეიძლება ვცდებოდე), ისეთი ეკონომიკისთვის, როგორიც საქართველოშია, სპეციალიზირებული ბანკების გარეშე, სახელმწიფოს მხრიდან გარკვეული მონაწილეობის გარეშე, რაც უნდა გამოიხატოს საშუალო და წვრილი ბიზნესის სტიმულირებასა და დარეგულირებაში, სერიოზულ ნიშნულზე გასვლა ძალიან ძნელი იქნება. ესპანეთი ამის ნათელი მაგალითია. ამიტომ საქართველოს, რომელიც დემოკრატიულ სისტემაში არსებობს და არ იმყოფება პოლიტიკურ იზოლაციაში, უამრავი ფორმულის გამოყენება შეუძლია, რისი ფუფუნებაც სხვა ქვეყნებს არ ჰქონიათ. მე არ ვფიქრობ, რომ საქართველო თურქეთზე რაიმეთი ნაკლებია. თურქეთზე იმიტომ ვამბობ, რომ ის მოსაზღვრე ქვეყანაა, ფაქტობრივად ერთი და იგივე რეგიონია - ერთი და იგივე შავი ზღვა, კლიმატიც კი ერთნაირია. რატომ ხდება თურქეთში ის, რაც ხდება, საქართველოში კი ასე არ არის. ამაზე უნდა დაფიქრდეთ. თურქეთი, აგერ უკვე რამდენი წელია, ევროკავშირისკენ იწევს, მაგრამ სანამ იქით გაიწევდა, მან შექმნა შესაბამისი ბაზა. სხვასაც გეტყვით, საქართველო დღეს რომც მიიღონ ევროპულ თანამეგობრობაში, ვერ გეტყვით, რომ ეს ძალიან კარგი იქნებოდა, რადგან არის ისეთი რაღაცეები, რაც თითოეულმა ქვეყანამ თვითონვე უნდა გააკეთოს (ყველანაირი გაგებით), და შემდეგ შევიდეს რომელიმე კლუბში. რადგან, თუ შენ თავად არ გააკეთე ის, რაც შენთვის სასიცოცხლოდ აუცილებელია, მერე ვეღარავის მოსთხოვ პასუხს, რომ რაღაც გაგიფუჭა! უნდა გვახსოვდეს, რომ ნებისმიერი ევროპული, თუ ამერიკული კლუბი შენს ქვეყანაში იმას გააკეთებს, რაც მას მიაჩნია საჭიროდ და არა იმას, რაც შენ გჭირდება(?!) ამიტომ, ეს ეტაპი თქვენ კიდევ გასავლელი გაქვთ. სწორი ორიენტირებია შესარჩევი, არ შეიძლება ყველაფრის უბრალოდ კოპირება.

ხელისუფლებას პატივს მაინც უნდა სცემდნენ

არ არსებობს ხელისუფლება, რომელიც ყველას ეყვარება. ეს სავალდებულო არც არის, მაგრამ აუცილებელია, რომ დასაწყისისთვის მას პატივს მაინც სცემდნენ. თუმცა, ხელისუფლებას პატივს მაშინ სცემენ, როცა ხედავენ, რომ რაღაცის გაკეთება შეუძლია, არ უშვებს გრანდიოზულ შეცდომებს და თავს მხოლოდ იმ შემთხვევაში იმართლებს, როცა ამის ობიექტური მიზეზები არსებობს. გულწრფელად გეტყვით - თქვენი ხელისუფლების ლანძღვა ყველაფრის გამო სწორად არ მიმაჩნია. მას უამრავი თავისი პრობლემა აქვს, ხელისუფლებაში მყოფ ადამიანებს საბაზრო ეკონომიკის მართვის საკმარისი გამოცდილება არ გააჩნიათ იმ უბრალო მიზეზის გამო, რომ აქ არ არის ბაზარი. უნდა გაიგოთ, რომ ისინიც რაღაც ახალი გზის საწყისთან იმყოფებიან, მათთვისაც ბევრი რამ არის უცხო და გაუგებარი, ბევრია ობიექტური და სუბიექტური მიზეზი, ამიტომაც მათაც უნდა მიეცეთ ნდობის გარკვეული კრედიტი. თუმცა, თუ ხელისუფლება მუდმივად არ ასრულებს დაკისრებულ მოვალეობას, მუდმივად ერთს ამბობს და მეორეს აკეთებს, მაშინ სწორედ ამისთვის არსებობს არჩევნები. კრიტიკა ყოველთვის აუცილებელია, მაგრამ ეს უნდა ხდებოდეს არა გაბოროტებითა და ხელისუფლებისადმი ზიზღით, არამედ რაღაც პოზიტიური მუხტით, რადგან ხელისუფლებაც გრძნობს ამ ზიზღს და კიდევ უფრო აგრესიული ხდება, რადგან თვლის, რომ ის ცდილობს რაღაცის გაკეთებას, სხვები კი ამას ვერ ხედავენ. ამაში ისინი ხანდახან მართლებიც არიან!

არის დემოკრატიის კიდევ ერთი, მნიშვნელოვანი დეტალი - ხელისუფლებისა და ხალხის საინფორმაციო ურთიერთობა. არაფერს ვამბობ ამ ურთიერთობის წმინდა პოლიტიკურ ასპექტზე, რადგან რა ხდება ეკონომიკის დონეზე, ამას ხალხი ყოველ ნაბიჯზე ხედავს, იქნება ეს მაღაზია, თუ ბაზარი. კულტურულ ასპექტშიც ხედავენ ადამიანები, რას ატენიან ძალით, მაგრამ სხვაა საინფორმაციო ურთიერთობა, ანუ რამდენად იცის ხელისუფლებამ, რით ცოცხლობს მისი ხალხი, რამდენადაა იგი ინფორმირებული საზოგადოების მოთხოვნებზე. როცა ასეთი ინფორმაციული გაცვლა არსებობს, ნაკლებია აგრესია საზოგადოების მხრიდან. მე ესპანეთის მაგალითს მოგიყვანთ. სოციალისტური ხელისუფლება 4 წლის წინათ სპეციფიკურ პირობებში მოვიდა მმართველობაში (იყო ტერორისტული აქტები, ბევრი ცუდი რამ მოხდა მაშინ ესპანეთში). მაშინ, ყველა დონის სოციოლოგიური კვლევა მიუთითებდა, რომ საზოგადოებრივი აზრი წინა ხელისუფლების - კონსერვატორების მხარეს იხრებოდა. წესით, სწორედ მათ უნდა გაემარჯვათ. მაგრამ იმ საგანგებო მდგომარეობამ და იმან, თუ როგორ გამოიყენეს ეს მდგომარეობა ერთი, თუ მეორე მხარის მიერ კონტროლირებადმა საინფორმაციო საშუალებებმა, სასწორის პინა სოციალისტების სასარგებლოდ გადაიწონა. მე არ მივეკუთვნები ოპოზიციას და ვცდილობ პოლიტიკის მიღმა დავრჩე, მაგრამ ჯანსაღი აზრის თვალსაზრისით, სოციალისტებმა 4 წლის განმავლობაში იმდენი შეცდომა დაუშვეს, იმდენი რამ გააკეთეს ისეთი, რისი გაკეთების აუცილებლობაც ფაქტობრივად არ არსებობდა (რადგან უამრავი სხვა რამ იყო ქვეყანაში საკეთებელი), რომ ყველა დარწმუნებული იყო, ახლანდელ არჩევნებში სოციალისტები ვეღარ გაიმარჯვებდნენ. თუმცა, ისინი მაინც დარჩნენ მმართველობაში. აქ მთავარი როლი სწორედ ხალხთან საინფორმაციო ურთიერთობამ ითამაშა და სწორედ ამ საკითხში წააგო ოპოზიციამ. ის, რომ ოპოზიციამ ფაქტობრივად ვერ შეძლო ყველაფერ იმის უარყოფა, რასაც ხელისუფლება ამბობდა და ვერაფრით დაასაბუთა, რომ იგი ტყუოდა, მისი დიდი შეცდომა და მინუსია. შეგეძლოს კარგად ახსნა ის, თუ რა გინდა, შეგეძლოს უბრალო, გასაგები ენით გააგებინო ხალხს შენი სათქმელი, თანამედროვე დემოკრატიებისთვის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი საკითხია. ხალხი არჩევნების წინ ხომ ელექტორატად იქცევა ხოლმე და მასთან სწორი ურთიერთობაა საჭირო.

საქართველოსაც შეუძლია ფსონი ტურიზმზე დადოს

თქვენს ქვეყანაში ჩემი ჩამოსვლის მთავარი მისია სწორედ ისაა, რომ გაგიზიაროთ გამოცდილება და თქვენ წინაშე მდგარ ამოცანებში გარკვეული ოპტიმიზმი შევიტანო, თორემ კრიტიკა იოლია და საკრიტიკოც ბევრი რამ გაქვთ. მე იმის თქმა მინდა, რომ რაც არ უნდა ცუდად იყოს საქმე, საბოლოოდ ყველაფერი კარგად იქნება, რადგან უნდა იცოდეთ, რომ ადრე სხვა ქვეყნებსაც ცუდად ჰქონდათ საქმე. მთავარი აქ იმის გაგებაა, რომ ეს წარუმატებლობა დროებითია და იმისათვის, რომ კარგად იყოს საქმე, რაღაც უნდა გააკეთო.

კიდევ ერთ თემას მინდა შევეხო, რომელიც საქართველოში ყოფნისას მოვინიშნე და მინდოდა ამის შესახებ მეთქვა ორიოდე სიტყვა. ესპანეთის ერთ-ერთი უნიკალური გამოცდილება იმაში მდგომარეობს, რომ იქ თავის დროზე არჩეული იყო ერთი ვექტორი, რომელმაც განსაზღვრა ეკონომიკური განვითარების მიმართულება. ჩვენი ქვეყნები ძალიან ჰგავს ერთმანეთს, არც ჩვენ ვართ მდიდრები ბუნებრივი რესურსებით და მთავარი ორიენტირი ჩვენთვისაც ტურიზმია, ისევე როგორც, სასურველია იყოს თქვენთვისაც. ჩემს ქვეყანას არ ჰქონდა უცხოური დახმარებები, რადგან არავინ მოგცემს ფულს, თუ არაფერი გაქვს. ამიტომ, ესპანეთს ერთადერთი რამ რჩებოდა - როგორმე ეპოვა გამოსავალი და ეს გამოსავალი ტურიზმი აღმოჩნდა. პირველ რიგში, ტურიზმი თავის თავში მოიცავს ინფრასტრუქტურის მშენებლობას, გზებს და ყველაფერ იმას, რაც მოგზაურობასთან და გადაადგილებასთანაა დაკავშირებული; მეორე - იმისთვის, რომ ტურისტები ჩამოვიდნენ, მათ ნორმალური დახვედრა და მოვლა-პატრონობა სჭირდებათ, ამისთვის კი საჭიროა კარგი სასტუმროების, დასასვენებელი კომპლექსების, მომსახურების სხვა ობიექტების აშენება. თუმცა, ყველაზე მთავარი მაინც მათი კარგად გამოკვებაა - ტურისტს ნოყიერად უნდა ასვა და აჭამო. ამ ყველაფრის გასაკეთებლად არც გაზის საბადოების ქონაა აუცილებელი და არც ნავთობის, საკმარისია მხოლოდ სოფლის მეურნეობა. იმის გათვალისწინებით, რომ ტურიზმი მომავალში უდიდეს მოგებას მოუტანდა, სახელმწიფოსთვის მომგებიანი იყო, დახმარებოდა სოფლის მეურნეობას. ეს ხომ ის დარგია, სადაც ძალიან გართულებულია ექსპორტი, რადგან თითქმის ყველა ქვეყანას გააჩნია საკუთარი სოფლის მეურნეობის პროდუქტები. ტურიზმი კი ამ თვალსაზრისით სულ სხვა შესაძლებლობებს იძლევა. როცა თქვენთან ჩამოვა ტურისტი, ბუნებრივია, მას კვება სჭირდება, ამიტომ ის უკვე თქვენი სოფლის მეურნეობის პროდუქციის იმპორტიორი ხდება თქვენივე ქვეყანაში, ეს ფარული ექსპორტია, თანაც განუსაზღვრელად დიდ მასშტაბებში. ესპანეთში მოსახლეობა 40 მილიონია და ეს ქვეყანა დამატებით 54 მილიონ ტურისტს კვებავს წელიწადში.

ასე რომ, ტურიზმი განვითარების ერთგვარ ინტეგრალურ სისტემად იქცა. ავიღოთ მისი შემადგენელი მშენებლობა, რომელიც სამუშაო ადგილების უსაზღვროდ დიდ რაოდენობას ქმნის მონათესავე დარგებში - საჭიროა ცემენტი, აგური და უამრავი სხვა მასალა. თანაც ეს ის დარგია, რომელიც განსაკუთრებულ პროფესიულ მომზადებას არ მოითხოვს მშენებლობაზე უმუშევართა მთელი არმია შეიძლება დასაქმდეს, ხელმძღვანელ რგოლს არ ვგულისხმობ, აგურების ერთმანეთზე დადებას განსაკუთრებული მომზადება არ სჭირდება. სერვისი - იგივე ახალი სამუშაო ადგილებია. ანუ ტურიზმი ეკონომიკურად მძიმე მდგომარეობაში მყოფ სახელმწიფოს საშუალებას აძლევს ჩაანაცვლოს ის უკმარისობა, რაც მას ბუნებრივი რესურსების უქონლობის გამო შეიძლება შეექმნას. მგონია, რომ ეს საქართველოშიც გაამართლებს! რადგან, როგორც გითხარით, ჩვენი ქვეყნები ძალიან ჰგავს ერთმანეთს - კლიმატით, სტუმართმოყვარეობით, ტემპერამენტით და ბევრი სხვა რამით. საჭიროა მხოლოდ პოლიტიკური ნება, რისი გამოხატულებაც იქნება სახელმწიფოს მიერ საწყისი კაპიტალდაბანდებების განხორციელება ტურიზმში, ყველა ქვეყანაში ასეა - ინფრასტრუქტურით დაკავებულია სახელმწიფო. ესპანეთში, როცა ტურიზმი იწყებდა განვითარებას, რაიმე განსაკუთრებული თავისუფალი ფული არ არსებობდა, მაგრამ არსებობდა პროგრამა, რომლის შემდგენლებსაც ესმოდათ, რომ უმჯობესია რაღაც სახსრები დღეს ჩაიდოს ამ საქმეში და ხვალ უკვე ეს კაპიტალდაბანდება მოგებას არა მხოლოდ ფულის ჩამდებს, არამედ ყველას მოუტანს. ამან 150-200%25-ით გაამართლა. ვფიქრობ, გარკვეულწილად საქართველოსაც შეუძლია ფსონი სწორედ ტურიზმზე დადოს (მე არ ვამბობ, რომ ეს ერთადერთი სფერო შეიძლება იყოს) იმის გათვალისწინებით, რამდენი საერთო აქვს ამ ორ ქვეყანას. დღეს ისეთი შთაბეჭდილება მრჩება, საქართველო ესპანეთს ვერც ხედავს და არც არაფერი იცის მის შესახებ. არადა, ურთიერთთანამშრომლობა ბევრ კარგს მოუტანდა თქვენს ქვეყანას. იქნებ, მოხერხდეს ამ ინიციატივის მიტანა გარკვეულ სახელმწიფო, თუ კერძო სტრუქტურებამდე, თუნდაც თქვენი ჟურნალის საშუალებით, რომ დაიწყოს ესპანეთისა და საქართველოს დაახლოების პროცესი. ამერიკა კარგია, მაგრამ ის ისე შორსაა და თანაც ისე შეუთავსებელია საქართველოსთან კალიბრით, რომ იგივე შეიძლება ითქვას, ვთქვათ, გერმანიაზე. მე არ ვამბობ, რომ მათთან კავშირები საჭირო არ არის, პირიქით, ყველასთან ახლო ურთიერთობები უნდა დაამყაროთ, მაგრამ ესპანეთს აქვს გარკვეული სპეციფიკური გამოცდილებები, რომელიც შეიძლება საქართველოს გამოადგეს. ჩვენ ხომ ორივე ევროპის გარეუბანში ვიმყოფებით, თქვენ ახლოს ხართ დარდანელის სრუტესთან, ჩვენ ჰიბრალტართან, ფაქტობრივად ჩვენ ვკეტავთ ევროპას და ვფიქრობ, ამ სპეციფიკური მიმართულებით ესპანეთში არსებული გამოცდილებაც საინტერესო იქნება საქართველოსთვის.

ვისურვებდი, ქართველებს საქართველოთი ეამაყათ

- ვისურვებდი, რომ თქვენი ქართული სტუმართმოყვარეობა, ეროვნული სიამაყე, ტრადიციები, უძველესი კულტურა, სიმძიმეებითა და წინააღმდეგობებით სავსე თქვენი რთული ისტორია, ყველფერი ეს გაერთიანდეს ერთ დადებით ვექტორში, რომელიც საქართველოს ისეთ აყვავებულ ქვეყნად აქცევს, რომელშიც, შესაძლოა ყველა კმაყოფილი და ბედნიერი ვერ იყოს (ასეთი რამ ბუნებაში არ არსებობს), მაგრამ რომლითაც ქართველები იამაყებდნენ. ვისურვებდი, რომ როცა საქართველოს ჰიმნი დაუკრავდა, ყველას მკერდზე მიედო ხელი, ასე როგორც, ვთქვათ, ამერიკაში და, მოწიწების ნიშნად თავი დაეხარა მაშინ, როცა ქართული დროშა აფრიალდებოდა. მოკლედ, ვისურვებდი, რომ ქართველებს საკუთარი ქვეყნით ეამაყათ. იმედი მაქვს, რომ თქვენ ამის მიღწევა შეგიძლიათ.

ილნარ გორელიშვილი
ჟურნალ „ბიზნესი და კანონმდებლობის“ წამყვანი რედაქტორი

ეკონომიკა პოლიტიკურ დივიდენდს არ უნდა ეწირებოდეს!

იაკობ მესხია
ეკონომიკურ მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი

ბიზნესის განვითარებაზე მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს როგორც გარე ეგზოგენური, ასევე, ქვეყნის შიდა - ენდოგენური ფაქტორები და პირობები. მსოფლიოს ეკონომიკური კრიზისი დაწყებულია და ეს მკაფიოდ გამოიკვეთა დავოსის 28-ე მსოფლიო ეკონომიკურ ფორუმზე. პლანეტის წამყვანმა ეკონომისტებმა აღიარეს, რომ მსოფლიო ეკონომიკურ კრიზისს საფუძველი ჩაეყარა აშშ-ში, სადაც იპოთეკურ ბაზარზე დაწყებულმა რყევებმა თანდათანობით ევროპის კონტინენტზე გადაინაცვლა. ჯორჯ სოროსის განცხადებით, დღევანდელი კრიზისი ბოლო 60 წლის განმავლობაში ყველაზე სერიოზულია და ამერიკის ეკონომიკას რეცესიისგან ვერაფერი იხსნის. მისი აზრით, საკრედიტო ექსპანსიის ეპოქა მთავრდება, რომლის ერთ-ერთი საყრდენი დოლარია, როგორც მსოფლიო სარეზერვო ვალუტა. მართალია, აშშმ მიიღო სწორი გადაწყვეტილება საპროცენტო განაკვეთების შემცირებაზე, მაგრამ... დაგვიანებით.

ამავე აზრს იზიარებს ნობელის პრემიის ლაურეატი ჯოზეფ სტიგლიცი. მისი აზრით, ამერიკის შეერთებული შტატების ფედერალურ სარეზერვო ბანკს ბევრად ადრე უნდა ეზრუნა საპროცენტო განაკვეთების შემცირებაზე. ცხადია, რომ ღია ვაჭრობის შემთხვევაში, როდესაც საქონლის და მომსახურების 95 პროცენტი ერთი ბაზრიდან მეორეში თავისუფლად გადაინაცვლებს, იმ ქვეყნისათვის, რომელზეც მსოფლიო ეკონომიკის 20 პროცენტი მოდის, უარყოფითი შედეგები გარდაუვალია. ამერიკული ეკონომიკის კრიზისი მსოფლიო ეკონომიკური კრიზისის მომასწავებელია.

საყურადღებოა ნიუ-იორკის უნივერსიტეტის პროფესორის ნურიელ რუბინის მოსაზრება ეკონო­მიკურ კრიზისთან დაკავშირებით. მან ამის შესახებ ჯერ კიდევ 2007 წელს დავოსის ფორუმზე იწინასწარმეტყველა, მაგრამ მაშინ ამაზე ყურადღება არავინ გაამახვილა. ახლახან მან აღნიშნა, რომ იპოთეკური კრიზისი ძალიან მალე გავრცელდება დიდ ბრიტანეთში, ესპანეთში, ირლანდიასა და საფრანგეთში. ექსპერტთა აზრით, წამყვან ბირჟებზე გამოხატული ვარდნები იმაზე მიუთითებს, რომ ინვესტორები ეკონომიკურ კრიზისს ელოდებიან.

მსოფლიო ბაზარზე დიდძალი ფული მოეძალა. იგი დაუბრკოლებლად მოძრაობს და ეძებს ახალ ფულს - ანუ მოგებას. ფულს სჭირდება შემხვედრი საქონელი და მომსახურება. ამ მხრივ დიდი ბაზარია განვითარებადი, პოსტსოციალისტური და პოსტსაბჭოური ქვეყნები. ეს ფული ახლა აქეთკენ მოემართება, მაგრამ არა იმ მიზნით, რომ გაჭირვებულ მოსახლეობას ხელი გაუწოდოს, არამედ იმისთვის, რომ მიიღოს და გაიტანოს მოგება ამ ქვეყნებიდან.

უკანასკნელ პერიოდში წარმოიშვა ახალი კრიზისული სიტუაციები სურსათის და ენერგომატარებლების სფეროში. კერძოდ, ენერგომატარებლებზე ფასების ზრდამ გამოიწვია მსოფლიო ბაზარზე სურსათის გაძვირება, კვების პროდუქტებზე ფასების ზრდა განაპირობა აგრეთვე განვითარებადი ქვეყნების მხრიდან მოთხოვნილებისა და მოსახლეობის რიცხოვნობის ზრდამ, წყალდიდობებმა და გვალვებმა კლიმატის ცვლილებების გამო, ასევე ბიოსათბობის წარმოების ტექნოლოგიების დანერგვამ. ეკონომისტებმა შემოიღეს ახალი ტერმინი „აგფლაცია“, რაც აგრარულ პროდუქტებზე ფასების მკვეთრ ზრდას ნიშნავს. ექსპერტთა გაანგარიშებებით დადგენილია, რომ სურსათზე ფასების ინდექსი 2006 წელს გაიზარდა 26 პროცენტით, ხოლო 2007 წელს - 41 პროცენტით. გაერო და მსოფლიო ბანკი ადასტურებს, რომ უკანასკნელ სამ წელიწადში სასურსათო საქონელზე ფასები თითქმის გაორმაგდა.

დღეისათვის არსებული მსოფლიო ეკონომიკური კრიზისიდან და მისი შემდგომი გაღრმავების შესახებ პროგნოზებიდან გამომდინარე, განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს მეწარმეობრივი ბიზნეს-სექტორის განვითარების ობიექტური ანალიზი და შეფასება, ბიზნეს-გარემოს კვლევა და იმ ფაქტორებისა და პირობების გამოვლენა, რომლებიც ხელს უშლიან ეროვნული ეკონომიკის განვითარების ტემპების დაჩქარებას. ხშირად გაიგონებთ, რომ საქართველო არც ისე ღრმადაა ინტეგრირებული მსოფლიო ეკონომიკაში, რის გამოც თითქოსდა ჩვენზე მსოფლიო ეკონომიკური კრიზისი გავლენას ვერ მოახდენს. ეს მოსაზრება ცალმხრივი და არაარგუმენტირებულია. მართალია, საქართველო მისი საექსპორტო პოტენციალის სისუსტის გამო მაღალი დონით არაა ჩართული მსოფლიო ეკონომიკაში, მაგრამ საქართველოს ეკონომიკაში ღრმადაა ინტეგრირებული მსოფლიო ეკონომიკა, რამდენადაც ჩვენში მოხმარებული პროდუქციის 70 პროცენტამდე იმპორტზე მოდის. დასკვნაც ლოგიკური და მარტივია: მსოფლიო ეკონომიკური კრიზისი უთუოდ მოახდენს სერიოზულ გავლენას საქართველოს ეკონომიკურ მდგომარეობაზე.

