იმერეთის ეპისკოპოსი წმინდა გაბრიელ ქიქოძე

§1.იმერეთის ეპისკოპოსი გაბრიელის ბავშვობა, სწავლა და სამღვდელმთავრო მოღვაწეობა

იმერეთის ეპისკოპოსი გაბრიელი, ერისკაცობაში გერასიმე დაიბადა 1825 წელს სოფელ ბახვში. გაბრიელის მამა იყო გურიის მთავრის მამია გურიელის კარის მოძღვარი, ის ოჯახი სადაც გერასიმე ქიქოძე (გაბრიელი) დაიბადა, მეტად ხელმოკლედ ცხოვრობდა, მელიტონ კელენჯერიძე შემდეგნაირად აღწერს იმ სახლს, სადაც ბავშვობაში იზრდებოდა გაბრიელ ეპისკოპოსი: "დაახლოებით წარმოიდგინეთ იმერული, გინდა გურული ღარიბი გლეხის სადა, ფიცრული, ერთოთახიანი დაბალი სახლი, უფანჯრო, უიატაკო, უჭერო, წინა და უკანა კარით, დერეფნით და ისლით დახურული’’ (კელენჯერიძე, 2006:19).

გაბრიელ ეპისკოპოსს დედა ადრე გარდაეცვალა, იგი გაზარდა მამამ მაქსიმე ქიქოძემ რომელსაც ბევრი შვილები ჰყავდა, გაბრიელი თვისი მშობლების უმცროსი შვილი იყო, მას ჰყავდა ტყუპისცალი, რომელიც ნაადრევად გარდაიცვალა.

გაბრიელ ეპისკოპოსს მეტად მძიმე ბავშვობა ჰქონდა, იგი დედმამიშვილებთან და მამასთან ერთად იმისთვის, რომ მშივრები არ დახოცილიყვნენ ძალიან ხშირად ფიზიკურად მუშაობდა. დეკანოზი მელიტონ კელენჯერიძე იხსენებს გაბრიელ ეპისკოპოსის ნათქვამს თუ როგორ შრომობდა იგი ფიზიკურად: "მამა ძალიან მოხუცებული იყო, მაგრამ ჯერ კიდევ მხნედ იყო, რაკი მნახა ჯამრთელად ვიყავი, ძველებურად დამაწყებინა მუშაობა ყანაში და ბოსტანში, ხან მათოხნინებდა, ხან მამარგლინებდა, ხან რას მაკეთებინებდა და ხან რას’’(კელენჯერიძე ,2006:27).

გაბრიელ ეპისკოპოსის გაჭირვებულ ბავშვობაზე მეტყველებს მისი კიდევ ერთი მოგონება: "ერთხელ აღდგომა დღეს, წირვის შემდეგ საუზმეზედ მიგვიწვია ივანოვის ცოლმა თავის სახლში და იქ პირველად ვნახე და გავიგე ჩაის, პასკისა და კულიჩის გემო, რომლითაც უხვად გაგვიმასპონძლდა თავაზიანი დიასახლისი’’(კელენჯერიძე, 2006:32). მიუხედავად ასეთი გაჭირვებისა გაბრიელ გაბრიელ ეპისკოპოსი ბავშობაში მეტად

ხალისიანი, ცელქი და მოუსვენარი ბავშვი იყო, რაც მას ბოლომდე გაჰყვა, მიუხედავად იმ დიდი ტრაგედიისა რაც მან გადაიტანა.

თავის სიცელქისა და მოუსვენრობის შესახებ მეუფე გაბრიელი იხსენებს: "ერთხელ მამაჩემმა, რომ ცოტათი მაინც დავეწყნარებინე თავისი მოუსვენარი შვილი უბრძანა სახლში ვიღაცას, დაიჭირეთ და მიაკარით სვეტზე თოკითაო. როცა ეს მისი ბრძანება აღასრულეს, საშინლად დავღონდი და დავიწყე, რაც ძალა და ღონე მქონდა, თოკის გლეჯა,რომ დამეღწია თავი იქედან, როცა ამ ცდამ ამაოდ ჩაიარა, დავმშვიდდი, მამას თითქოს სრულიად გადავავიწყდი. გავიდა ასე კარგა ხანი უცებ მესმის მამაჩემის ყვირილი,

"მიშველე ბავშვი კვდება!’’ მე საჩქაროდ ამხსნეს მახსოვს, რომ ამ ფაქტმა გამიელვა მაშინ თავში: "თუკი ასე უყვარდი მამაჩემს, რატომ ასე სასტიკად მსჯისთქო’’(კელენჯერიძე, 2006:31).

1837 წელს მაქსიმე ქიქოძემ თავისი ვაჟები წაიყვანა თბილისის სასულიერო სემინარიაში სადაც ძმებთან ერთად გაბრიელ ეპისკოპოსი დასვეს სასწავლებლად "მცირე განყოფილებაში’’ (ამ პერიოდში თბილისის სასულიერო სემინარიაში სწავლება მიმდინარეობდა განყოფილებების მიხედვით, "უმცროსი, მცირე და მაღალი განყოფილება’’).

მეუფე გაბრიელმა თბილისის სემინარიაში მიყვანის დროს უკვე იცოდა როგორც ქართული წერა-კითხვა, ასევე რუსული ენაც, რომელიც მას ასწავლა გურიაში ერთ-ერთმა რუსმა სამხედრომ, რომელიც მედავითნეობაში ეხმარებოდა გაბრიელის მამას მსახურების დროს როცა იგი რუსი სამხედროებისთვის წირავდა. ამასთან დაკავშირებით მეუფე გაბრიელი წერს: "მამაჩემის თხოვნით და მისივე ხელმძღვანელობით, ფელთფებელმა დამიწყო სლავური ანბანის, ლოცვების და წერა-კითხვის სწავლება, მაგრამ მაინც და მაინც ძალას არ მატანდა სწავლის დროს. მახსოვს მხოლოდ, ჩემი მასწავლებელი მიაბავდა ძაფს მაგიდაზე და მიბრძანებდა, "სანამ გაკვეთილი არ დაისწავლო არ გაბედო აქედან ფეხის მოცვლაო,’’ მაგრამ ამ ძაფს მალე ვწყვეტდი ხოლმე და გავიქცეოდი სათამაშოდ’’ (კელენჯერიძე, 200:32).

1839 წელს გაბრიელ ეპისკოპოსი გადაიყვანეს სემინარიის "მცირე განყოფილებაში’’ (მანამდე იგი იყო უმცროს განყოფილებაში’’) პირველი ხარისხით.

სასულიერო სემინარიის 1839 წლის №55 ოქმში ვკითხულობთ: " გადაყვანილ არიან თბილისის სასულიერო სემინარიის დაბალ განყოფილებაში, სასულიერო წოდების პირველი ხარისხით, გერასიმე ქიქოძე ყოფაქცევაში 1, ნიჭში 1, საღმრთო რჯულში 1, რუსული გრამატიკაში 1, ოსურ ენაში 1, თათრულში 1, საღმრთო ისტორიაში 1, ბერძნულში

1, გეოგრაფიაში 1, არითმეტიკაში 1’’ (კელენჯერიძე, 2006:35-36). (1-თი ნიშნავდა "5-ს’’ რადგან მაშინდელი განათლების სისტემაში მოსწავლის შეფასება ხდებოდა ზემოდან ქვემოთ)

თბილისის სასულიერო სემინარიაში გაბრიელ ეპისკოპოსი სულ მალე მცირე განყოფილებიდან გადაიყვანეს მაღალ განყოფილებაში, რის გამოც შეიკრიბა სემინარიის პედაგოგიური საბჭო, რომლის შემადგენლობაში შედიოდნენ : "რექტორი, არქიმანდრიტი სერგი, ფლამიანე, ინსპექტორი იღუმენი, პორფილი,მასწავლებელი ფილოსოფიისა პლატონ იოსელიანი, პროფესორი სიტყვიერებისა მაგისტრი კლიმენტი კანევსკი, მასწავლებელი რუსული და ქართული ისტორიისა ალექსი მარსოვი, ეკონომი მღვდელი იოანე ბასხაროვი, თათრულის მასწავლებელი ქსენოფონტოვი, ოსურის მასწავლებელი ესტ ხუნდუხოვი” (კელენჯერიძე, 2006:36).

1841 წელს გაბრიელ ეპისკოპოსი თბილისის სასულიერო სემინარიიდან სასწავლებლად გადადის ფსკოვის სემინარიაში, მისი პედაგოგის ვლ.კანევსკის დახმარებით.

1841 წლის 22 ნოემბერს გაბრიელ ეპისკოპოსმა თბილისის სასულიერო სემინარიის რექტორს მიწერა შემდეგი შინაარსის წერილი: " დიდი ხნიდან მქონდა მე სურვილი შუაგულ რუსეთში მყოფ რომელსამე სემინარიაში შესვლის, რომ მიმეღო განათლება მისივე წყაროდან, მაგრამ აქამდის არ მომეცა მე შემთხვევა შემესრულებინა ეს ჩემი ერთადერთი სურვილი და რადგან ახლა ყოფილი პროფესორი თბილისის სემინარიისა კირილ კანევსკი თანახმა არის წამიყვანოს ჩემი თხოვნით ფსკოვის სემინარიაში, სადაც იგი გადაყვანილია მთავრობის განკარულებით და არც მე მაქვს დაბრკოლება მშობლის მხრით, რომელმაც დამლოცა მე და ნება დამრთო შემთხვევის დროს მოვიყვანო სისრულეში ჩემი სურვილი, ამიტომ უმორჩილესად ვთხოვ სემინარიის მართველობას ინებოს განკარგულება ჩემი გადაყვანის შესახებ თბილისის სემინარიიდან ფსკოვში და მომცეს მე ბილეთი თბილისიდან ფსკოვამდი სამგზავროდ’’ (კელენჯერიძე, 2006:38).

თბილისის სასულიერო სემინარიის რექტორმა საქართველოს ეგზარქოსს ევგენის, მიწერა წერილი რათა ნებართვა მიეცათ გაბრიელ ეპისკოპოსისათვის ფსკოვის სასულიერო სემინარიაში გადასვლაზე ეგზარქოსმა დაამტკიცა გერასიმე ქიქოძის თხოვნა და თბილისის სემინარიას შემდეგი შინაარსის წერილი მიწერა: "განცხადებული ამისა მოწაფე თბილისის სასულიერო სემინარიისა გერასიმე ქიქოძე შემდეგ დათხოვისა მოხსენებული სემინარიიდან სემინარიის გამგეობის მიერ მიდის თბილისიდან გუბერნიის ქალაქ ფსკოვში სწავლის გასაგრძელებლად ფსკოვის სასულიერო სემინარიის უწყებაში, სადაც მოწაფე ქიქოძე გამოცხადების თანავე ვალდებულია წარუდგინოს ეს ბილეთი იქაურ სემინარიის მთავრობას, რის გამოც უ.უ. წინამძღოლნი "ზასტავებძე’’ კეთილ ინებებენ მისცენ ქიქოძეს თავისუფალი მსვლელობა თბილისიდან ფსკოვამდი, დასარწმუნებლად რასზედა მიეცა მას ქიქოძეს ბილეთი ესე თბილისის სემინარიის მართველობიდან ჯეროვანი ხელის მოწერით წევრისა მისისა მიერ და დასხმათა სახელმწიფო ბეჭდისათა 1841 წელი დეკემბრის თექვსმეტსა დღესა’’ (კელენჯერიძე, 2006:39).