ასეთ ვითარებაში, ჩემის აზრით, საქართველოს ხელისუფლებამ მაქსიმალური ძალისხმევა უნდა მიმართოს ქვეყნის ადგილობრივი რესურსებისა და წარმოების გამოყენება-განვითარებაზე, ბიზნეს-გარემოს შემდგომ გაუმჯობესებასა და ეროვნული რეალური სექტორის აღორძინებაზე. მართალია, საქართველოს მთავრობამ ბიზნეს წამოწყებისათვის მნიშვნელოვნად გააუმჯობესა გარემო და პირობები, მაგრამ ამ მიმართულებით ჯერ კიდევ ბევრი რამ არის გასაკეთებელი. იმ ფაქტორებს შორის, რომლებიც ჯერ კიდევ ხელს უშლიან ეროვნული ეკონომიკის განვითარებას და საფრთხეს უქმნიან გრძელვადიან პერიოდში ეკონომიკური ეფექტიანობის მიღწევას განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია:

საქართველოს ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასებისას, ძირითადი აქცენტი აღებულია საერთაშორისო საფინანსო-ეკონომიკური ინსტიტუტებისა და სარეიტინგო სამსახურების მიერ ჩატარებულ კვლევებზე და შესაბამის შეფასებებზე. მართალია, ისინი კვლევისას იყენებენ საკუთარ მეთოდოლოგიას და მეთოდიკას, მაგრამ მათი ინფორმაციული წყარო მაინც საქართველოს ოფიციალური სტატისტიკისა და სამთავრობო სტრუქტურების მიერ მიწოდებული ინფორმაციაა. დღეს უკვე თვით საქართველოს მთავრობა აღიარებს, რომ სახელმწიფო სტატისტიკის მიერ საზოგადოებისთვის და სახელისუფლებო სტრუქტურებისთვის მიწოდებული ინფორმაცია სიზუსტის დაბალი ხარისხით ხასიათდება და მდგომარეობა სასწრაფოდაა გამოსასწორებელი.

კვლევის საფუძვლად არაობიექტური და უხარისხო ინფორმაციის გამოყენება არასწორი და წინააღმდეგობრივი შეფასებების და დასკვნების საწინდარია. ამაზე მკაფიოდ მიუთითებს შემდეგი მაგალითი: მსოფლიო ბანკის საერთაშორისო საფინანსო კორპორაციის გამოკვლევით „ბიზნესის წარმოება 2007: როგორ განვახორციელოთ რეფორმები“ საქართველოს №1 რეფორმატორად აფასებს საერთო მონაცემებით (მიმდინარე წელს პირველ ხუთეულში მოიხსენიება), ბიზნესის სიმარტივის თვალსაზრისით კი, საქართველო შარშან 37-ე ადგილზე იყო, ორი წლის წინ 118-ე ადგილი ეკავა, წელს კი მე-18 ადგილზეა. ამავე დროს, მსოფლიო ბანკისა და ევროპის რეკონსტრუქციისა და განვითარების ბანკის მიერ ერთობლივად მომზადებული ბიზნეს-გარემოს და საწარმოთა საქმიანობის შესწავლის თანახმად, 2002-2005 წლებში გარდამავალი ეკონომიკის მქონე ქვეყნებს შორის ყველაზე უფრო შესამჩნევად საქართველოში შემცირდა კორუფცია, ხოლო საერთაშორისო ანტიკორუფციული ორგანიზაციის „საერთაშორისო გამჭვირვალობის“ დასკვნით კორუფციის დონის მიხედვით საქართველოს 2007 წელს 79-ე ადგილი ეკავა. რა თქმა უნდა, ამ შეფასებებში აშკარად იკვეთება წინააღმდეგობები და შეუსაბამობები: გაუგებარია და ყოველგვარ მტკიცებულებას მოკლებულია, რომ ქვეყანა ბიზნეს-გარემოს წარმოების კრიტერიუმით იმყოფებოდეს მე-18 ადგილზე, რეფორმების მხრივ შედიოდეს პირველ ხუთეულში, ხოლო კორუფციის დონის მიხედვით ეკავოს 79-ე ადგილი.

სამწუხაროდ, დამახინჯებული და ზედაპირული გაუმჭვირვალე სტატისტიკური და სოციალური ინფორმაცია ხშირად ხდება საფუძველი არა მხოლოდ საერთაშორისო ინსტიტუტების მიერ გაკეთებული არასწორი შეფასების და დასკვნებისა, არამედ ქვეყნის შიგნით, როგორც სახელმწიფო სტრუქტურების, ასევე მკვლევართა და ექსპერტთა მიერ გაკეთებული დასკვნებისა და განცხადებებისა, რაც ხშირ შემთხვევაში საზოგადოების სამართლიან უკმაყოფილებას და გაღიზიანებას იწვევს ხოლმე.

ასე რომ, არც ისე იშვიათია ეკონომიკური ზრდის მაჩვენებელთა გაზვიადებული შეფასება. თქმა იმისა, რომ საქართველომ მშპს ზრდის ტემპებით უკან ჩამოიტოვა არათუ პოსტსაბჭოური, არამედ განვითარებული ქვეყნებიც, უსაფუძვლოა და არაკომპეტენტურობაზე მიგვანიშნებს. საქართველოზე ბევრად მაღალი ტემპებით იზრდება მშპ აზერბაიჯანში (25-30%25) და სომხეთში (12-15%25), და მეორეც, განვითარებულ ქვეყნებთან შედარებით საქართველოში ეკონომიკური ზრდის ტემპი განპირობებულია მხოლოდ იმით, რომ ჩვენი სასტარტო დონე (მნიშვნელი) საგრძნობლად დაბალია, შედეგი ფორმალურ-არითმეტიკული ხასიათისაა და შინაარსობრივად ბევრს არაფერს ნიშნავს.

ამგვარი დაუსაბუთებელი შეფასებებს და განცხადებებს (ეკონომიკური პიარი) შეცდომაში შეჰყავს საზოგადოება. გასული წლის შემოდგომაზე სოციალური მღელვარების ერთ-ერთ მიზეზად შეიძლება მივიჩნიოთ ის, რომ გაპიარებული ეკონომიკური ზრდის მაჩვენებლები საზოგადოებამ დაიჯერა, მაგრამ ეჭვიც გაუჩნდა: სად მიდის ეკონომიკური წარმატებების შედეგები და რატომ არ უმჯობესდება მათი ცხოვრების დონე, რატომ არ ხდება მათი დასაქმება და ა.შ. სამწუხაროდ, საზოგადოების ნაწილს არავინ აუხსნა, რომ ეკონომიკური ზრდის პირდაპირპროპორციულად ცხოვრების დონის ამაღლება გარდამავალი ეკონომიკის მქონე ქვეყნებში ვერ მოხდება. ამის მიზეზია ის, რომ შემოსავლების დიდი ნაწილი საჭიროა წარიმართოს სახელმწიფო სტრუქტურების ასაშენებლად (არმია, სამართალდაცვა და სხვა) და სოციალური ინფრასტრუქტურების გასანვითარებლად (გზები, კომუნიკაციები, ენერგეტიკა, და სხვა). მეორე მხრივ, ხელისუფლებას უფრო ადრე უნდა განეცხადებინა, რომ სტატისტიკური ინფორმაციის უხარისხობის გამო გარკვეული ხარვეზები იყო ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასებებსა და დასკვნებში.

გარდა ზემოაღნიშნულისა, ჩემის აზრით, გარკვეულწილად შელამაზებულია ქვეყანაში შექმნილი ბიზნეს-გარემოს შეფასებები. როგორც ცნობილია, ბიზნეს-გარემო პოლიტიკური, ეკონომიკური, სოციალური და ტექნოლოგიური მახასიათებლების ერთობლიობაა. არადა, ბიზნეს-გარემოს შეფასებას საფუძვლად ედება არა აღნიშნული პარამეტრები, არამედ შიშველი ციფრები მცირე და საშუალო ბიზნესის სუბიექტების რაოდენობრივი ზრდის შესახებ. საუბარია სტატისტიკური სამსახურის მიერ დარეგისტრირებულ სამეურნეო სუბიექტებზე, თუმცა, მათი დიდი ნაწილი საერთოდ ვერ ახერხებს სამეწარმეო ბიზნეს-საქმიანობის დაწყებას. გამომდინარე აქედან, დარეგისტრირებულ მეწარმეთა რაოდენობა არანაირად არ წარმოადგენს ქვეყანაში ბიზნესის განვითარების ობიექტურ მაჩვენებელს. დასამალი როდია, რომ რეგისტრირებულ საწარმოთა დიდი ნაწილი ვერ აგრძელებს საქმიანობას ჯერ კიდევ არსებული ისეთი პრობლემის გამო, როგორებიცაა: საგადასახადო ადმინისტრირების მანკიერებანი, არასტაბილური კანონმდებლობა, სასამართლო სისტემის სისუსტე, კორუფცია და არათანაბარი კონკურენტული გარემო. სამეურნეო ხასიათის კანონთა ხშირი ცვლილებები, რომელიც არც თუ იშვიათად არაკომპეტენტურად და გარკვეული ჯგუფების პირადი ინტერესების ლობირების გზით ხდება, ხელს უშლის პატიოსანი ბიზნესის წარმოებას.

აქ ერთ გარემოებასაც უნდა გაესვას ხაზი. დღემდე სტატისტიკა ვერ უზრუნველყოფდა ეკონომიკური საქმიანობის აღრიცხვას საწარმოთა სიდიდის მიხედვით, რის გამოც შეუძლებელი იყო იმის განსაზღვრა, თუ რა წილს ფლობენ მცირე და საშუალო საწარმოები საქართველოს ეკონომიკაში, რა წვლილი შეაქვთ მათ დასაქმების პრობლემის გადაწყვეტაში. ამჟამად მდგომარეობა ნაწილობრივ გამოსწორებულია. ოფიციალური სტატისტიკა აქვეყნებს კვლევის შედეგებს ბიზნეს-სექტორის ეკონომიკური საქმიანობის შესახებ, რითაც დასტურდება, რომ საწარმოთა მთლიან ბრუნვასა და პროდუქციის მთლიან გამოშვებაში ძალიან დაბალია (დაახლოებით 20%25) საშუალო და მცირე საწარმოების ხვედრითი წილი, ეს აშკარად მიუთითებს იმაზე, რომ საქართველოში მცირე და საშუალო ბიზნესი განუვითარებელია. ევროპის ქვეყნებში მათი ხვედრითი წილი ეკონომიკაში 60-0 პროცენტია. ამასთან ერთად, დაბალია ეფექტიანობა მცირე და საშუალო ბიზნესში, რაზეც მიუთითებს ის, რომ მათში დასაქმებულია 40 პროცენტზე მეტი, ხოლო მთლიან გამოშვებაში მათი წილი 20 პროცენტს არ აღემატება.

საქართველოს ეკონომიკას თუ შევხედავთ, ბიზნეს-სექტორის საქმიანობის სახეების ჭრილში, მისი უსაფრთხოების პოზიციებიდან აშკარად არადამაკმაყოფილებელ სიტუაციას აქვს ადგილი. ამაზე მიუთითებს ის გარემოება, რომ ბიზნეს სექტორის საქმიანობის სტრუქტურაში ძალიან დაბალი დონითაა წარმოდგენილი რეალური სექტორი, რომელიც ქვეყნის ეკონომიკური დამოუკიდებლობისა და შესაბამისად, უსაფრთხოების მაღალი ხარისხის მთავარი გარანტია. უკანასკნელი მონაცემების თანახმად, დამამუშავებელ მრეწველობაზე მოდის ბიზნეს-სექტორის საქმიანობის 15 პროცენტამდე, მშენებლობაზე - 9 პროცენტამდე, ელექტროენერგიის, აირისა და წყლის წარმოება-განაწილებაზე - 7 პროცენტამდე, მაშინ როდესაც ვაჭრობაზე, ავტომობილების, საყოფაცხოვრებო ნაწარმისა და პირადი მოხმარების საგნების რემონტი შეადგენს 45 პროცენტზე მეტს.

აშკარად არადამაკმაყოფილებელია ქვეყნის ბიზნეს-სექტორის ტერიტორიული სტრუქტურა. რეგიონების მიხედვით მთლიან ბრუნვაში და მთლიან გამოშვებაში შესაბამისად თბილისს უჭირავს 60-70 პროცენტზე მეტი, ქვემო ქართლს - 7-11 პროცენტი, იმერეთს 5-6 პროცენტი, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკას - 4-5 პროცენტი, სამეგრელოზემო სვანეთს - 3-5 პროცენტი, დანარჩენ რეგიონებზე მოდის უმნიშვნელო რაოდენობა.

ბიზნესის განვითარებაზე მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს ქვეყნის მონეტარულ სფეროში მიმდინარე მოვლენები.

2008 წლის მარტის მონაცემებით, წლიური ინფლაციის მაჩვენებელმა 12,3 პროცენტი შეადგინა, ხოლო საშუალო წლიური ინფლაციის დონემ 9,5%25. ეს მაჩვენებლები არანაირად არ ასახავენ ინფლაციის რეალურ სურათს. ინფლაციის ანალიზისას მთელი სიმძიმე გადატანილია ეგზოგენურ-საგარეო ფაქტორებზე - სურსათისა და ენერგომატარებლების ფასების ზრდაზე. რა თქმა უნდა, ეს ფაქტორები ინფლაციაზე უთუოდ ახდენენ გავლენას, მაგრამ ისმება ძალიან მარტივი კითხვა: რატომაა ევროზონაში ინფლაცია 3,5%25, იქაც ხომ იზრდება ფასები სურსათსა და ენერგომატარებლებზე? ანუ, როგორც ჩანს, მარტო ეს ფაქტორები არ განაპირობებენ საქართველოში ინფლაციის მაღალ დონეს.

მეორე მხრივ, ძალიან დიდ ეჭვს იწვევს მტკიცება იმის შესახებ, რომ საქართველოში უფრო დაბალია ინფლაცია, ვიდრე მის პარტნიორ ქვეყნებში. მარტის მონაცემებით, რუსეთში მან შეადგინა 13,3%25, უკრაინაში - 26,2%25, აზერბაიჯანში - 17,1%25, სომხეთში - 9,6%25, თურქეთში - 9,2%25, ყაზახეთში - 18,7%25 და ა.შ. ჩვენი აზრით, საქართველოში ინფლაცია ამ ქვეყნებზე დაბალი არანაირად არაა, თუ უფრო მაღალი არა. აქ საქმე გვაქვს ინფლაციის მაჩვენებლის შელამაზებასთან ერთი მხრივ, ხოლო, მეორე მხრივ ეროვნული ბანკის საკურსო პოლიტიკამ ნამდვილად დადებითი როლი შეასრულა ინფლაციის მოთოკვაში.

ამერიკული საბანკო კრიზისი ევროპისკენ ინაცვლებს. დიდ ბრიტანეთში რიგით მეორე - შოტლანდიის სამეფო ბანკმა 7 ათასი თანამშრომელი დაითხოვა. გერმანიის „დოიტშე-ბანკმა“ 2008 წლის 3 თვეში 141 მილიონი ევროს ზარალი ნახა და 2,7 მილიარდი ევრო ჩამოწერა. იპოთეკური კრიზისის გამო მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყნების ბანკებმა ჩამოწერეს 290 მილიარდი დოლარი.

ევროპა, გრძნობს რა ინფლაციის ზრდის საფრთხეს, ამუშავებს ანტიკრიზისულ ღონისძიებებს. ევროკომისიამ ინფლაციის პროგნოზი ევროზონაში გაზარდა 3,2 პროცენტამდე ნავთობსა და სურსათზე ფასების ზრდის გამო. აქამდე ნავარაუდევი იყო 2,6 პროცენტიანი ინფლაცია. ევროზონაში ასევე დაპროგნოზებულია ეკონომიკური ზრდის შენელება 0,1 პროცენტით 1,5%25.

ეკონომიკური ზრდის შენელებისა და ინფლაციის გამწვავების ფაქტორებად სახელდება ნავთობზე რეკორდული ფასები, ასევე სტერლინგისა და დოლარის კურსის დაცემა. ამას ემატება საკრედიტო ბაზარზე იპოთეკური კრიზისით გამოწვეული სახსრების დეფიციტი.

რუსეთის ფედერაციაში რუბლი მყარდება. დღეისათვის 1 დოლარი 23 რუბლთან არის გათანაბრებული. რუბლის გამყარება რუსეთში დაკავშირებულია „ნავთობდოლარების“ დიდ ნაკადთან. ამასთან, რუსეთის ხელისუფლება სიფრთხილით ეკიდება რუბლის გამყარებას. ეს პროცესი იწვევს ნეგატიურ ეფექტს, რადგან ქვეყნის საწარმოები ზრდიან თავიანთ დანახარჯებს მსოფლიო ბაზარზე დანახარჯებთან შედარებით და საბოლოო ჯამში კარგავენ კონკურენციულ უპირატესობას. როგორც ცნობილია, ეროვნული ვალუტის გამყარება და სამრეწველო სექტორში არაკონკურენტულობის შექმნა წარმოშობს ე.წ. „ჰოლანდიურ დაავადებას“.

საქართველომ 2008 წელს მნიშვნელოვნად შეცვალა ფულად-საკრედიტო და სავალუტო პოლიტიკის ძირითადი მიმართულებები და შესაბამისი ცვლილებებია შეტანილი „საქართველოს ეროვნული ბანკის შესახებ“ ორგანულ კანონში. კერძოდ, ეროვნული ბანკის ძირითად ამოცანად განესაზღვრა ფასების სტაბილურობის უზრუნველყოფა, ამასთანავე, მას დაევალა ფინანსური სტაბილურობისა და გამჭვირვალობის მიღწევა და ეკონომიკური ზრდისადმი ხელის შეწყობა, მაგრამ იმ პირობით, რომ საფრთხე არ შეექმნას მისი ძირითადი ამოცანის შესრულებას ანუ ფასების სტაბილურობის უზრუნველყოფას. რაც შეეხება ეკონომიკური ზრდისადმი ხელშეწყობას, ეროვნულმა ბანკმა ეს უნდა გააკეთოს მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ხელი არ შეეშლება მისი ძირითადი ამოცანის რეალიზაციას. პირდაპირ უნდა ითქვას, რომ ეკონომიკური ზრდის პრობლემა ეროვნული ბანკის ძირითადი ინტერესიდან გამოირიცხა.

ზემოხსენებულ კანონში შეტანილი ცვლილებებით, ეროვნული ბანკი გადადის სამომხმარებლო ფასების საერთო დონის, ანუ ინფლაციის მიზნობრივი ორიენტირის ე.წ. თარგეთირების პრინციპზე, რომლის ზედა ზღვარი არ უნდა აღემატებოდეს 12 პროცენტს. ეს კი მოითხოვს ეროვნული ბანკის სრულ თავისუფლება-დამოუკიდებლობას, მისი საქმიანობის გამჭვირვალობას და მისადმი საზოგადოებრივი ნდობის მაღალ ხარისხს.

უმთავრესი ამ რეჟიმის რეალიზაციისას ის არის, რომ მონეტარულ პოლიტიკაზე არ უნდა დომინირებდეს ფისკალური პოლიტიკა, რაც მარტივად რომ ვთქვათ, ნიშნავს მთავრობის დაკრედიტებაზე უარის თქმას, უდეფიციტო ბიუჯეტის შედგენას.

მეორე მნიშვნელოვანი გარემოება იმაშია, რომ საჭიროა გამოირიცხოს სწრაფვა ხელისუფლებისა მოკლევადიანი პოლიტიკური დივიდენდის მოსაპოვებლად. საქმე იმაშია, რომ მონეტარული ექსპანსიის მეშვეობით მოკლევადიან პერიოდში შესაძლოა ეკონომიკური ზრდის დაჩქარება, უმუშევრობის შემცირება, ბიუჯეტის შემოსავლების ზრდა და ა.შ. ეს 4-5 წლიანი პერიოდია, ანუ ის დრო, რომელიც შემოსაზღვრული აქვს მოქმედ ხელისუფლებას. მაგრამ ამ პერიოდში მიღებული გადაწყვეტილებების უარყოფითი შედეგი თავს იჩენს უფრო გვიან, ანუ ახალი ხელისუფლების პირობებში. აქ საუბარია დროით ლაგაზე, ანუ იმაზე, რომ პოლიტიკური მოკლევადიანი დივიდენდების მიღება მოქმედი ხელისუფლების მხრიდან ურთულეს პრობლემებს უქმნის ახალ ხელისუფლებას. ამიტომაც ეროვნულმა ბანკმა არანაირად არ უნდა დაუშვას ფისკალური პოლიტიკის დომინირება მონეტარულ პოლიტიკაზე. ეს მიღწევადია მხოლოდ ეროვნული ბანკის ავტონომიურობის მაღალი ხარისხის პირობებში.

РЕЗЮМЭ
ЭНДОГЕННЫЕ И ЭКЗОГЕННЫЕ ФАКТОРЫ РАЗВИТИЯ БИЗНЕСА

Месхия Яков
Доктор экономических наук, профессор

В условиях обострения экономического кризиса, роста цен на такие стратегические товары, как нефть, зерно и др., правительство Грузии должно направить максимальное усилие на развитие бизнеса с использованием местных материальных, человеческих и финансовых ресурсов. Переход к нормальному типу рыночной экономики может быть реализован с минимальными политическими, социальными и экономическими издержками и потрясениями только на основе обеспечения баланса интересов государства и частного капитала.

Основными факторами, сдерживающими развитие экономики Грузии, являются: необъективный анализ и оценка состояния экономики с целью получения политических дивидендов; низкий уровень реального сектора в структуре предпринимательства; неравномерное размещение бизнеса на региональном уровне страны; высокие темпы инфляции и нестабильность обменного курса национальной валюты; несовершенство правовых основ хозяйствования и т. д.

Высокий уровень безработицы и бедности в Грузии трубуют от правительства глубинного, критического анализа факторов и условий, сдерживающих экономические и социальные реформы, и, с учетом выявленных негативных причин, ставит перед ним задачу трансформации стратегии развития страны. Как показывает анализ, существенного улучшения требует бюджетно-налоговая, денежно-кредитная и инвестиционная политика, а также необходимо восстановить антимонопольную службу и отказаться от раздражительной экономической „пиар“ компании с целью получения политических дивидендов. Правительство страны должно разработать комплексную программу экономического и социального развития не только на среднесрочную, как это делается в настоящее время, но и на долгосрочную перспективу, с целью избавления будущего правительства от проблем, которые могут возникнуть в следствии неэффективных решений существующей власти.

ზაქარია ქუცნაშვილი
იურისტი

ბიზნესის განვითარებაში კანონმდებლობის როლი ყველასათვის ცხადია. სამართლიანი წესები და სტაბილური კანონმდებლობა ძალზედ მნიშვნელოვანია საქმის როგორც დაგეგმვის, ასევე, განჭვრეტ ვადებში მისი წარმატებული განვითარებისათვის. წესების სამართლიანობაზე ქვემოთ ვისაუბრებთ, მაგრამ რაც შეეხება კანონმდებლობის სტაბილურობას, აქ მდგომარეობა ძალზედ საგანგაშოა.

საგადასახადო კოდექსი, როგორც ბიზნესსა და სახელმწიფოს შორის ურთიერთობის განმსაზღვრელი ძირითადი კანონი, ბოლო ათი წელია, მასში შეტანილი ცვლილებებისა თუ დამატებების რაოდენობით პირველ ადგილზე დგას. უწესო წესად იქცა მასში ხშირი ცვლილებები. მეხუთე მოწვევის საქართველოს პარლამენტმა 362 მოქმედ კანონში 1500-მდე ცვლილება და დამატება განახორციელა, რითაც 4 წლის მანძილზე, საშუალოდ, თითო კანონში 4 ცვლილება მოახდინა. „ლიდერი” აქაც კვლავ საგადასახადო კოდექსი იყო, ოღონდ, უკვე ახალი 2005 წლის რედაქციით ამოქმედებული. ჩვეულებრივ კანონებს რომ თავი დავანებოთ, ქვეყნის ძირითადი კანონი - კონსტიტუცია ათჯერ იქნა გადასინჯული. კანონმდებლობის სტაბილურობა საზოგადოებრივი ცხოვრების ყველა სფეროსთვის მნიშვნელოვანია. განსაკუთრებით იმ სფეროსათვის, რომელიც საქონლისა და მომსახურების სახით დოვლათს ქმნის, ასაქმებს ადამიანებს და გადასახადების სახით ასაზრდოებს ბიუჯეტს. ეს სფერო ყველაზე მგრძნობიარეა სახელმწიფოს მხრიდან დაწესებული თამაშის წესებზე რეაგირების სახით და თუ შეიძლება ითქვას ყველაზე კონსერვატიულ მიდგომას მოითხოვს. წესები შეიძლება იცვლებოდეს, მაგრამ არა ასე სწრაფად, გაუაზრებლად და შუა საანგარიშო წელში. ვფიქრობ, „ნორმატიული აქტების შესახებ“ საქართველოს კანონით დასადგენია ნორმა, რომლის მიხედვითაც, ტექნიკური ცვლილებების გარდა საგადასახადო კოდექსში შეტანილი ნებისმიერი სხვა ცვლილება უნდა ამოქმედდეს ან მიღებიდან არაუდრეს მომავალი კალენდარული წლის დაწყებამდე ან მიღებიდან არაუდრეს ერთი წლის გასვლამდე. ეს წესი სამართლიან დამოკიდებულებას შემოიტანდა სახელმწიფოსა და ბიზნეს ურთიერთობებში, შექმნიდა სტაბილურ საკანონმდებლო სივრცეს თუნდაც ერთი საანგარიშო (კალენდარული) წლის მანძილზე. ბიზნესის განვითარებას სჭირდება წყალივით სტაბილური, ხოლო ჰაერივით სამართლიანი კანონმდებლობა. ბიზნესსა და საქართველოს კანონმდებლობას შორის დამოკიდებულების საკითხი სამ ჭრილში უნდა განვიხილოთ: სახელმწიფოსა და ბიზნესს, ბიზნესსა და ბიზნესს, ბიზნესსა და მომხმარებლებს შორის ურთიერთობების ჭრილში.

სახელმწიფოსა და ბიზნეს ურთიერთობები აშკარად არათანაბარია და ამ უთანასწორობის გასამართლებლად კანონმდებლები, როგორც წესი, გამოდიან ე.წ. საზოგადოებრივი ინტერესების დაცვის და კერძო ინტერესებთან მიმართებაში მათი უპირატესობის საბაბით. შევეცადოთ ზედაპირულად მაინც გავაანალიზოთ ბიზნესთან მიმართებაში საზოგადოებრივი და კერძო ინტერესების ურთიერთმიმართების საკითხი. ხალხი სახელმწიფოს ქმნის იმისათვის, რომ ძალისხმევათა გაერთიანებით უკეთ შევძლოთ საზოგადოების წინაშე მდგარი მუდმივი თუ დროებითი გამოწვევების დამარცხება. უზრუნველვყოთ თითოეულისა და მთელი საზოგადოების უსაფრთხოება, ჯანმრთელობის დაცვა, განათლება, კეთილდღეობა, კულტურული თუ სოციალური მოთხოვნილებების დაკმაყოფილება. სახელმწიფო როგორც პოლიტიკური ორგანიზაციის ფორმა და საზოგადოების თანხმობის პროდუქტი, ყველაზე წარმატებული აღმოჩნდა ინდივიდის და საზოგადოების წინაშე მდგარი გამოწვევების დამარცხებისას. ამიტომაც სახელმწიფოსა და გადასახადების გადამხდელებს შორის დამოკიდებულება არ შეიძლება ასეთი არათანაბარი იყოს. სახელმწიფოს, როგორც საზოგადოებრივი ინტერესის გამომხატველი მხარის უპირატესობა უკვე თავად გადასახადის დაწესებაშია ჩადებული. გადასახადი ხომ არის სავალდებულო, უპირობო ფულადი შენატანი, გადახდის აუცილებელი, არაეკვივალენტური და უსასყიდლო ხასიათიდან გამომდინარე. გადასახადი არის ვალი სახელმწიფოს წინაშე. არავინ არ სვამს საკითხს იმის თაობაზე, რომ გადასახადები არ უნდა არსებობდეს. სახელმწიფო როგორც საზოგადოების თანხმობის პროდუქტი გადასახადის გადამხდელის მხრიდან სწორედ იმაში ვლინდება, რომ ის თავისი სახსრებით იწყებს საქმიანობას და, მიუხედავად იმისა, მომგებიანი, თუ წამგებიანი აღმოჩნდება ეს ბიზნესი, ის პირველივე დღიდან იხდის გადასახადებს. სახელმწიფოს როგორც საზოგადოებრივი ინტერესის გამომხატველი მხარის უპირატესობა ასევე ვლინდება იმაში, რომ მას სხვადასხვა საქმიანობის დაწყებასთან დაკავშირებით დაწესებული აქვს სხვადასხვა მოთხოვნები. ეს მოთხოვნები გამოიხატება ლიცენზიებსა, თუ ნებართვებში და ასევე იმ პროფესიულ სტანდარტებში, რასაც ამ საქმის მწარმოებელი ადამიანები უნდა აკმაყოფილებდნენ. სახელმწიფოს როგორც საზოგადოებრივი ინტერესის უკვე დამცველის უპირატესობა ვლინდება იმაში, რომ თუ გადასახადის გადამხდელი თავს აარიდებს ან შეამცირებს ბიუჯეტის კუთვნილ გადასახადებს, მაშინ ის თავისი რეპრესიული სისტემით შეძლებს მაქსიმალურად აინაზღაუროს მიყენებული ზიანი, ხოლო თავად ბიზნესმენი გაკოტრებულად გამოაცხადოს, რომ აღარ ვილაპარაკოთ სისხლის სამართლებრივი პასუხისმგებლობის საშუალებებზე. ასე რომ, მოქმედი კანონმდებლობით სახელმწიფო აშკარა უპირატესობაშია ბიზნესთან მიმართებაში და ამ უფლებრივ უპირატესობას (ოღონდ გონივრულ ფარგლებში) გადასახადის გადამხდელები ეჭვქვეშ არც აყენებენ. მაგრამ როდესაც საუბარია, ვთქვათ, „საგადასახადო მოთხოვნასა“ და „გადასახადის გადამხდელის მოთხოვნაზე“, აქ არ შეიძლება ასეთი დისკრიმინაციული მიდგომები გამოიყენებოდეს. დიახ, კანონის დონეზე გადასახადის გადამხდელს აქვს უფლება დროულად დაიბრუნოს ან/და ჩაითვალოს სხვა გადასახადების ვალდებულებათა ანგარიშში ზედმეტად გადახდილი ან/და ზედმეტად ამოღებული გადასახადის ან/და სანქციის თანხა, მაგრამ თუ „საგადასახადო მოთხოვნის” შესრულების ვადა არის 20 კალენდარული დღე, „გადასახადის გადამხდელის მოთხოვნის” შესრულების ვადა რატომ არის 3 თვე. სახელმწიფომ „საზოგადოებრივი ინტერესებიდან გამომდინარე“ თავის მისაღები 20 დღეში უნდა მიიღოს, მაშინ, როცა სასამართლოც კი უძლურია შეაჩეროს საგადასახადო ორგანოს კანონიერი, თუ უკანონო მოთხოვნის შესრულება, ხოლო ბიზნესმა ის, რაც ზედმეტად გადაახდევინეს, უნდა დაიბრუნოს მხოლოდ 3 თვის ვადაში. რით შეიძლება აიხსნას ასეთი არათანაბარი დამოკიდებულება და რითი არის გამართლებული სახელმწიფოს, როგორც საზოგადოებრივი ინტერესების დამცველის ასეთი „უპირატესობა“? განა ამ თანხების დაუბრუნებლობით ზიანი არ ადგება ასევე საზოგადოებისათვის არანაკლები მნიშვნელობის ინტერესს? ბიზნესის განვითარება, ხომ გარდა მისი მესაკუთრის ინტერესისა, მოიცავს ამ საქმის მცოდნეთათვის სამუშაო ადგილებს და ზოგადად ბიუჯეტის მუდმივად შევსების წყაროს. განა არ გაუჭირდება ისედაც სუსტ ქართულ ბიზნესს 3 თვის განმავლობაში ეკონომიკური საქმიანობა, როცა მას ფაქტიურად საკუთარი სახსრების გამოყენების უფლება ეზღუდება და იძულებული ხდება ისარგებლოს ძვირი საკრედიტო რესურსით? შეჩერებული ბიზნესი შეძლებს ადამიანების სამუშაოთი უზრუნველყოფას ან კიდევ ბიუჯეტში ახალი შემოსავლების შეტანას? ან კიდევ ავიღოთ „სააღმსრულებო წარმოებათა შესახებ” საქართველოს კანონი, რომლითაც სახელშეკრულებო ურთიერთობებში შესულ სახელმწიფოსა და ბიზნესს შორის დავის წარმოშობის შემთხვევაში საქმის სასამართლოს მიერ სახელმწიფოს სასარგებლოდ გადაწყვეტისას ის დაუყოვნებლივ უნდა აღსრულდეს, ხოლო ბიზნესის სასარგებლოდ მიღებულ გადაწყვეტილებას ჯერ 3 თვიანი ნებაყოფლობით აღსრულების ვადა აქვს დაწესებული და მხოლოდ ამის შემდგომ შეიძლება ის იძულების წესით იქნეს სისრულეში მოყვანილი. სახელმწიფოსა და ბიზნეს ურთიერთობების კანონმდებლობა აშკარად არათანაბარია და ამის დამადასტურებელი უამრავი მაგალითის მოყვანა შეიძლება. ამ უთანაბრობის გამართლება საზოგადოებრივი ინტერესების დაცვით ან კიდევ კერძო ინტერესებთან მიმართებაში საზოგადოებრივი ინტერესების უპირატესობის საბაბით გაუმართლებელია და ემსახურება ყველაფრის ხარჯზე ბიუჯეტის შევსების მიზანს, რაც ჯამში დამოუკიდებელი ქართული ბიზნესის განვითარებას აფერხებს.

რაც შეეხება ბიზნესსა და ბიზნესს შორის დამოკიდებულებას და კანონმდებლობის როლს, აქ ფაქტიურად მოქმედებს ველური თამაშის წესები და არანაირი მარეგულირებელი ნორმები გადასახადის გადამხდელების ინტერესების თანაბარი დაცულობის კუთხით არ მუშაობს. საქართველოს ეკონომიკური სივრცე დაყოფილია ე.წ. ბუნებრივი მონოპოლიებისა და თავისუფალი ეკონომიკის სფეროში მოქმედ საწარმოებად. ანტიმონოპოლიური და კონკურენციის წამახალისებელი კანონმდებლობა ორივე სფეროში აუცილებელია. მაგალითად, ელექტროენერგეტიკის სფეროში მიღწეული საგრძნობი წარმატება, როცა ფაქტობრივად გადაწყვეტილია მოსახლეობისა და საწარმოების ელექტროენერგიით მომარაგება, პირველად გაჩნდა დადებითი სალდო იმპორტირებულსა და ექსპორტირებულ ენერგიებს შორის (თუმცა, საკითხავია, რამდენად ხარისხიანი ენერგია მიეწოდება მომხმარებელს, რამდენად მდგრადია მომარაგების სისტემა და თუ რა რაოდენობას წარმოადგენს ექსპორტირებულ ელექტროენერგიის წარმოებაში იმპორტირებული გაზი, როგორც ნედლეული!), მაგრამ კანონმდებლობა საკმაოდ უსამართლოა ამ სფეროში მოქმედი სუბიექტების მიმართ. ფაქტიურად, დისპეტჩერიზაციის გარდა, კონკურენციის განვითარება შესაძლებელია როგორც ელექტროენერგიის მწარმოებელ, ასევე გადამცემ და გამანაწილებელ სექტორში. ერთი შეხედვით, გამანაწილებელი კომპანიების გაერთიანებას მომხმარებლისთვის, ისევე, როგორც ელექტროენერგიის მწარმოებლებისათვის, უნდა მოეტანა უკეთესი პიროებები ხარისხიანი და იაფი ენერგიის სახით, მაგრამ რეალურად ვერ მივიღეთ ვერც ერთი და ვერც მეორე. რატომ? იმის გამო, რომ გამანაწილებელმა (სადისტრიბუციო) კომპანიებმა სახელმწიფო სტრუქტურების დახმარებით იმდენად დიდი რაოდენობის ენერგიის მოხმარება დააწესეს პირდაპირი მომხმარებლების უფლების მოსაპოვებლად, რომ ფაქტიურად მათ საქართველოში თითებზე ჩამოსათვლელი ორგანიზაციები აკმაყოფილებენ. ამით ყველა იძულებული გახადეს მათგან (გამანაწილებელი კომპანია სულ ოთხია) შეეძინა ძვირი ელექტროენერგია და არა მწარმოებლებისგან, რომლებიც დღესაც მზად არიან ქართულ ბიზნესს ბევრად იაფად მიაწოდონ მათ მიერ წარმოებული ენერგია. ენერგია განმსაზღვრელი კომპონენტია გლობალური კონკურენციის ეპოქაში. მოგეხსენებათ, რომ ევროკავშირმა საქართველოში წარმოებულ 7000-ზე მეტი დასახელების საქონელსა და პროდუქციაზე დაუშვა ვაჭრობის ნებართვა, მაგრამ მისი დაბალი ხარისხისა და მაღალი საწარმოებლო ღირებულების გამო, ამ ფაქტს ლამის არანაირი გავლენა არ მოუხდენია ქვეყნის უარყოფით სავაჭრო ბალანსზე. საკმარისია სახელმწიფომ დაუშვას ახალი გადამცემი ხაზების აშენება და მათი თავისუფალი გამოყენება და რაც კიდევ უფრო მთავარია, პირდაპირი მოხმარების უფლების მოპოვებისთვის წესების გამარტივება, დარწმუნებული ვარ, ეს პირდაპირ და დადებით გავლენას მოახდენს თავისუფალი კონკურენციისა და ენერგეტიკის, როგორც, ქართული ეკონომიკის ერთ-ერთი დარგის, უსწრაფეს განვითარებაზე. ბიზნესსა და ბიზნესს შორის ურთიერთობებში სახელმწიფოს ფუნქცია მდგომარეობს არბიტრის როლში, სადაც ის ვალდებულია მხარეთა შორის სახელშეკრულებო პირობების და სამართლიანი კონკურენციის მიუკერძოებელი დამცველი იყოს. როცა სასამართლომ ასე დაკარგა ხალხის ნდობა და როცა ანტიმონოპოლიური კანონმდებლობა აღარ არსებობს, ძნელია სახელმწიფოს ამ ფუნქციებზე საუბარი. აშკარად იკითხება ლიცენზიებისა და ნებართვების სფეროში მოქმედება არა თავისუფალი კონკურენციის და მომხმარებელების ინტერესებით, არამედ ახალი მონოპოლიებისა და დიდი მოგებების მიღების სურვილით.

ბიზნესი და საქართველოს კანონმდებლობა აუცილებლად განხილული უნდა იყოს ბიზნესისა და მომხმარებლის ინტერესების დაცვის კუთხითაც. მომხმარებელი, კლიენტი არის ის მთავარი მამოძრავებელი ძალა, რისთვისაც ბიზნესი ფუნქციონირებს. მომსახურებისა და საქონლის უამრავი სახე იქმნება მომხმარებლების მოთხოვნილებების დასაკმაყოფილებლად. სახელმწიფოს ფუნქცია მომხმარებლის ინტერესების დაცვისას უნდა გამოიხატებოდეს იმაში, რომ ბიზნესმა არ გამოიყენოს თავისი დომინანტური პოზიცია და კლიენტს არ შესთავაზოს უხარისხო, ნაკლის მქონე ან კიდევ უარესი, მავნებელი პროდუქცია. დღეს საქართველოში საკმაოდ დინამიურად ვითარდება მშენებლობა, როგორც ეკონომიკის ერთ-ერთი დარგი. აშენებს ყველა, ვისაც ამის სურვილი და შესაძლებლობა გააჩნია. ლოგიკურად ისმის კითხვა: სახელმწიფო, როგორც ამ მშენებლობის ნებართვების გამცემი, იქნება თუ არა პასუხისმგებელი საბოლოო მომხმარებელთან აშენებული ფართობის ხარისხზე, მდგრადობასა და ეკოლოგიურ სიჯანსაღეზე? ღმერთმა დაგვიფაროს რაიმე უბედურების შემთხვევაში როგორ დავადგინოთ პასუხისმგებელი, მაშინ, როცა სახელმწიფო ექსპერტიზის სამსახური ფაქტიურად მოშლილია და განსაკუთრებული დანიშნულების ობიექტების გარდა ექსპერტიზა არ მიმდინარეობს? სახელმწიფო ექსპერტიზა პრევენციული ღონისძიება იყო იმისათვის, რომ თავიდან აგვეცილებინა რამდენიმე დღის წინ ჩინეთში მომხდარი მიწისძვრის მსგავსი შედეგები. მომხმარებელთა ინტერესების დაცვის კუთხით ასევე ყურადღებას საჭიროებს სამომხმარებლო ფასები. ფაქტია, რომ იგივე სფეროში არსებული ფასები ბევრად სჭარბობს 1 კვადრატული მეტრი ფართის ასაშენებელ ღირებულებას. მაშინ, როცა ასაშენებელი 1 კვადრატული მეტრის წმინდა სამშენებლო ღირებულება არ აღემატება 200 აშშ დოლარს, ამას დამატებული მიწის, ნებართვების და კომუნიკაციების ღირებულება საშუალოდ ისევ 1 კვადრატულ მეტრზე გადაანგარიშებით გამოდის ყველაზე მეტი - 400-500 აშშ დოლარი (რა თქმა უნდა, მრავალსართულიან და მრავალბინიან სახლზე გადაანგარიშებით), როცა გასაყიდი ფასი მომხმარებლებისათვის 900-1000 აშშ დოლარია. მე არ ვამბობ, რომ სახელმწიფო პირდაპირ უნდა ჩაერიოს ფასებში და ე.წ. რეგულირებული ფასები დაადგნოს, მაგრამ არსებობს უამრავი ეკონომიკურად გამართლებული მეთოდი, რაც, ფასების თვალსაზრისით, მომხმარებელთა უფლებების დაცვას გააუმჯობესებს. მაგალითად, იგივე საზოგადოებრივი მშენებლობები, სადაც სახელმწიფო როგორც მიწის მესაკუთრე კონკურსების წესით გამოავლენს იმ სამშენებლო კომპანიებს, რომლებიც უფრო ხარისხიანად და მცირე მოგების ხარჯზე ააშენებენ მრავალბინიან სახლებს. სახელმწიფო ამ ბინებს განკარგავს (შეღავათიან ფასებში ნასყიდობის ან ჩუქების სახით), ვთქვათ, მრავალშვილიან ოჯახებზე, პედაგოგებზე, პოლიციელებზე და ა.შ. მომხმარებელთა ინტერესების დაცვის კუთხით ასევე მნიშვნელოვანია სამუშაოს შესრულების ვადები. იგივე მშენებლობის სფეროში მოქმედებს ეგრეთ წოდებული წინასწარი გაყიდვების სისტემა, რაც, ერთი შეხედვით, მომხმარებელს იცავს მომავალში ფასების გაძვირებისაგან, მაგრამ რეალურად, ეს არის ფულის წინასწარი აგროვების კარგი საშუალება, მაშინ, როცა მომხმარებლის ფული შეიძლება სულ სხვა დანიშნულებით და რეალურად სხვა მიზნების მისაღწევად იქნეს გამოყენებული. მომხმარებელს საბოლოო ჯამში წინასწარ გადახდილ ფულში დაგვიანებით და უხარისხოდ აშენებული ნივთი ხვდება. სხვათაშორის, ამ კუთხით ყურადღებას იმსახურებს მშენებლობის კოდექსის ახალი პროექტი, რომლის თანახმადაც შესაძლოა სამშენებლო კომპანიებს წაერთვას წინასწარი გაყიდვების წარმოების უფლება. ეს საკითხი მეტად სერიოზული საკითხია და ამიტომაც განსაკუთრებულ დაფიქრებას საჭიროებს. შედეგად მივიღებთ დროულად დამთავრებულ ობიექტებს, მაგრამ ამით შესაძლოა მოქალაქის (როგორც მომხმარებლის) კონსტიტუციით დაცული უფლება შევლახოთ. ვფიქრობ, მშენებლობის კოდექსის პროექტი ცალკე შესწავლის საგანია, რომელიც ბიზნესისა და კანონმდებლობის სამივე ჭრილში უნდა იქნეს განხილული.

RESUME
BUSINESS AND GEORGIAN LEGISLATION

Zakaria Kutsnashvili, Lawyer

Fair laws and stable legislation are very important for planning business and its successful development within a reasonable period. Of different fields, business is the most sensitive to the rules of play dictated by the state. Meanwhile, the Tax Code of Georgia, the main law determining the relationships between business and state, rates first according to the number of amendments introduced to it. I think that based on the Law of Georgia on Normative Acts a norm should be introduced to prescribe that any amendments made to the Tax Code save the technical ones, shall take effect no earlier than the beginning of the next calendar year or one year after its adoption. That rule would bring about fairness in the relations between the state and business and ensure a stable legislative area at least for one reporting (calendar) year.

The issue of business-state relationships should be considered from three aspects: state and business, business and business, and business and customers. The relations between the state and business are unequal, which is usually justified by the need to protect the so-called public interests and the priority of those interests to private ones. Based on the current legislation, the state really enjoys an advantage over business and this fact is fully accepted by taxpayers (within reasonable limits). However, jus-tification of the above inequality by the protection of public interests as being prior to private interests is inadmissible and serves the purpose of replenishing the state budget at any price, which finally hinders the development of independent business in Georgia.

As for the relations between business and business and the role of legislation in those relations, they are based on tough rules of play. In this light, a state should fun-ction as a mediator between the businesses, which means unbiased protection of the terms of contracts concluded between the parties, and ensuring a fair competition. However, with the court no longer enjoying people's trust and the absence of antimo-nopoly legislation, it is difficult to speak about the state's role in the above field.

Business and the Georgian legislation should certainly be considered form the perspective of protecting the rights of businessmen and customers. Serving custo-mers is why business functions and numerous types of service and goods are created for fulfilling customers' demands. The function of a state regarding protection of cus-tomers' rights lies in not allowing business to abuse its dominant position and offer customers low quality, faulty or harmful products.

შოთა შაბურიშვილი
ეკონომიკის აკადემიური დოქტორი, თსუ ასისტენტ-პროფესორი

მიუხედავად დაფინანსების წყაროების იმ მრავალფეროვნებისა, რომელსაც თანამედროვე ბიზნესის სამყარო ფლობს საქართველოში და საერთოდ გარდამავალი ეკონომიკის ქვეყნებში, ადამიანების უმრავლესობას მიაჩნია, რომ საკუთარი საქმის დაწყებაში მხოლოდ უფულობა უშლის ხელს.

ფულადი რესურსების წყაროს მოძებნა და შერჩევა დამწყები საწარმოსთვის ერთ-ერთი ურთულესი ამოცანაა. ბანკები და სხვა ფორმალური ინვესტორები, რომლებიც დაფინანსებისას მკაცრი წესებით ხელმძღვანელობენ, როგორც წესი, ახალგაზრდა ფირმას არ ენდობიან, რაც განპირობებულია შემდეგი ფაქტორებით:

ამასთან, უნდა აღინიშნოს, რომ ყველა ფული ერთნაირი როდია. დასავლეთის ბიზნესმენთა შორის დიდი პოპულარობით სარგებლობს გამოთქმა: „შენ შეგიძლია გაცილდე მეუღლეს, მაგრამ ინვესტორს - არასოდეს!“ ამიტომ, დაფინანსების წყაროს ძიებისას განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება მეწარმის პრიორიტეტების განსაზღვრას. ზოგიერთი განიცდის დიდ დისკომფორტს იმის გამო, რომ აქვს ვალები და თავიდანვე უარს ამბობს კრედიტზე. სხვებს არ უყვართ ძალაუფლების განაწილება და არც კი განიხილავენ ბიზნეს-პარტნიორების მოძებნის, ან საწარმოს აქციონირების ვარიანტს. გაცილებით მეტი სირთულის გადალახვა მოუწევს საწარმოს, თუ მისი დამფუძნებელი ერთდროულად ორივე კატეგორიის ადამიანს განეკუთვნება. ამ შემთხვევაში ბიზნესის განვითარების ტემპები პოტენციურზე დაბალი აღმოჩნდება და გაიფლანგება მნიშვნელოვანი შესაძლებლობები.

ამ და სხვა მიზეზთა გამო დამწყები ბიზნესის დაფინანსების საუკეთესო გარე წყაროს „ანგელოზები“ წარმოადგენენ. როგორც წესი, ნებისმიერ საზოგადოებაში არსებობენ წარმატებული კომერსანტები, სპეციალისტები, სახელმწიფო მოხელეები, რომლებიც ფლობენ მნიშვნელოვან დანაზოგს და მზად არიან დააბანდონ პერსპექტიულ საქმეში. ასეთ ადამიანებს ბიზნესის სამყაროში „ანგელოზებს“ (Angel - მდიდარი ადამიანი, რომელიც საკუთარი დანაზოგის ნაწილს ახლადშექმნილ, არალიკვიდურ ფირმაში აბანდებს) უწოდებენ. ეს არის კერძო ინვესტიციების ყველაზე ძველი, ხშირად გამოყენებადი და მნიშვნელოვანი არაფორმალური ბაზარი მთელი მსოფლიოს მასშტაბით.

სამეწარმეო საქმიანობის გლობალური მონიტორინგის ორგანიზაციის (GEM) მიერ გამოქვეყნებული გამოკვლევების თანახმად, ახალგაზრდა ფირმებში არაფორმალური კერძო ინვესტიციების რაოდენობა რამდენჯერმე აჭარბებს ფორმალური ინვესტორების დაბანდებებს. GEM-ის ქვეყნებში დამწყებ ფირმებში განხორციელებული კაპიტალდაბანდებების 91,8%25-ი არაფორმალურ ინვესტორებზე მოდის. კერძოდ, 3365-5116 ახალგაზრდა საწარმოში ინვესტირებული იყო 364 მილიარდი დოლარი. აღნიშნულ ქვეყნებში მოსახლეობის 3%25-მა განახორციელა ინვესტიციები სხვის ბიზნესში. მათგან 43,7%25 კაპიტალი დააბანდა ახლო ნათესავების, 29,2%25 - მეგობრების, 8,9%25 - კოლეგების და 9,3%25 - უცხო ადამიანების - ფირმაში.