ეგზარქოსის თანხმობის შემდეგ გერასიმე ქიქოძე მიემგზავრება ფსკოვის სასულიერო სემინარიაში სწავლის გასაგრძელებლად, სადაც სადაც სწავლობდა 1842-1843 წლებში.

1844 წელს გერასიმე ფსკოვიდან სასწავლებლად გადადის სანკ-პეტერბურგის სასულიერო სემინარიაში, რომელსაც ამთავრებს 1845 წელს და ამავე წლის აგვისტოში სწავლას აგრძელებს სასულიერო აკადემიაში, რომელიც დაამთავრა 1849 წელს.

მეუფე გაბრიელი პეტერბურგში გატარებულ სტუდენტობას მეტად ტკბილად იხსენებს: " აქ ჩემს თავს დიდად ბედნიერად ვგრძნობდი, ერთი იმიტომ, რომ შემეძლო განმეგრძო სწავლა და მეორეც იმიტომ, რომ შემეძლო განმეგრძო სულიერი კავშირი და ჭეშმარიტი მეგობრობა ამხანაგებთან, რომელთა შორის ბევრი ეხლაც დღეგრძელ არიან და იღვწიან თავიანთ სამშობლოს კეთილდღეობისათვის.. ეხლაც სიამოვნებით ვიგონებ იმ დროს, როცა სასულიერო აკადემიის სტუდენტთა ამხანაგობა ერთად მოგროვდებოდა და ნამდვილი ყმაწვილური გატაცებით დაიწყებდნენ იმ ოცნებას თუ რა ყმაწვილურის

თავგანწირვით შევებრძოლებით ქვეყნის ყოველ ჭირსა და ვარამს.ზოგნი სასწავლებლის დასრულებამდეც კი ჰფიქრობდნენ წასულიყვნენ მისიონერებად, თორემ აკადემიის დასრულების შემდეგ ხომ გადაწყვეტილი ჰქონდათ გაფანტულიყვნენ თვალგადაუწვდენელ ჩინეთის იმპერიაში და ქადაგებით დაეხსნათ მისი ოთხასი მილიონიანი მცხოვრები საშინელის უმეცრებისაგან. აზრათ ჰქონდა მოესპოთ იქ მოწამვლა ერისა თრიაქით, რომელიც ბლომათ მიჰქონდათ იქ სხვადასხვა განათლებული ზღვით- მოგზაურ გაიძვერა ვაჭრებს და ავრცელებდნენ მცხოვრებლებში, რათა გაებრუებიათ ჩინელნი და უკეთ ესარგებლათ იმათი სიმდიდრით.’’ (კელენჯერიძე 2006:41)

1849 წელს მას შემდგომ რაც გაბრიელ ქიქოძემ დაასრულა სწავლას ეგზარქოსს მიმართა თხოვნით, რომ იგი დაენიშნათ თბილისის სასულიერო სემინარიაში ინსპექტორად,რაც ეგზარქოსმა დაუკმაყოფილა კიდეც.

მეუფე გაბრიელის მოღვაწეობა თბილისის სასულიერო სემინარიაში მეტად ნაყოფიერი გამოდგა, როგორც ახალგაზრდა პედაგოგისთვის ასევე მისი მოსწავლეებისთვისაც იგი თავს არ ზოგავდა სემინარიისთვის და ახლო ურთიერთობა ჰქონდა სტუდენტებთან : "კეთილი, ჯანსაღი, და ზნეობრივი ცხოვრების საუკეთესო საშუალებათ ის თვლიდა გონებრივი და ფიზიკური შრომის ერთმანეთთან შენაცვლებას, ამ წეს ის თვითონვე მკაცრად იცავდა... მოსწავლეები ბაძავდნენ თავიანთ ინსპექტორს და თვითონაც ხშირად ჭრიდა შეშას, მონაწილეობდა სამეურნეო საქმეში’’ (სხირტლაძე, 1965:174).

1851 წლის 11 დეკემბერს გერასიმე ქიქოძეს ნიშნავენ ფიზიკისა და მათემატიკის პროფესორად და ანდობენ ფიზიკური კაბინეტის მართვას. სწორედ ამ პერიოდში მეუფე გაბრიელმა მოახერხა, რომ შეექმნა და აღეჭურვა ფიზიკის კაბინეტი იმ პერიოდისთვის თანამედროვე აპარატურით.

გაბრიელ ეპისკოპოსს თბილისის სასულიერო სემინარიაში მოღვაწეობა მეტად რთულ პერიოდში მოუხდა, რადგანაც როგორც იაკობ გოგებაშვილს წერს: "სასულიერო სასწავლებელსა და სემინარიაში გამეფებული იყო გამომმყეყეჩებელი ზეპირობა, ზუთხვა, იშვიათად ესმოდა რომელიმე მოსწავლეს მექანიკურად გაზებირებული გაკვეთილების შინაარსი, იშვიათად თუ ვისმეს შეეძლო რამდენადმე მაინც თავისუფლად გამოეთქვა აზრი

რუსულად სემინარიის კურსის დასასრულს თორმეტი და თოთხმეტი წლის სწავლების შემდეგაც კი, სახელმძღვანელოების შინაარსის მექანიკური, უაზრო გაზეპირება, აი ასეთი იყო მაშინ თითქმის მთელი სწავლება’’ (გოგებაშვილი, 1954:40). სწორედ ასეთი

"გამომყეყეჩებელი’’ სწავლების შეცვლას შეეცადა გაბრიელ ეპისკოპოსი თბილისის სასულიერო სემინარიაში.

გაბრიელ ეპისკოპოსის სახელთანაა დაკავშირებული თბილისის სასულიერო სემინარიაში საერო ჟურნალ-გაზეთების გამოწერა,რათა მომხდარიყო სემინარიელების ინტელექტის გაფართოება გაზრდა, გარდა ამისა, გაბრიელ ეპისკოპოსმა მოახერხა, რომ სემინარიას დაეწყო სხვადასხვა მწერლების თხზულებების გამოწერა, ყოველივე ამან გაბრიელ ეპისკოპოსის ავტორიტეტი მეტად გაზარდა სემინარიაში,როგორც პედაგოგების ასევე მოსწავლეთა თვალში.

გაბრიელ ეპისკოპოსის სიყვარულისა და ავტორიტეტის ზრდა განპირობებული იყო არამარტო იმით,რომ მან არაერთი რეფორმა განახორციელა სემინარიაში,არამედ როგორც იაკობ გოგებაშვილი აღნიშნავს: "ქიქოძის პიროვნების გავლენას მეტად შეუწყო ხელი აგრეთვე ერთმა თვისებამ, რაც უაღრესად დიდ კეთილ გავლენას ახდენდა აღსაზრდელთა ზნეობრივ მხარეზე, მისი სიტყვა და საქმე ყოველთვის ერთი იყო, ნამდვილი გულწრფელობა და სამართლიანობა ახასიათებდა ყველა მის ქცევას, მოქმედებას და მთელ მის ცხოვრებას, მის ბაგეს ერთი-არამართალი სიტყვაც არასოდეს წამოცდენია’’ (გოგებაშვილი, 1954:42).

1854 წელს გერასიმე ქიქოძე, მიუხედავად მისი თავგანწირული შრომისა, თბილისის სემინარიის ინსპექტორის თანამდებობიდან გაანთავისუფლეს და დანიშნეს ქალების ინსტიტუტის საღმრთო სჯულის მასწავლებლად. როგორც ჩანს გაბრიელ ეპისკოპოსის მოღვაწეობა მიუღებელი აღმოჩნდა რუსეთის კოლონიური რეჟიმისათვის და ამიტომაც იგი აიძულეს, რომ პირადი თხოვნის საფუძველზე გაენთავისუფლებინათ თბილისის სასულიერო სემინარიიდან, რუსმა ჩინოვნიკებმა ძალიან კარგად იცოდნენ თუ რა დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა თბილისის სასულიერო სემინარიას,რადგანაც სწორედ სემინარიაში უნდა აღზრდილიყვნენ ის ახალგაზრდები, რომლებიც შეეცდებოდნენ ეროვნული ღირებულებების დაცვას მომავალში, ეს ყველაფერი მეუფე გაბრიელსაც კარგად ესმოდა და

ამიტომაც იყო,რომ იგი მუხლჩაუხრელად შრომობდა რათა გაეთავისუფლებინა ქართველი ახალგაზრდობა იმ მძიმე მარწუხებისაგან რომელშიაც რუსულმა კოლონიურმა პოლიტიკამ მოაქცია ჩვენი ახალგაზრდობა.

მას შემდეგ რაც გერასიმე ქიქოძე თბილისის სასულიერო სემინარიის ინსპექტორის თანამდებობიდან გაანთავისუფლეს აქტიურად შეუდგა მეცნიერულ მუშაობას მას გარდა თეოლოგიისა და მათემატიკისა მეტად იტაცებდა ფსიქოლოგია.

გაბრიელ ეპისკოპოსის კალამს ეკუთვნის ცნობილი ნაშრომი ფსიქოლოგიაში

"ცდისეული ფსიქოლოგიის’’ შექმნა, რომელიც მეტად პოპულარობით სარგებლობდა არამარტო საქართველოში, არამედ რუსეთშიც.

1849 წელს გერასიმე ქიქოძემ ცოლად შეირთო მღვდელ ნიკოლოზ ვლადიკინის ქალიშვილი, რომელთანაც მას შეეძინა ხუთი შვილი.

1856 წელს გერასიმე ქიქოძეს თავს დაატყდა დიდი უბედურება მას გარდაეცვალა მეუღლე და ხუთი შვილი, რამაც ახალგაზრდა მღვდელზს დიდი სულიერი ტრამვა მიაყენა, ერთი პერიოდში გერასიმე ქიქოძე მღვდლობის დატოვებასაც კი ფიქრობდა, მაგრამ მაშინდელმა ეგზარქოსმა ისიდორემ გადააფიქრებინა აღნიშნული განზრახვა: "შენ ვითარცა გონიერ კაცსა კარგად უნდა გესმოდეს და იცოდე,რა საკვირველება ქმნა შენზედ ღმერთმა იცი შენა, შენი სამშობლო ქვეყანა საქართველო დიდად მოკლებულია კარგ და შეგნებულ ხელმძღვანელ მღვდელ-მთავრებს, რომელნიც არიან და ყოფილან ამ მოკლე დროებაში,ყველანი უსწავლელი და გაუნათლებელნი ყოფილან. რომლის გამო მათ სამწყსოში არავითარი გავლენა არა აქვთ და არ ჰქონდათ. ამით მთელი ხალხი, თუმცა არის ქრისტეს აღმსარებელი, უგუნურებაშია დაფლული, მას უნდა მღვდელმთავარნი და ხელმძღვანელნი რიგიანნი და მცოდნენი, რომლისთვისაც ნათლად სჩანს, გირჩევს შენ უფალი არ ხედავ, რა გიყო უფალმა? ცოლი მოგაშორა, შვილები მოგაშორა და შერაცხა ანგელოზებად და მათ ნაცვლად გაძლევს ქართველთა ერთა, რათა უწინამძღვრო მათ, ასწავო გზა ჭეშმარიტებისა და მიუძღვნა უფალსა ერი იგი განათლებული და განწმენდილი ყოვლისა ბოროტებისაგა’’ (კელენჯერიძე, 2006:67). როგორც აღმოჩნდა ეგზარქოსის ამ დარიგებამ ნაყოფი გამოიღო და 1856 წელს ბერად აღიკვეცა. ბერობის სახელი გაბრიელი ეწოდა.

1858 წლის 5 იანვარს გაბრიელ ქიქოძე აკურთხეს არქიმანდრიტად და ჩააბარეს დავით გარეჯის მონასტერი, იმავე წლის 6 დეკემბერს იგი გორის ეპისკოპოსად აკურთხეს.

გაბრიელ ეპისკოპოს მეტად მძიმე პერიოდში მოუხდა მოღვაწეობა, ეს ის დროა როდესაც საქართველოში არსებობს უმძიმესი ზეწოლა რუსული კოლონიური პოლიტიკისა, მაგალითისათვის საკმარისია გავიხსენოთ ეგზარქოსის მხრიდან არნახული ცენზურა, იმისათვის,რომ გაბრიელ ეპისკოპოსს ექადაგებინა მსახურების შემდეგ აუცილებლად შეთანხმებული უნდა ყოფილიყო ეგზარქოსთან. " გაბრიელი წარადგენდა, ეგზარქოსი წაუშლიდა ბევრს ადგილს, აზრებს უკუღმა გადაატრიალებდა და ისე დაავალებდა თქმას გაბრიელი უმეტეს ნაწილად ჯიუტობდა და ისევ თავისებურად ამბობდა. ნამეტურ მაშინ,თუ ქართულად იყო სათქმელი სიტყვა’’ (კელენჯერიძე, 2006:97). უფრო მეტის თქმა შეიძლება -თბილისის სემინარიის რექტორთან შეთანხმების გარეშე მას არ შეეძლო სტუდენტებთან ქადეგებაც კი.

1860 წლის 2 ივლისს გაბრიელ ეპისკოპოსი გორიდან გადაიყვანეს იმერეთის ეპარქიის წინამძღვრად ( ამ პერიოდში იმერეთის ეპისკოპოსად იყო ექვთიმე წულიკიძე რომელიც 1856 წელს გადააყენეს).

გაბრიელ ეპისკოპოსს იმერეთში მოუხდა მთელი რიგი დაბრკოლებების გადალახვა, განსაკუთრებით მწვავედ იდგა კეთილმოწესე ოქროპირ წერეთლის საკითხი, რომელიც გამოირჩეოდა მლიქვნელობით და გაიძვერობით, როდესაც ოქროპირ წერეთელმა შეიტყო გაბრიელ ეპისკოპოსის ქუთაისში წასვლის ამბავი იგი მას დახვდა სურამში და შემდეგი სიტყვებით მიმართა: "ბატონო, ახლ სამწყსოში თქვენ მრავალი ეკალი და კუროს თავი დაგხვდებათ, მაგრამ იმედია ყველას ძირიანად აღმოფხვრით, როგორც განათლებული პირი, გაბრიელ ეპისკოპოსმა კარგად იცოდა კეთილმოწესის პირფერობის შესახებ და უპასუხა ვგონებ პირველი ეკალი და კუროს თავი შენ უნდა იყო "ბლაღოჩინო!’’ (კელენჯერიძე, 2006:100). ამ სიტყვების შემდეგ ბლაღოჩინი ოქროპირი მეტად განცვიფრებული დარჩა გაბრიელის სიტყვებით, თუმცა აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ ბლაღოჩინი მეტად გადაემტერა გაბრიელ ეპისკოპოსს და ისეთი სამარცხვინო ცილი დასწამა, როგორიც იყო თ. კანდელაკის ცოლისადმი სიმპათია.

ბლაღოჩინ ოქროპირ წერეთლის ნათქვამი ეკლისა და კუროს თავის დახვედრის შესახებ სიმართლეს შეესაბამებოდა, რადგანაც იმერეთში ჩასულ მეუფე გაბრიელს ეკლესიაში დახვდა ისეთი უწესრიგობა. როგორიც იყო მაგალითად, ტაძარში შესაძლებელი იყო მგალობელი გენახათ მძინარე, ან ხალხი, რომლებიც ეპისკოპოსს სახლიდან ტაძრამდე გალობით მიაცილებდა და სხვ.

გაბრიელ ეპისკოპოსის მართველობამდე, იმერეთის ეპარქიის შესახებ საინტერესო ცნობებს გვაძლევს ბერი გიორგი იოსელიანის მოგონება: " მე ვსწავლობდი ქუთაისის ოთხ- კლასიან სასულიერო სასწავლებელში, იმ დროს, როცა იმერეთის ეპარქიის ეპისკოპოსად იყო გერმანე ეს სწორედ ის დრო იყო, როცა თითქმის ყველა სკოლაში ფიზიკურ დასჯას პირველი ადგილი ეჭირა სწავლა-აღზრდის საქმეში, ეპისკოპოსის სადგომი ისე ახლოს იყო ჩვენი სკოლის ნახევრად დანგრეულ შენობასთან, რომ მღვდელმთავარს და სხვებსაც ძლიერ კარგად ესმოდათ ბროწეულის წკეპლებით ნაცემი ყმაწვილების წივილ-კივილი, მაგრამ ყურადღებას არავინ აქცევდა, რადგან ეს ჩვეულებრივ მოვლენად მიაჩნდათ სკოლის შენობის ქვემო სართულში მოთავსებული იყო ეგრეთწოდებული ბურსი, სადაც ინახავდნენ მღვდლების ობოლ შვილებს. ბურსში სუფევდა გამოუთქმელი სიღარიბე და უსუფთაობა, ამიტომაც ხშირად ჩნდებოდა ყოველ-გვარი გადამდები სნეულება, რომელთა მსხვრპლი ხდებოდნენ გარედან მოსიარულე შეგირდებიც, სწავლა-აღზრდას არავინ ყურადღებას არ აქცევდა და ამიტომაც, რასაკვირველია ძლიერ ცუდ მდგომარეობაში იყო მასწავლებელი კლასში, განსაკუთრებით საღამოს გაკვეთილებზე, გულდაგულ ეძინათ მაგიდაზე დაბჯენილებს და ამ დროს შეგირდები სულგანაბულები ისხდნენ, მანამ ზარის რეკა არ გაისმოდა და გაკვეთილი არ დამთავრდებოდა’’ (კელენჯერიძე, 2006:111).

აი, ასეთ რთული მდგომარეობა იყო იმერეთის სასულიერო სასწავლებელში, იქ სადაც უნდა გაზრდილიყვნენ მომავალი სასულიერო პირები და განათლებული თაობა უნდა გამოსულიყო.

კიდევ უფრო მძიმე მდგომარეობა გახლდათ იმერეთის სასულიერო იერარქიაში ამასთან დაკავშირებით მღვდელი დავით ნემსაძე წერს: " იმერეთის ეპარქიის ეპისკოპოსები სოფრომ (წულუკიძე), გერმანე (გოგოლაშვილი), ექვთიმე (წულუკიძე), დავით მიტროპოლიტი (წერეთელი), იყვნენ ტანად ახოვანნი, ენამჭეველნი, ამათთან ვერ

მიხვიდოდით, თუ ძღვნად არ მიიყვანდი ძროხას ან ცხვარს, დაბარებითაც ხშირად იბარებდნენ მღვდლებს(ძღვნისათვის) არც კურთხევა შეიძლებოდა უძღვნოდ, მღვდელმთავრებს მაგდენი ჯამაგირი არ ჰქონდათ და კრებული მთლად მღვდლების იმედად იყო, უმეტესი ნაწილიდან ანაფორა არ ეცვათ, განირჩეოდნენ ერისკაცთაგან გრძელი წვერით და თმით, თუ ვინმეს განურისხდებოდნენ მღვდელმთავრები თვით პირადად შეხსნიდნენ ქამარს და რა ვადითაც სურდათ გადააყენებდნენ კანტორას არას მოახსენებდნენ ქართული წერა-კითხვა უმრავლესმა სამღვდელოებამ არ იცოდა, ცხოვრობდნენ ეპისკოპოსები დიდებულად, არჩევდნენ მრავალ მათხოვრებს’’(კელენჯერიძე, 2006:114).

მღვდელ დავით ნემსაძის მოგონებიდან ნათლად ჩანს თუ რაოდენ რთული მდგომარეობა იყო იმერეთის ეპარქიაში, ერთ მხარეზე იყვნენ ძველი თაობის სასულიერო პირები, რომლებიც ნებსით თუ უნებლიეთ თავიანთი საქციელით ემსახურებოდნენ რუსეთის კოლონიურ პოლიტიკას საქართველოში და მეორეს მხრივ ახალგაზრდა ერუდირებული ეპისკოპოსი გაბრიელი, რომელიც მთლიანად მიმართული იყო ეროვნული ღირებულებების დაცვისაკენ.

გაბრიელ ეპისკოპოსი თავად იყო მისაბაძი მაგალითი თავისი ცხოვრებით ყველასათვის, იგი გამოირჩეოდა მეტად უბრალოებით, როდესაც ეპისკოპოსს გაბრიელთან რუსი მოხელეები მიდიოდნენ სტუმრად გაკვირვებას ვერ მალავდნენ იმდენად უბრალოდ ცხოვრობდა მეუფე გაბრიელი,მის ოთახში კაცი ვერ ნახავდა ძვირფას ხალიჩებს, ლამაზ მაგიდას, სამაგიეროდ ნახავდა და ერთ ძველ მაგიდას, რომელზეც მუდამ იდო გაჭვარტლული სასანთლე, ჭუჭყიანი საწერი საშუალებები და დამტვრეული სკამები, მეუფე გაბრიელის უბრალოებაზე მეტყველებს მარკოზ სხირტლაძის ერთი მეტად საინტერესო მოგონება(მღვდელი მარკოზ სხირტლაძე იყო გაბრიელ ეპისკოპოსის ნდობით აღჭურვილი პირი) : "მე დავესწარი საბლერისა და სინოდის კანცლერის მდივნის ჩამოსვლას, მათი სადილის მირთმევაზე ძლიერ მეშინოდა, რა ვიცი მაგათი სადილის გაწყობის მეთქი, მოვახსენე ბატონს; ლაქია მოვიხმაროთ ვინმე მეთქი, მაგრამ სრულებითაც ყურადღება არ მომაქცია, მიბრძანა კმარა რაც იცი, რა საჭიროა ბევრი ცრემონია, მე მოვახსენე, მეუფეო, მაგიდის საფრები ძველები გახლავს აქა-იქ ნაჭრებიც კი აკერია და ის

მაინც ვიყიდოთ ახალიმეთქი გამიჯავრდა, შენმა სიცოცხლემ სტოლის საფრებს გიყიდი კი არა, სხვა არაფერი გნებავს კიდეო? წადი, მე რითაც ვცხოვრობ იმით დავხვდები ნუ სწუხარ შენო რაღას ვიქმოდი, როგორც იყო მივართვი სადილი ძველი სტოლსფრებით, ძველი სალფეტკებით, ძველი-დანა ჩანგლებით და ძველი ფრაჟის კოვზებით, მადლობა ღმერთს ჩემი შეხედულებებით კმაყოფილები დარჩნენ და მადლობა უთხრეს ბატონს, როცა წავიდნენ გამობრუნდა და მითხრა, რომ სწუხდი ხომ ყველაფერი კარგად გამოვიდა, არ გვრცხვენია, მადლობაც კი სთქვესო’’ (კელენჯერიძე, 2006:151).