აშშ-ში დაახლოებით ნახევარი მილიონი „ანგელოზის“ მიერ 50000 დამწყებ საწარმოში ყოველწლიურად 45 მლრდ დოლარის ინვესტიცია ხორციელდება. ევროპაში სხვადასხვა შეფასებით არსებობს დაახლოებით მილიონი პოტენციური „ანგელოზი“, რომლებიც მზად არიან ყოველწლიურად განახორციელონ 10-დან 20 მლრდ ევრომდე ინვესტიცია. იმ ახალგაზრდა ფირმების რაოდენობა, რომლებმაც ფულადი სახსრები „ანგელოზებისგან“ მიიღეს, 30-40-ჯერ აღემატება დაფინანსების ალტერნატიული წყაროებით (ბანკები, სახელმწიფო პროგრამები, ფასიანი ქაღალდების ემისია, ვენჩურული ფონდები და ა.შ.) მოსარგებლე საწარმოების რიცხვს.

„ანგელოზები“ ინვესტირების შესახებ გადაწყვეტილებას ოთხი საბაზო კრიტერიუმის გათვალისწინებით იღებენ: მენეჯმენტი, ბაზარი, პროდუქტი და შემოსავლის ზრდის პერსპექტივა. საქართველოში მათი ძირითადი მახასიათებელი თავისებურებებია:

ინვესტიციების მოცულობა 5000-დან 200000 ლარამდე; გრძელვადიანი პერსპექტივით ინვესტირება; კაპიტალის დაბანდება საცხოვრებელ ადგილთან ახლოს; კაპიტალდაბანდების განხორციელება 2-3 ინვესტორთან ერთად; ბიზნესში მონაწილეობა მასზე კონტროლის დაწესების გარეშე; ინვესტირება კარგად ნაცნობ ბაზრებსა და ტექნოლოგიებში; ინვესტირებული კაპიტალის 2-3 წელიწადში დაბრუნების სურვილი.

შეიძლება ითქვას, რომ საწარმოს განვითარების ადრეულ სტადიაზე უფრო ხელსაყრელი პირობებით ანალოგიური დახმარების აღმოჩენა სხვა არავის შეუძლია. „ანგელოზების“ მამოძრავებელი მოტივი შეიძლება იყოს:

პირადი შემოსავლების ზრდა; საწარმოს მართვაში მონაწილეობა; სამეწარმეო საქმიანობით მიღებული სიამოვნება; საკუთარი სამუშაო ადგილის შექმნა; სოციალური პასუხისმგებლობის განცდა.

ამა თუ იმ ფორმით „ანგელოზები“ აქტიურები არიან მთელი მსოფლიოს მასშტაბით. მართალია, მათ ახასიათებთ გარკვეული ნაკლოვანებები, მაგრამ უპირატესობები გაცილებით მეტია:

აღნიშნულის მიუხედავად, მეწარმისთვის საკუთარი „მფარველი ანგელოზის“ პოვნა არც ისე მარტივია. იმის საყოველთაოდ მიღებული აღწერა, თუ როგორ გამოიყურებიან „ანგელოზები“, არ არსებობს. თუმცა, სხვადასხვა გამოკვლევებმა აჩვენა, რომ ძირითადად ესენი არიან უმაღლესი განათლების მქონე მამაკაცები 40-50 წლის ასაკში, რომლებსაც უკვე დაუგროვდათ მნიშვნელოვანი დანაზოგი. ჩვენს მიერ ჩატარებული გამოკვლევით საქართველოში გამოვყავით „ანგელოზთა“ შემდეგი ტიპები:

ბუნებრივია, დამწყებმა მეწარმემ, რომელიც ეძებს „მფარველ ანგელოზს“, უნდა შეადგინოს აღნიშნული კატეგორიის ადამიანების სია და შეეცადოს კავშირი დაამყაროს მათთან. თუ ეს არის პირი, რომელსაც მეწარმე კარგად იცნობს - ადამიანი, ვისთანაც მუშაობდა, ან ყოფილი ხელმძღვანელი, ის პირადად შეხვდება იდეის გასაცნობად, ხოლო თუ უცხოა, კონტაქტის დასამყარებლად საჭიროა საერთო ნაცნობის გამოძებნა.

„ანგელოზთან“ შეხვედრა სათანადო მომზადებას საჭიროებს. დამწყები ბიზნესმენი ნათლად უნდა აცნობიერებდეს თუ რისი მიღწევა სურს: რა თანხა სჭირდება? რომელი ურჩევნია - სესხი თუ პარტნიორი? რა წილის დასათმობად არის მზად? რა პროცენტს გადაიხდის სესხის შემთხვევაში? როგორც წესი, „ანგელოზები“ არ ინტერესდებიან ისეთი პროექტით, სადაც ინიციატორს საკუთარი ქონებით გარისკვა არ სურს. აუცილებელია იმის გარკვევაც თუ დაფინანსების გარდა რა დახმარების გაწევა შეუძლია ინვესტორს საწარმოს შექმნისა და ფუნქციონირების პროცესში.

ხუთი კითხვა, რომელსაც აუცილებლად დაგისვამენ „ანგელოზები“:

1. რა თანხა გესაჭიროებათ? აუცილებელია ზუსტად მიუთითოთ ის თანხა, რომელიც გჭირდებათ; რამდენს აბანდებთ პირადად და დაფინანსების რა ნაწილის მოზიდვა გსურთ?

2. რა მიზნებისთვის გჭირდებათ თანხა? ინვესტორი უნდა დაარწმუნოთ, რომ ზუსტად იცით, თუ რისი მიღწევა გსურთ. ამაში დაგეხმარებათ კარგად შედგენილი ბიზნეს-გეგმა. რეალური გეგმა, როგორც წესი, მიუთითებს მეწარმის კომპეტენტურობასა და პასუხისმგებლობაზე.

3. რა ვადით გჭირდებათ ფული? თქვენი ფინანსური პროგნოზი დაგეხმარებათ განსაზღვროთ, თუ როდის შესძლებთ ვალის გასტუმრებას?

4. რა პროცენტს გადაიხდით? აქაც თქვენი ფინანსური პროგნოზი დაგეხმარებათ.

5. რა გარანტიები არსებობს იმ შემთხვევაში თუ შეგექმნათ პრობლემები ან საქმე ჩაგივარდათ? აუცილებლად უნდა მიუთითოთ ის აქტივები, თუ რისი გაყიდვაა შესაძლებელი ვალის გასასტუმრებლად.

უარის შემთხვევაში საჭიროა „ანგელოზს“ ეთხოვოს პროექტის შესახებ აზრის გამოთქმა - როგორ შეიძლება მისი დახვეწა? ხომ არ იცნობს ვინმეს, ვინც დაინტერესდებოდა?

განვითარებულ ქვეყნებში ბოლო პერიოდში მკვეთრად იზრდება ისეთი „ანგელოზების“ რიცხვი, რომლებიც ინვესტირებას სინდიკატის შემადგენლობაში ამჯობინებენ. ასეთი მიდგომა საშუალებას იძლევა განხორციელდეს გაცილებით მსხვილი და ხშირი კაპიტალდაბანდებები. გამოცდილი ინვესტორები უპირატესობას სწორედ მსგავს საინვესტიციო ჯგუფებს ანიჭებენ. ეს ჯგუფები, რომელშიც ხშირად 100 კაციც კი შედის, თავის საქმიანობას ასოციაციების და კავშირების სახით წარმართავენ (მათ ხშირად „ანგელოზების“ ასოციაციის სახელითაც მოიხსენიებენ). როგორც წესი, ჯგუფის ერთი წევრი სინდიკატს განსახილველად წარუდგენს პროექტს, ამასთან იგულისხმება, რომ იგი თვითონ მიიღებს მონაწილეობას მის დაფინანსებაში. შემდეგ, აღნიშნული წინადადება განიხილება საერთო კრებაზე. სინდიკატის ყოველი წევრი იღებს დამოუკიდებელ გადაწყვეტილებას საინვესტიციო პროექტში მონაწილეობა-არმონაწილეობის შესახებ. ასევე, თითოეულ ინვესტორს შეუძლია განსაზღვროს თავისი მონაწილეობის წილი. მას შემდეგ, რაც მიღებული იქნება გადაწყვეტილება, „ანგელოზები“ იწყებენ ინვესტირებას შეთანხმებული გრაფიკის შესაბამისად.

სინდიკატში მოხვედრა შესაძლებელია ერთი ან რამდენიმე წევრის რეკომენდაციით. იმისათვის, რომ უზრუნველყონ წევრების ანონიმურობა, ბევრი სინდიკატი თავს არიდებს საჯაროობას.

სინდიკატი „ანგელოზებს“ შემდეგ უპირატესობებს უქმნის: კაპიტალის გაერთიანების შესაძლებლობა მსხვილი პროექტების დასაფინანსებლად; საინვესტიციო პროექტების მეტი მრავალფეროვნება; სასარგებლო კონტაქტების, ინფორმაციის გაცვლა და გამოცდილების გაზიარება; პროექტების ექსპერტიზის ერთობლივი განხორციელება (შერჩევა, წინასწარი შესწავლა, დეტალური შემოწმება, მონიტორინგი); არსებული საინვესტიციო პორტფელის შემდგომი დივერსიფიკაცია.

ამასთან, სინდიკატის წევრობა დაკავშირებულია ხარჯებთან და შეიძლება დააფრთხოს დამოუკიდებლობის მოყვარე ინვესტორი, რომელსაც სურს, რომ ბოლო სიტყვას ყოველთვის თავად ამბობდეს.

დასკვნის სახით შეიძლება ითქვას, რომ არაფორმალური კერძო კაპიტალის ორგანიზებული ბაზრის არსებობა აუცილებელია მსოფლიოს ნებისმიერ ქვეყანაში ბიზნესის განვითარების, სამუშაო ადგილების შექმნისა და სიღარიბის დაძლევისათვის.

RESUME
HOW TO FIND „BUSINESS-ANGEL” IN GEORGIA

Shota Shaburishvili,
Academic Doctor of Economy Assistant Professor at Tbilisi State University

„Angels“ are the private investors named also informal investors, putting own capital in again created illiquid firms. These are solvent people. In the past many of them were successful businessmen or top-managers. „Angels“ of them name because they come to the rescue to young innovative firms, helping in becoming business. The „Angelic“ help is not only the finance, but also useful communications in the world of business, business skills, knowledge. It is necessary to mean, that at the earliest stage of development of the com-pany the similar help on comprehensible conditions anybody another cannot render. They make a decision on carrying out of investments, being based on four base criteria: manage-ment, the market, a product and an opportunity of financing.

In this or that kind „angels“ are active worldwide in any country. Though they have some lacks, all the same, advan-tages, it is much more. „Angels“ - the oldest, the largest, most frequently a used and important external source of the finance for young firms. The generated market of the infor-mal capital is a necessary component for development of business and overcoming of poverty all over the world.

გიორგი გვენეტაძე
დამოუკიდებელი ექსპერტი, ადვოკატი

ეკონომიკურ სფეროში მომუშავე პირებს, ბიზნესმენებს თავიანთი საქმიანობის ამა თუ იმ ეტაპზე ხშირად წარმოეშობათ დავა საგადასახადო ორგანოებთან, რომლის წარმოებისთვის საქართველოს საგადასახადო კოდექსით დადგენილია საკმაოდ რთული და დროში ზუსტად გაწერილი პროცედურა.

ამ პროცედურების ზედმიწევნით დაცვის გარეშე ადვილად შესაძლებელია ზოგჯერ აშკარად მომგებიანი საქმე შესაბამისმა ორგანოებმა არც კი განიხილონ. დაიკარგოს სრულიად ზედმეტი დრო და დადგეს გადასახადის გადამხდელის მიმართ ეკონომიკური ხასიათის დამატებითი არასასურველი შედეგებიც საურავის, ჯარიმის სახით და ა. შ.

მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოს მოქმედი საგადასახადო კოდექსი უკვე 3 წელზე მეტია ძალაშია, გადასახადის გადამხდელთა საკმაოდ დიდ ნაწილს ჯერაც არა აქვს მასზე სრული ინფორმაცია და ნაცვლად ამ კოდექსით მკაფიოდ განსაზღვრული წესებისა, დღემდე სადაო საკითხზე საგადასახადო ორგანოს მიმართავენ სხვადასხვა სახის განცხადებებით, შუამდგომლობებით ან კიდევ რაიმე სხვა ფორმით. არადა, საგადასახადო კოდექსი მკაცრად განსაზღვრავს საგადასახადო ორგანოსთან ურთიერთობის ფორმებს, რომელთა დაუცველად ნებისმიერი პრეტენზია საერთოდ განხილვის გარეშე შეიძლება დარჩეს. შევეცდები მკითხველს მოკლედ მივაწოდო ინფორმაცია საგადასახადო დავის წარმოების კანონით დადგენილი პროცედურების შესახებ.

პირველ რიგში, ხაზი უნდა გაესვას იმას, რომ საგადასახადო ორგანოსა და გადასახადის გადამხდელს შორის ურთიერთობის ძირითადი ფორმებია „საგადასახადო მოთხოვნა“ (გადასახადის გადამხდელის ან სხვა ვალდებული პირის მიმართ - გადასახადის ან/და სანქციის თანხის გადახდის თაობაზე) და „გადასახადის გადამხდელის მოთხოვნა“ (საგადასახადო ორგანოს მიმართ ზედმეტად გადახდილი გადასახადის თანხის დაბრუნების ან ჩათვლის თაობაზე).

შესაბამისად, სწორედ ამ დოკუმენტების მიმართ შეუთანხმებლობა ითვლება საგადასახადო დავის დაწყებად. საგადასახადო კოდექსის 145-ე მუხლის თანახმად, საგადასახადო დავის დაწყების საფუძველია საგადასახადო ორგანოს ან გადასახადის გადამხდელის/საგადასახადო აგენტის ან სხვა ვალდებული პირის მიერ ვალდებულების დარღვევა. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, საგადასახადო დავის დაწყების საფუძველია საგადასახადო ორგანოს მიერ „გადასახადის გადამხდელის მოთხოვნის“ შესრულებაზე უარის თქმა, ან საგადასახადო ორგანოს მიერ გამოცემული „საგადასახადო მოთხოვნის“ ან ვალდებულების დამდგენი სხვა ადმინისტრაციული აქტის შესრულებაზე გადასახადის გადამხდელის მიერ უარის თქმა.

დადგენილია საგადასახადო დავის გადაწყვეტის ორი ფორმა. დავის გადაწყვეტა საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს სისტემაში განხილვის წესით ან დავის გადაწყვეტა სასამართლოს მიერ.

თავის მხრივ, დავის გადაწყვეტა საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს სისტემაში განხილვის წესით 2 ეტაპისგან შედგება: ა) დავის გადაწყვეტა საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს შემოსავლების სამსახურში და ბ) დავის გადაწყვეტა საქართველოს ფინანსთა სამინისტროსთან არსებულ დავების განმხილველ საბჭოში. ამასთან, თუ გადასახადის გადამხდელმა დავის გადაწყვეტის ფორმად აირჩია მისი გადაწყვეტა საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს სისტემაში განხილვის წესით, მას უფლება აქვს დავის გადაწყვეტის ნებისმიერ ეტაპზე მიღებული გადაწყვეტილება გაასაჩივროს სასამართლოში იმავე ვადაში, რომელშიც მას უფლება აქვს გადაწყვეტილება გაასაჩივროს საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს სისტემაში.

თუ გადასახადის გადამხდელი დავას იწყებს ან დავას აგრძელებს სასამართლოში გასაჩივრებით, იგი ვალდებულია ამის თაობაზე წინასწარ აცნობოს საგადასახადო ორგანოს წერილობითი შეტყობინებით.

რაც შეეხება საგადასახადო დავის დაწყების ვადას, საგადასახადო კოდექსის 147-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, თუ საგადასახადო ორგანო მთლიანად ან ნაწილობრივ უარს აცხადებს „გადასახადის გადამხდელის მოთხოვნის“ შესრულებაზე, იგი ვალდებულია „გადასახადის გადამხდელის მოთხოვნის“ მიღებიდან 15 კალენდარული დღის ვადაში მოთხოვნის წარმდგენ პირს გაუგზავნოს წერილობითი შესაგებელი. ამ ვადაში შესაგებლის გაუგზავნელობა ნიშნავს „გადასახადის გადამხდელის მოთხოვნის“ შესრულებაზე უარს (როგორც ვხედავთ, ამ შემთხვევაში საგადასახადო ორგანოს დუმილი არა თანხმობის, არამედ უარყოფის ნიშანია).

ამავე კოდექსის 152-ე მუხლის თანახმად კი, საგადასახადო ორგანოს შესაგებლის მიღებიდან 5 კალენდარული დღის ვადაში (ხოლო თუკი საგადასახადო ორგანოსგან ზემოაღნიშნულ 15 დღიან ვადაში არ იქნება გაგზავნილი წერილობითი შესაგებელი), 15 დღიანი ვადის ამოწურვიდან 5 დღის ვადაში გადასახადის გადამხდელს/საგადასახადო აგენტს ან სხვა ვალდებულ პირს უფლება აქვს გააგრძელოს დავა ფინანსთა სამინისტროს შემოსავლების სამსახურში საჩივრის წარდგენის ან სასამართლოში სარჩელის წარდგენის გზით.

ამასთან, დავის სასამართლოში გაგრძელების შემთხვევაში გადასახადის გადამხდელი ვალდებულია ამის შესახებ წერილობით აცნობოს საგადასახადო ორგანოს იმავე 5 დღიან ვადაში.

აღნიშნულ ვადაში საგადასახადო დავის გაუგრძელებლობა ან სასამართლოში დავის დაწყების შემთხვევაში საგადასახადო ორგანოსთვის შეტყობინების (ცნობის) წარუდგენლობა ითვლება დავაზე (მათ შორის, სასამართლოში დავაზე) უარის თქმად და აღნიშნული მოთხოვნების დაუცველად საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს სისტემაში შეტანილი საჩივარი განუხილველი რჩება, ხოლო სასამართლოში შეტანილ სარჩელზე წყდება საქმის წარმოება დაუშვებლობის გამო.

ანალოგიურად რეგულირდება ვადების საკითხი იმ შემთხვევაშიც, როცა გადასახადის გადამხდელი უარს აცხადებს „საგადასახადო მოთხოვნის“ შესრულებაზე ან არ ეთანხმება საგადასახადო ორგანოს მიერ გამოცემულ ვალდებულების დამდგენ სხვა ინდივიდუალურ ადმინისტრაციულ-სამართლებრივ აქტს. ასეთ შემთხვევაში საგადასახადო კოდექსის 147-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად პირი ვალდებულია „საგადასახადო მოთხოვნის“ ან საგადასახადო ორგანოს მიერ გამოცემული ვალდებულების დამდგენი სხვა ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის მიღებიდან 20 კალენდარული დღის ვადაში საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს შემოსავლების სამსახურს შესაბამისი საგადასახადო ორგანოს მეშვეობით გაუგზავნოს წერილობითი საჩივარი, ხოლო თუ დავის გადაწყვეტის ფორმად ირჩევს მის გადაწყვეტას სასამართლოს მიერ, ამავე ვადაში შესაბამის საგადასახადო ორგანოს გაუგზავნოს წერილობითი შეტყობინება.

ამ ვალდებულებების შეუსრულებლობა მიიჩნევა გადასახადის გადამხდელის მიერ „საგადასახადო მოთხოვნის“ (სხვა ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის) აღიარებად, იგი მიექცევა აღსასრულებლად და 20 დღიანი ვადის გაშვების ან სასამართლოში დავის დაწყების შემთხვევაში საგადასახადო ორგანოსთვის შეტყობინების გაუგზავნელობა გამოიწვევს, შესაბამისად - ფინანსთა სამინისტროს სისტემაში შეტანილი საჩივრის განუხილველად დატოვებას, ხოლო სასამართლოში შეტანილი სარჩელის დაუშვებლად ცნობას და საქმის წარმოების შეწყვეტას.

მკითხველის ყურადღებას მივაქცევ იმ გარემოებას, რომ გადასახადის გადამხდელმა საჩივარი უნდა შეიტანოს იმ საგადასახადო ორგანოში, რომლის გადაწყვეტილებაც საჩივრდება და სწორედ ეს ორგანოა ვალდებული გადაუგზავნოს საჩივარი მის განმხილველ ორგანოს.

ასე, მაგალითად, თუ გადასახადის გადამხდელმა მიიღო შემოსავლების სამსახურის თბილისის სერვის - ცენტრის (საგადასახადო ინსპექციის) „საგადასახადო მოთხოვნა“ გადასახადის თანხის დარიცხვის თაობაზე და არ ეთანხმება მას, საჩივარი უნდა შეადგინოს საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს შემოსავლების სამსახურის სახელზე. თუმცა საჩივარი შეტანილი უნდა იქნეს არა უშუალოდ ფინანსთა სამინისტროს შემოსავლების სამსახურში, არამედ თბილისის სერვის ცენტრში (საგადასახადო ინსპექციაში), რომელიც ვალდებულია არაუგვიანეს 3 კალენდარული დღის ვადაში გადააგზავნოს იგი შემოსავლების სამსახურში.

გადასახადის გადამხდელის/საგადასახადო აგენტის ან სხვა ვალდებული პირის საჩივარი უნდა აკმაყოფილებდეს აუცილებელ კრიტერიუმებს. კერძოდ: საგადასახადო კოდექსის 149-ე მუხლის თანახმად მასში უნდა აღინიშნოს ორგანო, რომელმაც უნდა განიხილოს საჩივარი (საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს შემოსავლების სამსახური, ფინანსთა სამინისტროს დავების განმხილველი საბჭო) და მისი მისამართი, საჩივრის ავტორის ვინაობა, დასახელება, გადასახადის გადამხდელის საიდენტიფიკაციო ნომერი, მისამართი და საკონტაქტო საშუალებები. საჩივარში ასევე უნდა აღინიშნოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების („საგადასახადო მოთხოვნის“, შესაგებლის, საგადასახადო ორგანოს უარის) გამომცემი საგადასახადო ორგანოს დასახელება და მისამართი, ამ გადაწყვეტილების მიღების თარიღი და მოთხოვნის საგანი, სამართლებრივი და ფაქტობრივი საფუძველი, რაც ასაბუთებს საჩივარს და თანდართული მტკიცებულებების ჩამონათვალი.

ანალოგიური შინაარსის უნდა იყოს საგადასახადო ორგანოსთვის გაგზავნილი შეტყობინების შინაარსი, თუ გადამხდელმა დავის გადაწყვეტის ან გაგრძელების ფორმად აირჩია სასამართლო. შეტყობინებაში დამატებით აუცილებლად უნდა მიეთითოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების მიღების თარიღი.

მსგავს რეკვიზიტებს უნდა შეიცავდეს საგადასახადო ორგანოს მიერ გამოცემული შესაგებელიც, რომელსაც ხელს უნდა აწერდეს საგადასახადო ორგანოს უფროსი ან მოადგილე.

საყურადღებოა ასევე საგადასახადო კოდექსის 148-ე მუხლის შინაარსი, რომლის თანახმად, სადავო თანხის და მასზე დარიცხული საურავის, ისევე როგორც შესაბამისი ჯარიმის, გადახდის ვალდებულება შეჩერებულად ითვლება საგადასახადო დავის დაწყებიდან დავის დასრულებამდე, თუმცა, ძირითად თანხაზე საურავის დარიცხვა გრძელდება.

სხვაგვარად რომ ვთქვათ, თუ გადასახადის გადამხდელს საგადასახადო ორგანოს მიერ წარედგინა „საგადასახადო მოთხოვნა“, მაგალითად, 10 000 ლარის ოდენობით გადასახადის თანხის გადახდის შესახებ, ამ საგადასახადო მოთხოვნის გასაჩივრების შემთხვევაში დავის დამთავრებამდე ამ თანხის გადახდის ვალდებულება არ არსებობს, თუმცა, დავის წაგების შემთხვევაში გადამხდელს მოუწევს არა მარტო 10 000 ლარის, არამედ აღნიშნული თანხის 0,07 პროცენტის გადახდა ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე (საქართველოს საგადასახადო კოდექსის თანახმად, საურავის ოდენობა შეადგენს გადაუხდელი გადასახადის თანხის 0,07 პროცენტს ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე). შესაბამისად, რაც უფრო დიდხანს გაგრძელდება საგადასახადო დავა, მით უფრო საგრძნობი შეიძლება გამოდგეს დამატებით გადასახდელი საურავის ოდენობა. ამიტომ, საგადასახადო დავის დაწყებისას მეწარმემ საფუძვლიანად უნდა შეაფასოს თავისი პოზიციის მართებულობა და დავის ეკონომიკური და სამართლებრივი მიზანშეწონილობა.