იმერეთის ეპისკოპოსი გაბრიელის პიროვნების შეფასება მეტად საინტერესოდაა შეფასებული ავთანდილ ნიკოლეიშვილის მიერ: "თავისი ეროვნული მოღვაწეობით გაბრიელ ეპისკოპოსი ღირსეული წარმომადგენელია მე-19 საუკუნის ქართული პროგრესული ინტელიგენციისა. იგი თავგამოდებით იღვწოდა ქართველთა ეროვნული თავისთავადობის შენარჩუნებისა და განმტკიცებისათვის, გმობდა და უპირისპირდებოდა რუსი კოლონიზატორების ყოველგვარ ცდას ხელეეპყრყოთ და მოესპოთ ჩვენი ხალხის ისტორიული ფასეულობანი’’ (ნიკოლაიშვილი, 1990:28) . ავთანდილ ნიკოლაიშვილის ეს შეფასება მართლაც, რომ არ არის გადაჭარბებული, რადგანაც გაბრიელ ეპისკოპოსი განეკუთვნებოდა იმ საზოგადო მოღვაწეთა დასს, რომლებიც ცდილობდნენ ეროვნული ღირებულებების გადარჩენას.

1866 წლის 11 აპრილს იმერეთის ეპისკოპოსი გაბრიელი აირჩიეს კავკასიაში მართმადიდებლობის აღმდგენი საზოგადოების წევრად. 1867 წლის 14 მაისს საეგზარქოსოს გადაწყვეტილებით დაჯილდოვებულ იქნა წმინდა ანას პირველი ხარისხის ორდენით.

რუსეთის კოლონიურმა რეჟიმმა ჯერ კიდევ ალექსანდრე ოქროპირიძის აფხაზეთში ყოფნის დროს გეიმანის მეშვეობით შეიმუშავა ვერაგული გეგმა, რომელიც მიზნად ისახავდა აფხაზეთის ეპარქიის გაუქმებას, გეიმანის აზრით, აფხაზეთში საკმარისი იქნებოდა ყოფილიყო ერთი საკეთილმოწესო, რომელსაც სათავეში ჩაუდგებოდა უფროსი ბლაღოჩინი და ეს უნდა ყოფილიყო დეკანოზი დავით მაჭავარიანი.

1868 წლის 20 აპრილს კავკასიის მთიელთა სამართველომ და კავკასიაში მართმადიდებლობის აღმდგენმა საზოგადოებამ მიიღო გადაწყვეტილება, რომ "ეთხოვოს ეპისკოპოს გაბრიელს წინასწარ მიმოიხილოს აფხაზეთის სამრევლოები და იქაური სამღვდელოებისა და მრევლის სულიერი თუ მატერიალური სიდუხჭირის თაობაზე ადგილზე ცნობების შეკრების შემდეგ მათ შესახებ აცნობოს საბჭოს მის აღმოსაფხვრელად აუცილებელი ზომების მითითებით’’ (გამახარია, 2007:30)

გაბრიელ ეპისკოპოსმა ზედმიწევნით შეისწავლა აფხაზეთში შექმნილი მდგომარეობა და დასკვნის სახით წარუდგინა თავისი შეხედულებები კავკასიაში მართმადიდებლობის აღმდგენ საზოგადოებას.

ეპისკოპოს გაბრიელის შეხედულებები რადიკალურად განსხვავდებოდა გეიმანის იდეებისაგან, გაბრიელ ეპისკოპოსი მართებულად არ მიიჩნევდა აფხაზეთის ეპარქიის გაუქმებას, თუმცა გეიმანს ერთში ეთანხმებოდა. კერძოდ როდესაც ის; აფხაზეთის სამღვდელოების განათლების დაბალ დონეს აღნიშნავდა. რაც შეეხება აფხაზეთში რუსი სამღვდელოების შესვლის კატეგორიული წინააღმდეგი იყო, რასაც იგი ხსნიდა იმ რთული გეოგრაფიული პირობებით რაც აფხაზეთში იყო, სინამდვილეში გაბრიელ ეპისკოპოსს შესანიშნავად ესმოდა,რომ თუ აფხაზეთში რუსი სამღვდელოება შევიდოდა მოხდებოდა აფხაზი ხალხის გარუსება და ამ საქმეში რუსი სასულიერო წოდება დიდ წვლილს შეიტანდა, მეუფე გაბრიელი კავკასიაში ქრისტიანობის გამავრცელებელ საზოგადოებას სთხოვდა, რომ აფხაზეთში აუცილებელი იყო სასულიერო სასწავლებლის გახსნა, სადაც სწავლება უნდა ყოფილიყო როგორც ქართულ ასევე აფხაზურ ენებზე, ხოლო აფხაზ სამღვდელოპირების განათლება აუცილებლად თბილისის სასულიერო სემინარიაში უნდა მიეღოთ. გარდა ამისა გაბრიელ ეპისკოპოსი აუცილებლად თვლიდა ძველი ეკლესია- მონასტრების აღდგენას და სამრევლო სკოლების გახსნას.

რუსეთის საეგზარქოსომ მოიწონა მეუფე გაბრიელის შეხედულებები აფხაზეთის ეპარქიაში გასატარებლი რეფორმების შესახებ და 1868 წლის 11 ივლისს, მეფის ნაცვალთან შეთანხმებით საქართველოს ეგზარქოსმა შუამდგომლობა წარადგინა უწმინდესი სინოდის წინაშე, ეპისკოპოს გაბრიელის სოხუმის ეპარქიის მმართველად დანიშვნის შესახებ.

1869 წლის 30 მაისის ბრძანებულებით ეპისკოპოსი ალექსანდრე ოქროპირიძე გადაიყვანეს გორის ეპარქიის მართველად, ხოლო აფხაზეთის ეპარქია გაბრიელ ეპისკოპოსს ჩააბარეს.

აფხაზეთის ეპარქიაში განწესებულის შემდეგ გაბრიელ ეპისკოპოსი აქტიურად შეუდგა ეკლესია-მონასტრების განახლება-აღდგენას და სამრევლო სკოლების გახსნას. " აფხაზეთში ახალი სამრევლოების გასახსნელად სესხის სახით გამოიყენა ეპარქიის ეკონომიიდან 38 000 მანეთი, სოხუმის საკათედრო ტაძრის ასაშენებლად დადებული 15 ათასი მანეთი, რაზეც მეფის ნაცვლისა და უწმინდესი სინოდის ნებართვა დასჭირდა’’ (გამახარია, 2007: 62). როგორც ჩანს, გაბრიელ ეპისკოპოსმა მოახერხა მეფისნაცვლისა და წმინდა სინოდისაგან თანხმობის მიღება რაზეც მეტყველებს 1868-1886 წლებში წმინდა გაბრიელის მიერ აფხაზეთში აღდგენილი შემდეგი ეკლესია-მონასტრები: "აბუაყვის, აკაფის, არანდუს, აჭანდარის, ბაღიქითას, ბარღების, მეორე ბედიის, ბიჭვინთის, ბლაბურხევის, გალის, გიორგიევსკაიას, გუდაუთის,გუფის, დაკოპიტის, დრანდის, გურლიფშის, ეშკეტის, ვარძეთის, ზანდრიფშის, თაგილონის, კალდახვარის, კვიტოელის, ვინდლის,მაზოხის, მარინინსკაიას, მერხეულის, მარინინსკაიას, მოქვის, მეგუძირხევის, ანასტასიევსკოეს, ოთხარის, მეორე ოტობაიის, ოჩამჩირის, რეჩხის,მეორე საბერიოს, სოხუმის, ტამიშის, ტყვარჩელის, შუაწყლის,ცხირის, ჯირხვის ეკლესიები, სულ 51 ეკლესია-მონასტერი’’ (გამახარია, 2007: 62).

ამ მასშტაბით ეკლესია-მონასტრების აშენება-განახლებას აფხაზეთისათვის უდიდესი მნიშვნელობა ჰქონდა,რადგანაც ამ ქმედებით საფუძველი ეყრებოდა ქრისტიანობის განმტკიცებას აფხაზ მოსახლეობაში, გარდა ამისა საგანმანათლებლო თვალსაზრისითაც ფასდაუდებელი იყო.

გაბრიელ ეპისკოპოსის აფხაზეთში მოღვაწეობის შესახებ 1871 წლის 9 თებერვალს გაგზავნილ წერილში რუსი მეცნიერი და მოგზაური ა.ნ.მურავიოვი წერს: "ყოვლად უსამღვდელოესო მეუფეო, თუმცა მე პირადად ვერ გიცნობთ თქვენ, მაგრამ, ალბათ, თქვენი მეუფება მიცნობს მე.. მე, ჩემის მხრით, დიდი სიხარულით წავიკითხე "მართმადიდებელ მიმოხილვაში’’ თქვენი მისიონერული მიზნით, მოგზაურობა აფხაზეთში და ამ თქვენი მოგზაურობის წაკითხვამ აღმიძრა სურვილი, რომ წრიულობით გამომეცხადებინა თქვენთვის ის უღრმესი პატივისცემა რომელსაც მე იმ დღიდან თქვენდამი ვგრძნობ, მადლობა ღმერთს, რომ ეს ველური მხარე, რომელიც მე ვნახე 1847 წელში და ბოლოს ეღირსა ისეთი განმანათლებლ, რომელსაც როგორც ადგილობით მკვიდრს უფრო

სინამდვილით ეცოდინება მისი სულიერი საჭიროებანი, ვინემ ყველა იმ მისიონერთ, რომელთაც სრულებით უსარგებლოთ გზავნიდნენ აფხაზეთში გაცოცხლდა ხელახლა ძველი ბიჭვინტა და განახლდება ეკლესია სიმონ კანანელისა, დრანდის მონასტერი და სხვა მრავალი გაოხრებული ეკლესიები. ნეტავი აჭარა და ახალციხის მხარეც, სადაც ადგილობითი ქართველები დიიდს ერთგულებით აღიარებენ მაჰმადის სარწმუნოებასა, ეხლაც კი როცა ეს მხარეები რუსეთის მფლობელობაში იმყოფებიან ეღირსებოდნენ თქვენისთანა მქადაგებლის, როგორსაც ეღირსა აფხაზეთი, რომელიც თქვენდამი რწმუნებულ ეპარქიას არც კი ეკუთვნის’’(გამახარია, 2007:79-80) .