ამ თვალსაზრისით, მნიშვნელოვანია ის გარემოებაც, რომ საგადასახადო დავის დაწყების შემთხვევაში მეწარმეს ეკისრება ასევე ვალდებულების უზრუნველყოფაც. კერძოდ, საგადასახადო კოდექსის 150-ე მუხლის თანახმად, გადასახადის გადამხდელი/საგადასახადო აგენტი ან სხვა ვალდებული პირი თავის მიერ „საგადასახადო მოთხოვნის“ გასაჩივრების შემთხვევაში ვალდებულია საგადასახადო მოთხოვნის მიღებიდან 20 კალენდარული დღის ვადაში, „საგადასახადო მოთხოვნის“ შესრულების უზრუნველსაყოფად საგადასახადო ორგანოს წარუდგინოს საბანკო გარანტია ან/და ბანკში სადეპოზიტო ანგარიშზე სათანადო თანხის შეტანის ცნობა (ასეთ შემთხვევაში ამ პირს აღნიშნული თანხის განკარგვის უფლება არა აქვს ბანკისათვის შესაბამისი საგადასახადო ორგანოს მიერ წერილობითი ნებართვის გაცემის გარეშე) ან/და ფინანსური რისკების დაზღვევის პოლისი ან თავისი ქონება საგადასახადო გირავნობით/იპოთეკით დასატვირთად. წარდგენილი გარანტიების საერთო ღირებულება არ უნდა იყოს გადასახადის გადამხდელის სადავო საგადასახადო დავალიანებაზე ნაკლები (აღნიშნული უზრუნველყოფის საშუალებების გამოყენება საჭირო არ არის, თუ ვალდებული პირის ქონება დატვირთულია საგადასახადო გირავნობით/იპოთეკით და იგი საკმარისია სადავო საგადასახადო ვალდებულების უზრუნველსაყოფად).

თუ გადასახადის გადამხდელი/საგადასახადო აგენტი ან სხვა ვალდებული პირი ზემოაღნიშნულ 20 დღიან ვადაში საგადასახადო ორგანოს არ წარუდგენს ზემოთ მითითებულ უზრუნველყოფის გარანტიებს, საგადასახადო ორგანოს უფლება აქვს დაუყოვნებლივ, სასამართლოს გადაწყვეტილების გარეშე გამოიყენოს „საგადასახადო მოთხოვნის“ შესრულების უზრუნველყოფის შემდეგი ღონისძიებები:

ა) ყადაღა დაადოს მის საბანკო ანგარიშებს; ბ) ყადაღა დაადოს მის ნებისმიერი სახის ქონებას (მოძრავ, უძრავ, არამატერიალურ ქონებას).

თუ დავა გადაწყდება გადასახადის გადამხდელის სასარგებლოდ, მის მიერ წარდგენილი უზრუნველყოფის გარანტიები ან მის მიმართ საგადასახადო ორგანოს მიერ დადებული ყადაღა ჩაითვლება მოხსნილად, ხოლო საგადასახადო გირავნობის/იპოთეკის უფლება - გაუქმებულად.

წინააღმდეგ შემთხვევაში, ესე იგი, თუ დავა არ გადაწყდება გადამხდელის სასარგებლოდ, მას სადავო საგადასახადო ვალდებულების წარმოშობის დღიდან დაეკისრება სადავო გადასახადებისა და სანქციების (საურავის, ჯარიმის) თანხის გადახდა. ასეთ შემთხვევაში, საბანკო გარანტიას, დეპოზიტს, დაყადაღებულ ქონებას, საბანკო ანგარიშს, ან ქონებას, რაზედაც წარდგენილია საგადასახადო გირავნობა/იპოთეკა, საგადასახადო ორგანო გამოიყენებს დავალიანების თანხების გადახდის აღსასრულებლად.

როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს სისტემაში საგადასახადო დავის განხილვა მიმდინარეობს საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს შემოსავლების სამსახურსა და საბჭოში.

საგადასახადო კოდექსის 156-ე მუხლის თანახმად, საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს შემოსავლების სამსახური ვალდებულია გადასახადის გადამხდელის/საგადასახადო აგენტის ან სხვა ვალდებული პირის საჩივარი განიხილოს მისი მიღებიდან 20 კალენდარული დღის ვადაში, მიიღოს გადაწყვეტილება და არაუგვიანეს გადაწყვეტილების მიღებიდან მე-3 სამუშაო დღისა გაუგზავნოს იგი მომჩივანს და იმ საგადასახადო ორგანოს, რომლის გადაწყვეტილებაც იყო გასაჩივრებული.

რასაკვირველია, ფინანსთა სამინისტროს შემოსავლების სამსახური საჩივრის განხილვისას უფლებამოსილია არსებითად დააკმაყოფილოს საჩივარი მთლიანად ან ნაწილობრივ, უარი უთხრას საჩივრის ავტორს მის დაკმაყოფილებაზე. ამავე დროს, თუ საჩივრის განხილვისას შემოსავლების სამსახური დაასკვნის, რომ სათანადოდ არ არის გამოკვლეული საქმისთვის არსებითი მნიშვნელობის მქონე გარემოებები, იგი უფლებამოსილია გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გამომცემ საგადასახადო ორგანოს დაავალოს განმეორებით განიხილოს და შეისწავლოს მხოლოდ სადავო საკითხი შემოსავლების სამსახურის მიერ მითითებულ ვადაში. ამ პერიოდში დავის განხილვა ჩერდება. ასეთ შემთხვევაში ასევე შესაძლებელია სადავო საკითხის შესწავლის მიზნით ჩატარდეს გასვლითი საგადასახადო შემოწმება მოსამართლის ბრძანების გარეშე - მეწარმის თანხმობით.

საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს შემოსავლების სამსახურში დავა განიხილება მომჩივნის ან/და მისი წარმომადგენლის მონაწილეობით. მომჩივნის ან წარმომადგენლის გამოუცხადებლობის შემთხვევაში დავა განიხილება მის გარეშე.

შემოსავლების სამსახურის გადაწყვეტილებაში აუცილებლად უნდა მიეთითოს მის გასაჩივრების ვადა და წესი.

აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ საგადასახადო კოდექსის 156-ე მუხლის მე-8 ნაწილი ადგენს გადახვევას საჩივრის განხილვის ზემოაღნიშნული წესიდან. აღნიშნული ნორმა ადგენს შემოსავლების სამსახურის უფლებამოსილებას ამა თუ იმ მიზეზით არ მიიღოს გადაწყვეტილება განსახილველ საჩივარზე. კერძოდ, თუ შემოსავლების სამსახური საჩივრის შესვლიდან 20 დღის ვადაში არ მიიღებს მასზე გადაწყვეტილებას ან მომჩივანს არ გაუგზავნის მას, ეს ნიშნავს უარის თქმას საჩივრის დაკმაყოფილებაზე.

მკითხველი დაგვეთანხმება, რომ საკმაოდ საკამათო ნორმაა, რადგან, პირველ რიგში, უსარგებლოდ იკარგება დრო და ამასთან, გაუგებარი რჩება, რა მოტივაციით ხელმძღვანელობს შემოსავლების სამსახური საჩივარზე უარის თქმისას, რაც შეიძლება გამოყენებული იყოს მომჩივანის მიერ დავის შემდგომი გაგრძელების მიზანშეწონილობის საკითხის გადაწყვეტისას.

საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს შემოსავლების სამსახურის გადაწყვეტილება საჩივართან დაკავშირებით ამ გადაწყვეტილების მიღებიდან 5 დღის ვადაში (აგრეთვე გადაწყვეტილების მიღებისათვის განკუთვნილი დროის ამოწურვიდან 5 დღის ვადაში) შეიძლება გასაჩივრდეს გადასახადის გადამხდელის/საგადასახადო აგენტის ან სხვა ვალდებული პირის მიერ საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს დავების განმხილველ საბჭოში ან სასამართლოში. წინააღმდეგ შემთხვევაში ამ ვადის ამოწურვის შემდეგ შემოსავლების სამსახურის გადაწყვეტილება აღიარებულად ჩაითვლება, აღსასრულებლად მიექცევა და ამ ვადის დაუცველად ფინანსთა სამინისტროს საბჭოში წარდგენილი საჩივარი რჩება განუხილველი, ხოლო სასამართლოში შეტანილ სარჩელზე წყდება საქმის წარმოება დასაშვებობის მოთხოვნების დარღვევის გამო.

დადგენილ ვადაში საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს საბჭოში განსახილველად საჩივრის წარდგენის შემთხვევაში შემოსავლების სამსახური ვალდებულია საჩივარი 3 კალენდარული დღის ვადაში თანდართულ მასალებთან ერთად გაუგზავნოს საბჭოს.

საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს საბჭოში გარდა ფინანსთა სამინისტროს შესაბამისი მოხელეებისა, შეიძლება ნებაყოფლობით საწყისებზე აგრეთვე მონაწილეობდნენ საქართველოს პარლამენტის წევრები და დამოუკიდებელი ექსპერტები (მათ შორის, უცხო ქვეყნის ექსპერტები) - საბჭოს წევრის სტატუსით.

საბჭო დაინტერესებული პირის საჩივარს იხილავს იმავე ვადაში და წესით, როგორც ფინანსთა სამინისტროს შემოსავლების სამსახური - ზემოაღნიშნული პროცედურის შესაბამისად. ამასთან, საბჭო უფლებამოსილია, თუ მის სხდომას ესწრება წევრთა უმრავლესობა და გადაწყვეტილება მიიღება სხდომაზე დამსწრეთა ხმების უმრავლესობით.

საბჭოს გადაწყვეტილების სასამართლოში გასაჩივრებისთვის დადგენილია 10 დღიანი ვადა და ასეთ შემთხვევაში საგადასახადო კოდექსის 160-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, სასამართლოში სარჩელის მოპასუხეა არა საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს საბჭო, არამედ შესაბამისი საგადასახადო ორგანო, რომლის გადაწყვეტილების მიმართაც იქნა დაწყებული საგადასახადო დავა.

რაც შეეხება სასამართლოში საგადასახადო დავის განხილვას, სარჩელის წარდგენის ვადები და წესი დადგენილია საქართველოს საგადასახადო კოდექსით, ხოლო სასამართლოში წარდგენილი და წარმოებაში მიღებული სარჩელი განიხილება საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსით დადგენილი წესით.

სულიკო ფუტკარაძე
საქართველოს „ბიზნესმენთა ფედერაციის“
აჭარის რეგიონული ფილიალის თავმჯდომარე,
ექსპერტი

ფიზიკურ პირთა ქონების გადასახადი მოქმედი საგადასახადო კოდექსის ყველაზე რთულად ადმინისტრირებადი და გადაუჭრელი პრობლემაა. ამ მიმართულებით, 2005 წლის დეკემბრიდან დღემდე, მოქმედ საგადასახადო კოდექსში 50-მდე სხვადასხვა სახის ცვლილება და დამატება შევიდა, მაგრამ მან დასრულებული სახე და ფორმა დღემდე ვერა და ვერ მიიღო. შეიძლება პირდაპირ ითქვას, რომ საგადასახადო კოდექსის შესაბამისი მუხლები იმდენად ჩახლართულია, რომ მათში გარკვევა ხშირად სპეციალისტებსაც კი უჭირთ. ამასთან, ცალკეული ნორმა გარკვეულად წინააღმდეგობაშიც მოდის ფაქტობრივ მდგომარეობასა და რეალობასთან.

კერძოდ, საგადასახადო კოდექსის 273-ე მუხლის მე-3 ნაწილის თანახმად, ფიზიკურ პირთა ქონების გადასახადი, რომელთა ოჯახის შემოსავლები კალენდარული წლის განმავლობაში აღემატება 40 000 ლარს, დიფერენცირებულია და მას ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოები განსაზღვრავენ აღნიშნული მუხლით გათვალისწინებული ნორმების ფარგლებში. თუ ადრე საგადასახადო ინსპექციები შესაბამისი ორგანოებიდან მიღებული მონაცემების საფუძველზე ფიზიკურ პირებს წარუდგენდნენ საგადასახადო მოთხოვნებს, 2006 წლის 15 ივნისიდან უკვე ფიზიკურ პირებს ეკისრებათ საგადასახადო ინსპექციებს საანგარიშო წლის 1 მაისამდე (30 აპრილის ჩათვლით) თავად წარუდგინონ დეკლარაციები მათ საკუთრებაში არსებულ ქონებაზე გადასახადის გაანგარიშებისთვის. ასეთი „შემობრუნების“ შედეგად, ბევრი გაუგებრობა და გართულება გაჩნდა, ამასთან, არსებითად მნიშვნელოვანი ფაქტორიც დარჩა მხედველობის მიღმა. მათ შორის კი, უნდა ვთქვათ, უდაოდ ხელშემშლელია ნორმის არასტაბილურობა. ინფორმაციის მატარებლების ნაირსახეობათა სიჭარბის მიუხედავად, ფიზიკურ პირთა უმრავლესობა ვერ ადევნებს თვალს დაუსრულებელ ცვლილებებს და შედეგიდან გამომდინარე, პასუხისმგებლობა მთლიანად მათ ეკისრებათ. გარდა ამისა, ვთქვათ, თუ ფიზიკურმა პირმა, რომლის ოჯახის შემოსავალი 2006 წელს 40 000 ლარს აღემატებოდა, 2007 წლის 30 აპრილის შემდგომ შეიძინა უძრავი ქონება, ცხადია, ეს ფაქტი 2007 წლის ქონების დეკლარაციაში ვერ მოხვდებოდა, რამდენადაც ქონების გადასახადის დეკლარაციის წარდგენის ვადა 2007 წლის 1 მაისს უკვე ამოიწურა. თუ მოხდა ისე, რომ აღნიშნული ქონება ფიზიკურმა პირმა 2007 წლის ბოლომდე (დეკემბერში) გაასხვისა (გაყიდა), შედეგად გამოვა, რომ აღნიშნული ქონება ვერც 2007 წლის ქონების გადასახადის დეკლარაციაში აისახება, ხოლო 2008 წლის ქონების დეკლარაციაში მოხვდება მხოლოდ ის ქონება, რაც მას 2008 წელს (უკიდურეს შემთხვევაში - 2008 წლის 30 აპრილისთვის) ექნება საკუთრებაში. ამდენად, ვფიქრობ, ფიზიკურ პირთა ქონების გადასახადის დეკლარირების მოქმედი პრაქტიკა შესაცვლელია და იგი ისე უნდა განისაზღვროს, როგორც იურიდიული და მეწარმე ფიზიკური პირებისთვისაა გათვალისწინებული. ვფიქრობ, ფიზიკური პირის (ოჯახის) ქონების გადასახადის სადეკლარაციო პერიოდი და წელიწადში 40 000 ლარიანი შემოსავლების პერიოდი, ერთი და იგივე უნდა იყოს. ამით იმ გაუგებრობას ავცდებით, რაზეც ზემოთ გვქონდა ლაპარაკი. ასეთ შემთხვევაში, ფიზიკური პირი (ოჯახი), რომლის შემოსავალი წელიწადში 40 000 ლარზე მეტია, გადასახადს - დადგენილი განაკვეთით ამავე წელს მის საკუთრებაში ფაქტობრივად არსებული ქონების ღირებულების მიხედვით გადაიხდის. საკითხის ასეთი გადაწყვეტა სხვა მხრივაც გამართლებულია: შეიძლება გასულ წელს ფიზიკურმა პირმა (ოჯახმა) შემოსავალი 40 000 ლარზე მეტი მიიღო, მაგრამ წელს (მრავალ ფაქტორთა, მათ შორის, მისგან დამოუკიდებელ გარემოებათა გამო) საერთოდ ვერ მიიღოს. მაშ, გასული წლის შემოსავლების მიხედვით რატომ უნდა იხდიდეს ფიზიკური პირი ქონების გადასახადს?

ასევე, წინააღმდეგობრივი და რეალობას მოკლებულია სსკ-ის 275-ე მუხლის მე-14 ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტი (29.12. 2006 წ. ძალაშია 2007 წლის 1 იანვრიდან), რომლის შესაბამისადაც:

„14. ამ კოდექსის 272-ე მუხლის მე-4 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტითა და მე-6 ნაწილით განსაზღვრულ დაბეგვრის ობიექტებზე ფიზიკურ პირს უფლება აქვს, არ წარადგინოს დეკლარაცია, თუ:

ბ) საანგარიშო წლის წინა პერიოდის მიხედვით, ქონების გადასახადის დეკლარაცია წარმოდგენილია ან დარიცხულია საგადასახადო ორგანოს მიერ და მომდევნო საანგარიშო პერიოდების მიხედვით არ ხდება დაბეგვრის ობიექტის რაოდენობრივი და ხარისხობრივი ცვლილება. ამ შემთხვევაში ითვლება, რომ გადასახადის გადამხდელმა განახორციელა საგადასახადო ანგარიშგება, ხოლო საგადასახადო ორგანომ გადამხდელს წარუდგინა „საგადასახადო მოთხოვნა“, რომლის მიხედვითაც საგადასახადო ვალდებულება შესაბამისი პერიოდის მიხედვით ბოლო დეკლარირებულის (დარიცხულის) ტოლია. ამასთანავე, თუ დეკლარირება შემდგომში განხორციელდება აღნიშნული პერიოდების მიხედვით, იგი ჩაითვლება შესწორებულ დეკლარაციად.“

როგორც ვხედავთ, ასეთი სახეცვლილების შემდეგ, ფიზიკური პირი ვალდებული არ არის წარადგინოს ქონების დეკლარაცია, თუ წინა პერიოდის მიხედვით მას უკვე წარდგენილი ჰქონდა ის, ან/თუ საგადასახადო ორგანოს მიერ მასზე დარიცხული იყო ქონების გადასახადი და მომდევნო პერიოდში დაბეგვრის ობიექტი რაოდენობრივად და ხარისხობრივად არ შეცვლილა. ამ შემთხვევაში ითვლება, რომ გადასახადის გადამხდელმა შეასრულოს ქონების გადასახადის დეკლარაციის წარდგენის ვალდებულება, ხოლო საგადასახადო ორგანო გადამხდელს წარუდგენს საგადასახადო მოთხოვნას, რომელიც ბოლო დეკლარაციით დაფიქსირებული ვალდებულების ტოლი იქნება.

ვთქვათ, კანონმდებელმა ნორმის ასეთი რედაქცია უფრო რაციონალურად მიიჩნია (რაშიც ძნელია დაეთანხმო), უდაოდ გაუგებარი რჩება, როგორ უნდა განასხვაოს საგადასახადო ორგანომ, თუ რატომ არ წარმოადგინა ქონების გადასახადის გადამხდელმა ფიზიკურმა პირმა (ოჯახმა) მორიგი საგადასახადო დეკლარაცია, იმ მოტივით, რომ მისი მორიგი გადასახადი წინა წლის ქონების გადასახადის ტოლია, თუ სსკ-ის 276-ე მუხლით გათვალისწინებულ შეღავათებში მოჰყვა (ანუ, შემოსავალმა მორიგ წელს აღარ გადააჭარბა 40 000 ლარს).

იქმნება შთაბეჭდილება, რომ საგადასახადო ორგანოს არ ადარდებს გადამხდელი და მისი ფაქტობრივი მდგომარეობა, ოღონდაც უზრუნველყოს შემოსავლების მობილიზაცია. ასეთი დამოკიდებულება, არც მეტი, არც ნაკლები, რეკეტს უფრო ჰგავს. არადა, ცვლილებამდე, აღნიშნული ნორმა უფრო გამართულად, გასაგებად იკითხებოდა, კერძოდ:

„ამ კოდექსის 272-ე მუხლის მე-4 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტითა და მე-6 ნაწილით განსაზღვრულ დაბეგვრის ობიექტებზე ფიზიკურ პირს უფლება აქვს, არ წარადგინოს დეკლარაცია, თუ ამავე კოდექსის 276-ე მუხლის გათვალისწინებით მას საგადასახადო პერიოდის მიხედვით საგადასახადო ვალდებულება არ წარმოეშვა.“

ყოველ შემთხვევაში, აქამდე, საქმე სამარჩიელოდ მაინც არ იყო: თუ გადამხდელი მომდევნო წლისთვის დეკლარაციას აღარ წარადგენდა, საგადასახადო ორგანო დაასკვნიდა, რომ მას მომდევნო წლისთვის საგადასახადო ვალდებულება აღარ წარმოშობია.

არის სხვა საყურადღებო ასპექტებიც: სსკ-ის 276-ე მუხლის (გადასახადებისგან განთავისუფლება) I ნაწილის ყ) ქვეპუნქტის შესაბამისად, ქონების გადასახადისგან განთავისუფლებულია 2004 წლის 1 მარტის მდგომარეობით ფიზიკური პირის საკუთრებაში არსებული 5 ჰექტრამდე ფართობის სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთები, საგადასახადო კოდექსით გათვალისწინებული აღნიშნული შეღავათიდან გამომდინარე, იმ ფიზიკურ პირებს, რომლებსაც სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწები 2004 წლის 1 მარტის შემდგომ გადაეცათ, ამ შეღავათით ვერ ისარგებლებენ. ისინი აღნიშნული პერიოდის შემდეგ საკუთრებაში მიღებულ მიწებზე ქონების გადასახადის გადამხდელებად ითვლებიან, რაც შესაბამის საგადასახადო განაკვეთებზე გადაანგარიშებით მაინცდამაინც დიდ თანხას არ შეადგენს, მაგრამ აქ თავს იჩენს სხვა პრობლემა. კერძოდ, ის, რომელიც დაკავშირებულია ქონების გადასახადზე დეკლარაციის დაგვიანებით წარდგენისთვის სსკ-ის 131-ე მუხლით გათვალისწინებულ ფინანსურ სანქციასთან (ჯარიმასთან).

სსკ-ის 281-ე (გარდამავალი დებულებები) 16 პუნქტის შესაბამისად: „2007 წელს ამ კოდექსის 272-ე მუხლის მე-6 ნაწილით გათვალისწინებული დაბეგვრის ობიექტის მიხედვით:

ა) თუ ფიზიკურმა პირმა არ წარადგინა ამ კოდექსის 275-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული დეკლარაცია, მაშინ საგადასახადო ორგანოები საგადასახადო ვალდებულებებს განსაზღვრავენ ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოებისა და საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს შესაბამისი სარეგისტრაციო სამსახურების მიერ ამავე კოდექსის 274-ე მუხლის მე-10 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტის შესაბამისად საგადასახადო ორგანოებისათვის წარდგენილი მონაცემების საფუძველზე;

ბ) ფიზიკურ პირებს ქონების გადასახადის დეკლარაციის წარუდგენლობისთვის ამ კოდექსის 131-ე მუხლით გათვალისწინებული ჯარიმა არ ეკისრებათ.“

როგორც ვხედავთ, საგადასახადო კოდექსის 281-ე მუხლის ბ) ქვეპუნქტმა ფიზიკური პირები ერთჯერადად 2007 წელს გაანთავისუფლა მიწის გადასახადზე შესაბამისი დეკლარაციის წარდგენის ვალდებულებისაგან, მაგრამ 2008 წლისთვის ეს შეღავათი ფაქტობრივად აღარ არსებობს. ასე, რომ შესაბამისი დეკლარაციების წარდგენის ვალდებულებებიც წარმოეშვათ იმ ფიზიკურ პირებს, რომლებმაც საკუთრებაში მიიღეს სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწები 2004 წლის 1 მარტის შემდგომ.

ეს პრობლემა კი ყველაზე მეტად აჭარაში (განსაკუთრებით ქობულეთსა და ხელვაჩაურის რაიონებში) დგას, რამდენადაც ცნობილი მიზეზების გამო, 2004 წლის 1 მარტამდე ფაქტობრივად თითქმის არც განხორციელებულა (საქართველოს სხვა რეგიონებში კი ამ დროისათვის მიწის რეფორმა ფაქტობრივად დასრულებული იყო), უფრო მეტიც მოსახლეობის იმ ნაწილს, ვისაც 1998 წლის 1 იანვრის შემდგომ პერიოდში ჰქონდა გადაცემული საკუთრებაში სასოფლო-სამეურნეო მიწები, ერთი პერიოდი, უკანონოდ და აღნიშნულზე მიღებული გადაწყვეტილებები ბათილადაც კი გამოცხადდა. ასე, რომ ფაქტობრივად აჭარაში (მასობრივად ქობულეთსა და ხელვაჩაურის რაიონებში) ფიზიკურ პირებზე საკუთრებაში მიწების გადაცემა 2007 წლის ბოლოსათვის დაიწყო და ამჟამადაც გრძელდება. გამომდინარე სსკ-ის 276-ე მუხლის I ნაწილის ყ) ქვეპუნქტიდან, იმ ფიზიკურ პირებს, ვისაც აღნიშნული დროიდან დაუკანონდათ და საკუთრებაში გადაეცათ სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწები, ქონების გადასახადის და შესაბამისი საგადასახადო დეკლარაციების წარდგენის ვალდებულებებიც წარმოექმნათ (ცხადია, მათზე 2008 წლიდან შეღავათი აღარ მოქმედებს, რამდენადაც როგორც უკვე ზემოთ აღვნიშნეთ, აღნიშნულ შეღავათს სსკ-ის 286-ე მუხლის მე-16 ნაწილი მხოლოდ 2007 წელზე ითვალისწინებს).

ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, ადვილი წარმოსადგენია, აჭარაში (ქობულეთისა და ხელვაჩაურის რაიონებში) თუ რამდენ ფიზიკურ პირს (ვისაც საკუთრებაში გადაეცა მიწები და ვისაც ახლა უკანონდება) წარმოეშვათ აღნიშნული გადასახადის გადახდისა და შესაბამისი დეკლარაციების წარდგენის ვალდებულებები, რომლის შესახებაც ისინი ინფორმირებული არ არიან, ამასთან, მათ უკვე 2008 წლის 1 მაისისთვის ამოეწურათ დეკლარაციის წარდგენის ვადა და სსკ-ის 131-ე მუხლის შესაბამისად, ისინი (აღარაფერს ვამბობთ გადასახადის თანხაზე) დეკლარაციის ვადის წარდგენის დარღვევისათვის ყოველ სრულ და არასრულ თვეზე არანაკლებ 200 ლარით დაჯარიმებას დაექვემდებარებიან. დღევანდელი გლეხის დუხჭირი მდგომარეობის პირობებში ეს მეტად მძიმე ფინანსური სანქცია იქნება და მის გადახდას ფაქტობრივად ბევრი ვერც შეძლებს.

შექმნილი მდგომარეობიდან რომ გამოვიდეთ, საგადასახადო კოდექსში უნდა შევიდეს შესაბამისი ცვლილებები და 275-ე მუხლის 1 ნაწილის ყ) ქვეპუნქტში არსებული ჩანაწერი „2004 წლის 1 მარტამდე“ გადაიწიოს გარკვეული ვადით (მთელს საქართველოში მიწის რეფორმის ამოწურვამდე) ან უბრალოდ აღნიშნული ვადა საერთოდ ამოღებულ იქნას და ეს შეღავათი პირდაპირ გავრცელდეს ვადის განსაზღვრის გარეშე - სასოფლო-სამეურნეო მიწის გადასახადისგან განთავისუფლდნენ ფიზიკური პირები საკუთრებაში არსებულ 5 ჰექტრამდე მიწაზე. ან, კიდევ, დეკლარაციის დაგვიანებით წარდგენისთვის სსკ-ის 281-ე მუხლის მე-16 ნაწილით გათვალისწინებული შეღავათი გავრცელდეს 2008 წელზეც და მოსახლეობას მიეწოდოს შესაბამისი ინფორმაციები, რომ ისინი ვალდებული იქნებიან 2009 წელს წარადგინონ შესაბამისი დეკლარაციები.

ამ ორი ვარიანტიდან, უპირატესობა პირველს უნდა მიეკუთვნოს, რამდენადაც საქართველო ფაქტობრივად აგრარული ქვეყანაა და თუ ბევრ სუბსიდიას ვერ ჩადებს სახელმწიფო სოფლის მეურნეობაში, მოსახლეობაზე გარკვეული შეღავათები მაინც უნდა გავრცელდეს.

რა თქმა უნდა, არ არის სწორი, რომ ქვეყნის ერთი რეგიონის მოსახლეობა (მათთან დამოუკიდებელი მიზეზების გამო) სხვა რეგიონებთან შედარებით არახელსაყრელ საგადასახადო პირობებში აღმოჩნდეს. ფიზიკური პირები (გადამხდელები) არ უნდა ისჯებოდნენ იმის გამო, რომ მათ თავის დროზე არ გადასცეს საკუთრებაში სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწები.

გიორგი ხატიაშვილი
იურისტი

ჩავატარეთ საწარმოს შენობის მიმდინარე რემონტი. გადახდილი თანხები მივაკუთვნეთ მიმდინარე პერიოდის ხარჯებს. საგადასახადო შემოწმებისას, ხარჯებში დატოვეს მხოლოდ 5%25, დანარჩენით გაზარდეს შენობის ღირებულება.

ასევე დაგვიბეგრეს ქონების გადასახადით 1000 ლარამდე ღირებულების ძირითადი საშუალებები, რომელთა ღირებულებაც შეძენისთანავე ჩამოიწერა ხარჯებში.

გთხოვთ განგვიმარტოთ:

1. როგორ ხდება საგადასახადო კოდექსის 183-ე მუხლის 2-ე ნაწილის თანახმად, 1000 ლარამდე ღირებულების ძირითადი საშუალებების აღრიცხვა, რომელთა შეძენის ღირებულება მთლიანად გამოიქვითა იმ საანგარიშო წელს, როდესაც მოხდა მათი შეძენა. უნდა გადავიხადოთ თუ არა, ასეთ ხარჯებზე მიკუთვნებულ ძირითად საშუალებებზე, ქონების გადასახადი. როგორ აღვრიცხოთ ასეთი აქტივების გაყიდვით მიღებული შემოსავალი?

2. მიეკუთვნება თუ არა ძირითად საშუალებებს ისეთი საგნები, როგორებიცაა: ტელეფონის აპარატები, კალკულიატორები, მცირე ზომის ელ. გამათბობლები, საკანცელარიო ნივთები და სხვა, რომლებიც გამოიყენება ერთ წელზე მეტი ვადით და მათი ფასი 1000 ლარზე ნაკლებია. გვაინტერესებს, მათაც უნდა დავარიცხოთ თუ არა ქონების გადასახადი?

3. გვაინტერესებს, შენობის მიმდინარე რემონტზე გაწეულ ხარჯებზე ვრცელდება თუ არა საგადასახადო კოდექსის 184-ე მუხლის მოთხოვნა, მხოლოდ ჯგუფის ღირებულებითი ბალანსის 5%25-ის გამოქვითვისა და დანარჩენი თანხის ჯგუფის ღირებულებით ბალანსზე მიკუთვნების შესახებ?

(სარედაქციო ფოსტიდან)

1. ძნელი სათქმელია, არსებობს, ან საერთოდ არსებობდა თუ არა „კარგი“ საგადასახადო კოდექსი. შესაძლოა საგადასახადო განაკვეთები იყოს მაღალი, ან დაბალი, რთული იყოს გადასახადების ადმინისტრირების წესები. კოდექსი მოსწონდეს, ან არ მოსწონდეს ქვეყნის მეწარმეებსა და, საერთოდ, გადასახადის გადამხდელს. ერთი კი აუცილებელია, საგადასახადო კოდექსი უნდა იყოს გასაგები გადასახადის გადამხდელისთვის. პირდაპირ უნდა ითქვას, რომ ჩვენს საგადასახადო კოდექსში, მიუხედავად მისი გაუთავებელი ცვლილებებისა, დღემდე არ არის ყველაფერი ნათელი და გასაგები.

ვფიქრობთ, რომ ამის კიდევ ერთი დადასტურებაა მკითხველის წერილი. მასში დასმულ კითხვებზე საგადასახადო კოდექსში პირდაპირი პასუხი არ არის. ამდენად, ჩვენ შეგვიძლია გაგიზიაროთ მხოლოდ ჩვენი მოსაზრება დასმული კითხვების ირგვლივ. დასმულ კითხვებზე არც საგადასახადო ორგანოს პასუხისმგებელი პირის მიერ ხელმოწერილ პასუხს ექნება რაიმე იურიდიული ძალა, ანუ ღირებულება, საგადასახადო კოდექსის 47-ე მუხლის თანახმად.

ძირითადი საშუალებები, 1000 ლარამდე შეძენის ღირებულებით, რომელთა შეძენის თანხები პირდაპირ გამოიქვითება ერთობლივი შემოსავლებიდან იმ საანგარიშო წელს, რომელშიც მოხდა მათი შეძენა, აღირიცხება ძირითადი საშუალებების შემადგენლობაში და მათი არსებობა და მოძრაობა ექვემდებარება მკაცრ კონტროლს. ძირითადი საშუალებები უნდა აღირიცხოს სპეციალურ ბარათებზე ან ჟურნალში, საინვენტარო, საქარხნო ნომრებისა და სხვა აუცილებელი რეკვიზიტების მითითებით.

რაც შეეხება საკითხს, უნდა დაერიცხოს თუ არა ასეთ ძირითად საშუალებებს ქონების გადასახადი, პასუხი ცალსახაა-არა.

საგადასახადო კოდექსის 273-ე მუხლის 1-ლი ნაწილის თანახმად: საქართველოს საწარმოების ქონების გადასახადით დასაბეგრ ობიექტებზე გარდა მიწისა, გადასახადის წლიური განაკვეთი განისაზღვრება საშუალო წლიური ნარჩენი ღირებულების არაუმეტეს 1%25-ს ოდენობით.

იმ ძირითად საშუალებებს, 1000 ლარამდე შეძენის ღირებულებით, რომელთა შეძენის თანხები პირდაპირ გამოიქვითება ერთობლივი შემოსავლებიდან შეძენის წელს, ნარჩენი ღირებულება არა აქვთ, შესაბამისად ვერ მიიღებენ მონაწილეობას ქონების გადასახადით დასაბეგრი ბაზის ფორმირებაში. დავუშვათ, რომ ასეთ ძირითად საშუალებებს მართლაც უნდა დავარიცხოთ ქონების გადასახადი. მაშინ პასუხი უნდა გაეცეს კითხვას, როდემდე?

თუ მოხდება იმ ძირითადი საშუალებების რეალიზაცია (გასხვისება) რომელთა ღირებულება 1000 ლარამდეა და რომელთა შეძენის ღირებულება გამოქვითულია ერთობლივი შემოსავლებიდან იმ საანგარიშო წელს, რომელშიც მოხდა მათი შეძენა, მიღებული ამონაგები მთლიანად უნდა მიეკუთვნოს არასაოპერაციო შემოსავალს.

ვფიქრობთ, რომ დასაზუსტებელია საგადასახადო კოდექსის ნორმა იმის თაობაზე, რომ: ძირითადი საშუალებების ღირებულება 1000 ლარამდე შეძენის ღირებულებით მთლიანად გამოიქვითება ერთობლივი შემოსავლებიდან იმ საანგარიშო წელს, რომელშიც მოხდა მათი შეძენა, ან შექმნა. სწორი იქნება, თუ ასეთი აქტივების ღირებულება ერთობლივი შემოსავლებიდან გამოიქვითება არა შეძენის, არამედ იმ საანგარიშო წელს, რომელშიც მოხდა მათი ექსპლუატაციაში შეყვანა.

2. ისეთი საგნები, როგორებიცაა: ტელეფონის აპარატები, კალკულიატორები, მცირე ზომის ელ. გამათბობლები, საკანცელარიო ნივთები და სხვა, ატარებენ ძირითადი საშუალებების ყველა თვისებას და აკმაყოფილებენ აქტივების ძირითად საშუალებებად აღიარების ყველა კრიტერიუმს. ამავე დროს, მათი დაბალი ღირებულების გამო, არ არის ეკონომიკურად გამართლებული მათი აღრიცხვა ძირითადი საშუალებების შემადგენლობაში (სააღრიცხვო ბარათების წარმოება, პერიოდული ინვენტარიზაცია, ცვეთის დარიცხვა და დაგროვილი ცვეთის აღრიცხვა). ასეთი აქტივები სამეურნეო პრაქტიკაში ცნობილია „მცირეფასიანი საგნების” სახელით. სამწუხაროდ, საგადასახადო კოდექსი არ ცნობს აქტივების ასეთ სახეობას. ასეთი აქტივების აღრიცხვას პრაქტიკულად არ ითვალისწინებს არც აღრიცხვის საერთაშორისო სტანდარტების ბაზაზე შემუშავებული ტიპიური ანგარიშთა გეგმები. ამ საკითხის მარეგულირებელი ერთადერთი დოკუმენტია საქართველოში ბუღალტრული აღრიცხვისა და ანგარიშგების შესახებ დებულება. დებულების 42-ე მუხლის მე-2 პუნქტის თანახმად: შრომის საშუალებები, რომელთა ღირებულება ერთეულზე, შეძენის თარიღისათვის 150 ლარამდეა, მიუხედავად მათი მომსახურების ვადისა, არ მიეკუთვნება საწარმოს ძირითად საშუალებებს, აღირიცხება საბრუნავ საშუალებებში, ორგანიზაციებში კი მცირე ფასიან საგნებში.

ვინაიდან, ასეთი აქტივები არ აღირიცხება ძირითად საშუალებებში, მათი ღირებულება გამოიქვითება შეძენისთანავე, მათ ქონების გადასახადი არ უნდა დაერიცხოს.

ხაზგასმით უნდა აღინიშნოს, რომ შეძენის თანხის ერთობლივი შემოსავლებიდან გამოქვითვა (ხარჯებზე მიკუთვნება, თუ ხარჯებში ჩამოწერა) არ ნიშნავს მათ ლიკვიდაციასა და აღრიცხვიდან მოხსნას. აუცილებელია მცირეფასიანი აქტივების აღრიცხვა, როგორც საწყობში, ისე საწყობიდან გასვლის შემდეგ, მთელი საექსპლუატაციო ვადის განმავლობაში. ამ საგნების დაცვის უზრუნველყოფის მიზნით, საწარმოში აუცილებელია სათანადო კონტროლის ორგანიზაცია. მცირეფასიანი საგნების აღრიცხვიდან მოხსნა ხდება, როდესაც ისინი დაკარგავენ საექსპლუატაციო თვისებებს. ჩამოწერა და ლიკვიდაცია კი ხდება სპეციალური აქტით. ლიკვიდაციის შედეგად დარჩენილი ჯართი, ან გამოსაყენებლად ვარგისი სათადარიგო ნაწილები, აღებული უნდა იქნეს შემოსავალში დადგენილი წესით.

3. პასუხი სრულად არის დამოკიდებული იმაზე, თუ რას ვგულისხმობთ ტერმინში „რემონტი“. რემონტი (Remonte) ფრანგული სიტყვაა და გულისხმობს: ა. ნივთის, საგნის მოყვანას ვარგის მდგომარეობაში, მის შეკეთებას. ბ. არმიაში ცხენების დანაკლისის შევსებას.

საგადასახადო კოდექსის 184-ე მუხლის თანახმად: სამეწარმეო საქმიანობისთვის გამოყენებული ძირითადი საშუალებების რემონტის ხარჯების გამოქვითვა დაიშვება ყოველწლიურად, საანგარიშო წლის წინა წლის ბოლოსათვის ჯგუფის ღირებულებითი ბალანსის 5%25-მდე ოდენობით. თანხა, რომელიც აღემატება დადგენილ ზღვრულ დონეს, ზრდის ჯგუფის ღირებულებით ბალანსს.

სამეურნეო საქმიანობის პრაქტიკაში „რემონტი“ აღნიშნავს:

ა. რაიმეს შეკეთებას (მიმდინარე რემონტი); და

ბ. ნივთის საგნის აღდგენას (კაპიტალური რემონტი).

საგადასახადო კოდექსის 12.40 მუხლის თანახმად: ძირითადი საშუალებების რემონტის ხარჯებია-ხარჯები, რომელიც ამაღლებს ძირითადი საშუალების ამოსავალ (თავდაპირველ, ნორმატიულ) მწარმოებლობას, მათ შორის, შენობა-ნაგებობების ელემენტების მოდიფიკაცია, რეკონსტრუქცია მათი სასარგებლო მომსახურების ვადის გახანგრძლივების მიზნით და მათი მწარმოებლობის ამაღლების უზრუნველსაყოფად, გარდა მიმდინარე საექსპლუატაციო ხარჯებისა, რომლებიც გაიწევა ძირითადი საშუალებების ამოსავალი მწარმოებლობის აღდგენის, ან შენარჩუნების მიზნით.

ბუღალტრული აღრიცხვის საერთაშორისო სტანდარტი ბასს 16 „ძირითადი საშუალებები“, მუხლი 24: დანახარჯები, რომლებიც გაწეული იქნება ძირითადი საშუალებების უკვე აქტივებად აღიარების შემდეგ, მხოლოდ მაშინ დაემატება აქტივების საბალანსო ღირებულებას, თუ ამ დანახარჯების შემდეგ საწარმო მიიღებს მეტ ეკონომიკურ სარგებელს, ვიდრე, არსებული აქტივების ამომავალი ნორმატიული მწარმოებლობის პირობებში. აქტივების ექსპლუატაციასთან დაკავშირებული ყველა სხვა დანახარჯი აღიარებული უნდა იქნეს ხარჯებად მათი გაწევისთანავე.

საინჟინრო ტერმინოლოგიაში, სამუშაოები, რომელთა მიზანია ძირითადი საშუალებების ამოსავალი (თავდაპირველი, ნორმატიული) მწარმოებლობის ამაღლება, მათი სასარგებლო მომსახურების ვადის გახანგრძლივება, ცნობილია რეკონსტრუქციის, მოდერნიზაციის სახელით.

დასმულ კითხვაზე პასუხი ასეთია, ყოველგვარი გაუგებრობების თავიდან აცილების მიზნით:

ა. სარემონტო სამუშაოები განსაზღვრული საგადასახადო კოდექსის 12.40 მუხლის ფარგლებში, მიმართული ძირითადი საშუალებების ამოსავალი მწარმოებლობის ამაღლებისათვის, უნდა აღირიცხოს რემონტის ხარჯებში. ასეთი ხარჯების მიმართ გამოყენებული იქნება საგადასახადო კოდექსის 184-ე მუხლი.

ბ. მიმდინარე საექსპლუატაციო ხარჯები, რომლებიც გაიწევა ძირითადი საშუალებების ამოსავალი მწარმოებლობის აღდგენის, ან შენარჩუნების მიზნით, უნდა აისახოს საექსპლუატაციო ხარჯების ანგარიშზე და გამოიქვითოს იმ საანგარიშგებო პერიოდის ერთობლივი შემოსავლებიდან, რომელშიც მოხდა მათი გაწევა (სსკ მუხლი 177).

ძალზე მნიშვნელოვანია ასეთი სამუშაოების საპროექტო და ფაქტიური ღირებულება დადასტურებული იქნეს სათანადო გამამართლებელი დოკუმენტაციით. ამ მოთხოვნის გაუთვალისწინებლობა შესაძლოა გახდეს სერიოზული გაუგებრობის მიზეზი. მაგალითად, ზარალიანმა საწარმომ, მდგომარეობის გამოსწორების მიზნით, ჩაატარა დიდი ღირებულების მიმდინარე სარემონტო სამუშაოები (რომელიც არ იყო დაკავშირებული რეკონსტრუქციასთან, მოდერნიზაციასთან, საწყისი მწარმოებლობის აღდგენასთან). გადახდილი თანხების 5%25 მიეკუთვნა მიმდინარე პერიოდის ხარჯებს, დანარჩენი თანხით გაიზარდა აქტივის საბალანსო ღირებულება, ანუ, მოხდა მისი კაპიტალიზაცია. ასეთი აღრიცხვის შედეგად, ნაცვლად წინა პერიოდების დაუფარავი ზარალის გაზრდისა, გაიზარდა ძირითადი საშუალებების საბალანსო ღირებულება ანუ საწარმოს აქტივები.

ლევან გრიგალაშვილი
ეკონომიკის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი

უკანასკნელ პერიოდში საქართველოს საბიუჯეტო სისტემის ორგანიზაციების საბუღალტრო აღრიცხვა-ანგარიშგების საკითხებში მნიშვნელოვანი ცვლილებები განხორციელდა. ამასთან ერთად, მრავალი საკითხი სათანადო გააზრებას საჭიროებს, რამდენადაც ისინი ახალ ინსტრუქციაში სერიოზული ხარვეზებითაა წარმოდგენილი. აქედან გამომდინარე, ჩვენი მიზანია მოცემულ კონკრეტულ შემთხვევაში წარმოვაჩინოთ ის მნიშვნელოვანი სიახლეები ობიექტების აღრიცხვის საკითხებზე, როგორიცაა: არაფინანსური აქტივები.

ბიუჯეტების დაფინანსებაზე მყოფ ორგანიზაციებში არაფინანსური აქტივები შეიძლება შეიქმნას წარმოების პროცესში, იყოს ბუნებრივად წარმოქმნილი ან წარმოადგენდეს საზოგადოებრივი მოწყობის საგანს. ისინი კლასიფიცირდება შემდეგ ჯგუფებად: ძირითადი აქტივები; მატერიალური მარაგები; ფასეულობები; მიწა; წიაღისეული; სხვა ბუნებრივი აქტივები და არამატერიალური აქტივები.

არაფინანსურ აქტივებზე შეიძლება გავლენა მოახდინოს ისეთმა ოპერაციებმა, როგორიცაა:

ა) სხვა ერთეულისგან შესყიდვა:
ბ) უსასყიდლოდ მიღება;
გ) ბარტერი (გაცვლა);
დ) წარმოება ან მშენებლობა;
ე) გაყიდვა;
ვ) უსასყიდლოდ გადაცემა:
ზ) საკუთარი საჭიროებისათვის გამოყენება;
თ) გაახლება, რეკონსტრუქცია ან გაფართოება;
ი) ძირითადი კაპიტალის მოხმარება.

არაფინანსურ აქტივებთან დაკავშირებული ზემოაღნიშნული ოპერაციები საბოლოო ჯამში შეიძლება დაკლასიფიცირდეს, როგორც: აქტივების მიღება, გასვლა ან ძირითადი კაპიტალის მოხმარება.

ახალი წესების მიხედვით, ძირითადი აქტივების გაახლება, რეკონსტრუქცია ან გაფართოება, რაც მნიშვნელოვნად ზრდის მათ საწარმოო სიმძლავრეს, ხარისხს ან ახანგრძლივებს არსებული ძირითადი აქტივების სასარგებლო მომსახურების ვადას, განიხილება როგორც ძირითადი აქტივების მიღება. მიწის არსებითი გაუმჯობესება, მაგალითად, სამელიორაციო და საირიგაციო სამუშაოების შედეგად, განიხილება როგორც მიწის მიღება. არაფინანსური აქტივები აღრიცხვაში აისახება მაშინ, როდესაც ხდება მათზე საკუთრების უფლების მოპოვება ან დათმობა.

ძირითადი აქტივები მოიცავს ყველა იმ მატერიალურ-ნივთობრივ ფასეულობას, რომლებიც ერთ წელზე მეტი ხნის განმავლობაში მრავალჯერადად ან განუწყვეტლივ გამოიყენება წარმოების ან მომსახურების პროცესში და რომელთა ღირებულებაც 500 ლარი და მეტია. ამასთან ერთად, ძირითადი აქტივები უნდა აკმაყოფილებდეს აქტივად აღიარებისათვის განსაზღვრულ მოთხოვნებს.

ძირითადი აქტივები ფასდება ღირებულებით, რომელიც შედგება შემდეგი კომპონენტებისაგან:

- შესყიდვის ფასი;

- დაუბრუნებადი გადასახადები (საბაჟო გადასახადი, საბაჟო მოსაკრებლები);

- დემონტაჟის ხარჯები;

- ადგილმდებარეობის მომზადების ხარჯები;

- ადგილზე მიტანისა და დატვირთვა-გადმოტვირთვის ხარჯები;

- მონტაჟის ხარჯები;

- აქტივის სამუშაო მდგომარეობაში მოსაყვანად საჭირო სხვა ხარჯები;

- საკუთრების უფლების გადაცემასთან დაკავშირებული ხარჯები;

- გადასახადები, რომლებიც გადაიხდება საკუთრების უფლების გადაცემისას.

ძირითადი კაპიტალის მოხმარება (ცვეთა) ბუღალტრულ აღრიცხვაში აისახება საანგარიშო წლის ბოლო სამუშაო დღეს ან განსაზღვრული მომენტისათვის -საჭიროების შემთხვევაში.

ძირითადი აქტივების ექსპლოატაციასთან და­კავშირებული დანახარჯები. ძირითადი აქტივების თავდაპირველი ღირებულებით აღიარების შემდეგ ექსპლუატაციასთან დაკავშირებული დანახარჯები, რაც იწვევს აქტივების არსებით გაუმჯობესებას, აუმჯობესებს მათ საექსპლუატაციო თვისებებს, ზრდის წარმოების მოცულობას ან მნიშვნელოვნად ახანგრძლივებს აქტივის სასარგებლო მომსახურების ვადას, წარმოადგენს კაპიტალურ შეკეთებას (რემონტს). წინამორბედი ინსტრუქცისაგან განსხვავებით ძირითადი აქტივების კაპიტალურ შეკეთებაზე გაწეული ხარჯები ემატება აქტივების საბალანსო ღირებულებას და აღირიცხება როგორც ძირითადი აქტივების მიღება.

ძირითადი აქტივების მოვლაშენახვაზე და მიმდინარე შეკეთებაზე (რემონტზე) დახარჯული საქონლისა და მომსახურების ღირებულება, რაც გავლენას არ ახდენს მათ საწარმოო სიმძლავრეზე, ხარისხზე, მომსახურების გაუმჯობესებაზე ან სასიცოცხლო ციკლზე, განიხილება, როგორც საქონლისა და მომსახურების გამოყენება და აღიარდება ხარჯებად.

მოქმედი ანგარიშთა გეგმის შესაბამისად, ძირითადი აქტივების აღსარიცხავად გამოყენებულია შემდეგი ბუღალტრული ანგარიშები:

2100 ანგარიშზე - „ძირითადი აქტივები“ -აღირიცხება: შენობა-ნაგებობები, მანქანა-დანადგარები და სხვა ძირითადი აქტივები;

2110 ანგარიშზე - „შენობა-ნაგებობები“ - აღირიცხება: საცხოვრებელი შენობები, არასაცხოვრებელი შენობები და სხვა ნაგებობები. მოცემულ კატეგორიაში აღირიცხება აგრეთვე ისტორიული ძეგლები, როგორიცაა: განსაკუთრებული არქიტექტურული, ისტორიული და კულტურული მნიშვნელობის ნაგებობი ან მიწის ნაკვეთები;

2111 ანგარიშზე - „საცხოვრებელი შენობები“ - აღირიცხება ის შენობები, რომლებიც მთლიანად ან უმთავრესად საცხოვრებელი მიზნებისთვის გამოიყენება. მათ მიეკუთვნება აგრეთვე საცხოვრებელი ფურგონები და ავტომისაბმელები, სამხედრო პირებისათვის შეძენილი საცხოვრებელი შენობები და სხვ.

2112 ანგარიშზე - „არასაცხოვრებელი შენობები“ - აღირიცხება: საცხოვრებელი შენობების გარდა ყველა სხვა შენობა, მათ შორის: საოფისე და ადმინისტრაციული შენობები, სკოლები, საავადმყოფოები, საწყობები, საწარმოო და სავაჭრო დანიშნულებიას შენობები, სასტუმროები და რესტორნები; სამხედრო მიზნებისათვის შეძენილი სამოქალაქო შენობები და სხვ.

2113 ანგარიშზე - „სხვა ნაგებობები“ - აღირიცხება: ინფრასტრუქტურული დანიშნულების მქონე აქტივები და ყველა ის ნაგებობა, რომელიც არ განეკუთვნება შენობა-ნაგებობების სხვა ზემოთ ჩამოთვლილ კატეგორიებს, კერძოდ, საგზაო მაგისტრალები, ქუჩები, გზები, ხიდები, გვირაბები, რკინიგზა, მეტროპოლიტენი, აეროდრომის ასაფრენი ბილიკები; საკანალიზაციო და წყლის მომარაგების სისტემები, ნავსადგურები, დამბა და სხვა ჰიდროტექნიკური ნაგებობები; საკომუნიკაციო საშუალებები, ელექტროგადამცემი ხაზები და მილსადენები; ღია სპორტული დარბაზები და სხვა დასასვენებელი ნაგებობები; სამხედრო მიზნებისათვის შეძენილი ნაგებობები. ამასთან, მიწის არსებითი გაუმჯობესებისთვის განკუთვნილი ნაგებობების ღირებულება, როგორიცაა: დამბები, არხები, წყალდამცავი ჯებირები, წყლის დაშრობის ხარჯზე ტერიტორიების შემოერთებისათვის აგებული სადრენაჟო ნაგებობების ღირებულება ემატება მიწის ღირებულებას და არ აღირიცხება მოცემულ კატეგორიაში.

2120 ანგარიშზე - „მანქანა-დანადგარები და მოწყობილობა“ - აღირიცხება სატრანსპორტო საშუალებები და სხვა მანქანა-დანადგარები და მოწყობილობები;

2121 ანგარიშზე - „სატრანსპორტო საშუალებები“ - აღირიცხება ყველა სახის მიმოსვლის საშუალება, რომელიც განკუთვნილია ხალხის გადასაყვანად და ტვირთის გადასაზიდად: რკინიგზის, წყლის, საჰაერო და საავტომობილო ტრანსპორტის მოძრავი შემადგენლობა, მათ შორის, სპორტული და სპეციალური ტრანსპორტი - ელმავლები, თბომავლები, ორთქლმავლები, სამსახურებრივი დანიშნულების დამხმარე და მაშველი ნავები და გემები, ტივტივა ნავმისადგომები, სატვირთო და მსუბუქი ავტომობილები, სახანძრო მანქანები, მოტოციკლები, ველოსიპედები, ავტობუსები, თვითმფრინავები, შვეულმფრენები და სხვა.

2122 ანგარიშზე - „სხვა მანქანა-დანადგარები და მოწყობილობა“ - აღირიცხება ყველა სახის მანქანა-დანადგარები და მოწყობილობა (გარდა სატრანსპორტო საშუალებებისა): კერძოდ, საერთო და სპეციალური დანიშნულების მანქანები; საოფისე, საბუღალტრო და კომპიუტერული მოწყობილობები; ელექტრომოწყობილობები; რადიო, სატელევიზიო და საკომუნიკაციო აპარატურა; სამედიცინო და ოპტიკური ხელსაწყოები; ავეჯი; სხვადასხვა ტიპის საათები; მუსიკალური ინსტრუმენტები და სპორტული საქონელი, სახელმწიფო მუზეუმებისა და სხვა მსგავსი ტიპის ორგანიზაციების მფლობელობაში არსებული ნახატები, ქანდაკებები, ხელოვნების ნიმუშები, ანტიკვარიატი, სხვა მნიშვნელოვანი ღირებულების მქონე კოლექციები და სხვა. ამასთან, მანქანა-დანადგარები და მოწყობილობები, რომლებიც შენობა-ნაგებობების განუყოფელი ნაწილია, შედის ამ შენობებანაგებობების ღირებულებაში და არ მიეკუთვნება მანქანა-დანადგარების და მოწყობილობების კატეგორიას.

2130 ანგარიშზე - სხვა ძირითადი აქტივები - აღირიცხება კულტივირებული აქტივები, არამატერიალური ძირითადი აქტივები, დაუმთავრებელი მშენებლობა და სხვა დანარჩენი ძირითადი აქტივები.

2131 ანგარიშზე - კულტივირებული აქტივები - აღირიცხება ორგანიზაციების ზედამხედველობის, კონტროლისა და მმართველობის ქვეშ მყოფი კულტივირებული ცხოველები და მცენარეები, რომლებიც გამოიყენება სხვა საქონლისა და მომსახურების საწარმოებლად. მათ შორის, სამსახურებრივი დანიშნულების ცხოველები, თევზი, შინაური ფრინველები; მეწველი და საჯიშე პირუტყვი; ცხვრები; აგრეთვე ტრანსპორტირებისათვის და დოღში გამოსაყენებელი პირუტყვი. ამ კატეგორიაში გაერთიანებულ მცენარეებს განეკუთვნება - ხეები, ვენახები და ბუჩქნარები, რომლებიც კულტივირდება ხილის მოსაყვანად, მერქნის მისაღებად და სხვა დანიშნულებით. ამასთან, ერთჯერადი გამოყენების მცენარეები და ცხოველები, როგორიცაა შეშად გამოსაყენებელი ხეები და დასაკლავი პირუტყვი, კლასიფიცირდება მატერიალურ მარაგებად.

2132 ანგარიშზე - არამატერიალური ძირითადი აქტივები - აღირიცხება ისეთი ობიექტები, რომელთა მომხმარებელია მხოლოდ მათზე საკუთრების ან ლიცენზიის მქონე სუბიექტი და მოიცავს ლიცენზიებს და სხვა არამატერიალურ ძირითად აქტივებს. მათ შორის, სასარგებლო წიაღისეულის ძიებასთან დაკავშირებულ ხარჯებს, კომპიუტერების პროგრამულ უზრუნველყოფას (პროგრამები, მათ აღწერილობები და დამხმარე მასალები, როგორც სისტემური, ასევე გამოყენებითი პროგრამებისთვის), ფართო მონაცემთა ბაზის შემუშავებას ან შესყიდვას, სხვადასხვა ჟანრის გასართობ ნაწარმოებებს (ფილმებს, ხმის ჩანაწერებს, ხელნაწერებს, რადიო და სატელევიზიო პროგრამებს, მუსიკალურ, ლიტერატურისა თუ ხელოვნების ნაწარმოებებს) და სხვა. არამატერიალური ძირითადი აქტივები მოიცავს, აგრეთვე ახალ ინფორმაციას და სპეციალურ ცოდნას, რომლებიც არაა კლასიფიცირებული სხვა კატეგორიების მიხედვით და რომელთა გამოყენება შეუძლია მხოლოდ იმ ერთეულებს, რომლებმაც საკუთრების უფლება მოიპოვეს ამ ინფორმაციაზე, ან სხვა ერთეულებს, რომლებსაც გააჩნიათ მფლობელის მიერ გაცემული ლიცენზია. ამასთან, სამეცნიერო კვლევებზე, ბაზრის გამოკვლევებსა და მსგავს ღონისძიებებზე გაწეული ხარჯები, მიუხედავად მათ მიერ მომავალში ეკონომიკური სარგებლის მოტანის შესაძლებლობისა, განიხილება, როგორც საქონლისა და მომსახურების გამოყენება.

2133 - ანგარიშზე - დაუმთავრებელი მშენებლობა აღირიცხება ის სამშენებლო ობიექტები, რომელთა მშენებლობა დაწყებულია, ჯერ არ დასრულებულა ან ექსპლუატაციისთვის ჯერ არ არის გადაცემული.

2134 - ანგარიშზე სხვა დანაჩენი ძირითადი აქტივები აღირიცხება ყველა ის მატერიალურ-ნივთობრივი ფასეულობა, რომლებიც აკმაყოფილებს ძირითად აქტივებად აღიარების კრიტერიუმებს და არ არის გათვალისწინებული ძირითადი აქტივების ზემოთ ჩამოთვლილ კატეგორიებში.

ძირითადი აქტივებთან დაკავშირებულ ოპერაციებს შეიძლება წარმოადგენდეს:

ძირითადი აქტივების შეძენა, უსასყიდლოდ მიღება და საკუთარი სახსრებით ან ხელშეკრულების საფუძველზე წარმოება, განიხილება როგორც მიღების ოპერაციები, ხოლო გაყიდვა, უსასყიდლოდ გადაცემა და ძირითადი კაპიტალის მოხმარება როგორც გასვლის ოპერაციები.

ძირითადი აქტივების შეძენა აისახება 2100 ანგარიშის „ძირითადი აქტივები“ შესაბამისი ანგარიშების დებეტში და 1100 „ნაღდი ფული სალაროში“, 1200 „ფულადი ანგარიშები და დეპოზიტები“, 3210 „ვალდებულებები მიწოდებიდან და მომსახურებიდან“ ან 3240 „სხვა კრედიტორული დავალიანებები“ ანგარიშების კრედიტში.

ზემოაღნიშნულ გატარებებთან ერთად საჭიროა ბიუჯეტიდან მიღებული დაფინანსების თანხების ასახვა, რაც გატარდება 1221 ანგარიშის „ანგარიში საბიუჯეტო სახსრებით ორგანიზაციის საკასო ხარჯებისათვის“ დებეტში და 4100 ანგარიშის „ბიუჯეტიდან მიღებული დაფინანსება“ კრედიტში. კვარტლის ბოლოს „ბიუჯეტიდან მიღებული დაფინანსების“ ანგარიში იხურება „წმინდა ღირებულების“ ანგარიშთან კორესპონდენციით, რაც აისახება 4100 ანგარიშის „ბიუჯეტიდან მიღებული დაფინანსება“ დებეტში და 5100 ანგარიშის „წმინდა ღირებულება“ კრედიტში.

ბიუჯეტების დაფინანსებაზე მყოფი ორგანიზაციები ბიუჯეტის სახსრების ხარჯზე შესაძლებელია ეწეოდნენ ძირითადი აქტივების მშენებლობას, შენობებისა და ნაგებობების რეკონსტრუქციას (კაპიტალურ მშენებლობას) და სხვ. მშენებლობა შეიძლება განხორციელდეს საკუთარი სახსრებით (სამეურნეო წესით) ან სამშენებლო ორგანიზაციასთან გაფორმებული ხელშეკრულების საფუძველზე (საიჯარო წესით).

საკუთარი სახსრებით შესრულებული სამუშაოები თავდაპირველად აღირიცხება „დაუმთავრებელი მშენებლობის“ 2133 ანგარიშზე, ხოლო მშენებლობის“ დამთავრების შემდეგ 2133 ანგარიშიდან თანხები ჩამოიწერება 2110 ანგარიშის „შენობა-ნაგებობები“ შესაბამისი სუბანგარიშების დებეტში და 2133 ანგარიშის „დაუმთავრებელი მშენებლობა“ კრედიტში. ამავე ანგარიშზე აღირიცხება იჯარით აღებული შენობა-ნაგებობების კეთილმოსაწყობად გაწეული კაპიტალური დანახარჯები.

ხელშეკრულების საფუძველზე (საიჯარო წესით) შესრულებული კაპიტალური სამუშაოების მიხედვით, მოიჯარეებისგან წარმოდგენილ გასანაღდებელ თანხებზე დებეტდება 2133 ანგარიში „დაუმთავრებელი მშენებლობა“ და კრედიტდება 3210 ანგარიში „ვალდებულებები მიწოდებიდან“. დამთავრებული კაპიტალური სამუშაოების ღირებულება მიღების აქტების საფუძველზე ჩაიწერება 2110 ანგარიშის „შენობა-ნაგებობები“ დებეტში და 2133 ანგარიშის „დაუმთავრებელი მშენებლობა“ კრედიტში.

ორგანიზაციაში ძირითადი აქტივების შემოსავალში აღება შეიძლება მოხდეს აგრეთვე ინვენტარიზაციისას აღმოჩენილი ზედმეტობის შემთხვევაში. ამ დროს საჭიროა ძირითადი საშუალებები შეფასდეს, რის საფუძველზ ეც შედგება გატარება:

დებეტი ანგარიში 2100 „ძირითადი აქტივები“

კრედიტი ანგარიში 5100 „წმინდა ღირებულება“.

საბიუჯეტო ორგანიზაციის ბალანსიდან ძირითადი საშუალებების გასვლა სხვადასხვა მიზეზით შეიძლება იყოს გამოწვეული. როგორიცაა მაგალითად, სიძველის გამო ჩამოწერა, რეალიზაცია, დანაკლისი, უსასყიდლოდ გადაცემა და ა.შ.

უვარგისი ძირითადი საშუალებების ჩამოსაწერად ხელმძღვანელის ბრძანებით უნდა შეიქმნას კომისია, რომელიც ადგენს ძირითადი საშუალებების ჩამოწერის აქტებს. ამასთან ერთად, ძირითადი საშუალებების ჩამოწერა შეთანხმებული უნდა იყოს ქონების მართვის შესაბამის სამსახურებთან. ძირითადი საშუალებების დაშლა და დემონტაჟი ჩამოწერის აქტების დამტკიცებამდე არ შეიძლება. ჩამოწერილი ძირითადი საშუალებების განადგურების შემთხვევაში საჭიროა შედგეს განადგურების აქტი.

ძირითადი საშუალებების ცალკეული ობიექტების დაშლიდან შესაძლებელია მიღებული იქნეს გარკვეული მასალები, რომელიც შემდეგ გამოყენებული იქნება საბიუჯეტო ორგანიზაციის მიერ. ასეთი მასალები აიღება შემოსავალში და მიეკუთვნება „წმინდა ღირებულების“ 5100 ანგარიშს. ძირითადი საშუალებების ჩამოწერისას ცვეთის ჩამოწერა საჭირო აღარ არის, რადგან ახალი მეთოდოლოგიით ცვეთის ფონდის შექმნა არ ხდება. დარიცხული ცვეთა განიხილება, როგორც „ძირითადი კაპიტალის მოხმარება“ და პირდაპირ აისახება ხარჯებში.

ძირითადი საშუალებების უსასყიდლოდ მიღებაგადაცემის, გაყიდვის, რემონტისა და გადაფასების საკითხები განხილული იქნება ჟურნალის მომდევნო ნომერში.

RESUME
BUSINESS ACCOUNTING OF NON-FINANCIAL ASSETS BASED ON THE NEW ACCOUNTS PLAN

Levan Grigalashvili

This research concerns the business accounting of non-financial assets of budgetary organizations according to the new accounts plan. Particularly, it includes the classification of non-financial assets, characterization of the business accounts covering those assets and such transactions as the purchase of non-financial fixed assets, capital constructions, capital re-pairs, ongoing repairs, withdrawal from operation, consumption of fixed assets etc. This work will render both theoretical and practical assistance to the staff responsible for economical accounting within the budget system and other persons

მარიამ ვარდიაშვილი
ივ. ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის
ეკონომიკისა და ბიზნესის ფაკულტეტის ასისტენტ-პროფესორი

ბუღალტრული აღრიცხვა სამეურნეო პროცესების შეფასების, დამუშავების, რეგისტრაციის და განზოგადების წინასწარ შემუშავებული მეთოდებისა და ხერხების მწყობრი სისტემაა, რომელიც საფინანსო-სამეურნეო საქმიანობის შესახებ მრავალასპექტური რაოდენობრივი და ღირებულებითი ფორმით ინფორმაციას იძლევა. ბუღალტრული აღრიცხვის ძირითადი ამოცანაა საიმედო და სრული ინფორმაციის ფორმირება სამეურნეო ერთეულის საქმიანობაზე და მის ქონებრივ მდგომარეობაზე, რომელიც აუცილებელია ფინანსური ანგარიშგების როგორც შიდა მომხმარებლებისთვის, ასევე ინვესტორებისთვის, კრედიტორებისთვის, მაკონტროლებელი და სხვა სუბიექტებისათვის

საქართველოში ბუღალტრული აღრიცხვის პრინციპებს განსაზღვრავს საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს მიერ მიღებული დებულება /1998 წლის 6 თებერვლის №70 ბრძანებულება „საქართველოში ბუღალტრული აღრიცხვისა და ანგარიშგების შესახებ დებულების დამტკიცების თაობაზე“/ და კანონი „ბუღალტრული აღრიცხვისა და ანგარიშგების რეგულირების შესახებ“ /1999 წლის 5 თებერვალი/. ამ კანონის თანახმად, საქართველო აღიარებს ბუღალტრული აღრიცხვის საერთაშორისო სტანდარტებს. 2001 წლის პირველი იანვრიდან საქართველოში კერძო სამართლის ყველა საწარმო ვალდებულია ბუღალტრული აღრიცხვა აწარმოონ საერთაშორისო სტანდარტებისა და დროებითი სტანდარტების შესაბამისად.

საჯარო სამართლის იურიდიული პირებისთვის ბუღალტრული აღრიცხვის ნორმებს და წესებს, ინსტრუქციებისა და მითითებების გამოცემით, ამტკიცებს ფინანსთა სამინისტრო.

საჯარო სკოლა საჯარო სამართლის იურიდიული პირის სახით დაფუძნებული ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებაა, რომელიც დამოუკიდებლად ახორციელებს ზოგადსაგანმანათლებლო საქმიანობას და სრულად მოიცავს ზოგადი განათლების ერთ საფეხურს მაინც, რომლის მართვა ეფუძნება საქართველოს კანონს „საჯარო სამართლის იურიდიული პირის შესახებ“ და საქართველოს კანონს „ზოგადი განათლების შესახებ“. საჯარო სკოლის ძირითადი ფუნქციაა, ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებებისათვის დადგენილი ეროვნული სასწავლო გეგმის დაცვით, მოსწავლეებისათვის თანამედროვე მოთხოვნების შესაბამისი განათლების მიწოდება. ამავე დროს მას უფლება აქვს მოსწავლეებს მიაწოდოს ეროვნული სასწავლო გეგმით გათვალისწინებული დამატებითი საგანმანათლებლო და სააღმზრდელო, მათ შორის, ფასიანი მომსახურება.

2008 წლის პირველი იანვრიდან საჯარო სამართლის იურიდიული პირები საფინანსო-სამეურნეო საქმიანობის აღრიცხვა-ანგარიშგებას აწარმოებენ „ბიუჯეტების დაფინანსებაზე მყოფი ორგანიზაციების ბუღალტრული აღრიცხვის შესახებ“ ინსტრუქციის შესაბამისად, რომელიც დამტკიცებულია საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს 2007 წლის 28 დეკემბრის №1327 ბრძანებით.

ინსტრუქციით საჯარო სამართლის იურიდიული პირებისთვის აღრიცხვისა და ანგარიშგების გაუმჯობესების და სახელმწიფო ფინანსების კლასიფიკაციასთან შესაბამისობაში მოყვანის მიზნით დამტკიცებულია ახალი ანგარიშთა გეგმა. ახალი ანგარიშთა გეგმის შემუშავება და დანერგვის აუცილებლობა გამოიწვია საქართველოს სახელმწიფო ფინანსების კლასიფიკაციაში შეტანილმა ცვლილებებმა, რომლებიც ეფუძნება გაერთიანებული ერების ორგანიზაციისა და ევროპის ეკონომიკური თანამშრომლობის ორგანიზაციის კლასიფიკაციას მთავრობის ფუნქციების შესახებ.

ცვლილებები, რომლებიც ამ ინსტრუქციას შეაქვს საბიუჯეტო ორგანიზაციების ბუღალტრულ აღრიცხვაში, მეტად მნიშვნელოვანია და ეხება აღრიცხვის ყველა უბანს. დამტკიცდა საბიუჯეტო ორგანიზაციების აღრიცხვის ერთიანი წესები და პირობები, რომლებიც ეფუძნება:

- ანგარიშთა ერთიან გეგმას;

- ბუღალტრული აღრიცხვის მემორიალურორდერულ ან სხვა ფორმას, რომელიც იწარმოება ბუღალტრული აღრიცხვის და ანგარიშგების ერთიანი მეთოდოლოგიით;

- პირველადი დოკუმენტების ფორმებს და რეგისტრებს;

- აქტივებისა და ვალდებულებების შეფასების მეთოდებს.

გავაანალიზოთ საჯარო სკოლის სამეურნეო საშუალებების და ოპერაციების ბუღალტრული აღრიცხვის ცალკეული ასპექტები.

ძირითადი აქტივების აღრიცხვა

საჯარო სკოლამ, რომ განახორციელოს დასახული მიზნები და დაკისრებული ფუნქციები, საჭიროა ჰქონდეს სათანადო მატერიალურ-ტექნიკური ბაზა. ამისათვის სახელმწიფოს მიერ სკოლებს, ეკონომიკის სამინისტროს თანხმობით, გადაეცემა ქონება. გადაცემული ქონება ბუღალტრულ აღრიცხვაში განიხილება, როგორც აქტივი. ბუღალტრული აღრიცხვის მიზნებისათვის არაფინანსური აქტივები კლასიფიცირდება წარმოებულ და არაწარმოებულ აქტივებად.

წარმოებული აქტივებია:

არაწარმოებული აქტივებია:

მოქმედ ინსტრუქციაში ძირითადი აქტივების შესახებ აღნიშნულია, რომ „ძირითადი აქტივები წარმოებული აქტივებია და მოიცავს ყველა იმ მატერიალურნივთობრივ ფასეულობას, რომლებიც ერთ წელზე მეტი დროის განმავლობაში მრავალჯერადად ან განუწყვეტლივ გამოიყენება წარმოების ან მომსახურების პროცესში, რომელთა ღირებულებაც 500 ლარი ან მეტია და აკმაყოფილებს აქტივად აღიარებისათვის ინსტრუქციით განსაზღვრულ მოთხოვნებს“.

ძირითადი აქტივები მოიცავს:

ბუღალტრულ აღრიცხვაში ძირითადი აქტივების მიღება აღირიცხება თვითღირებულებით, რომელიც მოიცავს შესყიდვის ფასს, საიმპორტო ბაჟს, უკანდაუბრუნებად გადასახადებს, ასევე აქტივის დანიშნულებისამებრ გამოსაყენებლად სამუშაო მდგომარეობაში მოსაყვანად საჭირო სხვა პირდაპირ ხარჯებს და საკუთრების უფლების გადაცემასთან დაკავშირებულ ყველა ხარჯს.

მაგალითი:

სკოლამ კომპიუტერული კლასის მოსაწყობად შეიძინა ათი კომპიუტერი, რაშიც გადაიხადა 8000 ლარი, ტრანსპორტირებაზე დაიხარჯა 100 ლარი, დამონტაჟებაზე - 170 ლარი, მათ შორის, მასალებზე 50 ლარი, ხელფასის სახით 120 ლარი. განვსაზღვროთ კომპიუტერების თვითღირებულება:

საჯარო სკოლაში ძირითადი აქტივებით განხორციელებულ ოპერაციებს წარმოადგენს: შეძენა, გაყიდვა, უსასყიდლოდ მიღება და უსასყიდლოდ გადაცემა.

საჯარო სკოლებში სახელმწიფოს მიერ გადაცემული ძირითადი აქტივები შემოსავალში აიღება მიღება-ჩაბარების აქტით. აქტში აღინიშნება მიღებული ობიექტის ღირებულება და სხვა ძირითადი მაჩვენებლები, რაც ახასიათებს ცალკეული ობიექტის ტექნიკურ და სხვა თავისებურებებს. მიღება-ჩაბარების აქტი ბუღალტრული აღრიცხვის ჩანაწერების საფუძველია. ძირითადი აქტივების ანალიზური აღრიცხვა წარმოებს ინვენტარულ ბარათებზე. ბარათზე მითითებულია ინვენტარის დასახელება, გამოშვების წელი, ობიექტის ღირებულება, ამორტიზაციის ნორმა, მატერიალურად პასუხისმგებელი პირი. ინვენტარული ბარათების რეგისტრაცია ხდება დავთრებში ან უწყისებში, რომლებიც იხსნება ბუღალტერიაში.