გარდა აფხაზეთისა და იმერეთის ეპარქიისა გაბრიელ ეპისკოპოსი აქტიურად იყო ჩართული საზოგადოებრივ მოღვაწეობაში. იგი იყო ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების საპატიო წევრი.

ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელ საზოგადოებას იაკობ გოგებაშვილმა მიმართა წერილობითი თხოვნით, სადაც იგი ასაბუთებდა გაბრიელ ეპისკოპოსის დიდ ღვაწლს ქართველი ერისადმი და თხოვდა საზოგადოებას, რომ გაბრიელ ეპისკოპოსი აერჩიათ საზოგადოების საპატიო წევრად, (ამ პერიოდში წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების თავმჯდომარე იყო ილია ჭავჭავაძე) " გაბრიელმა, ეპისკოპოსმა იმერეთისამ, ფრიად დიდი სამსახური გაუწია ხალხის განათლებას საქართველოში.

პირველად: ორ კლასიანი, კეთილმოწყობილი სკოლის დაარსებით გურიაში, სოფელ ბახვში თავისი საკუთარი ხარჯით.

მეორედ: მრავალი სამრევლო სკოლების დაარსებით თავის ეპარქიაში და სხვა ღონისძიებებითაც, რომელთა წყალობით წერა-კითხვა ეხლა ძლიერ გავრცელებულია იმერეთის მხარეში.

მესამე: თავისი ფრიად შესანიშნავი ქადაგებით, ხალხისათვის გასაგები ენით დაწერილნით, რომელნიც ორ ტომად დაიბეჭდნენ რამდენიმე გამოცემად და რომელნიც ინგლისურის ენაზედ კიი თარგმნენ.

და მეოთხე: იმით, რომ თავდაპირველადვე... გაბრიელმა ნამდვილი თანაგრძნობა გამოიჩინა ჩვენს საზოგადოების, წესდებას ხელი მოაწერა, როგორც დამფუძნებელმა წევრმა და იმ თავითვე შემოიტანა 30 თუმანი ფული ხვედრი დამფუძნებელ წევრებისა და ყოველ წლივ შემოაქვს საწევრო ფული” (ნიკოლეიშვილი, 1990:26)

1890 წლის 21 ნოემბერს "ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელ საზოგადოების საერთო კრებამ გაბრიელ ეპისკოპოსი აირჩია საზოგადოების საპატიო წევრად, რის შესახებაც თავად ილია ჭავჭავაძემ აცნობა, გაბრიელ ეპისკოპოსს: " ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამვრცელებელი საზოგადოების საერთო წევრთა კრებამ

21 ნოემბერს 1890 წლის ერთბაშად აღიარა უღრმესის პატივისცემით და გულითადის მადლობით თქვენი მრავალგვარი სამაგალითო მოღვაწეობა საზოგადო და ქართული მწიგნობრობის გავრცელებისათვის საკუთრად და ერთხმადვე, დაადგინა. უმორჩილესად გთხოვთ მიიღოთ ამ "საზოგადოების’’ საპატიო წევრობა, რათა თქვენი ბრწყინვალე სახელი ჩაერთვას მისთა საქმეთა და თქვენმა მონაწილეობამ გაუადვილოს "საზოგადოებას’’ გზა მისაღწევად მისდა დანიშნულებისა.

უმორჩილესად მოგახსენებ რა თქვენს ყოვლად უსამღვდელოესობას ამ განაჩენს "საზოგადოებისა’’ ვალად ვრაცხ ზედ დავძინო, რომ "საზოგადოების’’ გულწრფელი ნატვრაა ინებოთ თქვენ მისი საპატიო წევრობა მის და სასიქადულოდ და თავ-მოსაწონად.’’ (ნიკოლიშვილი 1990:26,27).

ილია ჭავჭავაძის ამ წერილის შემდეგ გაბრიელ ეპისკოპოსმა რედაქციას მისწერა სამადლობელი წერილი სადაც აღნიშნავდა: " უმორჩილესად გთხოვთ, ი.ჭავჭავაძეს, - გადასცეთ "ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების’’ კრებას,რომ დიდ პატივად და ჯილდოდ ვრაცხ ჩემ თავს მათგან საპატიო წევრად არჩევისა; ამისთვის მზად ვარ მივიღო, ჯეროვანი მონაწილეობა საზოგადოებაში, რომელსაც ამისთანა მოწოდებისათვის შევწირავ უგულითადეს მადლობასა, ხოლო თქვენ ბრწყინვალებას ვსთხოვ მიიღოს ჩემგან უღრმესი და უწრფელესი მადლობა თქვენ წერილში გამოთქმული პატივისცემისათვის. მე არ ვრაცხ ჩემს თავს ღირსად ამ საქმისა, რომელიც ამოვიკითხე თქვენს წერილში და ვგონებ ერთმა მხოლოდ თქვენმა მეგობრულმა განწყობილებამ შეგაგონათ თქვენ ჩემდამი ამოდენი ჩემი ქება’’ (ნიკოლეიშვილი ,1990:27).

1888 წელს საქართველოში ჩამოვიდა რუსეთის იმპერატორი ალექსანდრე III, რომელსაც შეხვდა გაბრიელ ეპისკოპოსი ამ შეხვედრასთან დაკავშირებით ივანე ზურაბიშვილი წერს: "1888 წელს შემოდგომაზე ალექსანდრე III ჩამოვიდა საქართველოში, ჯერ თბილისს მოვიდა, მოიარა კახეთი და ბოლოს ქუთაისს მოვიდა.

აქ სადგურიდგან პირდაპირ სობორში გაემართა, სადაც გაბრიელს პარაკლისი უნდა გადაეხადა ეტლის საბორის კიბესთან გაჩერდა, ხელმწიფემ ამალის თანხლებით აიარა კიბე, შევიდა სობორში,და ამბიონისაკენ გაემართა, როდესაც ეპისკოპოზის ხმა მოესმა:

- შესდექ, რუსეთის ხელმწიფევ ...

ხელმწიფე შეყოყმანდაო, ამბობდნენ დამსწრენი, უნდოდა სვლა განეგრძო, მაგრამ უნებლიედ შედგა კარიბჭეში, სადაც ეპისკოპოზის შემოძახებამ მოასწრო და ცხადის უკმაყოფილებით მოისმინა ეპიზკოპოზის სიტყვა.

-... ეს ქვეყანა უძვირფასესი მარგალიტია შენს გვირგვინში, - უთხრა სხვათაშორის თავის მისალმებაში გაბრიელმა, -და როგორც ასეთი სხვა ყურადღებისა და სხვა ზრუნვის ღირსია, სხვა მოპყრობასა მოითხოვს, ვიდრე ის, რომელსაც ადგილი აქვს...’’(ზურაბიშვილი, 1962:70).

1878-1899 წლებში კავკასიის ოლქის მზრუნველად დაინიშნა იანოვსკი, რომელმაც აქტიურად დაიწყო ქართული ენის წინააღმდეგ ბრძოლა, სწორედ იანოვსკის დროს აქტიურ ფაზაში შევიდა სკოლებიდან და სახელმწიფო მართვის აპარატიდან ქართული ენის განდევნა,მაგრამ სამწუხარო იყო ის,რომ ამ ვანდალური გეგმის მხარდამჭერად არაერთი ქართველი მოგვევლინა, სწორედ ასეთი იყო ქართველი თავადიშვილი მუხრანსკი, რომელიც გამოვიდა იდეით, თითქოს პატარა ერებს არ ჰქონდათ უფლება,რომ ჰქონოდათ მშობლიური ენა და ამ ენაზე აღზრდილიყვნენ თაობები, სწორედ ამ მზაკრული იდეის წინააღმდეგი გამოვიდა გაბრიელ ეპისკოპოსი, მან მრავალი წერილი დაბეჭდა და გამოაქვეყნა პრესაში. უფრო მეტიც, მან გიორგი მუხრან-ბატონს წერილიც მიწერა, სადაც იგი ცდილობდა,რომ ეჩვენებინა გიორგი მუხრანბატონისათვის ის,რომ ქართველებისათვის სასიცოცხლოდ აუცილებელი იყო მშობლიური ენის დაცვა.

გაბრიელ ეპისკოპოსი მუხრან-ბატონს წერს: " ენა კაცისათვის და მეტადრე საზოგადოთ ხალხისათვის ის არის,რაც სული ხორცისათვის.’’ სხვა ვისმესთან, არა ისე განათლებულთან და ლოღიკის მცოდნესთან რომ მქონდეს ბაასი აქ, მე ამ სახით ვუპასუხებდი: თუ ენას დიდი მნიშვნელობა აქვს, მით უმეტესად ბნელია და შეუძლებელი

ხალხისათვის მისი მოსპობა, მით უმეტესად უნდა ეცადოს ხალხი მისს შეკეთებას, გავრცელობას,დამარხვას და არა დაკარგვას და აქვე მოვიყვანდი საღმთო წიგნისაგან ამ სიტყვებს: "რა სარგებლი არის შეიძინოს კაცმა სოფელი ყოველი და სული მისი იზღვიოს; ანუ რა მისცეს კაცმა ნაცვლად სულისა მისისა? მაგრამ ვიცი,რომ ამისთანა პასუხი მე შენთან არ გამივა შენ მაშინვე სიტყვას გამიწყვეტ და მიპასუხებ! "თუ კი ბუნებითი წესი და კანონი არის,რომ მცირე ხალხის ენა მოისპოს და დიდი ხალხის გავრცელდეს, რაც გინდა იწუხოს და იზრუნოს პირველმა,ბუნება მის წესზედ ვერ გადავა’’ მართლა,თუ ის აზრი, რომელსაც შენ ამტკიცებ ბროშურაში-ბუნების კანონი არის, უსარგებლო იქნება ყოველი წინააღმდეგი ზრუნვა და ლაპარაკი. ბუნების წესი, ვით თვით ღმერთის წესი, სრულდება ჩვენდა დაუკითხავად. მისთვის სულ ერთია-მოგწონს თუ არა მისი კანონი.მაგრამ რით ამტკიცებ შენ,რომ ის მოვლენა (მცირე ხალხის ენის განქარვება) არის ბუნებითი წესი? ამას შენ ბროშურაში ამტკიცებ მარტო ლოღიკური თეორიით, მართალია ღრმათ მოსაზრებული და ღონივრულად გამოთქმული თეორიით, მაგრამ მაინც თეორიით. ამ შენი თეორიის თავსაკიდური აზრი ეს არის "სახელმწიფო არის და უნდა იყოს ერთი ორგანიზმი,ერთ ორგანიზმს ერთი სული უნდა ჰქონდეს, ენა სულია ორგანიზმისა, მაშასადამე ერთი ენა უნდა იყოს სახელმწიფოში; წინააღმდეგ შემთხვევაში სახელმწიფო არ იქნება მაღალი და მკვიდრი. ეს აზრი თეორეთიკულია, შედარებით ანუ დამსგავსებითი შეიძლება სთქვას კაცმა, რომ სახელმწიფო არის შეერთება მრავალთა განყოფილთა ორგანიზმთა, ესე იგი ადამიანთა. რაც გინდა მჭიდროდ და მაგრათ იყვნენ იგინი შეერთებულნი ასო-ასოდ ერთ ორგანიზმს ვერ შეადგენენ. პრაქტიკა, გამოცდილება ამტკიცებს, თუ არა ამ შენ თეორიას? შენ ჩემზე უკეთ იცი,რომ თეორია გამოცდილებაზე უნდა იყოს დამყარებული, ფაქტებიდან უნდა იყოს გამოყვანილი და არა უკუღმა, ესე იგი ფაქტები თეორიიდან არ გამოიყვანება. მართალია, შენ წიგნში კი მოიყვან რომელთამე ფაქტებთა დასამტკიცებლად შენი თეორიისა, მაგრამ ბროშურაში ფაქტები არ მოგყავს; მხოლოდ ამბობ; ისტორიული განხილვა მეორე ნაწილში იქნებაო. თეორია,რაც გინდა ღრმა და საფუძვლიანი იყოს, ვერასოდეს ვერ ახსნის მრავალ-ფეროვანსა, მრავალ კერძოსა,დაუცხრომელად მოძრავსა, მუდამ ცვალებადსა კაცობრივის ისტორიულ ცხოვრებასა. ახლა გადავალ იმ ფაქტების განხილვაზედა, რომელთა შენ მოიყვან წიგნში. მაგრამ წინაპირველად ჩემი მხრით