სახელმწიფოსგან გადაცემულ ძირითადი აქტივების მიღებაზე შედგება შემდეგი ბუღალტრული მუხლი:

დებეტი - 2100 ძირითადი აქტივები

კრედიტი - 5100 წმინდა ღირებულება

ვინაიდან საჯარო სკოლის შემოსავლები შედგება როგორც ბიუჯეტიდან მიღებული დაფინანსებით, ასევე ეკონომიკური საქმიანობით მიღებული შემოსავლებისგან, შესაძლებელია ძირითადი აქტივები შეძენილი იქნეს საკუთარი სახსრებით.

ამ შემთხვევაში შეძენის ოპერაციები აღირიცხება:

დებეტი - 2100 ძირითადი აქტივები

კრედიტი - 1100 ნაღდი ფული სალაროში, 1200 ფულადი ანგარიშები და დეპოზიტები ან 3200 სხვა კრედიტორული დავალიანებები

ფიზიკური ან იურიდიული პირის მიერ ძირითადი აქტივების ჩუქება და სახელმწიფო გრანტებით ძირითადი საშუალებების მიღება განიხილება როგორც უსასყიდლოდ მიღება.

გრანტით მიღებული ძირითადი აქტივები აღირიცხება:

დებეტი - 2100 ძირითადი აქტივები

კრედიტი - 6300 გრანტები

კერძო სუბიექტებისგან შემოწირულობის სახით გადაცემული ძირითადი აქტივები აღირიცხება შემდეგი ბუღალტრული გატარებით:

დებეტი - 2100 ძირითადი აქტივები

კრედიტი - 6400 ნებაყოფლობითი

ტრანსფერები

ძირითადი აქტივების ცვეთის აღრიცხვა

ცნობილია, რომ ძირითადი აქტივები მოხმარების პროცესში თავის ღირებულებას თანდათან კარგავენ ცვეთის გამო. ძირითადი აქტივები ფიზიკურ ცვეთას განიცდიან ექსპლუატაციის შედეგად, აგრეთვე ბუნებრივი ძალების ზემოქმედებით, ხოლო მორალურს ტექნიკური პროგრესის შედეგად.

ძირითადი აქტივები პირველადი ასახვის შემდგომ, აღირიცხება მისი ნარჩენი საბალანსო ღირებულებით, რომელიც მიიღება ყველა იმ ცვლილების გათვალისწინებით, რასაც შეიძლება ადგილი ჰქონოდა მათი მიღების შემდეგ. აქტივების ღირებულების შემცირებასთან დაკავშირებული ცვლილებები, რომელიც გამოწვეულია ფიზიკური, თუ მორალური ცვეთით, ან შემთხვევით დაზიანებით გამოწვეული დანაკარგებით აღირიცხება ცვეთის დარიცხვით. ძირითად აქტივებს ცვეთა ერიცხება საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს მიერ დადგენილი ნორმების შესაბამისად. წლის ბოლოს სრული კალენდარული წლისათვის, განურჩევლად იმისა, საანგარიშო წლის რომელ თვეშია ისინი შეძენილი.

არამატერიალურ აქტივებს მოქმედი ინსტრუქციით ცვეთა ერიცხება საანგარიშო პერიოდის პროპორციულად, თუ მისი გამოყენების ვადის დადგენა შესაძლებელია, ხოლო თუ ვადის დადგენა არ ხერხდება, წლიური ნორმა განისაზღვრება 10%25-ის ოდენობით.

ცვეთის დარიცხვით ხდება ძირითადი აქტივების ღირებულების შემცირება, ხოლო ცვეთის ხარჯებად აღიარება.

ცვეთის დარიცხვის ოპერაციები ანგარიშებზე აისახება ბუღალტრული გატარებით:

ფიზიკური ცვეთის დარიცხვისას

დებეტი - 7310 ძირითადი

აქტივების ფიზიკური ცვეთა

კრედიტი - 2100 ძირითადი აქტივები

მორალური ცვეთის დარიცხვისას

დებეტი - 7320 ძირითადი

აქტივების ფიზიკური ცვეთა

კრედიტი - 2100 ძირითადი აქტივები

აქტივის ცვეთის დარიცხვა იწყება მისი გამოყენებიდან აღიარების შეწყეტამდე.

ანგარიშთა გეგმაში არ არის გამოყენებული ძირითად საშუალებათა და არამატერიალური აქტივების ცვეთის ამსახველი ანგარიში, რომელიც მიეკუთვნება მარეგულირებელი ანგარიშების ჯგუფს. ინფორმაციას ძირითადი საშუალებების და არამატერიალური აქტივების თავდაპირველი ღირებულებისა და მომსახურების მთელი ვადის განმავლობაში დაგროვილი ცვეთის შესახებ იძლევა ძირითადი საშუალებების და არამატერიალური აქტივების ანალიზური აღრიცხვის ბარათები, რომლებიც იხსნება ანგარიშების მიხედვით.

ძირითადი აქტივების
გასავლის ოპერაციები

ძირითადი აქტივების აღიარების შეწყვეტა ხდება მათი გაყიდვის, უსასყიდლოდ გადაცემის ან ვადაზე ადრე მწყობრიდან გამოსვლის შემთხვევაში. ხოლო ზოგჯერ ზემდგომი ორგანოების განკარგულებით ძირითად აქტივებს ერთი საჯარო სუბიექტი უსასყიდლოდ გადასცემს მეორეს.

ოპერაცია აისახება შემდეგ ანგარიშებზე:

დებეტი - 5100 წმინდა ღირებულება

კრედიტი - 2100 ძირითადი აქტივები

ძირითადი აქტივების გაყიდვის ოპერაცია აისახება შემდეგნაირად:

დებეტი - 1100 ნაღდი ფული სალაროში, 1200 ფულადი ანგარიშები და დეპოზიტები ან 3200 სხვა კრედიტორული დავალიანებები

კრედიტი - 2100 ძირითადი აქტივები

ვადაზე ადრე მწყობრიდან გამოსვლისას ძირითადი აქტივები ბალანსიდან ჩამოიწერება მოქმედი კანონმდებლობის შესაბამისად. ჩამოწერის აქტის საფუძველზე შედგება ჩამოწერის ოპერაციის ამსახველი ბუღალტრული გატარება:

დებეტი - 5100 წმინდა ღირებულება,

კრედიტი - 2100 ძირითადი აქტივები.

ძირითადი აქტივების ექსპლოატაციასთან დაკავშირებული ხარჯების აღრიცხვა

ძირითადი აქტივების სამსახურის ვადის გასაგრძელებლად და სამუშაო მდგომარეობაში შესანარჩუნებლად საჭიროა მათი რემონტი.

მოცულობისა და ხასიათის მიხედვით სარემონტო სამუშაოებს ჰყოფენ ძირითადი აქტივების მიმდინარე და კაპიტალურ რემონტად. მოქმედი ინსტრუქციის თანახმად, „კაპიტალური შეკეთება მოიცავს აქტივის განახლებას, რეკონსტრუქციას და გაფართოებას, რომელიც წარმოადგენს გაანალიზებულ საინვესტიციო გადაწყვეტილებას, რომელიც შეიძლება ნებისმიერ მომენტში განხორციელდეს და არ არის ნაკარნახევი აქტივის მდგომარეობიდან გამომდინარე, აუმჯობესებს საექსპლოატაციო თვისებებს, ზრდის მოცულობას და მწარმოებლურობას ან მნიშვნელოვნად ახანგრძლივებს აქტივის წინასწარ განსაზღვრულ სასარგებლო მომსახურების ვადას.“

კაპიტალური რემონტის (შეკეთების) თვითღირებულება, რომელიც შედგება მასალების, მუშების ხელფასისა და სხვა პირდაპირი და არაპირდაპირი ხარჯებისაგან, ემატება აქტივის საბალანსო ღირებულებას და აღირიცხება, როგორც ძირითადი აქტივის მიღება, ძირითადი აქტივების (2100) შესაბამისი ანგარიშების დებეტში სხვა ანგარიშების კრედიტთან კორესპონდენციით.

ძირითადი აქტივების მიმდინარე რემონტს (შეკეთებას) მიეკუთვნება წვრილი შეკეთებები, საინვენტარო ობიექტის მცირე ნაწილების შეცვლა, რემონტი რომელიც საჭიროა ძირითადი აქტივების სამუშაო მდგომარეობაში შენარჩუნებისათვის. მიმდინარე რემონტის დანახარჯები აღიარდება პერიოდის ხარჯებად და აღირიცხება საქონლისა და მომსახურების გამოყენების ანგარიშის (7200) დებეტში, ფულადი და სხვა ანგარიშების კრედიტთან კორესპონდენციით.

მაგალითი:

კომპიუტერს გამოუცვალეს დაზიანებული პლატა, რაზეც დაიხარჯა 300 ლარი.

ვინაიდან, პლატის შეცვლით არ შეცვლილა კომპიუტერის საექსპლოატაციო თვისებები, არამედ დაზიანების შემდეგ აღდგა მისი საწყისი მდგომარეობა, გაწეული ხარჯი მიეკუთვნება მიმდინარე პერიოდის ხარჯებს.

ეს ოპერაცია ანგარიშებზე აისახება შემდეგნაირად:

დებეტი 7200 საქონლისა და მომსახურების გამოყენება 300 ლარი

კრედიტი 1200 ფულადი ანგარიშები და დეპოზიტები ბანკში 300 ლარი

მატერიალური მარაგების აღრიცხვა

მატერიალურ მარაგებს მიეკუთვნება საქონელი, ნახევარფაბრიკატები, ნედლეული და ყველა სახის მასალა, რომელიც ორგანიზაციის მფლობელობაშია და გამოიყენება ან იხარჯება საწარმოო პროცესში.

საბიუჯეტო ორგანიზაციებისთვის მატერიალური მარაგების კლასიფიკაცია და საბუღალტრო ანგარიშები, რომელზედაც წარმოებს მატერიალური მარაგების აღრიცხვა განსაზღვრულია ინსტრუქციით.

ბუღალტრულ აღრიცხვაში დიდი მნიშვნელობა ენიჭება მასალების შეფასებას. ნედლეულის, მასალების, ნაყიდი ნახევარფაბრიკატებისა და სხვა მარაგების ღირებულება მოიცავს მათ შეძენასთან და გადამუშავებასთან დაკავშირებულ ყველა დანახარჯს.

საბიუჯეტო ორგანიზაციის მფლობელობაში არსებული მატერიალური მარაგები კლასიფიცირდება სტრატეგიულ და სხვა მატერიალურ მარაგებად. მატერიალური მარაგების მოძრაობის აღსარიცხავად ანგარიშთა გეგმის შესაბამისად გამოიყენება 2200

მატერიალური მარაგების ჯგუფის შემდეგი ანგარიშები:

2210 - სტრატეგიული მარაგები

2220 - სხვა მატერიალური მარაგები

სხვა მატერიალურ მარაგებში აღირიცხება:

განვიხილოთ მატერიალური მარგების მოძრაობა

მატერიალური მარაგები შემოსავალში აისახება მათი შეძენისას მიღება-ჩაბარების აქტის, სასაქონლო ზედნადების ან საბაჟო დოკუმენტების საფუძველზე. მატერიალური მარაგები გათვალისწინებულია წარმოების პროცესის უზრუნველყოფისათვის. საჯარო სკოლაში შეძენილი საკანცელარიო ნივთები, სამეურნეო მასალები, საწვავი სამეურნეო საჭიროებისათვის და სხვა მატერიალური მარაგები, რომლებიც უზრუნველყოფს სასწავლო პროცესს, ასევე მცირეფასიანი აქტივები, აღირიცხება დანარჩენი მატერიალური მარაგების (2227) ანგარიშის დებეტში და ფულადი საშუალებების ან ვალდებულებების ამსახველი ანგარიშების კრედიტში.

მაგალითი:

- სკოლამ 15 ოქტომბერს შეიძინა 5 ტონა ქვანახშირი, ერთი ტონის ღირებულება შეადგენს 80 ლარს,

- ტრანსპორტირებაში გადახდილია - 50 ლარი,

- 31 დეკემბრისათვის გახარჯულია - ორი ტონა.

1. განვსაზღვროთ ქვანახშირის თვითღირებულება:

საქონლის ღირებულება 400 ლარი

ტრანსპორტირების ღირებულება 50 ლარი

------------------------------

450 ლარი

2. ავსახოთ შეძენის ოპერაციები ანგარიშებზე:

დებეტი - 2227 დანარჩენი მატერიალური მარაგები 450 ლარი

კრედიტი - 1200 ფულადი ანგარიშები და დეპოზიტები 450 ლარი

3. გახარჯულია ორი ტონა - აღნიშნულზე შედგება აქტი, რომელის საფუძველზე ხდება გახარჯული ქვანახშირის ჩამოწერა და იგი აისახება შემდეგი ბუღალტრული გატარებით:

დებეტი - 7200 საქონლისა და მომსახურების გამოყენება - 180 ლარი

კრედიტი - 2227 დანარჩენი მატერიალური მარაგები - 180 ლარი

დაკისრებული ფუნქციების განსახორციელებლად საჯარო სამართლის იურიდიულ პირს სახელმწიფოს მიერ საქართველოს ეკონომიკის სამინისტროს თანხმობით გადაეცემა სახელმწიფო ქონება. გადაცემული აქტივების ის ნაწილი, რომლის ღირებულება 500 ლარზე ნაკლებია მოქმედი ინსტრუქციის თანახმად, მცირეფასიანი აქტივებია. მცირეფასიანი აქტივები ექსპლოატაციაში გადაცემამდე აღირიცხება დანარჩენი მატერიალური მარაგების (2227) ანგარიშზე და წმინდა ღირებულების (5100) ანგარიშის კრედიტში.

მაგალითი:

საჯარო სკოლას უზურფრუქტით გადაეცა 300 მერხი, თითოეულის ფასი შეადგენს 150 ლარს. ფორმდება შესაბამისი მიღება-ჩაბარების აქტით, რომელშიც მოცემულია მიღებული მერხების რაოდენობა - (300 ცალი), ერთეულის ფასი - (150 ლარი) და საერთო ღირებულება - (45000 ლარი).

ბუღალტრულად ზემოაღნიშნული ოპერაცია აისახება შემდეგ ანგარიშებზე:

დებეტი - 2227 დანარჩენი
მატერიალური მარაგები
- 45000 ლარი

კრედიტი - 5100 წმინდა ღირებულება
- 45000 ლარი

- საკანცელარიო ნივთების, სამეურნეო მასალების, მცირეფასიანი და სწრაფცვეთადი საგნების, აგრეთვე სხვა მარაგების საწყობიდან ექსპლოატაციაში გადაცემა მიეკუთვნება იმ პერიოდის ხარჯებს და აისახება შემდეგი ბუღალტრული გატარებით:

დებეტი - 7200 საქონლისა და
მომსახურების გამოყენება

კრედიტი - 2227 დანარჩენი
მატერიალური მარაგები

როდესაც მატერიალური მარაგების უსასყიდლოდ გადაცემა ხდება ერთი დონის სახელმწიფო ერთეულებს შორის, ის ჩამოიწერება თვითღირებულებით და აისახება:

დებეტი - 5100 წმინდა ღირებულება

კრედიტი - 2227 დანარჩენი
მატერიალური მარაგები

იმ შემთხვევაში, თუ საწყობიდან ექსპლოატაციაში გადაცემული მარაგების ფაქტიური ხარჯვა არ ემთხვევა საანგარიშგებო პერიოდს, მათი რაოდენობრივი აღრიცხვა წარმოებს ანალიზური აღრიცხვის ბარათებში და აისახება ბალანსის საცნობარო მუხლებში.

ბიზნესში ერთი და იგივე საქმის კეთება რთული არ არის, მით უმეტეს, თუ სათანადო გამოცდილება გაგაჩნიათ. მაგრამ საბაზრო პირობები მუდმივად იცვლება: თუ თქვენ იგრძენით, რომ აუცილებელია შეიცვალოთ თქვენი მოღვაწეობის მიმართულება და სტილი, მაშინ ახალი იდეების შერჩევა მოგიწევთ.

ეს არც ისე რთული პროცესია, თუ გაითვალისწინებთ შემდეგ რჩევებს:

1. განსაზღვრეთ მიზნები: კონცენტრირება გააკეთეთ იმ იდეებზე, რომლებიც ეხებიან მარკეტინგის აქტივიზაციას, წარმოების ეფექტურობის ამაღლებას, რეკლამას, დანაკარგების შემცირებას. დაადგინეთ დროითი საზღვრები - თუ რამდენი ხნის განმავლობაში უნდა იყოს მიღწეული ესა თუ ის მიზანი. ასევე დაგეგმეთ, რომ 3 თვის განმავლობაში არამომგებიან სფეროებს შეამცირებთ 50%25-ით და დააკვირდებით ამ ღონისძიების შედეგებს.

2. გაზარდეთ ინოვაციური იდეების რაოდენობა: თუ იდეების ნაკლებობას განიცდით, მაშინ შეიქმენით ისეთი გარემო, რომელშიც ყველაზე მშვიდად და კომფორტულად გრძნობთ თავს: ზოგი უპირატესობას ანიჭებს განმარტოებულ გასეირნებას ბუნებაში, ზოგს ორიგინალური იდეები მოსდით ექსტრემალურ პირობებში - ალპინიზმი, რალი, რეგატა და ა.შ. (თუმცა, ასეთ სიტუაციებში ჩაფიქრება საშიშია სიცოცხლისათვის)... ზოგს კი ნაყოფიერი იდეები შუა ქეიფის დროს „ებადება“.

3. იდეების შერჩევა ყველაზე ადვილია მაშინ, თუ ეს იდეები დიდი რაოდენობით დაგიგროვდათ: ამიტომ არ მოერიდოთ არც ერთი იდეის ჩანიშვნას, თუნდაც ეს იდეა, ერთი შეხედვით, აბსურდულად გამოიყურებოდეს: თუ ასეთ იდეას ლოგიკური ფორმა გააჩნია, მაშინ მას არსებობის უფლებაც ჰქონია. ნუ იქნებით ძალზედ კრიტიკული საკუთარი იდეების მიმართ - ყოველი მათგანი ჩაინიშნეთ დღიურში და შეიძლება რომელიმე მათგანი შესაბამის არაორდინალურ სიტუაციაში გამოგადგეთ.

4. „გამორთეთ“ თქვენი სტერეოტიპები და ნუ შეცდებით იყოთ ზედმეტად მომთხოვნი საკუთარი თავის მიმართ აზროვნების საკითხებში მაინც. დააკვირდით, რამდენად პროგრესული და სამართლიანია ის ფსიქოლოგიური ბარიერები, რომლებიც თქვენ გაკავებენ.

5. კარგად შეისწავლეთ თქვენი ადრინდელი იდეები და შეეცადეთ ალტერნატივები შეურჩიოთ მათ. შემდეგ შეადარეთ, რომელი უფრო უკეთესია არსებულ სიტუაციაში - ადრინდელი ნააზრევი თუ მისი ალტერნატივა? რამდენად მასშტაბურია შერჩეული პერსპექტიული იდეა - მოიცავს იგი მთელ თქვენ ბიზნესს, თუ სხვა მასშტაბური იდეის შემადგენელ კომპონენტს წარმოადგენს?

6. შეეცადეთ შეაფასოთ თქვენი არჩევანი იმ ადამიანების თვალსაზრისით, ვინც თქვენ „ეტალონებად“ მიგაჩნიათ მაგალითად, დასვით ასეთი შეკითხვა: „როგორ მოიქცეოდა ჩემს მაგივრად ჰენრი ფორდი, ჯონ როკფელერი ან ბილ გეიტსი?“ თუ თქვენ არ „აღიმართავთ კერპთა თავსა თვისთა“, მაშინ შეეცადეთ, რომ მინიმუმ კონკურენტების მოქმედების ლოგიკა ამოიცნოთ.

7. ამდენი იდეების „გენერირების“ შემდეგ შეარჩიეთ ყველაზე პერსპექტიულები მათ შორის.

8. შეეცადეთ განავითაროთ ეს შერჩეული იდეები, დააკონკრეტეთ მათი დეტალები, მოახდინეთ მათი გამოყენების შედეგების პროგნოზირება.

9. ამის შემდეგ შეადგინეთ თქვენი იდეების მოქმედების გეგმა, დააწყვეთ ისინი გარკვეული თანმიმდევრობით და განსაზღვრეთ ყოველი ეტაპის მოსალოდნელი ეფექტურობის ზეგავლენა შემდგომ ეტაპზე.

10. გაითვალისწინეთ ასევე ის „ქვეიდეები“, რომლებიც შეიძლება ეფექტურნი აღმოჩნდნენ ამა თუ იმ დაუგეგმავ, არაორდინალურ სიტუაციაში.

.... გაითვალისწინეთ, რომ მხოლოდ იდეური აზროვნება არ არის საკმარისი. ბიზნეს-იდეას აუცილებლად უნდა ჰქონდეს მკაფიო ფინანსური უზრუნველყოფა ასე თუ ისე განსაზღვრულ დროის მონაკვეთებში.

მაგრამ არ არის აუცილებელი პირვანდელი გეგმის ზუსტი, „პირნათელი“ შესრულება. აუცილებლად უნდა გაითვალისწინოთ ბიზნეს-გეგმის მობილურობა ცვალებადი გარემოებების მიმართ.

კობა ცხრუკვეთელი

თამაზ ვაშაკიძე
გამომგონებელი

მომავლის ენერგომომარაგება განახლებადი ენერგიის წყაროების ეფექტიანი პრაქტიკული გამოყენების ტექნოლოგიების იმედადაა. გასული საუკუნის 70-იანი წლებიდან კაცობრიობა, განსაკუთრებით კი, განვითარებული ქვეყნები ამ საკითხზე სერიოზულად დაფიქრდნენ, რადგან ტრადიციული ენერგომატარებლების წვა გლობალური დათბობის ერთ-ერთ სავარაუდო მიზეზადაც კი მიიჩნევა.

თუმცა, არ გეგონოთ, რომ მსგავს ტექნოლოგიებს მხოლოდ ამერიკის შეერთებულ შტატებში ან ევროკავშირის ქვეყნებში ქმნიან...

საქართველოს დამსაქმებელთა ასოციაციის პრეზიდენტის, ბ-ნ ელგუჯა მელაძის ინიციატივით ბიზნეს-გაერთიანებაში ჩამოყალიბებულია ინოვაციების დეპარ­ტამენტი. ამ დეპარტამენტის დირექტორმა ბ-ნმა თამაზ ვაშაკიძემ ერთ დანადგარზე განახლებადი ენერგიის წყაროების კომპლექსური გამოყენებისთვის საქართველოს პატენტი ჯერ კიდევ 2006 წელს მიიღო. ამასთან, ავტორს აქვს „ნოუ-ჰაუ“, რომელიც ღია წყალში წყლის ნაკადის დაწნევის საშუალებას იძლევა.

და რაც განსაკუთრებით სასიხარულოა, ამ საინტერესო გამოგონებამ რეალური აღიარებაც ჰპოვა. მერე, არ იკითხავთ, სად და როდის? - 26 მაისს, საქართველოს დამოუკიდებლობის აღიარების დღეს თამაზ ვაშაკიძეს ამ გამოგონებისთვის ბრიუსელში, ევროპარლამენტის შენობაში ეროვნული გამარჯვებულის სტატუსით დააჯილდოებენ. აქვე დავძენ, რომ ბატონი თამაზი საქართველოს ისტორიაში პირველი ქართველია, რომელმაც ამ კონკურსში გაიმარჯვა.

ბრიუსელში გამგზავრებამდე ბატონი თამაზი რედაქციაში გვესტუმრა და ჩვენს მკითხველს თავისი გამოგონებების შესახებ თავადვე დაწვრილებით უამბო.

თამაზ ვაშაკიძე: ვიდრე ჩემს გამოგონებებზე საუბარს დავიწყებდე, მინდა მკითხველს კიდევ ერთხელ სიამოვნებით შევახსენო, რა ბრწყინვალე ბუნების პატრონები ვართ ქართველები! ქარიანი დღეების რაოდენობა ჩვენში წელიწადში 122-ზე მეტია, მზიანი დღეების რიცხვი კი 280-ს აჭარბებს. გაუმართლებელი იქნებოდა, ღვთისგან ბოძებული ეს უზარმაზარი სიმდიდრე - ენერგია რომ არ გამოგვეყენებინა. მაგალითად, რუსეთი შესანიშნავად სარგებლობს თავისი წიაღისეულით, რომელიც მას ღმერთმა არგუნა, ჩვენ კი გვერგო მზე, ქარი და წყალი. საქართველოში 26 ათასი მდინარეა, რომელთა პოტენციალის გამოყენებაც შეიძლება ელექტროენერგიის გამომუშავებისთვის. სწორედ ასეთ საფუძველზე გავაკეთეთ ტივტივა ელექტროსადგური.