მოვიყვან აქ ერთ შესანიშნავს, საზოგადო ფაქტს: დედამიწის ზურგზე, დასაბამიდან ქვეყნისა ვიდრე აქამოდე და ახლაც ჩვენ დროებაში,არ ყოფილა და არ არის ისეთი დიდი სახელმწიფო, რომელსა შინა ყოველნი მცხოვრებნი ლაპარაკობდნენ ერთი ენით: ყოველ დიდ-დიდ სახელმწიფოში ყოველთვის და ყველგან, გარდა ერთი უმთავრესი სამმართველო ენისა, ყოფილან სხვა წვრილ-წვრილნი ენები, გარნა ეს გარემოება არაფერს არ უშლის, ე.ი მარტო ამ გარემოებას სახელმწიფო არსად არ დაურღვევია, არც დასუსტებია. შენს წიგნში მოყვალილი ფაქტები, ჩემი შეხედვით, არ ამტკიცებენ შენი ბროშურის თეორიას, არამედ იმის წინააღმდეგ. შვეიცარიას უჩვენებს და იტყვით,რომ აქ სამი ენა არისო, და ამისთვის აქ ერთი მკვიდრი სახელმწიფო არ არისო. შვეიცარია დიაღ მკვიდრი და მაგარი სახელმწიფო არის, ანუ ფედერაციას და რესპუბლიკას შენ სახელმწიფოდ არ სთვლი? ნუ თუ მარტო მონარხია არის მკვიდრი და მაგარი სახელმწიფო და რესპუბლიკა არა? ვგონებ შვეიცარიისთანა განათლებული, მაგარი ერთობით და თანხმობით სავსე სახელმწიფო არც კი არის ევროპაში.

მართალია, ავტორი, რომელსაც შენ მოიყვან შემდგომ შვეიცარიისა მაგალითად, თითქოს შენს აზრს ამართლებს, ავსტრიაში სამი თესლი, ანუ ენაა, ნემცური, მადიარული, სლავიანური, ერთმანეთში უთანხმოდ და სიძულვილით სცხოვრობენ; მაგრამ აქ ენების განსხვავება არაფერ შუაში არის, არამედ სხვანი ისტორიულნი მიზეზნი და გარემოებანი. ზემოხსენებულნი სამნი თესლნი მახლობელ დროებაში შეადგენდნენ სამთა მძლავრთა სახელმწიფოთა. მერმე ხელოვნებით, და არა ბუნებითის წესით,იქმენ შეერთებულნი ერთ სახელმწიფოს ქვეშ. საუბედუროდ მათთა, მართებულობა სწორი სამართლით არ ეპყრობა ყოველ თესლებს; ნემცები და მადიარები ავიწროვებდნენ ჩეხებს და სხვა სლავიანებთა; ბოლოს ერთმანეთშიც აქვთ შური და ცდილობენ მოიპოვონ უპირატესობა, ამ მიზეზებით და არა ენის განსხვავებით არის ავსტრიაში არეულობა და შფოთი.

ისტორია, მართალია იხსენებს მრავალთა თესლთა და ენებთა, რომელნიც თითქმის განქარდნენ ისტორიულ ასპარეზიდან, მაგრამ რა იყო ამის მიზეზი? ძალადობა, მტრებისაგან შევიწროვება,იძულება, ამოწყვეტა! თუ ამ სახით ენის მოსპობას უწოდებ შენ ისტორიულ კანონად და წესად, მაშინ წინააღმდეგ ვერავინ დაგიმტკიცებს. ამ სახით მოისპო გალების თესლი და ენა, რომელსაც შენ ახსენებ წიგნში. გალები ნახევარი ამოწყვიტეს და დაფანტეს რომაელებმა, ნახევარი ფრანგებმა; მაგრამ ამბობენ, რომ ფრანციაში,ესე იგი ნორმანდიას პროვინციაში ახლაც არიან ნაშთნი მათის თესლისა სველტები,რომელთაც ენაც აქვთ შენახული მათი ძველი. რადგანაც ფრანციას შეეხო სიტყვა, აჰა ერთი შესანიშნავი ჩვენი საგნის ასახსნელად ფაქტი: სუყველანი ამბობენ,რომ ფრანციასთან ერთ-გვაროვანი და ერთ-ენოვანი სახელმწიფო არ არისო ევროპაში; მაგრამ აქაც, სამხრეთის კერძო, ისპაანის საზღვრებთან ახლაც ცხოვრობს ერთი ძველი იბერეთის დანარჩენი ხალხი, სახელად ბასკი, რომელიც ახლაც თავის ძველს ენას ხმარობს,ასე, რომ სასამართლოებში მათ ფრანციული მეთარგმნე უნდებათ, გაშინჯე, რომ ევროპის პირველმა ენამ ვერ მოსპო ბასკების ველური, ძველი ენა, რომელსა ხმარობს ერთი მუჭა ხალხი,ორიათასი წლის განმავლობაში! რასაც შენ ამბობ მეორე ნაწილში შენის ბროშურისა იმაზე, რომ მცირე ხალხისათვის მიუცილებელი საჭიროება და სარგებლობა არისო შეერთება დიდ ხალხთან, მისი ენის სწავლა, მისი ენით მიღება განათლებისა-ეს ყოველი დიაღ პატიოსანი და ჭეშმარიტი, თუ გინდა ბუნების წესი და კანონიც არის ბუნებაში ყოველიფერი სუსტი და მცირე ეძიებს შეერთებას და გაძლიერებას უღონიერესის შემწეობით: სხვა საბუთი და დამტკიცება რომ არ იყოს ამ აზრისა, მარტო ჩვენ ქართველთა მაგალითი და გარემოება ცხადყოფს ამას. ჩვენ შთანთქმულ ვიქნებოდით მაჰმადიანობის სიბნელეში, ამას წინააღმდეგ ვინ იტყვის, გარდა ჭკუით დაბნელებულისა? და თუ მართლა ბუნებას ისეთი წესი და კანონი აქვს, ღვთისაგან მიცემული, რომ მცირე ხალხის ენა და თესლი უთუოდ უნდა შთანთქმულ იქნეს დიდი ხალხისაგან, კურთხეულ არს დიდი და მოწყალე ღმერთი, რომელმან არ დაანება ჩვენი ტომი შთანთქმას თათრებისა და ყიზილბაშებისა, წყეულთა და შეჩვენებულთა. დეე ისევე შთავინთქათ ვრცელ რუსეთის ზღვაში! მაგრამ არ! შეერთება სხვა არის, და შთანთქმა სხვა. ყოველისფერით შეიძლება შეერთდეს მცირე ხალხი დიდთა: სულით, გულით, აზრით, ინტერესებით, მაგრამ მისი ენის მოსპობა არ შეიძლება, და არც არაფერს დააშავებს, ანუ დაუშლის ენა ამ ერთობას. შენ ამბობ, რომ მცირე ხალხი თავის ღარიბ ენის საშუალებით ვერ მიიღებს ცივილისაციასაო.. განა არ შეიძლება, რომ დიდი ხალხის ენით მიიღოს კაცმა სწავლა და განათლება და მისი ენაც არ დაივიწყოს? რა დაგიშალა შენ ქართული ენის ცოდნამ? დიდი განათლება მაინც მიგიღია რუსული, ფრანციული და სხვა ენების საშუალებით, და შენი ენაც არ

დაგიკარგავს. ამ სახითვე იქცევიან ყოველნი პირნი, დიდი განათლების მაძიებელნი, ხალხის ხალხთან ერთობა მარტო ენით არ მოხდება, არც დაბრკოლება; ამას გვიმტკიცებს ისტორია ცხადად. ენაზე უდიდესნი არიან სხვანი კავშირნი, რომელნიც შეაერთებენ უფრო მაგრად ხალხთა და ტომთა: შინაგანი კაცის და ხალხის გრძნობა,აზრი,ხასიათი ენაზე- უდიდესია; ენა არის მხოლოდ გამოთქმული, გარეგანი სახე. თუ სიყვარული, ნდობა,ინტერესების ერთობა არ შეაკავშირებენ კაცს კაცთან, ხალხს ხალხთან, ენა იქ ვერაფერს იქს, და სუყველა ამაზე უდიდესი,გაუწყვეტელი კავშირი ხალხთა შორის, ჩემი აზრით, არის სჯულის აღსარება. თუ ერთი სჯული და აღსარება აქვს ორ შეერთებულ ხალხს, ამაზე უმეტესი კავშირი სხვა აღარ იქნება მათ შორის.

შენი ბროშურის აზრს, თუ უკაცრავად არ ვიქნები ამის თქმით, ის ავნებს,რომ იგი არის გამოთქმული კატეღორიულად, ანუ აკსიომის მზგავსად ე.ი. არა აქვს განსაზღვრება. აქსიომები მარტო მათემატიკაში არიან მისაღებნი, ისტორიაში და ფილოსოფიაში ძნელად მოიპოვებიან ისინი, მართლა, პირველად მცირე ხალხები სხვა და სხვა ნაირი არიან. მათშიც დიდი განსხვავება არის. ჩვენც, ქართველნი და სომეხნი მცირე ხალხნი ვართ ერთი მხრით:;-მეორე მხრით-აფხაზნი,ოსნი, ლეკნი, ვთქვათ, რუსეთში-მორდავა, ჩერემისი და სხვანი-მცირე ხალხნი არიან; მაგრამ ნუ თუ ორივე ამ ღრუპპა ხალხზე ერთი და იგივე ითქმის შესახებ მათი ენისა? მეორე ღრუპპის ენები არიან უკიდურესად მართლა ღარიბნი, მათი ენით არც ერთი განყენებული აზრი არ გამოითქმის; ანბანი და წიგნობრობა მათ არ აქვს, ლიტერატურა მით უმეტესად: თითქმის მამაო ჩვენო ხეირიანად ვერ გადაითარგმნება აფხაზურ ენაზე. ისტორიული თავისი ცნობა მათ არ აქვთ, ერთი სიტყვით, არც ერთი ელემენტი არ აქვს მათ ენას მყოფლობისა, ანუ არსებისა ამისთანა ხალხებზე მარტო,რომ გეთქვა ის აზრი შენი, მაშინ არ გაუძნელდებოდა კიდევ კაცის გონებას მიღება მისი; მაგრამ ქართულის, სომხურის და ამათ მსგავსთა ენათა ზედაც თუ გაავრცელეთ ის აზრი, მაშინ არავინ არ შეიწყნარებს მას, ქართველის და სომხების ენა თუმცა მცირე ხალხის ენები არის, მაგრამ არა ღარიბი; ამ ენებს აქვს მწიგნობრობა, ლიტერატურა,საღმრთო წერილი და მრავალნი წმ.მამათა წერილნი ნათარგმნი; ამ ორ ენაზე ყოველი მეცნიერება და აზრი გამოითქმის; მათ აქვს ორი ათასი წლის მეტი ისტორია; ისინი იყვნენ ოდესმე თვით მდგომარენი სახელმწიფონი, ერთი სიტყვით, აქვთ მათ ყოველნი ელემენტნი არსებობისა

და სიცოცხლისა, ამისთვის მათი განქარვება ძნელად საფიქრებელია, შეუძლებელია. მეორე განსაზღვრება ის უნდა მიგეცა შენი აზრისათვის,რომ შესაძლებელია და მრავალ გზის მომხდარა მცირე ხალხის ენის შეერთება, ანუ უმჯობესად, გადასვლა მისი ერთ გვაროვანის, მაგრამ განსხვავებულის დიდი ხალხის ენასთან; მეგრული ენის ქართულთან და სხვა. მაგრამ ეს იქნება ენის გადაკეთება და გაკეთებაც და არა განქარვება. თავით პოლშური, ბოლღარული,ჩეხური,გალლიჩანური და სხვა. სლავიანების ენები,რომ გადაკეთდნენ რუსულ ენად ესეც გასაკვირველი არ იქნება, მაგრამ მე დარწმუნებული ვარ, რომ ამისთანა მოვლენაც ძვირად მოხდება. უფრო შესაძლებელია და უფრო ხშირად ამისი წინააღმდეგი მომხდარა, ე.ი.ერთი ძირი დედაენის მრავალ შტოებად განყოფა გარნა ორი, სრულიად სხვა-და-სხვა გვარის ენა შეერთდეს, ანუ მცირე ხალხის სრულიად სხვა გვარის ენა რომ თავისთავად, გარეშე ყოვლის იძულებისა განქარდეს და მისი მაგიერად სრულიად სხვა გვარის ენა რომ მიიღოს, რაც გინდ მცირე იყოს ხალხი, ეს შეუძლებელია. მომეტებული ცენტრალიზაცია როგორც ყველგან მავნებელია, ისე ენებშიაც მომეტებული დეცენტრალიზაციაც არა არის კარგი, მაგრამ ისევ ეს სჯობია პირველს. ე.ი. ცენტრალიზაციას. ამისთვის მე ვგონებ, მავნებელი იქნება ისიც,რომ ენები მცირე ხალხების სულ განქარდეს, და დიდი ხალხების დარჩეს. მესამე განსაზღვრება ის უნდა მიგეცა შენ აზრისთვის, რომ მცირე ხალხში ყოველნი დაწინავებულნი პირნი, თავად-აზნაურები სამღვდელონი. ხშირად ივიწყებენ თავის ენას და დიდი ხალხის ენას მიიღებენ, და არა მთელი ხალხი მისიით ან რა სახით შეიძლება ეს? ავიღოთ ერთი სოფელი, მაგალითებრ, დიღომში ანუ კულაში იმერეთში. აქ გლეხი კაცი და ქალი დაიბადება, სიცოცხლეს ატარებს თავის ოჯახში თავის ენით, ათასში ერთხელ ვერ გაიგონებს სხვა ენასა, რა სახით დაიწყებს ის მის ენას? შკოლებში მოაშლევინებენ მათ ენას? შკოლა სოფლისა ვერასოდეს ვერ იმოქმედებს ისე, რომ თავისი ენა დაივიწყოს. სხვა არის, როდესაც ღიმნაზიაში, აკადემიაში, უნივერსიტეტში ისწავლის კაცი, მაშინ ხშირად დაივიწყებენ თავის ენას; მაგრამ ამისთანა მაღალი სასწავლებელი არასოდეს არ ყოფილა მთელი ხალხისათვის გახსნილი, არამედ ათასში ერთისათვის. მე მგონია, რომ რადგანაც შენ იურისტი ხარ და გონება ყოველთვის გართული გაქვს დიდ-დიდ სამოქალაქო საქმეებში, ამისთვის ნამეტარი ფიცხელი იდეალი შეგიყენებიათ სახელმწიფო მკვიდრობაზე და სიმაგრეზე. ამ შემთხვევაში შენზედაც

ითქმის ის ანდაზა, რომელსა ამბობენ შენებრ ფიცხელ იურისტებზე ქვეყანა თუ დაიქცა, სამართალი ვისთვის იქნება საჭირო. შენ ერთი მხრით ასე ამბობ: სუყველა მცირე ენები განქარდეს, მხოლოდ (ოღონდ) სახელმწიფო გამაგრდესო. მაგრამ საქმე ის არის, რომ ამით სახელმწიფო ვერ გამაგრდება. თუ კიდევ უკაცრავად არ ვიქნები ამის კითხვაზე, წაგიკითხავს თუ არა უცხო ფილოსოფიის დჟონ სტიუარტი მილლის, თხზულება თავისუფლებაზე მესამე ინდივიდუალობა ეს იგი ყოველი საკუთარი განსხვავებული თვისება, ხასიათი საჭირო არის ყოველკაცის (მაშასადამე ხალხისათვის) კეთილ დგომისათვის და ბედნიერებისათვის? ხალხის ინდივიდუალობის უმთავრესი ელემინტი არის ენა. მაშასადამე, ისიც საჭირო არის ხალხის ბედნიერებისათვის. თუ ეს ასე არის, მაშინ ენის გამოცვლა არც მცირე ხალხს არგებს, არც დიდი ხალხისთვის, რომლის ენას მცირე ხალხი მიიღებს, არის სასურველი. მცირე ხალხი, რომ შეერთდება დიდ ხალხთან რაიმე მცირე მაინც თავისი საკუთარი კარგი ელემენტი უნდა შეიტანოს და დაუმატოს დიდ ხალხს, წინააღმდეგ შემთხვევაში დიდ ხალხს უსარგებლო ტვირთი დაედება კისერზე; როგორც,რომ კარგ მუშა, მშრომელს ოჯახს ეშვილოს უღონო ზარმაცი კაცი, არაფერს სარგებლობას არ მისცემს გარდა მისა,რომ ოჯახის ნაოფლარ პურს შესჭამს. მცირე ხალხი, მოკლებული თავის ენასა, იქნება მოკლებული ყოველ ინდივიდუალური ხასიათითა და თვისებითა და უსარგებლო იქნება თავისთვინაც და სხვისთვინაცა, როგორადაც კერძო პირი, არ მექონი პირადი თვითი-მდგომარეობისა, ვერაფერს კეთილს და სასარგებლო საქმეს ვერ იქმს.

ამ ჩვენ ურთიერთ შორის მიწერ-მოწერას ვგონებ შენ არ აძლევ არავითარსა პოლიტიკურ მნიშვნელობასა, ვითარცა მეც არ ვხედავ მას შინა სხვა არაფერს, მხოლოდ ერთ სამეცნიერო ისტორიულ საგანზე ბაასსა. ახლა ისეთი დრო, დადგა, რომ თვით უბრალო მეგობრულ ლაპარაკში ეძიებენ ზოგიერთნი პირნი პოლიტიკურ განძრახვას, ამისთვის დავთვალე საჭიროდ ამისი თქმა. ბოლოს ერთ ბოდიშს კიდევ მოვიხდი. გძელი წიგნით თავი მოგაწყინე; მაგრამ ისეთ საგანზე ვლაპარაკობ, რომელიც შენ გიყვარს და რომელზე ბაასი არ მოგწყინდება. ამისთვის გავბედე გრძელი წიგნის მოწერა.უკაცრავად ვარ აგრეთვე, რომ ცუდი ხელით-ნაწერი არის ეს ჩემი წიგნი’’ (კელენჯერიძე, 2006:131). იმერეთის ეპისკოპოსი გაბრიელის ეს წერილი მრავალმხრივაა საინტერესო, მასში კარგად

ჩანს გაბრიელ ეპისკოპოსის დამოკიდებულება და სიყვარული მშობლიური ენისა და სამშობლოსადმი, გარდა ამისა, აღნიშნული წერილი ნათლად მეტყველებს გაბრიელ ეპისკოპოსის განათლებაზე და იმაზეც, რომ იგი კარგად იცნობს იმდროინდელ მსოფლიოში მიმდინარე პოლიტიკურ პროცესებს, ამის დასტურია, მისი საუბარი, ფინეთში, პოლონეთსა, და სხვა ქვეყნებში მიმდინარე პოლიტიკურ პროცესებზე და ბოლოს, მიუხედავად იმისა, რომ მეუფე გაბრიელი კატეგორიულად არ ეთანხმება გიორგი მუხრან- ბატონის მოსაზრებისა ქართული ენის გაქრობის შესახებ, იგი თავის წერილში მეტად კორექტულია, წერილში ერთი აბზაციც კი არ მოიძებნება სადაც მეუფე გაბრიელი გიორგი მუხრან-ბატონს არაეთიკურად მიმართავდეს, რაც მეტყველებს გაბრიელ ებისკოპოსის უდაოდ დიდ კაცთმოყვარეობაზე.

ბუნებრივია, გაბრიელ ეპისკოპოსის ასეთი აქტიური ბრძოლა ეროვნული ღირებულებების დასაცავად შეუმჩნეველი არ იქნებოდა მეფის რუსეთისათვის.

რუსეთის ხელისუფლებამ ძალიან კარგად იცოდა, რომ გაბრიელ ეპისკოპოსის წინააღმდეგ ბრძოლა გაუჭირდებოდათ, რადგანაც წმინდა მღვდელმთავარი დიდი სიყვარულითა და ავტორიტეტით სარგებლობდა იმდროინდელ საზოგადოებაში, ამიტომ რუსეთის კოლონიურ რეჟიმს უნდა მოეფიქრებინა ისეთი ცრუ ბრალდებები, რომლებიც გაბრიელ ეპისკოპოსს ავტორიტეტს შეუბღალავდა და, რაც მთავარია, ეს ყველაფერი უნდა გაკეთებულიყო ქრთველი სამღვდელოების ხელით.

რუსეთის ეგზარქოსის ევსევის (ილინსკი) წაქეზებითა და მხარდაჭერით ამხედრდა იმერეთში სამღვდელოების გარკვეული ნაწილი, რომლებიც ყველა ღონეს ხმარობდნენ,რომ გაბრიელ ეპისკოპოსის წინააღმდეგ სხვადასხვა ბრალდებები შეეთხზათ. პირველი პრალდება რაც იმერეთის ეპისკოპოს გაბრიელს წაუყენეს იყო, გელათის მონასტრიდან უძველესი სიწმინდეების გატანა და გაყიდვა რუს კოლექციონერ პრ.უვაროვაზე და ბაბრინსკიზე, საქმე იმდენად გახმაურდა, რომ იმდროინდელი პრესა გადაჭრელებული იყო აღნიშნული საკითხით, არადა საქმე სრულიად სხვაგვარად იყო, როგორც ცნობილია, მეუფე გაბრიელმა ქუთაისის გუბერნატორს და მის მეუღლეს (ლევაშოვი) ნება დართო, რომ გელათის მონასტრიდან წაეღოთ ძველი და ნაკლები ღირებული საეკლესიო ნივთები სამაგიეროდ გელათის მონასტრისათვის გადაეცათ საეკლესიო ხმარებისათვის ახალი ნივთები. მაგრამ გელათის მაშინდელმა წინამძღვარმა ბესარიონ დადიანმა რუს კოლექციონერებს გადასცა უძველესი გელათის სახარება რომელიც მინანქარში იყო გაკეთებული, ამის შესახებ მეუფე გაბრიელმა არაფერი არ იცოდა. " ნაკლებ ღირებული საეკლესიო ნივთების გადარჩევა, მეუფემ გელათის მაშინდელ წინამძღვარს ბესარიონს (დადიანი) მიანდო . ბესარიონ დადიანმა კი, ლევაშოვასა და მის ძმას პანინს გადასცა არა მოძველებული და უარგისი, არამედ ბევრი ისეთი ნივთი, რომელიც შეუფასებელი ღირებულების იყო ამასთან პანინს, ეს ნივთები,ბესარიონმა მეუფე გაბრიელთან შეთანხმების გარეშე მისცა საბაბი ასეთი იყო-თითქოსდა ქველმოქმედი ლევაშოვა და მისი ძმა, ამ ნივთებს განაახლებდნენ და ისე დაუბრუნებდნენ გელათის მონასტერს’’(კიკნაძე, 2009:17). რაც ბუნებრივია, ლევაშოვას არ გაუკეთებია. მართალია, გელათის უძველესი სახარება დააბრუნა, მაგრამ მას მინანქარი მთლიანად მოხსნილი ჰქონდა ყდიდან, რაც გახდა მიზეზი იმისა, რომ გაბრიელ ეპისკოპოსისათვის დაებრალებინათ გელათის სიძველეების გაყიდვა რაშიც მეუფე გაბრიელს არანაირი ბრალი არ მიუძღოდა პირიქით, იმერეთის ეპისკოპოსი სიცოცხლის ბოლომდე წერილს-წერილზე გზავნიდა რუსეთში, რომ გელათის სახარებისთვის მოპარული მინანქარი დაებრუნებინათ, მაგრამ უშედეგოდ.

მეორე ბრალდება, რაც გაბრიელ ეპისკოპოსს წამოუყენეს იყო ის,რომ იმერეთის ეპისკოპოსი თავადებისაგან ინდულგენციებს იღებდა შენდობის ლოცვის წაკითხვაში, ეს ბრალდება იმდენად სწრაფად გავრცელდა, რომ იმდროინდელი საზოგადო მოღვაწეების გარკვეულმა ნაწილმა დაიჯერა კიდეც და მეუფე გაბრიელს გაუწყრნენ. მაგალითად აკაკი წერეთელი იქამდე მივიდა,რომ გაბრიელ ეპისკოპოსის საწინააღმდეგოდ გადაწყვიტა გაზეთ "დროებაში’’ გაეგზავნა წერილი დასაბეჭდათ, მაგრამ დიდმა პოეტმა გონიერება გამოიჩინა და სანამ წერილს გამოაქვეყნებდა მანამ შეხვდა გაბრიელ ეპისკოპოსს, ამ შეხვედრას აკაკი წერეთელი შემდეგნაირად იხსენებს: " გაბრიელის მოწინააღმდეგეები ამბობდნენ, რომ მღვდელ-მთავარი შენდობის წიგნს ჰკითხულობს, ინდულგენციას აძლევდენ და ფულებს იღებსო, დიდხანს არ მეჯერა, მაგრამ ბოლოს, ჩემდა სამწუხაროდ, თვითონვე დავესწარი, როცა შენდობის წიგნს უკითხავდა მსურველებს, წარმოიდგინეთ ჩემი გაოცება და გაგიჟება!.. ამ გარემოებამ ისე მომწყვიტა წელი, რომ ჩემი იდეალი შეიცვალა, შორს გაიტყორცნა და რაც კი ჭორი გამეგონა მის შესახებ სუყველა დავიჯერე.

დავსწერე გასაკიცხი წერილი და ვაპირებდი "დროების’’ რედაქციაში გაგზავნას დასაბეჭდად! მაგრამ იმდენი რიგიანობა კიდევ ვიხმარე, რომ მოვინდომე ჯერ მისთვის მეჩვენებია ის. მის შესახებ სტატია და პირადად გადამეცა ჩემი გულის პასუხები,-ვეახელი ის ჩვეულებრივად ტკბილად დამხვდა, მაგრამ აშფოთებული რომ მნახა, შეწუხდა და მიზეზი გამომკითხა... მე, ბრაზმორეულმა საყვედურებით მივმართე და რასაც ვფიქრობდი დაუფარავად გადავეცი, ისიც სიამოვნებით მიგდებდა ყურს და რომ გავჩუმდი დამშვიდებულად ღიმილით მითხრა : ძალიან მომწონს ეგ შენი აღელვება და მიხარია, რომ საზოგადო საქმის ტრფიალმა, და არა საპირადო რამ, იქამდის მიგიყვანა,რომ მოთმინებიდან გამოგიყვანა და ოჯახის შვილის ზრდილობაც დაგაკარგვინა! ახალგაზრდობა-ახლად ამოღებული ყაჭია, რომელსაც, დახვეწა ეჭირვება და მის დამხვეწიც გამოცდილებაა. ღმერთმა ინებოს, რომ შენ მაგ გრძნობებისათვის ხელი არ შეგეშვას! საზოგადო საქმეების გამო თავგამოდება ზნედ გადაგიქციოს! ეგ აჩქარება თავ- შეუკავებლობა ცოტა წინდაუხედავობა და ამგვარი რამ შეცდომები ქერწლია, რომელსაც დრო გააცლის და გამოცდილება დახვეწავს!... შენ ხანში სწორედ მეც მაგრე ვიყავი, მაგრამ დღეს კი ისე რომ მოვიქცე არ შემშვენის...

შენც კარგად იცი,რომ მე ახლ ჩამოსულობაზე პირველ ხანებში, კრებულისათვის თუ, თუ არა ჩემთვის საწირავსაც არ ვიღებდი და დღეს კი შენდობის წიგნს ვუკითხავ მსურველებს და მათგან მოწოდებულ წვლილსაც ხელის ვკიდებ. რად? იმიტომ,რომ გამოცდილებამ სულ სხვა რამეზე დამარწმუნა, ჯერ ერთი ეს რომ ჩვენს ხალხს ადრითგანვე ჩვეულებად ჰქონია, მღვდელ-მთავრისაგან შენდობის გამოთხოვა რჯულის კანონად ჰქონია გადაქცეული!... როცა შენდობას ითხოვს, ცხადია, რომ ის თავის გულში იხედება. სინანულში ვარდება და ეს კარგია... ამგვარი რამ ადამიანს გულიდან არ უნდა ამოერეცხოს! და რაც შეეხება სასყიდელის აღებას, ეს ის აუცილებელ და საჭირო ძღვნად მიაჩნია ჩვენ ხალხს როგორც ხატის წინ სანთლის ანთება! ამის აკრძალვას ისე მიიღებს, როგორც სანთლის ანთების დაშლას. ახლა პრაქტიკულადაც გავსინჯოთ ეს საქმე, ის თვითო-ოროლა წვლილი, რომელსაც იძლევიან თავის სურვილით ამათ არად დააკლდებათ, ბევრი მათგანი სულ ცუდად დახარჯავს წარა-მარა სადმე დუქანში ლოთობის დროსა და მე-კი ვაგროვებ და საზოგადო დანიშნულებას ვაძლევ, ამგვარად მათი წვლილის შეგროვება და ხარჯვა შემწირველისათვის მადლია და ქვეყნისათვისაც სასარგებლო’’ (წერეთელი, 1961:475,476) ამ განმარტების შემდეგ აკაკი წერეთელს მეუფისათვის შენდობა გამოუთხოვია.

მეუფე გაბრიელის წინააღმდეგ განხორციელებულმა ცილისწამებებმა თავისი შედეგი გამოიღო, გაბრიელ ეპისკოპოსს ჯერ მდივანი ცნობილი პუბლიცისტი ესტატე მჭედლიძე მოუკლეს და შემდეგ მეუფე გაბრიელსაც მიწერეს მუქარის შემცველი წერილი. მდგომარეობა იმდენად დაიძაბა, რომ მეუფე გაბრიელს ურჩევდნენ, რომ ქვეყანა დაეტოვებინა თავად იმერეთის ეპისკოპოსი ერთი პერიოდი ფიქრობდა სამშობლოს დატოვებას, ამის შესახებ თავად მეუფე გაბრიელმა გაზეთ "დროების’’ მეშვეობით აცნობა 1885 წელს ქართულ საზოგადოებას: "ჩემი სურვილის სიმდაბლე იყო, რომ შევშინდი, მაგრამ მთლად ჩემი თავისთვისაც არ შევშინებულვარ მე ერთი ხნიერი კაცი ვარ დიდ ხნის სიცოცხლე მაინც არ მაქვს, მაგრამ რომ მართლა მოვეკალით, რა ჩირქი დაედებოდა მთელ ხალხს, რომელმაც თავისი მოძღვარი ასე სასტიკად გაიმეტა. ამან მაფიქრებინა ჩემი ქვეყნის დატოვება, მაგრამ როგორც ვხედავ, მართლა სწუხს საზოგადოება და არ ჰსურს ჩემი მოშორება, რომ კიდევაც გადაწყვეტილი მქონდეს წასვლა, მაინც აღარ წავალ და ვეცდები გადავიხადო მცირედ მაინც ეს დაუმსახურებელი პატივისცემა’’("დროება,’’ 1885 №141:2). ამ წერილიდან ნათლად ჩანს გაბრიელ ეპისკოპოსის შეუდრეკელი და მებრძოლი ხასიათი, მიუხედავად ასეთი წინააღმდეგობებისა, მეუფე გაბრიელი მაინც ვერ გატეხეს და ვერ ათქმევინეს უარი ეროვნული ღირებულებების სადარაჯოსთან დგომაზე.